Балалар әдебиеті тілінің когнитивтік негіздері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1. Поэтонимдердің көркем мәтіндегі терминдік, функционалдық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9

1.1. Балалар әдебиетіндегі поэтонимдердің қолданыс аясы ... ... ... ... ...9

1.2. Балалар әдебиеті тіліндегі көріктеуіш тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... ... 26

1.3. Балалар әдебиетіндегі лақап аттардың лингвосемиотикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

2. Балалар әдебиеті тілінің когнитивтік негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ...57

2.1. Балалар әдебиетінің лингвоконцептуалдық құрылымы ... ... ... ... ..57

2.2. Көркем әдебиеттерде бала санасындағы символдардың қалыптасу деңгейі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 81

2.3.Балалар әдебиетінің психолингвистикалық сипаты ... ... ... ... ... ... ..95

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...110

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...113
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
А.БАЙТҰРСЫНҰЛЫ АТЫНДАҒЫ ТІЛ БІЛІМІ ИНСТИТУТЫ
ӘОЖ ... ... ... ... ... ... ТІЛДІК ТҰЛҒАСЫ»
(Б.Соқпақбаев, М.Гумеров. М.Қабанбаев шығармалары бойынша)
10.02.02 - қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесін алу үшін дайындалған
ДИССЕРТАЦИЯ
Ғылыми жетекшіcі: доцент Қ.Рысберген
Алматы, 2008
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1. ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... Балалар әдебиетіндегі лақап ... ... ... әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... бала санасындағы символдардың қалыптасу
деңгейі.....................................................................
...........................................81
2.3.Балалар ... ... ... өзектілігі. Қазақ балалар әдебиеті – өз даму кезеңінде өзіндік
тарихы бар сала. ... ... ... ұлт ... ... ... ... алып, қазіргі кезеңге дейін өзінің тілдік, ... ... мен ... ... ... белеске көтерілді. Жалпы
балалар әдебиеті өзінің негізін ауыз ... ... ... ... ... ... ... той», «тұсау кесер» т.б. үлгілерінен
бастау алатын балалар тақырыбына арналған ... сөз ... ... мен жұмбақтардың, жаңылтпаштардың мазмұны мен тақырыптық жағынан
ерекшелігін айта кеткен жөн. ... ... ... алғашқы
қоғамдастыққа тән бейақиқат өмірдің фрагменттері басым болып келетінін
ескерсек, оның ... ... мен ... ... арнайы қарастырудың
өзіндік мәні бар. Балалар әдебиеті басқа да көркем шығармалар ... ... ... даму ... басынан өткеріп келеді.
Ұлттық балалар әдебиетінің атасы деп А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, Б.Майлин,
С.Сейфуллин, Ж.Жабаев, ... ... т.б. ... одан ... ... ... шыққан М.Әуезовтың «Бала Шоқан»
әңгімесінің ізін ала ... ... ... ... жазылған
шығармалар да, тақырыбы мен мазмұны жағынан ерекше мәнге ие бол ... ... ... ... әдебиетінде Ж.Дәуренбеков, Ж.Аяшев,
Р.Қунақова, С.Бердіқұлов, ... ... ... ... ... сынды ақын-жазушылардың балалар тақырыбына жазылған
шығармалары дүниеге келді. Осы тұста Ж.Дәуренбековтың ... ... ... ... ... ... ... доп», С.Ерубаевтың
«Мәңгілік өмір туралы жыр», ... ... ... ... ... ... атаман», Б.Соқпақбаевтың «Менің атым Қожа»
атты әңгімелері жарық көрді.
ХХ ғасырдың 70-80 ... ... ... ... ... ... шығармаларды тақырыптық, стильдік тұрғыдан төмендегідей
топтарға бөлуге болады:
1) Ғылыми-танымдық әдебиеттер;
2) Көркем әдебиет, фольклор;
3) Өнер тақырыбы;
4) Дін, атеизм.
Осы тұстағы көркем ... пен ... ... ... тақырыбына
арналған әдебиеттерге жоғарыда ... ... ... ... Сондай-ақ, ғылыми-танымдық әдебиет өкілдері ретінде
аталған жылдары ... «Жол ... , «Жыл он екі ай» ... ... ... ... ... «Сөнбес жұлдыздар» атты
шығыс ғұламалары жайлы очерктер жинағы, К.Ыдырысовтың «Ойнайық та ... ... ... ... қызықты ойын, тақпақ, ... ... деп неге ... ... қызықты
географиялық атауларға байланысты еңбегі, Қ.Нұрсұлтановтың «Ертегі есептер»
атты математикалық ... ... ... ... ... ... мектеп жасындағы балалар үшін жазылған естелік әңгімесін
айтуға болады.
Өнер ... ... ... ... ... ... ... болсаң арқалан», Т.Бекхожинаның «Қазына» музыкалы-
этнографиялық ... да атап ... ... ... ... балалар әдебиеті ... ... және ... ... «Ислам дінінің
жақсылық, жамандық және өмірлік мақсат ... ... сын» атты ... арналған еңбектерін жатқызамыз.
70-80 жылдардағы балаларға арналған көркем әдебиет үлгілері туралы сөз
болғанда, оның ішінде қиял-ғажайып, яғни ... ... ... ... ... ... бала» повесін, Р.Баймахановтың
«Шайтанқұмда жоғалған бала» және «Қаратауға қонған жұмбақ ... ... ... ... ... ... Ш.Әбдірамановтың «Әл-
Фараби көпірі» атты әңгімелер жинағын, Т.Сүлейменованың «Алианна – ... ... т.б. ... ... ... ... өз жұмысымызда осы жылдарда балалар ... ... ... ... тілдік тұлғасын қарастыруды жөн көрдік. Балалар
тақырыбына жазылған шығармалар ... ... ... ... ... ... ... шығармалардың біршамасы аталған жылдары
әдебиетімізге қазақ тіліне аударма жасау арқылы келді. Аударма жасау арқылы
әлем ... ... ... ... ... ... тәржімаланды.
Тіл – адамдар арасындағы қарым-қатынас құралы ғана емес, халықтың ... ... мен ... ... көрінісі. Біз, балалар танымын
зерделей отырып, бұл ... ... ... ... ... ... жасай кеткенді жөн санадық. Себебі, ономастикалық атаулар да тілдік
қордың құрамдас бөлшегі ретінде өз ... ... ... ... деректерін
жинаған. Жер бетіндегі әрбір этностың бір-біріне ұқсамайтын мәдениеті мен
өзіне тән ерекшеліктері болатыны тарихи заңдылық. Мұндай құбылыс сол ... ... ... ... ... ... мен өмір сүру
дағдысынан, тектік құрылымының коммуникативтік ерекшеліктерінен анық
байқалатынын ... ... ... Бұл ... сол ... ... ... тілінде жақсы сақталады да, сол этностың рухани, мәдени
құндылықтарының негізін көрсетеді. Осыған орай ... тіл ... ... оның ... бала ... ... ... өмірін, дүниетанымдық сипатын қарастыратын антропоцентристік
бағыттағы зерттеулердің мәні зор ... ... тіл ... ... тыс ... ... ... жеке адамды тілі арқылы танығанда
ғана оның ... ... ... ... ... ... ... Ал,
баланың қоршаған ортаны қабылдауы мен ой-танымы, оны санаға сіңіруі, болмыс
туралы ақпарат жинақтауы жас ... ... сай ... ... даму ... ... ... береді. Тілдік
ұжым мүшелерінің дүниетанымы адамзат пен ... даму ... ... ... ... ... тек логикалық-позитивтік қана емес,
этикалық-моральдық, ментальдық тұрғыдан да таныта алады.
Дүниенің тілдегі ... ... ... көркем мәтіннің тілдік
тұлғасын этнолингвистикалық, когнитивтік тұрғыдан талдаудың маңызы ерекше.
Сондықтан біз ... ... ... ... ... ... ... шығармалаларындағы кейіпкердің
тілдік тұлғасын, оның лингвомәдени сипатын айқындауды ... ... ... да ... бірліктер тәрізді балалардың тілдік ... ... ... ... ... ақиқат дүниенің
көрінісін белгілейтін нысандар деп ұғамыз. Көркем әдебиеттердегі баланың,
яғни ... ... ... мен сөз ... эстетикалық таным
деңгейіне сай символдық таңбалардың қалыптасуының ... ... ... Осы ... ... ... тілдік тұлғасын қарастырған
зерттеу еңбектері болғанымен, белгілі бір кезеңге тән балалар ... ... ... ... ерекшелігін, ой-танымы мен
болмыс-бітімін біріктіре отырып, оны антропоцентристік ... ... ... сай бала ... этностың танымдық дүниесімен
тығыз байланыстыра зерттеу осы кезге дейін қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... – мәдениет – тіл үштігінің принциптері негізінде, балалар
шығармаларындағы кейіпкерлердің ... ... ... фактілер арқылы
когнитивтік құрылым тұрғысынан ғылыми талдау жасау қай ... ... ... ... ... ... ... нысаны ретінде тіл біліміндегі лингвокогнитивтік,
психолингвистикалық зерттеудің жаңа бағыттарында ... ... ... ... ... ... жұмысының дереккөздері М.Гумеровтың, Б.Соқпақбаевтың,
М.Қабанбаевтың шығармалары.
Зерттеудің негізгі әдістері мен ... ... ... ... ... ерекшелігіне байланысты сипаттама, салыстырмалы ... ... ... ... ... ... жүйелеу және оны
түсіндіру, аналитикалық талдау әдістері қолданылды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.
Зерттеудің негізгі мақсаты – қазақ ... ... ... ... ... ... ... бірі – балалар
әдебиеті. Балалар әдебиетінің ... мен ... ... ... басқа саласына қарағанда стильдік мәнімен ерекшеленіп тұрады.
Қазіргі антропоцентристік бағыттың ғылыми теориялық қағидаларына ... ... ... ... мен ... тілдік
қолданысын этностың ұлттық танымымен байланысты концептілік құрылым ... ... ... ... ... ... жазылған
шығармалардағы кейіпкер қолданысындағы ономастикалық атаулары, ... ... бала ... ... ... ... ... анықтау үшін мынадай міндеттер қойылды:
- Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің ... ... ... ... ... ... ортаның бала санасына әсерін анықтау;
- Балалар әдебиетіндегі кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... ... ономастикалық кеңістік, прецеденттік есімдер т.б.
негізінде М.Гумеровтың, Б.Соқпақбаевтың, М.Қабанбаевтың шығармаларының
этнотанымдық жүйесін айқындау;
- ... ... ... ... құралдарды –
фразеологизмдер, мақал-мәтелдер, диалект сөздер, өзге де ... ... ... ... ... ... анықтау.
- М.Гумеров, Б.Соқпақбаев, М.Қабанбаев шығармаларының ұлттық мазмұны
негізіндегі көркем тілінің концептуалдық ... ... ... ... ... ... эстетикалық танымға
сәйкес символдық ұғымдардың қалыптасуын нақты дәйектеу;
- М.Гумеровтың, Б.Соқпақбаевтың, М.Қабанбаевтың ... ... ... тілдік тұлға тұрғысынан сипаттама беру;
- Балалар шығармаларындағы онимдерді қазақ ... ... ... ... ... тілдік бірліктердің
когнитивтік негізін анықтау.
- Балалар тақырыбына арналған шығармалар ... бала ... ... айқындап, мәнін ашу;
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні.
Жұмыста ұсынылған тұжырымдар мен пайымдаулар, алынған нәтижелер ... ... ... психолингвистикалық зерттеудің ғылыми-
теориялық негіздері мен ұстанымдарын нақтылай түсуге, ... ... үлес ... ... ... М.Қабанбаевтың
балаларға арналған шығармаларының концепт ... ... ... ... ... негіздерін тереңдетуге ықпал
етеді. ... ... қол ... ... мен тұжырымдар, талдау
жасалған тілдік деректер лингвомәдени, этнолингвистикалық бағытта арнаулы
курстарда талдау жүргізу үшін ... ... ... ... этнолингвистика, когнитивтік лингвистика, көркем мәтінді
лингвистикалық талдау пәндерінен ... ... ... да ... ... жұмысының әдістанымдық негізі. Балалар әдебиеті ... ... ... сөз ету, оған ... ... ... жүргізу барысында әлемдік когнитолог ғалымдар В.А.Маслова,
Е.С.Кубрякова, А.Бабушкин т.б. және қазақ тіл ... ... ... ... ... Е.Керімбаев, Ж.Манкеева,
Қ.Рысберген, Б.Тілеубердиев т.б. ... ... ... ... ... ... ... жаңалығы мен нәтижелері:
- зерттеу жұмысында балалар әдебиетіндегі кейіпкер ... ... ... ... ... жалқы есімдердің лингвомәдениеттанымдық,
этнолингвистикалық, лингвокогнитивтік ерекшеліктері көрсетілді.
- балалар әдебиеті кейіпкерлеріне ... ... ... ... ... мен ... жүйесі, қоршаған дүниені қабылдаудағы ұлттық
менталдық танымның ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... тілінде қолданылатын тілдік көріктеуіш
құралдарына талдау жүргізілді.
- концепт ұғымы ... ... деп ... балалар әдебиетіндегі
кейіпкер дүниетанымын нақтылайтын концептінің типтері анықталды.
- бала санасындағы ... ... ... ... ... баланың дүниетанымдық ерекшелігін анықтау ... ... ... ... ... ... көркем шығармадағы баланың сөйлеу мәдениетін анықтау мақсатында
жұмыста алғаш рет ... ... ... бала ... әсер ... қуаты бар сөздер анықталды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
Б.Соқпақбаев, М.Гумеров, М.Қабанбаевтың балаларға ... ... ... ... ... ... ұлттың мәдени болмысы мен ойлау жүйесі, қоршаған дүниені
қабылдаудағы ұлттық ... ... ... ... баланың ғалам бейнесі жас ерекшелігіне, танымдық тәжірибесіне,
психофизиологиялық қасиеттеріне байланысты ересек адамның ғалам ... ... ... ... ... ... ... баланың тілдік тұлғасы ұлттық құндылықтар жүйесін белсенді қабылдайтын
өсу, ... ... ... тұлға;
- жасөспірімдердің танымдық деңгейі, ... ... ... ... ... ... балалардың ұжымдық тілдік тұлғасы
арқылы қалыптасады;
- балалар тілінің қолданысындағы жалқы есімдер ономастикалық ... ... ... ... бола ... тіл ... когнитивтік саласында лақап есімдер концепт құраушы таңба
ретінде танылды;
- ... ... ... қалыптастырушы негізгі сыртқы факторлардың бірі
– прецеденттік есімдер болып табылады.
- ... ... мен ... ... ... ... ... концептуалдық өріс ретінде өзіндік ... ... ... ... бала ... ... ... мазмұнға ие болады.
- балалар әдебиетіндегі бала санасына ықпал жасаушы ... ... ... ... сипаттау арқылы ұлт мәдениетінің
тілдегі көрінісі ... ... мен ... Б.Соқпақбаевтың «Менің атым Қожа» повесіндегі жалқы есімдердің
психолингвистикалық мәні. // ... ... хан ... ... Б.Соқпақбаев шығармаларындағы көріктеуіш тәсілдер. // Қазақ және орыс
тілдері шет тілдік кеңестікте: оқытудың қазіргі ... ... ... ... ... ... Қазақ
Ұлттық Университет. Алматы-2005ж.
3. “Балалар әдебиетінің тілдік ... ... ... // Республикалық конференция ҚазҰАУ Мемлекеттік тілде маман
даярлау “Жаңа мақсат, жаңа жүйе”. Алматы, 2006ж.
4. ... ... ... ... ... ... Тілтаным № Алматы, 2007ж.
5. Балалар әдебиеті тілінің ... ... // ... ... ... Ұлттық Академиясының Хабаршысы. Алматы,
2007ж.
6. Балалар ... ... ... // ... тілінің
лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем ... ... ... мен ... атты ... ... материалдары. Алматы, 2007. 146-151 б.б.
7. Балалар әдебиеті тіліндегі ортақ концептуалдық құрылым // Қазақ тіл
білімі мен ... ... ... 2007. ... ... ... ... екі тараудан, қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады
1. Поэтонимдердің көркем ... ... ... сипаттамасы.
1.1. Балалар әдебиетіндегі жалқы есімдердің қолданыс аясы
Ономастика тілдің лексикалық бір бөлігі ретінде қоғамның, этностың ... ... ... ... байланысты. Ономастиканы зерттеушілер ұлттық
дүниетаным мен тілдің байланысын, атаулар мен оған негіз ... ... ... ... Кеңестік дәуірде түркі
халықтарының ономастикасы жоғары деңгейде зерттелді деуге әбден ... ... ... талдау жасаған В.Радлов, В.Бартольд,
Н.Баскаков, В.Никонов, А.Суперанская, ... ... ... еңбектері осының айғағы. Ал қазақ ономастикасы, оның ... ... ... ... қатарына Қ.Жұбанов,
С.Кеңесбаев, Ә.Қайдар сынды ғалымдарды атап өтер болсақ, сонымен бірге бұл
саланың дамуына ... үлес ... ... ... зерттеу
еңбектерінің өзі бір бөлек. Қазақ ономастикасы өз даму ... ... қол ... Қазақ ғалымдары тіл біліміндегі тарихи
ономастика ... ... ... ... ... дейін оның
жалпыхалықтық, ұлттық негізін ... ... Бұл ... профессорлар
Ғ.Қоңқашбаев [1.], Е.Керімбаев [2], Е.Қойшыбаевтармен [3] қатар, осы
саладағы белгілі зерттеуші ғалымдар ... [4], ... ... [6], ... [7], ... [8], ... [9], А.Әлімхан
[10], М.Какимова [11], Б.Көшімова [12] т.б ... ... атап ... ... Осы ... ... күрделі еңбектер қазақ ономастикасының
тақырыптық, ... ... ... ... «Қай ... қай ... адам баласы дүниеге келген заманнан бастап атаулар қоршауында
болған. Ең алдымен адам өзін-өзі есімі ... ... ... танытып, туған
жерін, шыққан жерін, шыққан тегін идентификациялап, ... мен ... ... ... ... қазақ халқының қазіргі қалыптағы, ономастикалық кеңістігіндегі
атаулар жүйесі – жерімізді әр заманда мекен еткен халықтар мен ... ... өз ... сан ... бойы ... ... ... жемісі, ортақ мәдени, рухани туындысы». Э.В.Cевортянның пайымдауы
бойынша, этимологиялық зерттеудің негізгі мақсаты мен нәтижесі ... ... ... ... ... мен ... ... табылады. Олар: 1) белгілі бір ... не ... ... ... ... 2) Сөз не ... ішкі мазмұнын яки
семантикасын анықтау; 3) негіз сөздің (атаудың) түбір морфемасын ... ... ... ... ... қазақ тіл білімі өзінің дамуында жаңа бағытты басынан өткеріп
отыр. Тілді ... ... ... қарастыру арқылы
тілші ғалымдар тілдік бірліктердің антропоцентристік ... ... ... Бұл тіл ... салаларына ортақ құбылыс ретінде танылып
отыр. Ал ономастиканы психолингвистикалық немесе этнолингвистикалық аспекті
тұрғысынан қарастыру қандай ... ... ... т.б. осындай жаңа бағыттардың принциптерімен қарастыруға бола
ма? Бұл орайда ... ... ... ... лингвистика жалқы
есімдерді зерттеуде жаңа бағыттарға жол ашады, бұл дегеніміз бұған дейінгі
этнолингвистикалық, дәстүрлі, жүйелі-құрылымдық, ... ... ... ... ... ... ... процестерді жаңа тұрғыдан көрсету мен ұғынуға ұмтылыс
жасайды» (5.21) ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ лингвистикасында жаңа бой көтеріп келе ... ... ... ... тіл ... оның ... тән ... жедел дамымақ. Себебі осыған дейінгі
зерттеулерде ономастика тек ... ішкі ... сай, ... ... сам ... ... ... зерттелсе, енді адам болмысы,
табиғаты, оның қоршаған дүниені қабылдауын негізге ... ... ... Кез келген тілдік сала, оның ішінде ... ... ... ... ... та ... деген пікірі баса назар аударуды
қажет етеді [14.25].
Біз бұл зерттеу жұмысымызда осындай өзекті ... ... ... ... әдебиеттердегі жалқы есімдерді этномәдени және психологиялық
факторлармен байланысты қарастырып, әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... Жалқы
есімдерді, әсіресе антропонимдерді бұлай ... ... ... ... ... зерттеу
туралы мәселелер қойылғанымен, кейбір авторлардың еңбектерінде тиіп ... ... ... ... ... жазылғаны болмаса, айтарлықтай
арнайы зерттеу жұмыстары жасалмай келеді. Антропонимдік мағлұматтар тілдік
және мәдени-әлеуметтік байланыстарды ... ... ... ... әрі ... ... ие болып келеді. Сонымен ... ... ... ... да ... ... ... жүйе әрбір халықтың тарихи, ... әрі ... және ... ... ... ... ... кейін [15.44] туындаған ой. Әрине, көркем әдебиет сан салалы,
ондағы жалқы есімдер де тақырыптық ерекшелігі мен ... ... әр ... ... тарихи шығармаларға тән жалқы есімдер, антропонимдер мен
прецедентті атаулардың тілдік, ... мәні бір ... Ал ... ... балалар әдебиетіндегі жалқы есімдерді тану, ондағы бала
санасы арқылы ... тану мен ... ... ашу. Сол ... ... етіп белгілі балалар жазушылары, халқымыздың дарабоз
қаламгерлері Б.Соқпақбаевтың [16], ... [17], ... ... ... жөн ... ... ... қазақ балалар әдебиетінде ерекше
қолтаңба ... ... ... жазушылардың шығармаларындағы
кейіпкерлер мен олардың лақап аттары, жер-су ... мәні ... ... ... ... ... ... Балаларға арналған
әңгімелері мен повестерінде дүниені танудағы жас ерекшелік психологиясы мен
танымның когнитивтік санадағы ... ... рең ... ... ... ... ... үшін» дейді М.Әуезов, – ең алғашқы кездерде бала
араласқан әңгімені, мүмкін ... ... ... ... әңгімені алу
керек».
Сол себептен Б.Соқпақбаевтың «Балалық шаққа саяхат», «Жекпе-жек», «Менің
атым – ... ... ... ... ... ... келмейді»,
М.Гумеровтың «Аңсау», «Шыңырау», «Қара дәптер», М.Қабанбаевтың «Екеу»,
«Бауыр», ... т.б. ... ... тұлғасын, жалқы
есімдердің мінез бен оның логикаға сай ... ... мен ... ... арнайы қарастыруды қажет етеді. Өйткені, зерттеушілердің:
«Адам аттары – этнос тарихының бір бөлігі. Себебі, адам аттарында ... ... ... болмысы мен қиялы, шаруашылық мәдениеті мен
шығармашылығы және оның тарихи байланыстары бейнеленеді. Сонымен ... ... оның ... ... ... ... ... бояу жағынан, қолданылуы мен шығу тарихы жағынан коннотативтік
мәнге де ие. Жалпы, қазақ отбасында ... ат ... ... бір шектеу
қойылмайды. Этностың ғасырлар бойы тәжірибесінде адамға ат ... ... ... мен ... ... ерекше сақталып келеді. Адамға
есім берудегі негізі көзқарас ұлттың табиғаты мен ... ... ... да ... Кейде балаға ат қою оның ... ... ... ... де ... болады. Кейбір жалқы есімдер
көбіне дыбысталуы мен таңбалық құрылымы, мазмұны жағынан жағымды ... ... ... ... ... пайда болуы мен тарихын білу
арқылы әрбір ономастикалық ... мол ... ... болады» [19.108]
деген пайымдауына назар аударар болсақ, онда жазушы Б.Соқпақбаевтың «Менің
атым – ... ... де ... мен стильдік ерекшелігі жағынан бітімі
бөлек дүние. Шығарманың ... ... ... ... ... ... ... санасындағы дүниетанымы деңгейінде құрылған. Шығарманың
басты кейіпкері ... өз ... ... ... көзқарасты
психологиялық тұрғыдан былай көрсетеді: Атымды айта бастасам, ... ... ... ... да тұрады. Адамның атының сүйкімді болуы
да зор бақыт па деймін. Мәселен, Мұрат, Болат, ... ... ... аттарды
алып қараңдаршы. Айтуға да ықшам, естір құлаққа да жағымды. Әрі ... да ... ... ... беретін Майқанова тәтейше айтқанда, бұлар
жоғары идеялы есімдер [16.335]. ... ... бұл о ... Қожа ... екен. Бірақ дүниеде не қилы ғажайып құбылыстар бола ... ... келе ... ... үзіліп түсіп қалыпты. Сонымен
мен өзім ес білгелі Қожамын [16.336 ]. Бұл адам аттарын қоюда ислам ... мен ... ... ... ... ... ... алғашқы халифтерінің ұрпағы. Ертеде қазақ, тағы да ... ... ... дінін таратып, уағыздаушы. Қожалардың арғы атасы Аюб ба
Яминнен басталады. ... ... ... ... ... ... «Сайд қожалар» деп атайды. Олар Мекке Мәдинені, ал бір тобы Орта
Азия мен ... ... ... ... ... қожалар Шәмші Ахмет
және Шайқы Бұзырақ деген екі үлкен салаға бөлінеді [20. ... ... ... ... ... қожа, төре, мырза т.б.
күрделі тұлғалы ... ... ... ... ... ... ... бұрын
«қожаға қол бер, төреге жол бер» деген сөз болған. Осындағы қожа ... ... ... арабтарда да, төре-монғолдар болған [20.129].
Бұл жерде Қожаның пікірін ... үшін ... оның ... деңгейін
түсіне білу қажет. Мұндағы ең басты әсер етуші фактор қоршаған ... ... Егер ... ... жеке ойы мен ... ... ... байланыстыра алмаса, онда мұндай логикалық құрылым
болмаған болар еді. Бұл жерде ... ескі ... пен жаңа ... ... ... өз есіміне байланысты пікірі арқылы дәл ... ... ... үйреніп, дағдыланып кеттім, «Қара Қожа» дегендерге «әу»
деп, жалт қарайтын болдым [16.336]. Өкембайдың баласына Тыңжыртар деп ... ... өзге қызу жұрт сол осы ... мұнан жақсы атты дүниені шырқ
айналсақ та таптырмаймыз дескен [16.336].
Ұлттың болмысына қатысты ... ... ... ... «Ортаншы ұл»
шығармасында былай суреттеледі: Тақыр бас бала тақылдап ... ... ... ... шын аты Өлкебай екен. Көршісіндегі бір келіншек
қайынағасының атын атамау үшін, оны ойнап жүрген ... ... ... дей ... Бұл сөз ... ... ... сіңіп, ақыры
олар оны «Өлмес» деп атай бастапты [17.150]. Мұндағы бір көрініс, қазақ
халқындағы ... ... ... ... жаңа ... үйдегі адамдардың
атын атамай, астарлап жеткізудің әсерінен болғанын байқатса, халқымыздығы
ырым-тыйым сөздердің әсері де ... ... ... ... есімінің пайда болуы туралы айта ... ... көп ... ... тұрақ, мекен болсын, соларға үстем болсын ... ... есім деп ... ... ... және қыз ... ... де адамға ат қоюдағы
ырымға сену ... анық ... ... Елубір деген бала ылғи мені
сыртымнан бағып ... ... ғой. Өзі ... ... ... артқы партада
отырады. Әке-шешесі ұзақ жылдар перзент көрмей, елу бір ... осы ... ... ... деп сол себептен атапты [18.25]. Мұның ... оның ... ... ... қай ... өмір сүрсе де ұлттық таным
мен ойлаудың ежелгі дәстүрлі тәжірибесіне сүйенетінін байқатады. ... ... өз ... ... бір ... ... ... бір елдің
тарихына қатысты ақпараттарды жинақтай отырып, көркем мәтіндегі ... ... рөл ... ... Мұны ... «Жалқы есімдер көркем
мәтіннің идеялық-эстетикалық мазмұнын ашатын концептуалдық және ... ие, ... ... ... негізгі қызмет атқаратын тірек тілдік
таңбалар ретінде тануымызға ... [21.26] ... ... ... есімдерге қатысты мұндай ерекшелікті көркем әдебиетте, оның ішінде
балалар тақырыбына жазылған шығармаларда индивидтің яғни ... ... ... ... ... ұлттық психологиялық болмыс пен таным
негізінде саралауынан да ... ... ... Б.Соқпақбаевтың
шығармасында Қожа өз тегі туралы ақпаратты ерекше ... және ... ... ... ...... Бір ... «Қадырұлы» деп
те жазып жүрдім. Бірақ жұрттың бәрі «ов» ... ... ... ... ... ... шыққаным жарамас дедім де, ... ... ... ... ... қолына класкомдік тізгін тимей-ақ тұр
екен [16.22]. Бұл жерде зерттеушілердің айтқан: «Ерте ... ... бір ғана ... аталу дәстүрі болса, ендігі жерде патроним иемдену,
яғни әке атымен аталып, олар шын ... ... ... болған.
Патронимдердің көрсеткіштері болып, ілік септіктің -ның, -нің ... ... қызы ... ... ... деген пікіріне ерекше назар аударған
дұрыс [20.67].
Көркем шығармадағы антропонимдердің қолданылу ерекшелігі мен ... ... ... ... ... – непременная составная
часть его речевой информации. В отличие от энциклопедической информации,
представляющей собой ... о ... ... ... речевая
информация устанавливает связь имени с его ... ... ... и его ... и ... ... ... к именуемому.
Множество неречевых факторов, дополняющих ... ... ... ... имени быть предельно сжатой и в то же время достаточно
емкой.
В художественной литературе стилистически значимой оказывается и ... ... и ... ... ... ... в ... ткань, они вносят много дополнительных сведений, ... ... для ... при первом прочетании произведения» [21.121] деген
тұжырыммен шығармаларда кездесетін жалқы есімдердегі ... ... ... ... өз ... бас кейіпкерінің мінез-құлқын, оның образын
ашуда ерекше стильдік талғамды ұстанады. Мысалы, Манаптың ... де ... ... еді. ... да бір ... қайыстырар қайғыны үнсіз
көтеріп алатын. Сөзге де, әзіл-қалжыңға да солай еді. Сырт ... ... Тек ... ... [18.115] ... контекстен Манаптың мінезінің
тұйық, ... көп ... ... ... ... ... Қожаның бейнесін жан-жақты талдай келіп, оның бірбеткей, қатты
мінезін былай ... Ох, ... ... Қаттылығы, қайраттылығы шошқаның
қылшығынан бір кем емес. Шашымды әр алған сайын ... мені ... ... ... таң ... ... – Япыр-ай, мұндай да шаш біте
береді екен-ау! Мынау шаш емес, тікенек қой. Тікенек. ... ... ... тұр ... ... бұл ... әдеби тұрғыдан
талдай келіп Қ.Баянбаев: «Қожаны ... ... үлгі ... ... жағымды кейіпкер ме? Бұл бейнені қалай талдап, қалай түсіндіреміз? ...
Бір ғана өкініштісі, Қожаның өзі ... ... ... ... де, ... де ... емес. Сондықтан қазақ балалар әдебиетіндегі
оның орнын ғылыми ... ... ... ... ... деп ... ... мен оған ықпал етуші қоғамдық сананың әсері контексте
ерекше көрінеді. Шығармадағы Қожаның тәрбиесі мен ... әсер ... бірі ... Милләт. Бұдан бір жыл бұрын Қаратайдың ... ... ... ... өзге әйел ... қалғандай Қаратайдың есек дәме көңілі
менің Миллат мамама ауатын сияқты. Бірақ мен Қаратайға ... ... ... басы мамам тиер саған, деген сөзді айтамын [16.340]. ... ... ... ... ... ... отырады да, мұңға батып, бір түрлі
егіліп ... ... ... ... есімі қазақ ономастикасында сирек
кездесетін жалқы есім. Автордың бұл есімді таңдап алу себебі ... ... ... бұл ... 1) ұлт, халық; 2) діни
қауым; 3) дінге сену деген үш түрлі ... ... Яғни бұл ... ... ... ... ... еңбекқор, ісіне адал, жарына
сыйлы қазақ әйелінің моделін жасауға қажет болды. Себебі ... ... ... Милләт есімді әйелдің шаруақор, ізетті, сыйлы образын айқын, дәл
көрсетіп береді. Соған сәйкес оның есімі де осы ... ашып ... ... Яғни ... есім жоғарыда көрсетілген сапалық ұғымдар мен
ақпараттардың барлығын ... ... ... бірлік. Миладъ атауы
Л.З.Будагов сөздігінде: - ... ... ... годь ... ... Яғни ... жылының басталуы, дүниеге келуі деген ұғымды
білдіреді. «Ежелгі заманға тән көне ... ... ... ... бұл күні жалпы қауымға түсініксіз келеді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... орны ерекше»
[23.3]. Жазушы М.Қабанбаевтың «Ескі бәтеңке» әңгімесінде бала ... ... ... ... ... Бұл ... ... Мұрат
жоқ, ол үшін Майсара – Мұраттың маңдайына жазған ... үш ...... [18.163] деп ана ... Майсараның жағымды кейпін
суреттесе, М.Гумеров шығармаларында әйел образы былай талданады: Рас, ... ... ... ... сұлу әйел ... ... ... да, оның ақылы
өзінің сұлу екенін түсінуден, жұрттың өзіне қызығатынын ұғудан әріге ... ... ... ... ... ... күллі ауылдың ақыл-ойы
әйелден Алмаға қонақтаған болар еді [17.68]. ... ... ... ... жалғызбасты, колхоз шаруасындағы әйелдің
образын қамтыса, Майсара мен Алма өндірісте ... ... ... тұрғыда отбасы толық әйелдер. Бірақ, үшеуі де ана ... ... ... оқу ... ерекше талаппен қарайтыны сөзсіз.
Б.Соқпақбаевтың «Менің атым – Қожа» ... тағы бір есім – ... ... ... Бұл есім ... абстрактілі ұғымның символы. Автор
кейіпкердің оқиға ортасында болмаса да елге ... ... аса ... ... ... ... осы есім арқылы сәтті берген. Оны шығармада
Қожа: - Әкем Қадір осы колхоз құрылған күннен бастап, ұста ... ... ... [16.348] деп көрсетсе, күзетші шал Сәйбек ақсақалдың: ... Сені әкең ... ... еді ғой. Оған ... ... түгіл, одан
үлкені боласың. Бірақ оған тартпағансың. Мен сенің әкеңе қарыздар ... ... оның тиын ... теңге емес, бақандай бір қарасы жүр. Басқа
біреу ... ... алар еді. Ал ... ... ... ... қас қып өлтірген жоқсыз ғой, ажалы солай тура келген шығар деп, үнсіз
қоя салды. Міне, әкең ... ... ... ... еді [16.412] деген
сөздерінен байқауға болады. Ал, М.Гумеровтың «Шыңырау» ... ... ... ... ... Бұрын Рахат өз әкесін дүниедегі ең
мықты, ең ақылды адам деп ойлаушы еді. Оған тең түсетін жан баласы ... әке басы ... ... ... ... ... кетті. Содан
кейін мұның «ең мықты, ең ақылды адам» туралы пікірі өзгеріп, ... ... ... Осы екі ... бала ... ... ... екенін байқаймыз. Қожа үшін әкесі Қадыр мақтаныш болса, Сасан
баласы Рахатқа кері тәрбие беруші тұлға ретінде ... ... ... бірі – Сұлтан. Сұлтан шығармада әлеуметтік
ортадан бөлек, жағымсыз әрекеттерге ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерге қарағанда Сұлтанның
бойында ұйымдастырушылық пен ... ... ... Мысалы: Бір атқа
екі ер ерттеп мінген қазақты мен бұған ... ... жоқ ... ... ақылы, шынында да ойға қонымды, қызық көрініп кетті. - Әй көгермей
кеткір, қу Сұлтан, сен ғой ... ... ... ... Соның бәрі
Сұлтекеңнің арқасы. Бір де бір күн көліксіз болып көргем жоқ. Нелер ... ... сол ... ... ... мынаны дейді, ерттеймін.
Кеттік дейді, - ... кете ... ... ... деп ... да ... сөйлемдерде осы қасиеттері айқын көрінеді. Профессор ... ... шығу ... мен ... ... жасай отырып, араб тілінде
Сұлтан есімінің - өкімет, билеуші, әкім ... ... ... ... ... әрі ... сөзі ... тілдеріне араб тілінен енген. Араб тіліндегі
мағынасы «әкім», «бастық». Түркі ... ... ХҮ ... ... ХҮ ... 40 ... бастап қазақ тілінде жұмсала бастаған.
Бұл титул Қазақстанда феодалдық қатынастың даму, қазақ ... ... ... ... Ерте ... ханның тұқымдары мен ақсүйек
әкімдері де бұл ... өз ... ... қолданып отырған. Басқа
сословиелік титулдар сияқты бұл да кейіннен кісі аты және оның ... ... ... Ол дара ... әрі ... ... кісі
аттарын жасауға қатысып, арқау болған. Мысалы: Сұлтанғазы, Сұлтанғали,
Сұлтанәлі, Сұлтанмұрат, Жансұлтан, ... ... ... ... ... сұлтан сөзі историзм саналады, ал оның ескі мағынасы
ұмыт болған. ... кісі ... ... ... сөзі ... ... ... [20.132] пікір білдіреді. Ал шығармадағы Сұлтан
беделді болмаса да, кез келген адамды өзіне тарта білетін, ... ... ... тұрады. Мұны Сұлтан туралы шығармадағы Қожаның: Тани
кеттім – Сұлтан. Ол ... ... ... ... да: - Ой, Қара ... ... ... дөңгелеп жатырсың? Қане, мен көрейін, - деп, Сұлтан
қолындағы жүгенін жерге қоя ... да, ... ... жармасты [16.357].
Сұлтан оңбаған мазақ етіп тұр: - Қайран қара Көжем-ай, ... үш ... ... ... [16.362] ... ... де айқын аңғаруға болады.
Жалпы, балалар арасындағы ... ... ... ... пен
М.Қабанбаевтың шығармаларында да айқын аңғарылады. Қаламгерлердің
кейіпкерлері Көшен, ... да ... ... ... ... ие
тұлғалар. Мысалы, М.Гумеровтың «Оқтаулы мылтық» әңгімесіндегі сотқар
Көшеннің Лепес пен Әбітайды жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда талданған Сұлтанның образын
толықтырып тұрады. Мысалы: Абылайды қаламгер: Абылайдың салдыр-салақ жүріс-
тұрысын, бірде киіз, бірде мүйіз ... мен де ... сен де ... шетте ешкімнен жасқау көрмей ерке өскесін бе, ... ... [18.82] деп ... шығармадағы жалқы есімдерді этимологиялық тұрғыда қарастырудың
ерекшеліктерін айта ... ... орыс ... ... ... ... негізін ашуға көркем шығарма
авторларының ... бара ... Ал кез ... ... ... талдауға экстралингвистикалық тұрғыдан келу көркем мәтінге
ерекше бояу береді. Ал ... ... адам ... ... ... ... мәтінде ұлттық болмысты бейнелеу үшін белгілі бір
стильдік мақсатта да ... ... ... ... ... жасауда
автор өз қаһарманының есімін этностың әлеуметтік ортасы мен тарихи кезеңіне
сай анықтайды» [24.123] деген пікір білдіреді.
Қожа үшін енді бір ... адам – ... Оны: ... ... да ... ... біріншіден... кластағы ең бір ақылды қыз. ... ... ... ішім гүл ... ... болады [16.342]. Бүгінгі жырымның
тақырыбы – Жанар. Жол ортасына ... ... сені ... деп ... ... Жол бойы менің ойымнан Жанар шықпады. Мен оны көрмегеніме
бір ай емес, көп-көп уақыт өткен сияқты [16.378]. «Жанар, мен сені ... ... Тфу, осы да сөз бе. ... ... ... ... ... ма екен? [16.198] деген жолдардан байқауға болады. Жанар ... ... ... ... 2) ... ... шапағы. Ауыспалы мағынасы
келбет, көрік, ажар, рең деген мағына береді.
Ал М.Гумеровтың бас кейіпкері Қанат үшін ... ... ... болса,
М.Қабанбаев өз шығармасындағы жағымды образды ... ... ... ... үндемеді. Қыз бәрін де біліп, ... тұр. ... ... ... ... қара шашына гүл сияты етіп бантик
байлаған. Гүл ... ақ ... ... ... ... ақ ... сандал. Аппақ дөңгелек жүзді, күлім ... қыз ... Ал ... ботадай жанында келеді жайраңдап. Екеуі сәлден соң-ақ торғын
дүниеге сіңіп бара жатты [18.21].
«Менің атым – ... ... Қожа үшін ... ... ... ... т.б. ... ситуация болмасын Қожа үшін ... мен ... ... ... Мұны мына ... ... ... біреуді біреуге атыстырып, от тастап жүретін қу, сабақ үстінде
сыбырлап – ... өзі ... ... ... ... ... Жантас
үлгілі оқушы болғаны да, мен үлгісіз болғаным ... Жоқ, ... ... мен жүре ... ... ... ... одан құлағым
тыныш болсын [16.348]. Сосын Қаратай маңыма жоламақ түгіл, ... ... еді. ... ... қужақтар осының өзін де дұрыс айтпайды, ... ... ... ... ... орнына «Қара Көже» дейді [16.342].
Жантас есімі иран тілінен аударғанда – баланың өмір жасы ұзақ ... ... ... ... ... [20.79]. Яғни, осы бір есімнің шығу
тарихында ... ... ... ... мол ... жатыр. Ал Қаратай,
қаз. қара – ірі, үлкен, зор,+тай < көне ... ... тағ – тау ... өзгеріске түскен түрі. Яғни, ата-ананың ... ... ... [31.94] ... ... береді. Мынау Қаратай деген... мұндай да
жабысқақ пәле болады екен. Көлеңкеше еріп ... ... ... ... мотоцикілін от алдырып, тұмсығын көшеге қарай бұрды. «Кет. ... ... деп мен оны ... ... [16.409].
М.Гумеровтың «Оқтаулы мылтық» әңгімесіндегі Ұлтуар Көшен үшін жағымсыз
болса, ... «Се ля ви» ... ... үшін Шолпан да сондай
жан. Оны шығармадағы: Сөз көтермейтін ызақор Көшен шырт ете қалды: ... ... есім ... ... ұстайтыным содан. Екінші айтарым. Мына
қарғаға жаныңыз ... ... ... ... ... ... «жедел
жәрдем» машинасын шақыруыңызға да болады. Емге көнбей өліп қалса, етін ... [17.53]. ... ... ... олар тез түсінді. Ал Шолпанға
соқтықпаған жөн. Бастықтың әлпештеген жалғыз қызы, ... ... ... ... ... ... ... сен тимесең мен ... көз ... ... шығу тарихы мен этимологиясын ... ... ... салт-дәстүрі мен рухани байлығы туралы кең ... ... Ол ... ... көркем шығармалар мен ауыз ... анық ... Осы ... ... ... арқылы
халықтың рухани және материалдық мәдениеті танылады және оларға тән ... емес ... ... ... ... ... құралады. Сонымен
бірге, белгілі бір қоғамдастықтағы ұжым мүшелерінің қарым-қатынасы, ... ... өмір сүру ... мен ... ... ... алуға болады.
Ұлттық мәдениетпен байланыстыра қарастыру арқылы жалқы ... ... ... ... ретінде тануға болады» [24.127] деген
пайымдауының мәні ... ... ... ... қаламгердің өскен ортасы
мен дүниетанымы тұрғысынан ұлттық болмысқа ... ... ... ... барлығы Жетісу өлкесінің ономастикасына тән
атаулар. Мысалы: Сүмбе, Қостөбе, Ұш, Шелек, Алматы, Текес, ... ... ... ... ... ... Қызыл шекара, Ынтымақ, Үлгілі,
Большевик, Жетісу, Өмеке т.б. ... ... ... ... ... ... шығармаларын қарастыра отырып, ондағы
ономастикалық атауларға тән этнолингвистикалық ... ... ... ... ... бір ... ... Т.Жанұзақовтың «Қазақстан
республикасына қарасты Текес өзенінің алқабында 33 өзен бар ... ... да ... ... ... Б.Соқпақбаев Қостөбе топониміне
қатысты қызықты мәліметтер ... ... оны ... гидронимімен тығыз
байланыста алып қарайды. Мысалы. Қазақстан картасынан Алматыны көзіңізді
жұмып тұрып тауып ... мен ... ... дәл ... ... енді тау ... ... қарай сырғытыңыз.
Тоқтаңыз! Мен әңгіме етіп отырған үркердей шағын ауыл ... ... ... шекараның дәл түбінде, менің Қостөбем, менің Текесім [16. 48].
Жазушының мәтінде ... ... ... жері ... ... мен Текес
өзені денотаты ақиқат (реальный), топографиялық орналасу, мекен-жайы айқын
топонимдік нысаналар екендігін айту керек. ... ... ... ... менің есім сөзі автордың өзінің жеке көзқарасын, оның кіші
отанына ... ... ... ... сүйіспеншілігін білдіретін
патриоттық сезімінің айғағы.
Зерттеуші Ә.Бейсенова ... ... ... ... және физикалық
география идеяларының дамуы деген ғылыми еңбегінде: Райымбек ... ... бас ... ... ... Қытай жеріндегі Күнес өзеніне құйып,
одан Балқаш көліне қосылатын Қарт Іле өзені туралы ... ... 2 ... ... ... Хан ... ... ханзу (Қытай ұлты) жазуында
аталғаны тарихшылар ... ... [25.315] деп ... Бұл ... ... ... ... айтылады. Мысалы, Әне бір көкшіл
жіптей тартылған жіңішке ... ... бе? ... сол. ... ... басы...... Текестің күнгей-шығыс бетінде Біреуіне ... ... екі ... - төбе тұр. ... ... сөз ... шыққан [16.10] деген
мысалдардан бұл ... ... мен ... ... ... көрсетеді. А.Ф.Голубьевтің астрономиялық ... ... ... ... оларға мынадай географиялық
пункттер кіреді: 1) ... ... 2) Іле ... 3) ... ... ... ... Кеген өзеніне құйылысы, 5) Қытайдағы ... ... сол жақ ... Ақсу және Орта ... ... ... 6) Түп ... Ыстықкөлге құйылысы, 8) Күтімалды көлінің түбіндегі
шатқал, 9) ... ... 10) ... шыңы т.б. (82). С.Малов еңбектеріне
сілтеме жасай отырып, белгілі ғалым А.Әбдірахманов: ... ... ... т.б. ... ... ... ... төбе деген географиялық жалпы атау тепе түрінде ескі шағатай,
ұйғыр, қырым тілдерінде, төбе ... ХІ ... ... Қашқаридың
еңбегінде кездеседі» деп көрсетеді [26.58]. .... Бұл өңірдегі өзен-
көлдердің ... мол. ... ... ... ... Іле, Көксу, Қаратал,
Лепсі, Бүйен, Басқан, Сарқан, Ақсу өзендерімен қатар, сол ... ... ... ... ... ... өзен ... бар. Зерттеуші
М.Есимболова бұдан басқа да көл, ... ... ... құдық, су, бөгет,
тоған, арық ... ... ... ... ... мол ... отырып, 100-ден астам гидронимдердің 83-і тоған сөзінің ... ... ... өз ... Шоқан Уәлихановтың жазбаларында бұл өңірдің
жер-су атаулары жайында мол дерек болғанын айтады: «Бірінші ... ... ... ... Іле ... алқабына бет алды. Ол уақытта Іле
өзенінен өту қиын ... ... одан арғы жолы ... ... ... ... алқаптарына ойысты /Қашқар/. ....Зәуке алқабында
шатқалдағы асу өте ауыр-ды. Зәуке белесінен жол ... ... ...... ... жоғары сағасына бет алып, одан әрі Тянь-Шаньнның
оңтүстік сілемі болып табылатын Теректі ... ... ... ... ... ... мен ... ғалым өте толық сипаттап: «Шелек
өзені Талғар өзені бастау алатын ... ... ... ... содан
таудың ара-арасынан Жіңішке өзенше келіп құятын сағаға дейін батысқа қарай
ағады. Оңтүстігінде: ... ... ... ... ... Сарыбұлақ, Шатылы т.б. Солтүстігінде: Үшбұлақ, ... Асу, ... ... құяды дей отырып, ... ... ... Шоқан Текес өзенінің бастауы Теріскей ... ... ... ... ... ... ... асулары» атты картасында Текес
өзенінің бастауын өте дәлме-дәл анықтаған ... ... ... жіті ... жасау, оларды тіл
фактілері тұрғысында қарастыру жеке атаулардың ... ... ... ... ... ... мен антропонимдерінің де ролін арттыра
түсері сөзсіз. Топонимдер мен ... ... ... әдіс-
тәсілі шынында да сөзжасам болып табылады. Мысалы, Ол ... - ... келе ... ... жаздыгүнгі толықсыған уыз
дүниеге жаңа көріп табысқандай аса бір сезімталдықпен ... ... Смаш өзі ... ... ... ... Бір қонып, қайтып
келеді [16.200]. ... өзі өмір ... ... ... ... сөйлеп,
сол қоғамдағы дүниенің тілдегі бейнесін ...... ... шығармаларынан қоғамдық болмыс пен ұлттың ментальды дүниесін
айқын аңғаруға болады. Мұны ... ... ... ... ... да ... Белгілі қоғам қайраткері Смағұл
Сәдуақасұлы 1924 жылы «Қызыл Қазақстан» ... ... ... ... ... ... биік ... да, үлкен адыр белдер де бар.
Таудың басы толған ағаш болады. Төмен қарай өскен қалың шөп, ары ... ... ... ... ... ... ұзын дала» деп тамсана отырып, ... ... ... ... ... мына суретті көз алдымызға
елестетеді: Жетісуда өзендер көп. Бірақ өзендері кішкене, көбінесе ... ... ... ... ... ... ... Белгілі үлкен өзендері
мыналар: Нарын, Шу, Іле, Қаратал т.б.» деп ... (5, 179, 1991) ... ... ... ... ... ... деп аталған
екен. Ал «Нарын-гол», яғни «Нарынқол» ... ... ... «қысқа өзен»
[28.37] деген ұғым ... - ... ... ... есть ... а
ныне Нарын голом по монг. Называется Сыр-дария в верхнем течении... Наринь-
гол есть. Монг. Название Сир-дарии. Она принимает из ... гор в ... ... и протекая на северо-запад, проходит по северную сторону
городов Аньцзичжана, Меролана и Намхяна: протекая далее на запад, ... ... ... ... деп [29.298] ... ... ірі ... мен жота, қырат, шың, дөң, дөңес, төбе,
шоқы, оба, сай, өзек, жыра, шат, шатқал, ... ... жол ... ... ... ... ... Біздің үйдегі бірден бір оқудың
дәмін татып көрген адам Сатылған ағайым. Ол ... ... жыл ... ... ... ... жерінен үш класс оқып келген [16.15]. Үркердей аз
ауыл Қостөбеде бұған дейін жаңаша мектеп болмаған. Жұрт балаларын ... ... ... ... ... ... [16.16]. ... да, Киікбай да емес, ішкері Шелек маңындағы Қыстық дейтін жерден
[16.22]. Киікбай ... ... ... ... берірек- Батырбай
түбегі аталатын шағын түбекшенің ... [16.19] т.б. Олай ... ... ... ... өз ... зерттеудің мәні зор болмақ. Іле
атауы ... ... ... ... Бұл өзен аты ... ... ... Иле - «жарқыраған, жалтыраған» деген сөзі»
десе [1.298], А.Әбдірахманов: Біздіңше атау И+ла ... ... И сөзі ... ... ... «су» ... ... да
қолданылатыны белгілі [26.28] деген пікір білдіреді, ал Е.Қойшыбаев: «Іле
атауын көне ... йел ... йіл ... ... ... ... жағынан желек // еспе сөздерінің ауқымына келеді
[3.245] десе, осыған ... ... ... «Іле ... ... Ила ... айта келіп, ХІ ғ. М.Қашқаридың еңбегінде Ila (Ыла)
нұсқасында беріліп, жіңішке тұлғасы Іле ... ... ... ... деп ... де, бір ... сөз ... түркі тілдерінде
ил/ыл/йыл/иыл/ ... ... ... ... ... ... ... деген құнды пікір айтады [30.57].
Осыған орай ... ... ... ... ... өз ғылыми еңбегінде: «Как известно, ... ... ... тип ... ... ... этнический состав территории, особенности
мировосприятия населения, исторические события, ... ... ... ... ... роль в ... топонимии любого этноса» деген
теориялық пайымдау жасайды [31.4].
Мұндай жер-су атаулары жазушы Машқар Гумеровтың шығармаларында да ... ... ... ... Үшкөл, Қорасал, Мөлдірбұлақ, Ойпаң
көл, Шұңқыртомар т.б. гидронимдерден тұратын жүйелі жер-су атаулары ... ... ... байланысты. Мысалы, Келсем, алдым – тік
жарқабақ, төменде – қар жамылған өзен. Осы сәт ... ... ... ... ... түсті. Өзеннің арғы жағалауы тік ... ... ... ... ... есіл өзеніне ұқсаттым [17.15]. Күн көзін ... ... ... екеуі қасқыр жайын біраз әңгіме етті де, алдарынан
шалшық суы бар ұзыннан-ұзақ өзек кездескенде, ... ... ... ... осы ғой, ... ... қайнар бұлақ бар деуші еді. Оң
қол жақ сәл өр, бастауы со ... ... ... аяғы қай ... барып
таусылатынын кім біліпті [17.14]. Қой әрі! Алдымыздағы Мөлдірбұлақтан қалай
өтеміз? Екі жағы ... ... тік ... (64) ... ... су ... күнбатысқа қарай жосыла ағып, осы ... үш ... ... ... ... ... [17.19]. ... өз машинасымен совхоздың орталығынан
қиыр шеттегі төртінші бөлімшеге – ... ... ... ... ... ... ... ойпаттың табанында әлдеқалай үш шұңқыр
пайда болған ... ... іші суға ... ... ... жүз ... Үш көлдің ортадағысы басқаларына қарағанда едәуір үлкен.
Көктемде қар ерігенде, үш ... суы ылғи ... ... ... өз ... ... атауларды талғаммен қолдана
отырып, оған тән мәдени ақпараттарды бала санасында қалыптастыруға ерекше
көңіл бөлген. Яғни, ... ... бере ... оның шығу тарихына тоқтала
кетуді мақсат еткен. Әсіресе, қаламгердің Шұңқыртомар, Қосарал атауларына
берген ... ... ... Мысалы: Кәрішал мен Сапура аяқтарын
салбыратып жіберіп, жар басында отыр еді. Жар асты ... ... шөп ... ... ... көлкіген су, шалшық. Томардың арғы жағы аумағы
шағын көл. Суы тайыз, ең терең тұсы кеңірдектен аспайды. Көл де, ... ... ... ... ішінде. Сол себепті бұл жер ... ... ... шығыс жағындағы осы бір үлкен көлдің аты Қосарал. Бұлай
аталған себебі: көлдің орта ... ... екі арал бар. ... ... ... жүз елу ... ғана. Көл жағасында тұрып, осынау екі аралға көз
жіберсең, ашық күні көк-жасыл боп ... ... күні ... ... суда ... бара ... қос кемеге ұқсайды. Қосарал ауыл ... бір ... ... Ал осы ... ... ... о шеті мен бұ
шеті, дәл орта тұсынан жүзіп өтсе, үш шақырымға жуық деседі. ... ... ... ... ... тал- шілік, кей тұсы – қиыршық құм. Көлдің суы
тұщы әрі терең, алайда кейбір тайыз жерінің орта ... да ... ... ... ... көп. ... осы қос арал ... суы қыстыгүні
сақылдаған сары аязды да қатпай, бусана буланып, ... боп ... ... ... жағалай үш ауыл қоныс тепкен. Соның бірі- осы
Қосарал, екіншісі- теріскей жақта, бір ... ... ... Жалтыр. Колхоз
орталығы да жеті жылдық мектеп те сонда. Қосарал ауылы - сол ... бір ... ... ... ... өзі би, өзі қожа
болатыны содан. Ал үшінші ауыл мүлде ... ... ол ... арғы ... ... ... шығармаларында дөң, сайдың атаулары да ... ... ... ... ... тура тартсақ қайтеді? – деді. Қайырнас
пен Сапар қарыштай ... ... ... ... келе ... ... ... таңдай қағып, екі шақырымдай жердегі Дөңарасан жаққа көз тікті
[17.30]. Ілгері біраз аяңдаған соң, екеуі ... ... ... ... ... тап ... Жұрт айтатын Көкөзекке ұласып барып
таусылатын Ұзын сай осы шығар-ау, сірә [17.15]. ... ... ... Мал ... ... ... осы ауылдың аты да Құмсай, сәл
әріректегі, ауылдың шығыс ... ... ... ... ... аты да ... Сайдың табанының құмы қалың [17.171].
Б.Соқпақбаев шығармаларындағы тағы бір жиі ... ...... Бұл ... ... да ... ... мен өскен
ортасымен тығыз байланысты. ... бұл ... ... ... мәтінді
образды түрде бере отырып, ... ру ... ... ... ... ашып көрсетеді. Мысалы: Беснайзалар ежелден жауынгер, ұры
ел болған. ... ... ... да ... ... Бір ... шаңырағынан
сорайған бес найзаның ұшы шығып тұрыпты, содан Беснайза атаныпты деген сөз
бар (10). Осы ... ... ... ... қатысты мәдени ақпараттарды
жазушы шеберлікпен бере ... ... ... ... ... ... ... «Найза» деп аталынатын екі руы. Біз Найзамыз,
Дұрысы Беснайза. Беснайза екіге бөлінеді: Байқазақ, Жолыш. Біз – ... ... ... ғой [16.10] ... ... арқылы Қостөбедегі
этникалық құрамды нақты көрсетіп кетеді.
Халық ... ... ... қара ... ... ... ... Алаш, Наурыз деген екі ұл туғандығы сөз ... ... ... ... атты үш бала ... Ал ... дүниеден ұрпақсыз өтіпті
деседі абыз ақсақалдар. Наурыз әбден қартайған шағында қасына бірге туған
бауыры – ... және оның ... ... алып:
- Мен болсам дүние салғалы жатырмын. Белімнен бала ... жоқ. ... ... ... ... бар. ... үрім-бұтақ жайып, өсіп-
өркендедіңдер. Атамыз ... ... ... далаға иелік жасайсыңдар.
Қабыл алсаңдар, бір тілек айтайын, - дейді мұңайып.
- ... - ... ... Біз ... ... ... Менің тілегім мынау, - дейді Наурыз қамыға. Мен ... ... жыл ... ... ... еске ... бір қазан құдай жолын жасаңыздар.
Сол көжені ішкен жұрт атымды еске алып, дұға қылар. Сөйтіп менің атым ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа жетер. ...Алаш бауыры
Наурыздың айтқан өсиетін ... ... Бұл ... атын жұрт ... деп атап ... Яғни ... көже беретін күн қазақтың жыл басы ... ... ұлы ... дәл ... Сондықтан ертеде қазақтар бұл
мезгілді «Наурыз мерекесі», «ұлыстың ұлы күні», «наурыз көже ... ... ... өз шығармасында «наурызға» қатысты этнолингвистикалық этюдті
тамаша келтіреді. Мысалы, «Балалық шаққа саяхат» әңгімесінде:
- Ыдеке, мына балаңыздың жасы ... ... ма? ... ... Биыл ... ... мектеп ашылады, - деді Ұзақбай
- Қайдам, Әсбет білмесе?-деп, өзінен гөрі зейінді шешеме қарады.
- Алдағы наурыз көжеде тоғызға толады. ... ... ... жылы
туған, - деді шешем [16.57]. Автордың «біздің ауыл» деп ... - ... ... ... ... ... бұл ... ірі селоның біреуі.
«Қызыл шекара», «Ынтымақ», «Үлгілі», «Большевик» аталатын төрт колхоздың
орталығы. «Большевик» колхозы ... ... ... үш ... ... ... негізгі үш руынан: «Қызыл шекара» - Айт, «Үлгілі» - ... - ... ...... қара ... Қобландының тұқымдары.
Ішкері жақтан ауып келіп, осында сіңісті боппыз деп өздері ... ... деп ... ... ... ... тарихшы Шәкәрім Құдайбердіұлы «қыпшақ» атауының мән-
мағынасы жөнінде былай дейді: «Бұл ... ... ... бос ... ... ... Мағынасы – бос, шөл, елсіз деген сөз. Шыңғыс
ханнан көп бұрын Еділ-Жайық маңына барып, бір ... жұрт ... ... хан алып ... ... ... ол жақ ... Қыпшақ атанған десе
[32.7], ... ... ... ... атты ... «Үлкен
падишаһларының әдеті – ұзақ ... ... ... алып ... ... алып ... Оғыз ... бір бегі әйелін алып
барып еді, өзі осы ... ... ... ... ... ... ... ұстайды. Күн суық еді, киерге киім жоқ еді, бір шірік ... ұл ... Мұны хан ... ... ... біздің алдымызда өлді, енді
қамқоры жоқ», – деп ... ұл ... Атын ... ... Көне ... ... қуыс ... «қыпшақ» дейді. Сондықтан ол ағаш ішінде туды деп ... ... ... [33.8] ... ... балалар әдебиеті кейіпкерлерінің ... ... ... айтарлықтай ерекшеліктер жоқ. Мұндағы шығарма авторының басты
қағидасы ... ... бала ... жас ... деңгейіне сәйкес,
лайықтап беру. Осы орайда, ... та, ... та, ... та ... ... ... ... ерекшеліктерге негіздей отырып бала
танымына сай қолданып, оны кейіпкердің ... ... сөз ... мақсатында молынан бере білген. Себебі, ... ... ... де, ... да – ... Сол үшін ... ... жалқы
есімдерді қолдануда оған байланысты мәдени ақпараттарды – аңыз-әңгімелер,
тарихи оқиғалар, қоршаған ортаға тән белгілерді ... ... ... етіп ... ... әдебиеті тілінің тартымды, ... да мәні ... ... ... ... әдебиеті кейіпкерлерінің тіліндегі көріктеуіш тәсілдер
Қазақ тілінде көркем әдебиет тілі мен қаламгердің сөз ... ... ... ... ... Себебі, көркем шығармаға
қойылатын талаптардың қатарында тіл ... де ... рөл ... әдебиеті – адам ... ... мен ... ең ... ... ... ... адам мінезінің толып жатқан қыр-сырын, оның сыртқы бейнесін, ішкі
жан дүниесін ... ... ... ... ... ... ... оның түр-тұлғасын, ішкі сезім иірімдерін әсерлі етіп жеткізуде
әсіресе, фразеологизмдердің қызметі ерекше. ... – тіл ... ... ... аса бай қазынасы. Ол тіліміздің бөлінбес бір
бөлшегі ... ... ... жеке ... ... ... ретінде жұмсалатын бейнелі, экспрессивті, эмоционалды
мәнге ие.
Сөз зергерлерінің ой түйінін ықшамдап аңғартатын, ... ... ... ... – стиль құрайтын компоненттердің бірі.
Әрине, көркем ... ... ... ... ... – әрбір
автордың өзіндік стиль жасаудағы тілдік тәсілдерінің бояу-өрнегін айқындау
болып табылады. Жазушының көркемдік ... ... ... ...... [34,75] ... ... пайымдаудың да орны ерекше.
Образдылықтың өзі әр адамның ... ... ... санасы мен
болмысынан туатын ерекшелік. Тіпті бірдей образдылықты екі түрлі адам бір
мезгілде жасай қоюы да ... ... адам ... ... ... ... Тұрмыс жағдайы, білім деңгейі, жас мөлшері, қоршаған орта
әсері де ықпалын тигізері анық. Қалыпты, күнде ... ... ... ... ... ... әр ... қабылдайды, бағалайды», деп қорыта келіп,
профессор Г.Смағұлова фразеологизмдерді адамның әлеуметтік, психологиялық
т.б. ... ... ... ... 1. ... ... жағымсыз
қимыл-әрекеттеріне негізделген мағыналас фразеологизмдер қатары; 2. Сезім
әрекеттеріне ... ... ... ... мағыналас
топтары; 3. Адамның жеке басына тән қасиеттері туралы жасалған мағыналас
фразеологизмдер; Адамның қоғамдағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер – көркем сөз өнерінің ең ... ... ... ... мен халық даналығының туындысы болып саналады. ... сөз ... ... тіл ... мен ұлттық танымын, әлеуметтік
болмысын бейнелеумен бірге, қайсыбір қаламгердің болмасын тіл байлығы ... ... ... ... ... тән
ерекшеліктердің бірі ретінде олардың тұлғалық, ... және ішкі ... ... ... ... шығарма тіліндегі
фразеологизмдер әдеби нормадағы үлгісімен ... ... ... өткен
түрінде қолданылады. 70-жылдардағы көркем ... ... ... ... ... туған дүниелер де сөз
қолданылу ... ... ... ... ... ... ... әрбір шығармада ұлттық тіліміздің байлығы – бейнелі
сөздердің ... аясы кең ... ... ... ... Төр үйде сыз ... ... құрым киіздің үстінде төрт
көзіміз түгел азанғы шайымызды ішіп отырмыз. .....Төрт көзге ... ... ... ... ... ... ... Сатылған және мен [16.13].
Қуанышым қойныма сыймай, үйреніп алған әріптерді шимайлап ... ... Шал да, ... де, ... де, тіпті кішкентай Садық та мал
емес, ең бір ... ... ... ... ... жасы көл ... жүр [16.12]. О масқара! Шеті көзіме шалынғанда-ақ жүрегім су ... удай ашып ... Бұл алып ... ... он ... еді ... нағашым нағыз ғажап адам. Біреуге иненің ... ... ... өзім деген кісіге қоң етін ойып беруге дайын ... ... ... төрт көзіміз түгел, қуанышы қойнына сыймау,
көз жасы көл ... ... су ... ... ... іші удай ашыды сынды
тұрақты тіркестерде халықтық нормадағы фразеологиялық ... ... ... ... де ... ... ... автор бейнелі
сөз орамдарын ... ... мен ... ... ... ... ... бір шекараның жоқ екенін, бала өз сөз байлығының
негізін тілдік ұжымнан, ересектерден алатынын нақтылай түседі.
Жазушы болған оқиғаны өзінің ой ... ... оны ... ... ... бейнелі сөз қазынасы – тілдегі фразеологизмдер екендігі
сөзсіз. Мұндай көріктеуіш ... сол ... ... әдебиетінің
өкілдерінің өзіндік жеке бір қолтаңбасы ретінде де ... бере ... те ... ... сол ... С.Мұратбеков, Т.Нұрмағамбетов сынды
т.б. қаламгерлер де қазақ әдебиетіндегі балалар тақырыбына ... ... жаңа ... ... тұрғыда өзіндік ерекшелігі мол
туындылармен толықтырды. Біздің зерттеу еңбегіміздің ... ... ... да, сол тұстағы балалар тақырыбына жазылған шығармаларының өзіндік
стилімен ерекшеленген жазушы Т.Нұрмағамбетовтың тілдік ... ... ... ... мазмұны жығынан үндестігі турасында тоқтала
кетсек, Т.Нұрмағамбетов бізге «Ата ... ... ... «Он төрт ... «Жәрдемші», «Қыз ұзатылған түн» т.б. шығармаларымен ... қай ... ... да адамның ішкі жан дүниесіне үңілу, адам
санасындағы сан алуан сезімдік, ... ... ... дәл ... Бұл ... ... шындығын, кейіпкердің
болмысын, ішкі табиғатын, психологиясын тануға мүмкіндік береді. Қаламгер
көркем шығармада ... ... ... көмегі арқылы дүниенің
эстетикалық бейнесін жасайды. Мысалы «Ата ... ... ... бау ... мен ескі ... тұлғалары, сонан соң ауыл
іргесінен ... ағып ... ... өзен ... Ауылдың түстігіндегі
жусанды беткей... Осы көріністер ... ... ... ... [36.25] деген
мәтінде туған жерге деген сүйіспеншілік кейіпкер тарапынан эмоционалды
түрде дәл ... ... ... ... ... таза ... яғни стильдік, сөз қолдану, көріктеу құралдарын қолдану
ерекшеліктері т.б. сипатта ... ғана ... ... ... ... шығармаларындағы ұлттық, танымдық белгілерді ... зор. ... ... мен ... ... халықтың шаруашылық,
заттық мәдениеті туралы білімдер жүйесі ерекше қызмет атқарады. ... ... ... ... ... ұлттың ой-танымын, дүниені
қабылдауын, оның санадағы көрінісін бейнелейді. ... ... ... ... ... кейінгі кезде қаламгердің тілдік тұлғасы
мәселесімен тығыз байланысты да ... жүр. ... ... айналып
келгенде, көркем туынды авторының ғаламның ... ... ... ... ... Көркем шығармада түрлі тілдік тәсілдердің
көмегі арқылы автор дүниенің эстетикалық бейнесін жасайды. Ақиқат дүниенің
жазушы ... ... ... шынайы өмірге табан тірей отырып, ұлттық
әдеп, символ, ... ... ... ... ... ... ... теориялық мәселесіне С.Е.Исабеков былай
деп пікір білдіреді: «Қызметі мен лексика-семантикалық ... ... ... ең басты механизмдерінің бірі – оның коммуникативтік
мүмкіндігі мен мазмұн ерекшелігі» [37.46].
Көркем мәтіндегі тұрақты тіркестер сөздің ... ... Бұл ... академик І.Кеңесбаев: «Фразеологизмдер өз мағынасында
қолданыла келе, өзін көмкеріп тұрған әр қилы ... ... ... ... жетіле, шыңдала түседі. Фразеологизмдерді
осылайша орнын тауып қолдану үлкен суреткердің ғана ... ... ... ... ... да күтімі әр басқа болғаны ... ... оның ... ... де өз ... өз ... тауып
сөйлеуде үлкен мән жатыр» [38.211] деп көрсетеді.
Мұндай ... ... ... ... ... ... де
ұлттық болмыс пен танымның белгісі айқын аңғарылады. Мысалы: ... ... ... үй ... ... топтала өскен доланаға таянғанда, Кәрішалдың
даусы пышақ кесті тына қалды [17.3]. Ана ұлдарының ... ... ... ... ... риза [17.11]. ... ... кейін, Рабиға
ақсақ Айтқұлдың қомағайлығы туралы елден естігенін түгел жіпке тізіп, айызы
бір қанып қалды [17.17]. -Жә, ... ... ... ... ақ ит ... ит ... ... етті [17.54] деген сөйлемдердегі тұрақты ... ... ... бейнелі түрде берудің өзіндік қолтаңбасын
көрсетеді.
Тұрақты тіркестердің тілдік табиғатын қарастыруда оның ... ... ... тыс ... ... да ... зор. Бұл ... профессор Н.Уали: «Көркем әдебиет ... ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Әсіресе түрлі заттар мен құбылыстардың сезімді дәл,
нәзік бейнелейтін сөз айшықтарының ... ... ... ... ... ... [39.10] деген тұжырым жасайды. Тұрақты
тіркестердің бұл қырының жарқын ... хас сөз ... ... кездестіруге болады. Б.Соқпақбаев та, М.Гумеров те ... өте ... ... ... ... ... тал бойында ине
жасуындай бір мін ... ол оның ... ... сәл ... [16.90]. Шал
да, Мұқамеди де, әйелдері де, тіпті кішкентай Садық та мал емес, ең ... ... ... ... ... жасы көл ... еңіреп жүр
[16.12]. Ара-тұра Жылқыбайдың да көңілденер кездері болушы еді. Ондай кезде
ол «қой ... боз ... ... бұрынғы рақат заманды ... ... ... ... ... ... ой ... Шынында да,
оның менімен өш боларлықтай алты аласы, бес бересісі бар ма? ... ... екі ... ... ... ... орныма қарай жөнеле бердім
[16.372]. Қиқар шал кірпідей жиырылып, не айтарын білмей дал. Ол ... да, ... мен оның ... көз ... алдынан шығатынына, «алты аласы,
бес бересі» болмаса да, осы үйге емен еркін келетініне, әңгіме ... ... ... ... ... ... [17.67]. ... не болды
саған?-деді де, жауап күтпей, қасындағы әйелге бұрылды. -Былайынша ... шөп ... ... ... ... ... өстіп өз-өзінен еліріп
айғайлайтыны бар. Соны ... ... [17.33] ... ... екі
қаламгердің кейіпкер психологиясы мен танымын тұрақты тіркестер арқылы
шебер суреттеуін айқын аңғарамыз.
Фразеологизмдердің мәні мен оның ... ... ... ... негізгі фактор – фраземалар мағынасындағы экстралингвистикалық
жағдайдың көзін ашу. Академик ... ... ...... да, ... да ... ... элементтер» - деген ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді [40.15]. Фразеологизмдер арқылы кейіпкер тілінің
сөз байлығын, әсіресе, балалар тілінің тілдік қолданыс ерекшелігін ... ... ... ұстанымы, баланың өскен ортасына тән сөз
саптау мәнерін ерекше талғаммен беруі ... ... ... ... ... өңкей үпір-шүпір ұсақ бала бөлмені басына көтеріп, у
да шу. Кейбірі асыр салып, қым-қуыт ... жүр. ... ... ... ... ... бұрыш-бұрышта томсырайып отыр. Стол үстінде қаттаулы
жатқан су жаңа күнделіктерді нұсқап, жымың-жымың еткендер де баршылық. ... ме, ... ... " Қой- ... жүр [18.18]. Амал ... кешке таман терезе ішіне кірпіш қалап, бітеп тастапты. Соған
жүйкелері жұқарып ... үш бала ... пен ... ... ... ... кино аяқтала бере тістерін қайраған кішкене-кішкене үш бөріге
айналмасы бар ма. Үңіреңдейін деп ... бұл жоқ, ... жер ... ... ... ... сүт кенжесі алыстан ат шаршатып келгенде, шешесі ши
барқыт бешпентінің қалтасын қақпай тұра ма? [18.66]. ... ... ... боп ... ... ... жүргені шат-шәлекейімді шығарды [18.24]
т.б.
Қазақ халқының ерте ... ... ... мен дағдыларында
психологиялық іс-әрекет көп кездеседі. Сезімді, ... ... көп ... айтпай-ақ ыммен, ишаратпен, еппен сездіретін және
соларды дәл бейнелейтін ойлы, сесті ұғымдар бар. ... ... ... су ете ... ... ... терезеден шығып кеткен бе!». Жалаң аяқ,
жалаң баспын. Екі өкпемді қолыма алып, ұшып келем. Үй маңы мал қиы, ... ... ескі жұрт ... бесенеден белгілі [18.21]. Күшпен ... ... ... қоса ... ... ... көзіме көрінеді
[18.27]. Яғни, фразеологизмдер мен сөздер бірінің орнына бірі жүре тұра
олардың білдіретін ... ... ... деп айта ... ... ... ұғым жеке сөзбен салыстырғанда анағұрлым
күшті, әсіре мағынада айтылады, ... ... ... ... ... ... ... тыс құбылысты және көркем шығармадағы
қолданысына қатысты ... ... ... ... ... ... ... ерекше мәнді бір заңдылық бар. Ол ... ... ... ... ... зерттей
келе: «Окказионализмдердің пайда болу себептері автордың «мақсатты ойына»
негізделген. Жаңа сөз, тың ... ... ... ХІІ ... ... ... соның жалғасы. Сол дәстүр жалғасы болса да
әрбір қолданыстың өзіндік жаңалығы, ... ... ... ... деп ой ... ... ... М.Қабанбаев, М.Гумеровтың шығармаларына талдау жасай
отырып, қаламгерлердің осы дәстүрді шебер пайдала білгеніне айқын көзіміз
жетті. ... Біз ... ... ... ... бір ай ... уақыт
өтті [16.370]. Ал мен әуелі тамақтанып ... ішім итше ... ... ... ... ... жібере жаздап келе жатқам жоқ па [16.339].
Отқа тақау үлкен қара ... ... ... ... ... ... [17.40]. ... уайымдама. Сәруар кемпір тірі болса, бір
амалын табар! Бұл сөз ... аузы ... ... тұз ... [17.44] т.б ... трактордай бір ай, нарды жүгімен жұту,
құймақтың құлағы қылтиды т.б. ... ... ... ... ... ... М.Қабанбаевтың балалар тақырыбына жазылған
шығармаларында суреттеп отырған ... ішкі жан ... ... ... ... жиі ... Оны мына мысалдардан байқауға
болады: Түс ауа шулы ... қала ... ... ... ... ... бұлт
байланып, күннің қалпағы кисайып сала берді [18.4]. ... бір уыс ... ... шыға ... [18.7]. ... оғы жоқ, қолдан келер қайран ... бала ... ... жатқан көйлегін жолай іле кетіп, тез-тез киді де,
шығар есікке жансебілдік ... ... ... [18.37]. Көкем жар дегенде
жалғыз ұлы сөзі көп, көзі көк долы ... ... ... ... ... ... ... т.б. Жалпы, авторлық
фразеологизмдер дәстүрлі халықтық фразеологиялық бірліктердің негізінде
алынып, жазушының стильдік мақсатында ... ... ... ... ие болады. Мұның өзі көркем әдебиет тілінің жаңа бір ... ... ... ... оның ... балалар тақырыбындағы
шығармалар тіліндегі авторлық фразеологизмдердің қолданылу мақсаты ... ... ... ... қаламгердің суреткерлік
шеберлігі мен стильдік ерекшелігін анықтаймыз. Академик ... ... ... ... ... ... айта ... «көркем туындының
тілін лингвистикалық стилистика ... ... ... ... тек
бөліктерін түгендеу емес, сол ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
болмақ. Нақтылай айтсақ, сол бөліктерді теріп алып, жалаң көрсете салу –
көркем тілді зерттеушінің ... ... сол ... ... ... өтеп тұр, ... ... жазушы нені, қалай суреттеп тұр – осыларды
тану керек» деп көрсетеді [40.223]. Бір қарағанда ... ... ... ... емес сияқты, себебі ол – белгілі бір
авторға меншікті бола тұрып, оның қолтаңбасындағы, сөз ... ... ... ... ... да, ... ... сабақтасады.
Көркем әдебиетте көп қолданылатын тілдің көріктеуіш тәсілдерінің бірі ... ... ... ... ... етіп алып ... ... тілінде де мазмұн мен ойды беруде қолданылған мақал-
мәтелдердің ... ... ... ... ... М.Қабанбаевтың,
М.Гумеровтың, Б.Соқпақбаевтың балаларға ... ... ... ... ... формада қолданылуы айтылатын ой
көркемдік сипатынан ... ... ... ... ... ... бейнелі көрінісі болып, аз сөзбен көп ... ... ... ойды ... мәтелде ой аяқталмайды. Зерттеуші
Ш.Қарсыбекова қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің лексика-семантикалық ... ... ...... ... тән ... мен
сананың айқын айғағы, халық даналығы мен философиялық толғанысының,
эстетикалық танымы мен ... ... мен ... – барша
болмысының айғағы. ...Мақал-мәтелдер – шешендік өнермен туыстас жатқан сөз
өрнегі. Мақал-мәтелдер – ... ... ... ... ең көлемді, қолдану
аясы, мазмұны тиянақты тарауы болып ... ... ... айтады [42.3].
Мұндай құбылысты қаламгер шығармаларынан да ... ... ... ... ... ешкімге тимей, ұрынбай, жайыңа жүр. Тек
жүрсең, тоқ ... ... атам ... ... ала ... ... болма.
Мешкей деген жақсы ат емес [16.355]. Шіркін-ай, ... ... ... ... ... емес пе. ... жағыңа соқтырып жөнелер едің. «Ер
қанаты – ат» деп, қазекем бекер айтпаған ғой ... ... ... ... ұят ... ... емес пе, ... тез түрегелдім де, алды-
артыма қарамастан зытып отырдым [16.353]. Өзге ештеңең болмаса да, әуелі
оқулықтарың сай ... Мен ... деп ... ... едім: Оқулығы сай
бала – көңілі жай бала ... ... ... ... ... деген
орыста мақал бар. Әлгі тәрізді жиналыста не айтылуы мүмкін [16.204]. Басы-
көзі өрттей қызарып, лепіріп ... ... ... ... аспады: - Күш
атасын танымайды. Кәне, күресіңдер,- деп, қоңқақ ... ... ... [16.377] т.б. ... берілген мақал-мәтелдер арқылы
айтылар ойды нақты жеткізуді мақсат ... ... ... ... ... ... құрал
ретінде мәтін тілін жандандыра әсерлендіруге қызмет етіп, белгілі ... ... дәл ... ... ерекшеліктермен жұмсалады. Мысалы
М.Гумеров шығармасындағы: Жаңыл ұлына: - Е, жындымысың? – деп ... ... - ... ... ... «Ел құлағы елу» деген емес пе. Жұрт
кеңседегі шешім жайынан әп-сәтте хабарланып та үлгеріпті [17.26]. - ... ... қой егіз ... ... қонақ келсе, қойға қасқыр шабады»
дейді аталарымыз. Қап, қайтейін-ай!.. Дәл біз көшетін күні құлынды ... ... ... деп ... ... шешесі [17.47]. «Көп жортқан
түлкі терісін алдырар» деген сөз рас та. Ақыры қолға түсті [17.85] тәрізді
мақал-мәтелдерде ... ... ... ... келе жатқан ұлттық этникалық
көзқарас пен салт санасы нақты ... ... ... өз шығармаларында мақал-мәтелдерді пайдалана отырып,
ұлтқа тән ерекшеліктерді осы тілдік бірліктердің аясына сыйғызуды ... ... ... халықтың өмір сүру ортасы, дүниені тануы мен
шаруашылық тәжірибесі, ... мен ... сол ... ... ... ... толық сақталған. Мұндай құбылысты М.Қабанбаевтың
шығармаларынан да анық ... ... ... ... ... ... ақ атаулыға асық жүр. Ақ атаулы аспанға ... бара ... ... түйедейін шудаңды төсе, қарғам!" [18.40]. Өздері кезінде сөйткесін
шешелері өстіп тәрбиелей ме, әлде еш ... ... ... иба деп ... ма, әйтеуір, "жолы жіңішке қыз жұртынан едік" дегенді
оңды-солды танытып бағады [18.48]. ... ... да ... ... шалып
қалсам...."- деп жіпсиіп, қыздың сереңдеген аяғын баспалап аңдып ... ... ... ... жүк" ... рас ... ... бұрынырақ қимылдап,
алдап соқты. Сонымен " Сабыр түбі – сары алтынды " қанағат тұтып ... ... ... ... жан біте ме ... ... ... бояпты» дегендей болып жүрме, құлыным [18.192] деген сөйлемдердегі
қарадан қашық, ақ атаулыға асық жүр; қыздың ... ... ... жүк; ... – сары ... ... жолы ... тәрізді мақал-мәтелдерден халықтың
бағзы замандардан келе жатқан этносқа тән өмір ... ... ... ... ... ... қатысты айтылған теориялық қағидаларға
сүйенсек, онда «жазушы кейіпкер тілін даралау арқылы оның түсінік-түйсігін
аша түсіп, бітім-болмысын айқын көрсетуді ... ... Әр ... ... орай ... сөзі де оларды бір-бірінен өзгешелеп тұрады»
[39.70]. Мұндай құбылыс біз ... ... ... ... ... ... Мысалы, Садықтың сары резинкадан істелген
мүйізатары (рогатка) бар. Біз ... ... ... ... [16.12]. ... ... қызыл жалау қадалған, қабырғаларына
қызыл мата жазылып, ұран, плакаттар ілінген вагонқос, сірә да, бригаданың
кеңсесі болу ... ... ... өзіміз шақырамыз, осы арада күте тұр
деді. Саябанға көтерілдім де, сол арада күте ... ... Қолы ... ... жаны ... бір ісі ... еді. Ол үй ... астына тулақ төсеп, теңкиіп жатып алып, қызының тізесіне басын
қойып, шашының битін қарату [16.86] т.б. ... ... ... күнеске тәрізді сөздерді жалпыхалықтық норма ретінде күнделікті
тілдік қолданысымызда пайдалануға әбден болады..
Көркем ... тілі ... сөз ... ... оны ... екі
компонентті ескермесе болмайды. Олардың бірі – авторлық баяндаудағы тіл де,
екіншісі – ... ... ... ... ... ... ерекшелігі автордың тілі арқылы өте сәтті берілген. Мысалы, Алма
«шалақ шалады» деп, ... пен ... онда ... ... ... алды да, ... ... үйге кірді [17.47]. Шешесі «тіл алудан
кеткен» баласына өз әмірін жүргізейін десе, Сасан мен Алманың ... ... ... [17.49]. ... бар ... таусылып
самаурындағы қайнақсу сарқылғанда барып қана уһ деді [17.207]. Менің мына
түрімді көрген балалар цирктің ... ... ... ма? ... түрлі шағын күмбез, сыпашалар, көпшілігі басына түк те тұрғызылмаған ... ... ... ... ол жай ... шығар. Менің ер жетіп
қалған балам бар, мен күйеуге тимеймін деп, басалқы ... ... [17.342] т.б ... тілдік бірліктерді автор халықтың сөз байлығы
арасынан таңдап, екшеп алып, мақсатты түрде айтар ... ... аша ... қор ... ... ... тілі ... де, кейіпкер тілі дегеніңіз де жазушының
қаламынан туатын, жазушының қабілеті мен ... ... ... ... ... ... екені мәлім» [43.86]. Мысалы М.Қабанбаевтың «Пысық
болдым, мінеки» әңгімесіндегі: «Бала» - Шалтай жездем тізесімен оюлы киізді
егей ... ... ... Түйе ... ... көп тұрып қалған тұшпара
секілді быт-шыт құлағына айқайлап жатыр [18.54]. Кәусар ауаға да тұншығады
екесің. Әйештің сан түрлі ... ... ... айнасының тұсынан өткенде
бір сәтке басым айналып қалушы еді. Ақшатаудың ауасы ... ... ... кем ... [18.49]. Өмірі тіл сындырып, оқу оқымақ түгіл, оқулық
дейтін нәрсені қолға ұстап ... дүм ... әкем үшін оқу – ол ... келе ... ... емес [18.15]. ... басы. Жуанның созылатын,
жіңішкенің үзілетін нағыз көкөзек қиын кезі [18.71]. Рас, ... ... ... оны ... берген жоқ. Өзім қарт адаммын, бұтартар жалғыз
көлігімді бере алмаймын десе ... [18.78]. ... өзге әйел ... ... есек дәме көңілі менің Миллат мамама ауатын тәрізді
[18.339]. Оқуды тастау менің пәруейімде жоқ ... – Жоқ, мен ... ... - ... ... [18.391] деген сөйлемдерден қаламгердің
сөз қолдану шеберлігі мен ... ... бала ... ... бейнелегенін байқаймыз.
Үш қаламгердің шығармаларының тіліндегі айшықты сөз үлгілерін көрсету,
әсерлі қолданыстардың тілдік тетігін ашу, сөз – ... ... ... ... ... тереңірек тануға мүмкіндік беретін дәстүрлі
әдіске ... ... бұл әдіс ... ... ... ... көңіл аударады. «....Ал шығарма, өздеріңізге мәлім, тек эстетикалық
қана емес, интеллектуалдық мазмұннан тұрады. Шығарманың ... ... ... ... ... интеллектуалдық мазмұнды беруге тікелей
қатысады» [44.86]. Мысалы, ... ... ... ... ... салып бірге қозғалатын, ыңыршақ ұзын парталар пайда болған [16.19].
Шекемдегі жараға шешем киіз күйгізіп басып, домбаздай етіп ... ... ... суы мен ... өзге түк ... ауыл ... ... басқа түк естімей көрбала болып өскен біздің көзімізді кең ... ... адам осы ... [16.34]. ... ... ... қараңғыда
жыныс тоғайдың арасымен қоянжым соқпақ жолды өзі тауып ... [16.77]. ... ... халық қазір осында көкке шығып қонған. Киіз үйі барлар киіз
үй, киіз үйі ... ... алты аяқ, ... ... ... [16.75] ... ұлттық когнитивтік, эстетикалық танымды айғақтайтын және соны
белгілейтін тілдік бірліктердің ... ... ... ... ... ... шығарма авторы мен тілін бір бүтін ретінде
қарай отырып: «Автор бейнесі дегеніміз көркем ... ... ... ... ... ... пікір білдіреді [45.151].
Шығармадағы әрбір кейіпкер сөйлеу сипаты жағынан бір-біріне ұқсамайды.
Олардың өзінше сөйлеу ... ... бар. ... ... ... кейіпкер
тілін өзіндік амал-тәсіл арқылы бере алады. Ондай амал-тәсілдерге диалог,
монолог, полилог, портрет және ... ... ... түрлері жатады.
Көркем шығармада кейіпкер табиғатын, болмысын ашуға маңызды ... бірі – ... Бұл ... ... танымы мен талғамына,
шеберлігіне байланысты. Зерттеуші К.Еңсебаева: «Жазушы кейіпкерлерін ... ... ... ... өзі ... ... ... сай сөйлетеді.
Олардың мінезін, алған тәрбиесін, жасын, әлеуметтік орнын тіл қақтығыстары
арқылы ұтымды көрсетеді Көркем ... ... сөзі ... ... ... келеді. Бірақ көркем әдебиеттегі диалогтың өзіндік
ерекшеліктері бар» дей ... ... ... ... ... ... жүйе сақталмауы да мүмкін. Ол диалогқа қатысушының ... ... т.б. ... Ал ... ... ... ... тақырыбы
мен идеясына, кейіпкердің әлеуметтік дәрежесі, білімі, өскен ортасы т.б.
қасиет белгілеріне сай кейіпкердің тіліне ... ...... ... айтады. Мысалы, М.Гумеровтың «Үш күн, үш түн» әңгімесінде ... ... ... ... ... ... ... поездан қалып қойдың ба?
-Иә.
- Түу-у, ашықауыз-ай, Мына аязда вагонда отырсаң болмады ма? – Билетің
бар ма?
- Жоқ.
- ... ... ... ... ... Үйің қаланың өзінде ме?
-Жоқ,- дедім басымды шайқап [17.8].
Б.Соқпақбаев шығармаларында кейіпкердің ... ... ... ... ... түрі ... ... Әсбет! Әлгі жетпегір балаң қайда, үйде ме?
Ауыз үйден оған ... үн ... ... боп ол ... не ... Төбеңе құй қазды ма?
- Айтпай, неге қашып кетеді? Бір тұлықты тоқтаттың деп, ана ... ... ... ... ... ... бала құрып қалып па? Балам енді бармайды. Асау
биеге мінгізіп, өңкей қаныпезер, ... ... қоя ... сол да!
- Маған айтпа ол сөзіңді! Мықты болсаң, ана өкілге айт! [16.47] ... ... ... ... ... пайдаланылған. Диалог
ауызекі сөйлеу тіліне жататын қарапайым сөздердің ... ... ... ... ... сөз ... салу ... атқаратын қызметін, өскен ортасын және қарым-қатынас
жасайтын адамдарды әр қырынан ... ... ... ... ... жасалуы туралы академик Р.Сыздық:
«Көркем шығарма ... ... ... ... ... ... ... тануға болады. Жазушының өз шығармасының поэтикалық
деңгейіне сай етіп тілдік құралдарға жүк арта алады ма, әр сөздің, ... ... ... олардың барша потенциалды қабілетін жарата білді ме
деген жайттар осы ... ... ... тілі автордың айтпақ
идеясына сай келе ме деп ... ... ... ... айқындау –
көркем дүние тілін талдаудың басты ... ... ... ... ... ... диалог арқылы кейіпкер образы мен тілін, сөйлеу мәдениетін
ашып көрсететін құбылыс өте жиі кездеседі. Мысалы:
- Апа, ... әлі алыс ... ... Ұшқа жетіп, қонамыз. Сүмбеге ертең барамыз.
- Ұш алыс па?
- Жоқ, онша алыс емес [16.9].
Немесе.
- Әй, не болды? Жүргіз! ... ... ... ... ... ме? – дейді.
- Ішім-ай, ойбай ішім...
- Е, ішіңе не болды?
- Бұрап ауырып барады.
Қулық екенін Жылқыбай бірден біледі:
- Оттамай жүргіз! – ... ... ... ... ... ... ... ашылуы М.Гумеровтың тілдік
қолданысында жиі кездеседі. Ол көркем шығармада ... ... ... білдірудің негізгі құралы болып табылады. Сондықтан шығарманың
идеясы мен кейіпкер бейнесін ашуда диалог – ұтымды тәсілдердің бірі. ... ... ... кейіпкердің мінез-құлқын, сана-сезімін ашып көрсетеді.
Мысалы, Бұл да сол ... ... ... ... Ы- ы, ... Мәші қайсыңдікі?
- Ы- ы, енді... былай... әуелі ... ... ... ... ... ортақ шығар.
- Ортақ өгізден оңаша бұзау артық, - деп ... ... ... – деді ол. – «Есек барға саналса да, малға саналмайды» деген
сөз бар. Мен тапқан есек Орынбасар ... ғана ... ... ... да қарсылығым жоқ.
- Солай ғой?
- Солай!
- Айтқаныңнан қайтпайсың ... ... ... еті ... күші адал» дегенді білетін шығарсың. Жақсы болды
ғой. Атам Қаройдан шөп орып, баулап үйіп қойдым деп ... Соны ... оған есек ... екен [17.81] ... ... ... арасындағы
ортақ бір келісімге келудің жас ерекшелік психологиясына сай ... ... ... диалогты түрлі сипатта қолдана ... ... ... ... құбылысты М.Қабанбаевтың шығармаларынан да
айқын аңғаруға болады:
- Жүз сом... Аз емес пе? – деді кәңгірлей күліп.
Циркші шал:
- Аз болмаса... мардымсыз ... ... ... Осы ... ... - деп ... жомарт екен;
Мә, тағы он сом. Баламның қуанышы үшін бәрі садаға. Жалғыз ұл... Келістік
пе ? – ... Қол ... [18.19] ... та, ... та, ... та ... беруде кейіпкер
тілінің ерекшелігіне аса мән ... ... ... ... оқи ... ондағы монологтың аса талғампаздықпен берілгеніне
куә боламыз. Автор ішкі монологқа ерік беру ... ... ... мен ... ментальді дүниесін дәл көрсетуді мақсат
етеді. Мысалы:. Мен табиғатты сүйемін. Мен шынайы поэзияны ... ... ... ... ... да менің сусыным қанбайды. Қайталап оқи бергім
келеді, оқи бергім ... Мен ... мен ... ... ... өзім ... ... Махамбет жырының әр сөзінің астынан
дүрсілдеген ат ... ... ... ... қылыш үндерін естігендей
болам. О, қасиетіңнен айналайын, қазақ жері. Осының бәрі сенің ... ... ... емес пе... ... Ішкі ... ... ой-
сезімін жеткізетін автор сөзі тұрғысынан берілген. Берілу тәсілінің өзі де
ішкі монологтың ... тән ... ... ... ... ... бала ... монолог арқылы берілу құбылысы М.Қабанбаевтың «Қала
және қыз бала» әңгімесіндегі басты ... ... ... қол ... бұла
қыз жалынып сыбырлады: «Аспандап ұшқан ақ ... ... ... ... бар ... мен пәктігімді сендерге сыйладым,
ол аз болса, күміс қоңыраудай сыңғырлаған ән-үнімді қоса ұсынып, асыл ... ... ... ... ... ... еттім. Аяққа жығылып
сұрайтыным – айналып кеп, алақаныма бір ... ... асыл мен ... қайтқан қаруы сол болғай! Көп кергімей қонып кетіңдер [18.35]
сөзімен ... ... ... ... ... әңгімесіндегі
Саймасайдың: Мыналарды суретке түсіріп алып, ... ... ... ... ... ғой, шіркін! Балалар қызыққа бір кенелер еді. Үп-үлкен болып
ап, ойындарының сиқын қарашы. ... сәби ... Одан да ... ... [17.47] ... ... ... бала психологиясының тағы бір қырын аша
түскен.
Көркем прозадағы бейнелеу тәсілдерінің бірі – ... ... ... ... оның ... ... мәнері мен
психологиялық көріністерін, мимикасын бейнелеу шығарманың желісі ... ... ... ... зор. Мысалы, Жүнісбай кластағы
ересек баланың біреуі. Бойы сұңғақ, ... ... ... Мінезі әрі
шапшаң, әрі қызба. Сабаққа алғыр. Мұғалімнің аузынан шыққанды заңдай көріп
шаш ал десе, бас ... ... ... ... [16.21]. ... ... ... беріліп, осыдан өзіне рақат тауып, қызып ... еді. ... ... мысық боп қуалағанда көздері мысықтың көзіндей жайнап,
түр-түсі бір түрлі айбаттыланып, еліріп кетеді. Сен шын ... ... ... шын ... қуып келе жатқандай зәрең қалмайды [16.18].. Мен
болсам ағайыма ... тез ... тез ... Ыза болсам, күйіп-жанып
дызақтап кетем. Ойланбай істеп, ойланбай ... ... ... ... Соңынан сол үшін өзімді өзім жек көріп ... [16.54] ... ... ... ... мінез-құлқын, психологиялық
ахуалын, көзқарасын анық байқауға болады. Сондай-ақ, көптеген ... ... ... ... ... ... сөзбен алмастыра отырып
бағалауды білдіретін, кейде күлкілі комикалық эффекті білдіретін, кейде
метафоралық номинацияны түсінуге ... ... ... Мысалы
М.Гумеров шығармаларының тілінде: Ал Саматтың жүріс-тұрысы, ... ... ... ... ... ... бас ... бұйығы, тік мінез. Жүрісі
сылбыр, сөзі аз [17.66]. Балзия – томпақ ... еті ... ... ... ... қара толы әйел. Бір ғажабы, адамның қас-қабағын
танығыш-ақ. Сол жайында сөз болса: « Е, ... ... ... қалай бала тәрбиелей алады?» - дейтіні бар. ... өзі ... ... ... ... [17.42] - деп суреттеледі.
Зерттеуші А.Салихова қазақ тіліндегі комика тудырудың тілдік ... ... ... ... реңк ... ... тән теориялық негіздері
бар. Сөйлесу кезінде ойды әдемі жеткізудің ... ... ... ... ... Көркем тілдік құралдар арқылы сөз қызықты әрі тірі
құбылысқа айналады. Комика ... ... ... ... ... бет-
пішін қозғалысы, киім, сурет, фотосурет т.б.» деген [47.17] пікір айтады.
Мұндай тәсілді М.Қабанбаевтың мына суреттеуінен ... ... ... ... ... бет ... жуас па деп ... Алда-жалда қарсы
кездессе, қиық көзін төмен салып, тымпың-тымпың басып тезірек өтіп кетеді.
Кейде қараған-қарамағанын бітік көзіне ... да ... ... ... ұзай жалт қарасаң ғана көзінің шылбырын саған тастап бара жатқанын
байқайсың. Өзі жақында көрсетілген ... ... ... ... ... ... мен ... қылышы ғана жетіспейді [18.26] т.б. Ал
Б.Соқпақбаев шығармаларындағы: Сыпатталмаған енді нем ... ... ... ... Сол жақ ... ... таман бір түйір қалым
бар. ... ... ... ... қарашы. Одан да бетімнің ... ... ... ... ... едім [16.338] ... ... арқылы комикалық реңк берудің өзіндік бір үлгісін байқаймыз.
Осындай тәсілдер арқылы қаламгерлер ... ... ... ... оның
болмысы мен мінез-құлқын дәл көрсетуге тырысады. Мұндай құбылыс ... өн ... ... отырады.
Көркем шығармада жиі кездесетін көріктеу тәсілдерінің бірі – суреттеу.
Оқиға құбылыс ... ... ... ... мінез-құлқын беруде
болсын жазушы суреттеуге көп ... ... ... ... бір
қалпын, күй-жайын толықтай беру үшін ... ... ... ... ... ... ... тұрақты күй, болмыс
бейнеленеді.
Жазушының суреттеу ... ... тән бір ... ... ... киім-киісін суреттеуде болсын, табиғатты суреттеуде болсын,
кейіпкердің іс-әрекет бейнесін беруде болсын ең кіші ... ... ... ... ... қалдырмай баяндау, суреттеу арқылы
қаламгерлер өз кейіпкерінің нақты образын, ... ... дәл ... Мысалы: Көпекбай өзі еңгезердей тіп-тік, шоқша сақалды, қара ... ... ... ... зор ... ... ... үйдің көлеңке жақ
іргесінде, сыртта ол қашанда қамшы өріп, немесе аяқ киім жамап, әйтеуір бір
ісмерлік істеп ... ... тер ... қара ... ... бура ... ... аяғында қонышы мен жұлығына жамау түскен жеңіл мәсі – ... ... ... ... ... тән ақпаратты нақты
аңғаруға болады.
Бұл қандай да бір көркем шығарма үшін эстетикалық құндылықтардың бірі.
Б.Соқпақбаевтың ... ... ... ... мен ... ... ортасына тән психологиялық мән жатыр: Бізбен ... ... ... оқиды. Жасы Жүнісбаймен шамалас. Ауыл совет председателі Батырқанның
баласы. Ұлдан әке-шешенің жалғызы болып ерке ... ... ... жасап үйренген шатаққойлау. Киімді сылқым бозбалаларға еліктеп,
сәнді ... [16.25]. ... ауыл ... ... есік ... екі
адам салаң етіп кіріп келді.
- Ассалаумағалейкум!
- Әликиссалам. Төрлетіңіздер.
Ұзынды-қысқалы екі еркек аласа есікті денелерімен бітеп, қалбиып тұр. Оның
бірі – ... ... ... ... ...... ауыл ... хатшысы.
Екіншісі – дембелше толық денелі ақсары жігіт – бейтаныс [16.13]. Бойы
менің ... ... ... жуан ... сом ... қарынды кісі екен.
Үстінде омырауын ашып қойған жұқалаң шапан. Басында ... ... ... хром ... ... ішінен кең етіп дабы жейде киген. Түсі сұрлау,
көздері кішілеу адам екен. ... ерні ... ... ... ... ... қарасам, бір саусағының өзі менің мына ... ... ... ... сөйлегенде икемге келмей, сөзді
добалдап бұзыңқырап сөйлейді [16.236].
Ал, суреттеудің тағы бір үлгісі ... ... ... ... ауылда Жетпісбай атты бір атай бар. Әр кезде түрлі себептермен оның
жеті мүшесі зақымдалған екен. Атап айтқанда: 1. Оң көзі жоқ, ... ... без ... ет ... ... 2. Сол ... ... содан түп
жағы шұнтия түрісіп қалған. 3. Мұрны сол ... ... ... сол ... ... ... ... көрінеді. 4. Аяғы ақсақ. Кезінде сынған оң ағы кемтар
болып біткен, сол аяғынан гөрі ... ... ... ... ... ... етеді. 5. Сол қолы шолақ, шынтағына дейін жоқ. Жеңі
ылғи салақтап жүргені. 6. Аузындағы тісі жасанды, ... да ... оң жақ ... қақ ... ... ... бір сүйемдей ескі
жараның тыртығы бар [17.209].
Қаламгер шығармаларын стильдік тұрғыдан қарастыра ... ... ... ... жұмсалу мүмкіндігі анағұрлым тар ... ... ... актив қолданылатын қысқарған сөздердің түріне
әріптік немесе ... ... ... ... ... ... ... Бұл
турасында зерттеуші Н.Алдашев: «Көркем әдебиет тілінің ... түсу ... ... ... адаптациядан, яғни бейімделудің негізгі ... ...... әдебиетте қолданылу жиілігінің жоғары
болуы, сол арқылы ауызекі сөйлеу тілінің қалыбына түсу» деген пікір білдіре
келіп, ... ... ... ... тіл нұсқаларымен қатар
тұрып, қолданысқа түсе ... ... бар» деп [48.89] ... ... ... М.Гумеров шығармаларының тілдік тұлғасын зерттей
отырып, жазушылардың ... ... ... ... ... көз ... Себебі, біз қарастырып отырған қаламгерлердің
балалар тақырыбына жазылған шығармаларында қысқарған сөздер жиі кездеседі.
Яғни, бала сөз ... ... ... ... ... ... ... тысқары тұрмайды. Сол себепті, қоғамдық ортадан алған
білімдер жүйесін, ол қысқарған сөз ... ... сөз ... тұрақты
тіркестер болсын, жалқы есімдер болсын сол қалпында, ... ... ... ... ... ол баланың тілдік ортадан алған дайын ... 1) ... ... ұшыраған сөздерге: ХТЗ, МТС, ЗИМ, ЗИС, ГАЗ –
69, ФЗО ПАЗ, ГАЙ "т.б. ... ... ... ... дейін бар.
Қысқасы, сол кездегі дөңгелек ХТЗ ... ... [16.73]. ... кезде мұнда емес, Текесте. Осыдан он бес шақырымдай. МТС-та нұсқаушы-
бухгалтер болып қызмет істейді [16.200]. Бір шеті сонау ... ... ... ... қатысқан «ЗИМ», «ЗИС», «ВОЛГА», «ПОБЕДАЛАР» қаздай
тізілген, іргелес екі ауданның қара қорым ... ... бас ... ... нағыз қызған шағы еді [16.371]. Ол ауыл адамдарының баласын ... ... ... ... ала ... жақсы білетін [17.68]. -Жігітті
аядым. Әңгімеге ГАЙ араласса, ар жағы ... ғой. ... ... машинам сынып... [17.90]. Ферма меңгерушісінің құлап қайтқан
баласына "ГАЗ - 69" ... ... ... [18.60]. ... жол станциясынан
аудан орталығына әкеп тастаған абажадай "Туристің" жолын сіріңке қорабындай
"ПАЗик" жалғастырды. Ит те, ... де ... Тек ... ... ... ... ... Кеудеге секіріп, арыстандай
еркелей алмайтын, зеңгір аспанда кептер секілді аударылып-төңкеріліп ұша
алмайтын, тек ... ... етке ... ... ... ... ... қаздар
[18.24]. 2) Буындақ қысқартуға ұшыраған атаулар: Совхоз, порторг, колхоз,
комсомол, класком, ауылсовет, заготзерно, авиахим, ауатком, аупартком ... ... сан ... өкіл ... ... ... аудандық
жер бөлімінің, комсомолдың өкілі. Әйелдер бөлімінің, оқу ... ... ... ... ... [16.61]. Жүнісбай
класкомның қатаңдығын сіз сонда ... Алға ... ... ... ... ... да, ... дегенін істетеді [16.25]. Орылған астықты
басу, тазалау, он бес шақырым жердегі заготзерноға ... ... ... ... ... ... басқармасымен сөйлесіп, Көшкентау ауылын
келесі көктемде басқа жаққа көшіру туралы ... [17.36]. ... ... ... кез ... ... ... сабап кетеді екен» дегенде
сан мәрте естіген [18.49].
Егер кейбір зерттеушілердің көркем әдебиет тілінің айналымына түсу ... ... ... ... өтуі тиіс ... пікірін басшылыққа
алсақ, онда Б.Соқпақбаев шығармаларында ... ... ... аясы мұндай принциптерге сай екені даусыз. Жазушының повестері
мен әңгімелерінде жиі ... ... бірі – ... ... ... ... арқылы сол тұстағы баспасөз атауларын, ұлттық
ойын атауларын, қоғамдық мекемелер атауларын көрсетеді. ... Мен ... ... ... ... ... Қажет болса, атап берейін:
«Пионер» журналы, «Қазақстан пионері», ... ... ... ... Ал мамам «Қазақстан әйелдерін» алдырады /383/. Қалған жартысында
балалардың өз қалауы бойынша «мысық-тышқан» немесе «ақ серек пен көк ... ... ... ойнатады да, таратады [16.228]. Біздің «Спартак»
кеше Қайраттықтардан жеті де бес ... ... еді [16.376] т.б. Осы ... ... ... тарихи өмірін, ұлттық мәдениет пен дәстүрдің кезеңдік
сипатын ... ... ... Қашанда қайқы құйрығын «Соғыс және
бейбітшілік», «Дубровский» фильмдеріндегі сылқым ханымдар ұстаған желпуішше
бұлғаңдатып, еркелей кетеді. Жүнінен сипады, ... ... ... итті ... ... ... ... ұсыныс айтты [18.29]. Керемметей қызық
деген "Үш ноян" кітабы да ... оқи ... ... ... [18.11]
мысалдарынан да осыны аңғаруға болады.
Қазіргі тілтанымның негізгі бағыттарының бірі тілдік құбылысты тек
формалды жүйе ... ... ... ... қолданылатын қарым-қатынас
құралы ретінде қарастыру болып табылады. Осыған байланысты соңғы ... ... ... ... және т.б. жақтардан
кешенді сипатты зерттеулер жүргізілуде. Соның бірі – көрем ... ... ... ... табылады. Шығарманың тілдік ерекшелігі
автордың өмір сүру ортасынан, өмірлік тәжірибесінен, қоғамдық ... ... ... тікелей байланысты болып келіп, оның ... ... емес ... ... ... тақырыбы мен мазмұнын байытып
тұрады. ... ... ... ... – десті Бейсен мен Зипа даурығысып.
-Ол қандай балық?
-Бізде шортанның кішкентайын шорағай дейді [17.165].
Турамша» сөзін Жоламан соғыс ... бері ғана ... жүр. ... мол ғып ет ... ... ... жұрт етті ұсақтап турап,
пісірген кеспе мен көжені «турамша» дейтінді шығарды [17.10]. Ол да ... ... көп ... жүр ғой ... ... ... түсті.
Атам ертеректе бірігіп жұмыс істейтіндерді жұрт «мойынсерік» дегенін айтып
отыратын [17.97]. ... ... ... ... ... ... терезелерге
таңдана, тесіле қараймын. Бір жерде кішкене қыздар «Шұңқыр доп» ойнап жатыр
екен. Жұдырықтай доптың жартысы ... ... ... ... Допты
домалатып соларға түсіріп ойнайтын ойын ғой, баяғы. Сен допты алғыш, әйбат
бала едің ғой. ... ... де қой. ... ... қалды. Оны жұмсама,
демалсын. Өзің де демал [17.141] т.б. ... ... ... ... т.б. ... астарында ұлттық болмысқа тән, бірақ
көпшілікке ... ... ... ... ... біз сол тілді дүниеге келтіріп, сол тілде сөйлеп, бүкіл
рухани-материалдық болмысын сол тілмен ... ... сол тіл ... ұрпаққа мұра етіп қалдырып келе ... ... өз ... ... Сөйтіп сол күні мектептен қарным аш ... үйге әрең ... ... ... ... ... Пәлен жерде
пәлендей тамақ бар, алып жей ғой демейді. Үйде ауызға салар түк жоқ екенін
бірден білдім. Қазақ бұны ... ... ... ... ауадан басқа жейтін түк
жоқ деген сөз [16.73]. Үйде ер болмағандықтан әкем ... ... ... [16.51]. ... ... қазақ қояншық дейді. Күмістің қояншығы күрт
ұстайды. Шай құйып, немесе от жағып отырады да, ... ... ... ... еткізіп, аяқ-қолының тамыры тартылып, кейде аузынан ақ
көбік ... ... ... тырбаңдап жатады [16.194]. Жуынуға қол сабын
түгіл, кір сабынның өзі тапшы. Ауыл ... ... ... ... ... ... ... де, күліне май қосып, қайнатады. Қап қара
сабын пайда болады. Кәдімгі қара балшық ... әрі ... әрі ... ... арналған кішкентай қара сабынды бұзаушық дейді [16. 28] т.б ... да ... ... ... ... бұзаушық тәрізді сөздердің
мәнін аша кеткенді жөн көреді.
Диалект ... ... ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік
қызметінің өрістеп, дамуымен байланысты әдеби тілдің функционалдық-стильдік
жақтан саралану үрдісі тереңдей түсті. Осыған байланысты ... ... ... ... сыйыспайды деген қауіптен гөрі жергілікті тіл
ерекшеліктері ұлттық әдеби ... ... ... көзі ... ... де
көп айтыла бастады. Осы орайда зерттеуші М.Есімболова: «Жетісу сөйленісінен
жиналған материалдарға қарағанда, осы ... ғана тән, ... ... ... ... ... мол. Әсіресе осы өңірде қолданылатын
бау-бақшаға, ирригацияға, егін мен техникалық дақылдарға және ... ... ... ... ... ... ... тұжырым
жасайды [27.17]. Бұл құбылыс ... ... ... ... ... ... жергілікті тілдің ерекшеліктеріне ... ... ... ... өз ... ... сөздерді
бала тілінің қолданысына сай былайша береді: Жолдың екі жақ ... ... ... желкілдеп қау болып көрінеді [16.9]. Адал еттіден Жүніс,
Мұхамедилерде бір кәрілеу торы ат бар. ... түк жоқ. Екі ... аяқ ... сол ғана [16.12]. Арық ... ... ... иегін тіреген аурушаң
шешем жез шәугімнен ақ су құйып отыр [16.13]. Мүмкін болса, бір уыс, ... ақ ... ... ... ... ... Бір ... жарты түйір тәтті
табылса, аузының ... ... ақ суды ... ... [16.13]. ... ... тал ... көз ілеспейтін жылдамдықпен қақшып алдым да, мен-дағы
қонақтарға орын босатқан болып, түрегеп кеттім [16.14]. ... ... ... ... де, біреуін таңдап киіп алам. Және бірнеше парын үйге әкеп,
әбдіреге ... ... [16.36]. ...... ... қара талқан.
Кішкене пияламен таңертең бір пияла, ... бір ... ... бір пияла
арпаның талқанын береді [16.38] т.б.
Қазақ тілінің нормалары туралы сөз еткенде, диалектілік ... ... ... ... ... бір ... айтылатын сөз сол өңірдегі
тұрғындардың кәсібіне, шаруашылығы мен мәдениетіне, өнер мен салт-дәстүріне
т.б. ... ... ... ... ... тілді
байытуда пайдасы орасан зор. ... ... ... ... пен
М.Қабанбаевтың шығармаларында да жиі кездеседі. Мысалы, Ой, ... ... ... ... бір ... әудежар шекісе қалсаң,
биялайың жоқ, ортаға ... ... Мына қоян ... ма?` ... бойы шотпен шағып, тастардың үлгісін жинаймыз (12). Кіреберісте, оң
қолда, кішкене шым үй бар [17.20]. ... ... ... бір ... ... ... ... шотаяқ болса! – деймін өзіміздің қораны еске
алып. – Онда мына маяны оп-оңай үңгіп кірер едім» [17.21]. ... ... ... ауланың дарбазасынан басталды да, сонсын сенекке кіре
берісте, ... ... ... ... ... ... ... Неге беталбатты қаңғып, басың ауған жаққа кете бересің дейсіз ... [18.11] ... ... әудежар, шот, шым, шотаяқ, сенек т.б.
тілдік бірліктер белгілі бір тілдік ... ... тек ... ... ... ... сөздер.
Осыған орай профессор О.Нақысбеков: Жетісу говорында жиі айтылатын дуал,
дағар /қап/, дас /шылапшын/, ... ... ... ... үй/, ... ..... ... сөздер ортақ болып келеді» [49.60] деп көрсетеді.
Б.Соқпақбаев шығармаларында да жергілікті ерекшеліктерге байланысты ... ... ... жиі ... ... өзі өскен ортасы Жетісу
өңіріне тән қолданыстар шығармадағы кейіпкер тілін сомдауда мейлінше шынайы
берілген. Қаламгер ... ... ... ... ... ... ... Ақыры айналсоқтап жүріп, бір ыңғайлы кілтеңі
келгенде, шап беріп, жирен ... ... ... ... [16.357]. Сол кезде,
әлгі сасық қорс етіп, қайта үркіп ... ... ... ... қоса ... ... Сырт көрінісінде қыстақтың өзге үйлерінен ешқандай
айырмасы жоқ, бұл там қоржын тәрізді үш ... жай. ... ... ... Сынған түгіл дәнеңе де етпеген. Тек көк еті ауырып қалған ... ... ... ... тартсаң, ештеңе етпейді, басылып ... ... ... ... ... Тұтаттым да, бұрқылдатып тарта
бастадым. Аузыма түтіннің жап-жаман ыс дәмі келеді [16.361].
- Әй, ... бар ... бар ... ... Айталық, бармадым, әже. Онда не болады?
- Бармасаң тоқмаш жейсің.
- Піскен тоқмаш па, шикі тоқмаш ... ... ... бастағандықтан әжем енді үндемейді [16.382] т.б.
Міне, ... ... ... ... сөйленісіне тән лексикалық
ерекшеліктерге ... ... ... ... өте ... сөйленісінің лексикалық ерекшеліктерін зерттеген М.Есімболова:
«Жетісу говорының енді бір ерекшелігі – ... көп ... ... ... ... тобымен бірдей, ортақ болуы. Оңтүстік говорларына тән ... сым / ... ... ... ... қозы/, әпке /өзінен үлкен қыз/,
кемпірауыз /шеге суырғыш/ тәрізді ... ... ... ... да осы мағынада жұмсалады» [27.11] деп көрсетеді. Мысалы:
Қыстыгүні тіршілік ... ... жұрт ерте ... кеш ... білмейді, жермайды үнемдеп жағады [16.60]. Жұрт ... ... ... түптетеді [16.62]. Ауыз үй, төр үй деп аталынатын,
соқырдың көзіндей сығырайған бір-бір ойық терезелері бар аласа екі ... [16.49]. Мен жоқ ... ... дуалға тартып мінеді [16.51].
Шешеме де бастан-аяқ жаңа ... алып ... жаңа ... ... ... ... ... жаңа барқыт кемзал [16.56].
Ойнаған боп, басымнан тоқай алып, құлағымды созып, ... ... ... ... істемегенді істейді [16.57]. Онсыз да дабыр-дұбыры ойын-
күлкісі аз бір ... ... ауыл ... ... ... боп, сұлық жатып
қалады Көшеде бейсауат жүрген адам ... ... ... [16.59]. ... кезде үйдің қабырғасына, дуалға сүйеніп жүретін болған. Ылғи да жападан
жалғыз отыра беруден іші пысқан сәби бір күні ... ... ... дүкеніне келеді [16.196]. Даяр бауырсақты кепсермен тегешке сүзіп
алады [16.74]. Қолында атан ... ... бір ... ... ... өрмелі әйдік, дырау қамшы [16.78]. Әр үйге таңға жуық дағар-дағар
болып кірген мол олжа еттен ит ... әлі ... да ... ауыз тие ... емес [16.81]. ... іші тола ... жайған ет. Қазан толы ет және
пісіп жатыр [16.82] т.б.
Осындай жергілікті ерекшеліктердің бір-тобына қаламгер шығармаларындағы
кәсіби сөздерде ... ... ... тән ... ... ... лексика-
семантикалық сипатынмен де ерекшеленіп тұрады. Мысалы: Қазіргі балалар
тұлықтасты біле қоймайды. Бұл ұзындығы бір ... ... ... ... ... ... ... жегіледі де, сонымен ... ... жағы ... ... ... жағы тіптен сорақы. Қамыт, доға,
ершіл, посремка, дағар ... ... ... ... ... ... ауыл ... қызметкерлері үйден үйге қыдырып, жіп-
шу, киіз, тулақ, ноқта-жүген, ... ... [16.29]. ... ... ішінде де жалпыхалықтық ... сай ... да ... Егін қол орақпен, шалғымен орылады. Бірлі-жарым лобогрейка ... ... жоқ. [16.34]. ... сол ... әр ... ... ... балтамен тоңқаң-тоңқаң етіп тал бұтап жатқан адамдар [16.59].
Мектептің бет алдындағы жазық ... ... ... класс оқушылары.
Қолдарында күрек, қайла, зембіл [16.221]. Егіс аяқталып, сиыр атаулы
мойынтұрықтан ... ... [16.65]. ... кәсіби сөздер халықтық сипат
алған атаулардың түріне жатады.
Қаламгер шеберлігінің бір көрінісі ... ... ... ... ... бере ... ... образдың қасиетін айқындаушы
көріктеуші тәсілдердің бірі – ... ... ... ... ... ... ... көзге көбірек түсерлік етіп айтқымыз келгенде, ол
нәрсенің атына айқын көрсеткендей сөз қосып айтамыз деп, оны айқындау ... ... ... ... ... аққан көкбурыл тау өзенінің
жағасында табиғаттың долы мінезін елең қылмай, ... ... ... шекарашы
тұр. Бұл жауынгерлік борышымды өтеп тұрған мына менмін [16.250]. Масатыдай
құлпырған жер келбетін ... ... ... ... ... аунай кеткім келді [16.362]. «Қап бәлем, байқатпай бас салайын
деп едім, болмады-ау» деп ызаланғандай, күннің ... ... ... ... найзағайдың отты қамшысы шатыр ете қалды [16.272].
Академик Р.Сыздық жай анықтауыш заттың ... ... ... эпитет
өзі атайтын белгіні бейнелеп көрсететінін және оның қалыпты табиғи белгі
болмайтынын айтады [51.24]. Яғни, суреткер ... ... жері ... дәлдігі мен бейнелілігінің көрінер тұсы осы ... ... ... ... ... қарт ... жанымыз Мұраттың үстінде шықсын
деп тұрады, аяларынан шығарғылары келмейді [16.208]. Өзге сабақтан ... ... жете ... қашқынқұмар балалар бұдан бұрын дене
шынықтыру сабағы ... ... ... [16.229] ... ... осы
құбылысты анық байқауға болады.
Белгілі ғалым ... ... ... кездесетін көріктеуіш
тәсілдердің ерекшелігі туралы: «Көркем әдебиет тілінде жұмсалатын метафора,
эпитет, теңеу, сөз ... ауыс ... ... ... т.б. ... ... көріктеуіш тәсілдер. Сөз кестелеудің бұл тәрізді дәстүрлі
түрлерінің ауыз ... мен ... ... тіл ... және жаңа әдеби
тілімізде жасалған небір ... ... ... бар. ... ... ... орай қолданылған мұндай стильдік элементтер
оқиғаның қандай ортада өтіп ... ... ... ... ... назар аударған жөн секілді [52.71].
Көріктеуіш құралдар – шығарманың өңін кіргізетін ең ұтымды тәсіл. Оның
ішінде теңеулердің мәні ... зор. ... ... ... ... «Көріктеу нәрсені айыра көрсетіп, ... ... ... ... ... ... күші ... Ондай орында
белгісіздеу сипатты белгілі сипатқа, белгісіздеу нәрсені ... ... ... ... ... ... екі түрлі: Әншейін теңеу, әдейі
теңеу. Екеуінің арасындағы айырмасы сол: әншейін теңеу – ... ... ... удай ащы, ... ... күйедей қара дегендегі ... ... ... ... - ... ... [53.157].
Ал зерттеушілер «Тұрақты теңеулер – ежелден қалыптасып, ... ... ... ... ... Сол ... де ... теңеулер
көркем әдебиетте де, фольклорда да, тіпті сөйлеу тілінде де бейнелеу,
мәнерлеу тәсілі ретінде өте жиі ... ... ... жасайды [54.17].
Мысалы, жоғарыда келтіргендей Т.Нұрмағамбетов өз шығармаларында осы үрдісті
кейіпкер тілі арқылы көрсете білуге аса мән ... ... мол ... ... де ... бойы ... қалған. Енді міне, сол шыбық қартайыпты,
діңінің жуандығы бір құшақ дерлік. Жас кезінде осы ... сүт ... ... ... деп ... осылай отырып, қалғып та кететін [36.9] ... ... ... бір ... сүт суығанша тәрізді өлшем бірліктері
ұлттық дүниетаным туралы ақпарат ... ... әсер ету ... ... ... мәнерлі құралдары арқылы экспрессивті
қызмет көрсетеді. Адамның ... ... ... ... ... мазмұнға ие болып, тілдің экспрессивті қызметіне ... ... бояу ... ... ... ... байланыста қызмет етеді. Экспрессивті реңк бар сөздер айтылар
ойға ерекше мән ... оны ... ... ... үшін автордың белгілі
бір мақсатты көзқарасын ... үшін ... ... бағалауыштық сипаты басым тұрақты тіркестер де молынан
кездесіп, олар ... ... мәні ... ... ... ... совхоз директорының әкесі сиыр қарап, жер ... ... да қол ... ... ... ... [36.3]. Өңшең төрт
құбыласы сай, көңілі жай жандармен дәмдес ... [36.17]. «Ай ... ... ... көз, өзіңе ғана лайық көрдім» дегенде Жаманқұлдың екі езуі
құлағына жетті [36.47] ... ... ай ... ... күн ... көз;
екі езуі құлағына жетті; төрт құбыласы сай; қол қусырды т.б. ... ... ... ... мен стиліне ерекше қызмет етіп тұр.
Т.Нұрмағамбетов шығармаларындағы ... ... ... ... ... ... сәтті бейнеленген. Кейіпкер бейнесін жасауда
әсіресе, теңеудің қызметі ерекше. Қаламгер ... ... ... ... талғаммен бере білген. ... Бір ... ... ... ... жол жиегіне құлай кетті
[36.14]. Көзіне жас алмайтын мұз ... өзін ... етіп ... [36.17]. ... ... ... жұдырығындай... Сап-сары. Сары
алтын дерсің. Шыныкүл ішіндегі бар қапасын ақтарып жатқанда ... ... ... етіп ... ... шалжиып жатуын ерсі көрді [36.23]. Енді
ойлап қарасам жалпақ жалғандағы көрген оймақтай бақытым сол бір күндер екен
[36.15] т.б. ... ... ... ... ... ... тіл көркемділігімен, стильдік ерекшелігімен бітімі бөлек
дүниені құрайды. ... ... ... ішіндегі ең
көнесі теңеу ... ... ... ... Көркем шығармалардағы
теңеулер автор тілінің ... ... ғана ... ... ... ... қолтаңбасын да айқындай түседі. Теңеу өзінің мағыналық құрылымы
арқылы троптың басқа түрлерінен ... ... ... Біз ... осы ... ... ... Мысалы, Қас қараймаса да
сыбырлап құлаған миллион қиыршық көше ... ақ боз ... ... іліп ... [18.4]. ... бас ... ... бұл
күнде ерекше іскер, күйбеңшіл, ойдан ойып, қырдан қырып ... ... ... ... ... ... бейнелеуіштік, суреттілік қасиетінің,
экспрессивтілігінің басты негізі болып табылады. ... өз ... ... ... сөзбен сурет салуда, теңеу сөздерді талғампаздықпен
шебер пайдаланып, заттың, құбылыстың ерекше ұқсас ... ... ... ... ... одан әрі ... отырады. «Ұқсас,
ортақ белгілердің ... бір ... ... ... салыстыру арқылы
сипаттаушы нәрсенің бейнелік, көркемдік, эмоционалды-экспрессивтік ... сол ... жаңа ... поэзиялық қырынан танытатын өрнекті
теңеулер» [54.7] Б.Соқпақбаев шығармаларында көп кездеседі. Арба ... ол енді ... бір ... ... ... [16.21]. Суырдың
айғырындай шақ-шақ еткен Сарманов бір күні ... ... ... ұстап, класқа кіріп келді [16.30]. Бір аяғымды құшақтап, зарладым да
қалдым. Асыл шалғының ащы жүзі май ... ... ... ... ... ат жалт ... кеп, қосаяқтап бірді тепті. Мына оң жақ саныма сақ ете
түсті тұяғы. Шоқ ... ... ... ... де ... [16.357].
Боқшабай күдіс жонды, бурыл сақалды, еңгезердей зор адам ... аяғы ... аяқ, ... ұзын [16.60] ... Е.Жанпейісов көркем әдебиет тілін зерттеудің негізгі
принциптерін көрсете келіп: ... ... ... ... да әр ... ... тығыз байланыстыра ... ... ... ... қоса ... ... зор» деп ... жасайды
[55.7].
Б.Соқпақбаев, М.Гумеров, М.Қабанбаев шығармаларындағы теңеулер ұлттық
дүниетаныммен сабақстас болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... қырынан көрініс береді. Мысалы: Масақ
ұрлауды әкем егін ет алып, ... ... ... ... ... ... ... тырысып, шөжіп кетеді [16.52]. Әрменірек тағы бір-екі жылқы
шөпті бырт-бырт үзіп, жайылып тұр. ... ... ... ... келгенімді көрдің бе. «Шіркін, тақымыма бір тиер ме едің» деген тәтті
арман таңдайымды ... ... ... еді ... Мен ... жаны тәтті жарғанат екенін біле қойған жоқ едім [16.372]. Оның ақ
шаршысының шетінен көрінген шашы қабырғадағы кішкене ... ... ... ... ... ... ... үлпілдейді [17.42].
Ашуланғаннан қабағы жауар бұлттай түнеріп кетті [17.47]. Қалаға бір-екі жыл
ғана ... ... ... бет ... ... ... ... қым-
қуыт кездегідей арқа-жарқа болып жетісіп қалады. Сауырынан маса ... ... қара ... ... ... ... ... Ақша бетінің
ұшы дөңгелене қызарған Дана театрда отырған көрерменше, сартылдатып қол
соғып жібергені ғой [17.6] ... ... ... ... ... және ... ерекше лексикалық топ құрайтын тілдік таңбалардың бірі – ... ... және ... ... ... ... мұндай тобы мазмұны
жағынан этностың ментальді дүниесіне тән тілдік және тілден ... ... бар ... ... Бұл ... ... тілек атауына
қатысты ассоциациялық өрістің мәнін ашып ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі тілек білдіру мәніндегі сөздер оң
тілек және теріс тілек деп бөлінетінін байқаймыз. Біз қарастырып ... ... да ... ... ... ... ... Мысалы, «Қап, пышаққа ілінгір иттің малы. Ызаң ба ... бір ... ... ... ... деп, оны ... ... де
мінбей тынбауға бел байладым. Әттең, жалына қолым бір ... ... ... қара ... ... -деп, Сұлтан мені мазақтай бастады. – Қара басқыр-ау,
алдыңдағы таудай атты көрмей не қара басты сені ... - Әй ... қу ... сен ғой осыны шығарып жүрген [16.359]. «Мына қан жауғыр
қайтеді» деп, әжем ... ... ... еді, ... оны одан ... ... лезде аяғының дәл астынан келіп шықты да, ... ... ... ... ... Осы сен не боп ... ... Бұл не сұмдық? Жүрген жеріңе шөп шықпағыр боп барасың ғой [16.410].
- Сұлтан қайда?. -Білмеймін. Неге білмейсің? Өй, ант ... ... ... ... ... [16.374] т.б. сөйлемдерде кейіпкер ... ... сай ... ... ... қарғыс мәнді білдіретін пышаққа
ілінгір иттің малы, қара басқыр, көгермей кеткір, қан ... ... шөп ... ант ... ... ... ... қолданған.
Мұндай құбылысты М.Қабанбаевтың, М.Гумеровтың тілдік ерекшелігінен ... ... ... ... тұр, тілазар неме, қолға бір түсерсің! - деп
кіжінді [18.58]. -Көгермес-ау, көгермегір! О ... – деп ... қоя ... -Әлгі сенің оңбаған балаңды айтам. Аты кім еді ... Енді ол ... ... ... Өзіне сол керек!» дейтін болды
ғой.. –Тілің ащы-ау, құрдас. Тіліңе шоқ ... [18.97]. ... ... ... ... ... Екі ... бірі «адыра қал», «арам қат»,
«атау- кереңді іш», ... ... ... ... боп келеді. Сөйтсе,
Разия қыз кезінде де мінезі шатақ, көк долы екен [17.21] т.б.
Десек те, қаламгер шығармаларында, ... ... ... яғни ... мазмұндағы қолданыстарды да байқауға болады: -Уһ, ... ... ... ... ... таусылып қап, бағанадан бері қаңсып тұр
едім [16.367]. Сенің өнеріңе риза болып сыйға ... ... ... жолыңа гүл бітсін» деп бата бергенімді ата-анаңа айта бар,- деді
де, алақанын жайып, ернін жыбырлата әлденелерді ... ... ... бетін сипады [16.6] т.б.
Б.Соқпақбаев шығармаларындағы автор тілі мен ... ... ... ... ... ... ... бірге жергілікті тіл
ерекшеліктеріне байланысты немесе белгілі бір қоғамдық сананың қабылдауына
сай жасалған, әсіресе балалардың дүниетанымы мен тілдік ... ... ... қарғыс мәнді сөздердің жаңаша бір сипатының жиі кездесуі.
Мысалы жазушының «Жекпе-жек» әңгімесіндегі:
- Шіркін-ай, мен де ... ... ... – деп ... жіберді.
Мектеп директоры Тоқмолданың баласы едірең Садық Мұраттың жүзіне бажырая
қарады.
- Командир болмай қал! Сен ... ... ... да ала ... ... Солдаттар әне, дәу-дәу, мықты. Ал сен болсаң түрің мынау, күнде ауырып
қаласың.
- Өскенде ауырмаймын, - деді Мұрат сөзден ұтылғысы ... ... қал! – деп, ... Мұратты итеріп кеп жібергенде, бейқам отырған
ол еңіске қарай тыраң етіп құлап қалды ... Мен сені ... ... Мұрат тістеніп.
- Ұшырмай қал!
- Ұшырам дедім, ұшырам!
- Қане, ұшыр! [16.211] т.б. мысалдардағы командир ... қал!, ... ... қал! ... тіркестерден өзге жазушылар мен басқа да көркем
әдебиеттерде жиі кездесе бермейтін қолданыстың үлгілерін байқауға ... ... ... ... мен ... ... шеберлігіне байланысты
болса керек. Қаламгер шығармаларындағы өзіндік ... ... ... ... өз ... ... сөзін өте жиі пайдаланатынын
байқаймыз. Бұл атау ... ... мен ... деген түрінде жиі кездеседі.
Яғни, сығыр құдай деген тіркес «қу құдай», ал ... ... сөз ... ... ... ... ... Қаламгердің әңгімелеріндегі мәтін мазмұны
осыны аңғартады: -Ыдырыс, тағы да сен бе? Тұншықтырып өлтірдің ғой ... ... қоя ... ... ... ... да ... ғой [16.53].
Танауы делдиіп, көріңдер мені дегендей кеудесін алға тосып, қасындағы басқа
балалардан өрескел тұр. Әй, сығыр, өзімнің де ... ... жоқ ... ... ... барлығы да көркем шығармада белгілі бір стильдік
мақсаттарға орай ... ... Кез ... ... ... мен оның ... болмысын беруде тілдік көріктеуіш құралдарын
қолданады. Бірақ, жазушы өзінің стильдік, тілдік ... сай ... ... береді. Әсіресе, жазушы қолданысындағы фразеологизмдер мен
мақал-мәтелдердің, теңеулер мен диалект қолданыстардың, ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің мінез-құлқын, психологиялық ахуалын, эмоциясын дәл
беруге жағдай жасайды. Сонымен қатар, көріктеуіш құралдардың ... ... ... ... ... мәдениеті мен адамның таным деңгейін ашып
көрсетуде рөлі зор. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бала тілінде де ұлттың рухани
құндылығы ретінде ана ... ... сөз ... жиі ... ... ... ... дүниелерін талдай отырып, ... ... ... ... ... ... ... талдау жасап өттік.
1.3. Балалар ... ... тән ... ... ... ... өткендей қазақ тілі, оның ішінде ... ... ... жаңа бағытта дамып келеді. ... ... ... ... ... ... тілдік ерекшеліктері мен
құрылымын мәдениттанымдық және ... ... ... ... ... ... өзекті тақырыбы. Осылай тексеру арқылы
ономастикалық ... ... сан ... бергі тарихы мен
шаруашылығы туралы мәдени ... ... ... Ал, ... ... – кісі ... мен ... есімдер, олардың пайда
болуы мен тілдік ерекшеліктерін социолингвистикалық, психолингвистикалық
т.б. бағыттарда зерттеу тіл білімі үшін аса ... ... ... ... ... ... ... ой-санасындағы дүниетаным мен қоршаған ортаны қабылдау
тәрізді құбылыстарды, оған тән ақпараттарды игерудегі когнитивтік ... ... да ... ... әдебиеттерде кездесетін адам аттарының ендігі бір түрі – лақап
аттар. Зерттеушілердің бір ... «Кез ... ... ... жалқы
есімдердің тарихи негізі лингвистикалық және әлеуметтік деген екі ... ... ... ... уақыттарда зерттеушілер жалқы есімдерді
лингвистикалық аспектіде ... ... ... ... келеді.
Антропонимиялық материалдарды жан-жақты қарастыру үшін біз алдымен жалқы
есімдерді: а) Арғы ата-бабаларымыздан бері ... бір ... бір ... мұра ... келе ... ... есімдер; ә) Жеке, алдын-ала
анықталмай, таңдау нәтижесінде болған жалқы есімдер деп екі ... ... ... [56.35] ... ... ұстанады.
Алдын-ала анықталмай, таңдау нәтижесінде пайда болған есімдердің қатарына
осы лақап аттарды жатқызуға болатын тәрізді. Себебі, ... ... ... автордың шығарма тақырыбы мен мазмұнына сай, ... жас ... ... әдейі таңдап алынған есімдер
болып ... ... ... ... есімдерінің ономасиологиялық
өрісін этнолингвистикалық, социолингвистикалық тұрғыдан зерттеу – этностың
менталді болмысының, ... мен ... ... ... ерекшелігін айқындауға мүмкіндік береді. Жазушының көркем
әдебиетте арнайы ... ... ... және ... ... мен
құрылымына сай қолданылған кейіпкерлердің есімдері ономастикада поэтонимдер
деп аталады. Мұндай мәндегі есімдер ... ... ... құбылыстармен
қатар кейде жағымсыз, ұнамсыз коннотацияны да өз ... ... ... ... ... тән ... өз жұмысымызда қазақ көркем прозасының ... ... ... ... М.Гумеровтың балалар тақырыбына жазылған
шығармаларындағы лақап есімдерге ... оны ... ... ... жөн ... Бұған, профессор Т.Жанұзақовтың: «Лақап есімдердің
табиғатын, оның ... ... ... ... мәні ... Лақап есімдердің түрлері, әрбір адамның мінез-
құлқы, жүріс-тұрысы, адамдармен ... ... т.б. ... ... ... ... аз емес. Осы тұрғыдан алғанда, олар көбіне
өзгергіш, ... ... ие ... ... ... ... лақап есімдерін социолингвистикалық тұрғыдан
зерттеу өте қызықты да, ... ... ... ... сөзсіз. Жалпы
лақап есімдердің сыр-сипатында айтарлықтай ерекшеліктермен қатар, белгілі
дәрежеде ... ... да ... ... ... ... ... әдебиеттегі балалар тақырыбына жазылған шығармаларда кейіпкерге
лақап есім қоюдың өзіндік ерекшелігі де бар. Ол шығармадағы ... ... ... ... жүріс-тұрысы, келбетіне байланысты
лақап есімдерді дәл тауып қоюы. М.Қабанбаев «Арыстан, мен, ... ... атты ... ... ат қоюды кейіпкердің ойымен сабақтастыра
келіп: Айдар тағып, ат қою қайбір жақсы қасиет дейсің. Алайда сол ... ... ... қуып ... да, өзінен өзі тіл ұшына ... ... амал не? Оның ... ... ... ... ... те, жасы кіші бола
тұра ныспысын айтпай қырсыққан өзіне де обал жоқ.
Кендір баулы иір ... ... ... ... әдетін де байқып
жүрмін. Ағаш басында қаннен-қаперсіз шиқылдасқан торғайларды сығырая көздеп
тұрғанын сан мәрте көрдім. Көзі қитар, өзі ... ... ... ... ... аянышы жоқ баланы Шыңғысхан деп атамағанда қайтеміз
[18.27]. Күн түгіл, он күн ... бір ... басы ... ашық – ... сау ... ... көп келе бермейтін қылықтар жасауға өте қабілетті
бала [18.25] ... ... ... Осы ... ... ... ... бала танымы мен талғамының ... ... ... ... ... бұзақы, қиқар балаға лақап ат беруде тарихи оқиғаларға
шегініс жасай ... ... ... қоршаған ортасына жасаған
жауыздығына орай Шыңғысханның ... ... ... алады. Ал, екінші
мысалдағы баланың жүріс-тұрысына, дене ... сай ... ... ала
отырып, автор бір жағынан оның ... ... ... ... бала тіліне тән комика тудырудың әдісін пайдаланған.
Бұл шығарма авторының бала тіліндегі лексикалық қор мен оны ... ... ... ... ... ... ... аңғартады.
Тіпті, шығармадағы кейбір балалалардың шынайы аттарының өзі ұлтқа тән ат
қоюдағы ырым-тиым, ... ... ... ... да, ... да ... есімге сұранып тұратыны сөзсіз. Қазақ балалар әдебиетінің
ең байырғы үлгілері ... ... ... ... ... ... Тазша бала сынды лақап есімдердің ... ... ... ... дейінгі үлгісі қазіргі көркем шығармаларда әлі
де жиі қолданылады. Мысалы, М.Қабанбаевтың «Екеу әңгімесіндегі:
-Есіміңіз Мырқымбай ма?
- «Біреумен шатастырып тұрған жоқ ... ... ... ... ... Мен ... Мырқымбай ма деп қалсам... Ал ана досыңыздың
аты... Сәрсенбай емес пе?
Қыздың кекетіп ... жаңа ... ... Басымды көп ауыртпаңыз. Не айтқыңыз келіп еді? – деп төтесінен салды
[18.89] деген мысалдан қазақ ... ... ... ... оның ... балалар тілінде әлі де болса өз мазмұнына қызмет
атқарып ... ... ... ... атау берудің негізгі белгілерін қарастыра келіп, ... ... ... ... ... ... талдай отырып,
басқа да ... ... ... ... Ол ... оралады. Олардың ұқсастықтарын белгілей отырып, таныс ... ... жаңа атау ... ... ... ... [57.91].
Негізінде біз сөз етіп отырған үш қаламгердің қай шығармасын алсақ та,
ондағы лақап аттар ... ... ... ... тән, ... эмоционалдық бағалауыштық көзқарасты аңғаратады. Тіпті
балалар әдебиетіндегі жалқы есімдердің ішінде адам ... ... мен ... ... ... ... ... атқа сұранып
тұратыны тағы бар. Мысалы, М.Гумеровтың «Сабаз бен Нөкербек» әңгімесіндегі:
Құдықтың суын төге бастағанда, бала-шаға қаптап ... Уақ ... ... үлкендеулерінен Сабаз, Нөкербек, Өміртай, Кетік Кетебек, Шұнақ
Шотбай, Тағай таз, ... – бәрі ... [17.125] ... мысалдардан
шығарма кейіпкерлерінің есімдері осыны аңғартады. Бұл сонымен бірге балалар
арасында кез келген есімге ... ат ... ... ... ... фактілерді қалт жібермей, дәл қоя білетінін көрсетеді.
Жалпы, семиотика тұрғысынан алып қарасақ, есімдер өз бойында ... ... ... оны ... ... кезеңге жеткізуші тілдік таңбалар
жүйесі. Бұл тұрғыда көркем шығармаларды екі қырынан ... ... ... ... ... ... нысаны ретінде,
екінші, жалпы поэтика саласымен ұштастырып, семиотикалық талдау обьектісі
ретінде зерттеу.
Профессор Т.Жанұзақов: «Прозвища служат как бы ... ... ... В ... ... ауле ... ... имел кроме
имени прозвище, указывающее, на положитеьные и отрицательные ... ... на его ... и ... ... деген пікір
айта келіп: «Лақап ат әдетте халық тарапынан қойылады. ... ... ... өз қоғамындағы адамға сыншы, кемшілігін байқағыш ... атты ... ... өн ... ... мінез-құлқына мін
таға қараумен қатар, бұрынғы қойылған ... ... ... ... ... ... ... жасай келе, оны мынадай топтарға бөліп
қарастырады:
1) Адамның бет-әлпет түріне, ... ... ... ... ... ... мүсініне байланысты;
3) Адамның дене мүшесінің кемдігіне байланысты;
4) Мінез-құлық, бейімділік әрекетке, ерекшелік қасиеттеріне байланысты;
5) Негізгі кәсібі, қызмет бабына байланысты;
6) Әлеуметтік, яки ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, Б.Соқпақбаев, М.Қабанбаев,
М.Гумеровтың балалар тақырыбындағы шығармаларының ішінде адамның сыртқы
келбеті мен жүріс-тұрысына; мінез-құлқына; мамандығы мен ... ... ... ортасына байланысты қойылған лақап есімдерге тоқтала кеткенді
жөн көрдік. Балалар әдебиетіндегі Б.Соқпақбаевтың кейіпкерлеріне тән лақап
аттардың ішінде ... ... ... орай берілген лақап аттарды
байқауға болады. ... ... атым – ... ... Сүттібайдың
үлкен баласының аты да Қожа. Оқушылар екеумізді шатастырып алмас үшін
өңімізге ... мені Қара ... оны Сары Қожа деп ... [16.336]. Жантас
тәрізді қужақтар осының өзін де дұрыс ... ... ... ... ... деудің орнына «Қара көже» дейді. Мен ... ... ... [16.336] т.б. ... балалар өз арасында жанама ат ... ... дәл таба ... ... ... ... шын аты – ... Оған әлеуметтік ортасы сыртқы келбетіне орай
лақап ат бергенде оның азан шақырып қойған есімінің мазмұны мен ... ... ... ... ... бұл о баста Қожа емес, Қожаберген
екен. Туу куәлігінің өзінде солай деп жазылған. Бірақ ... не ... ... бола ... ... бертін келе «Қожабергеннің
құйрығы үзіліп түсіп қалыпты. Бұл құбылыстың дәл қай жылы, қай ... ... ... тап ... ешкім де айтып бере алмайды [16.336]. Жазушының
шеберлігі сол, оны шығарманы тұтынушының жас ерекшелігіне сай ... ... ... көздейді.
В.А.Никоновтың: «Кісі аттары – әлеуметтік таңба. Өйткені ол аз болсын,
көп болсын ... ... ие» ... [59.28] ... ... ... отырып, кейбір зерттеушілер оны мынадай пікірлермен сабақтастырады:
Жеке адамдарға қойылған лақап аттар оның ... ... ... сол ... ... ... белгілерге байланысты беріледі. Мұндай лақап аттардың
ұрпақтан-ұрпаққа жалғасуы өте ... ... ... аттар адамға ұжым
атынан, қоғамдық ортадан да ... ... ... ... ... ... ... бейресми ортада қолданылады. Мысалы, ... бір ... өз ... ғана ... ... есімдер болады [60.21].
Солардың бір тобы қазақтың ұлттық ментальді дүниесімен тығыз байланысты.
Бұл әсіресе, М.Гумеровтың «Шыңырау» әңгімесінде ... ... ... ... өз ... ... ... қандай әлеуметтік ортаға
қатысты екенін дәл береді. Мысалы, - Ең алдымен қиқар ... ... ... әлгі ... Сасан асырап алған үрпек шаш, ақ сары бала ма?
Бәлекетін қарай гөр, ... - ... ... Жұмағұлды Тышқаншы атап
кеткені сияқты, ол Рахатқа Жамансары деп ат қойып алып еді. Алғашқысын жек
көріп айтса, ... ... түрі бұл [17.51] ... үзіндіде автор екі
түрлі сипаттағы есімді нақтылап ... Бірі – ... ... аты, ... – Рахатқа қойылған «Жамансары» атауы. Бірі адамның іс-
әрекеті мен жұмысына байланысты қойылса, бірі – ... ... ... ... Сондай-ақ, қаламгердің «Жетпісбай атайдың әңгімелері» атты
әңгімесіндегі: Бірнеше рет мұғалімдер бөлмесінің ... ... ... ... ... көзге түсіп қалып ескерту де алғам. Осындай тың
тыңдағыштық қылықтарым жақпады-ау деймін, ... ... ... деп ат
тақты [17.214] деген ... ... ... ... ... ... ... есімін байқаймыз.
Балалар әдебиетіндегі лақап аттардың ... бір ... ... ... тудыру әдісінің бір түрі. Бірақ, көркем әдебиеттегі
лақап есімдердің қолданылуы мен ... ... ... бір деп
түсінбеу қажет. Біздің ... ... ... лақап есімдер
кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... жанама есім болса, автор өз
шығармаларын бүркеншік атаумен ... ... Осы ... ... ... ... аударған жөн секілді. Ғаламдардың бір тобы ... ... ... ... ... ... ... «Бүркеншік аттар мен
лақап есімдердің айырмашылығы, лақап есімді ... жеке ... ... ... тілдік ортасы берсе, бүркеншік атты
ерекше жағдайда қолдану үшін адамның өзі иемденеді» [60.147].
Мұндай құбылыс балалар әдебиетіндегі ... ... ... да ... ... ... өзі ... әлеуметтік жағдайымен тікелей
байланысты. Лақап есімдерді жайдан-жай қоя салмайды. Ол жоғарыда айтып
өткеніміздей, ... ... ... жүріс-тұрысы, тіпті
мамандығына байланысты берілуі мүмкін. Ал балалар арасында лақап есімнің
қойылуы ең ... ... ... ... ... Өйткені екінші бір
адамға жанама есім бере отырып, бала алдымен оған эмоционалды әсер етуді
көздейтіні ... ... ... «Пысық болдым, мінеки» әңгімесінде
кішкентай бала Тілешке қойылған лақап есімді автор былай көрсетеді: ... ... ... ... ... ... ... қатты шаршап қалған
білем, қалғып-шұлғып отырғанда қателесіп кетіп, төбе деп ... ... ... ... шын аты – ... қой. Басы ... ... әлде алтау
бола ма, Тілеш оған пысқырмайды да [18.5]. Автор осы ... ... ... Үшбас атануының себебін көрсетіп, шығармаға комикалық реңк берудің
ерекше стилін қолданады.
Академик І.Кеңесбаев өзінің «Қазақ тілі ... ... атты ... ... ... айта ... Тілімізде ұлттық ерекшеліктерге, салт-
дәстүрге, дүниетанымға, экономикалық ... ... ... ... есімдердің түрі көптеп кездеседі. Ал, халықтық аңыз-
әңгімелерден белгілі кейбір адам ... ... келе ... ... ... ... Оның ішінде адамның мінез-құлқы мен болмысына,
іс-әрекеті мен басқа да ... ... ... ... ... ... ... деп, лақап есімдер туралы [38.197] құнды пікір айтады.
Қандай ұлт ... оның ат қою ... сол ... тән ... ... ... ... бар. Басқа тілдік таңбалар сияқты ... оның ... адам ... да ... ... пен ... айқын аңғарылады. Вильгельм фон Гумбольдт тіл мен ... ... айта ... ... всех ... ... ... дух и характер народа, только язык способен выразить ... и ... ... ... духа и ... и ... ... сокровенные тайны... необходимо глубже вникнуть в природу ... и ... ... ... различных языков на духовное развитие и
таким образом поднять сравнительное языкознание на высшую ступень» ... ... ... Мысалы, халқымыздағы үлкен сыйлы кісінің, жасы кіші
жақын адамдардың, әсіресе ... ер ... атын ... ... білу ... деген ұғым қалыптасқан. Мұның бір көрінісі халқымыздағы
кішкентай балаға еркелету немесе ырымға, ғұрыпқа ... ... ат ... ... Біз ... шығармаларына талдау жасай отырып, бұл
құбылыстың басқа халықтарда болатынына көз ... Оны ... атым – ... ... Жуырда мен газеттен оқыдым: қытайлардың
ат қоюы ... ... ... Бала ... ... ... оның тәуелді аты
болмайды. «Ортаншым», «кенжем», «сүйіктім», «жұпарым» деген секілді шартты
атаумен атап ... ... ... айқын [16.335] аңғаруға болады.
Зерттеуші М.Мұсабаева антропонимдік атаулардың табиғатына тоқтала келіп:
«Антропонимдік аталымдардың табиғаты ... адам ... ... ... өмір ... ... ортасына, сол ортада қалыптасқан салт-
дәстүрге, қоғам мүшелері арасындағы ... ... ... т.б. ... ... екен» [62.20] дейді. М.Гумеровтың
«Бөгет» әңгімесінде басты кейіпкер Алақайға балалар оның мінез-құлқы ... орай және ... шын ... ұқсастығына орай екі лақап ат
таққан. Оны шығармадағы:
- Қоңырау соғылып, балалар жапа-тармағай орындарына ұмтылғанда, Алақай
Думанды иығымен жаурынынан ... ... Әй, ... Неге ... Ат ... ... ... екенің өтірік пе? Ол атты таққан мен емес, балалар.
- Солай ма? Байқа, Қалақай! Ерегістірсең, ... ... Біле ... ... ... аттан гөрі «Қалақай»
әлдеқайда жақсы.
- Неге?
- Қалақай – бар ... ... шөп. Апам ... пайдалы өсімдік
дейді. Ызақор – ашуланшақ адам..... жаман... қарақшымен ... ... ... ... ... бен Нөкербек» әңгімесіндегі
Мұраттың кескіні мен ұлтына қарай балалар оны Дөңмұрын деп атаған.
Бұл бір ... ... ... ... ат қою үшін ... кез ... ... алдыңғы орынға қоятынын көрсетеді.
Шығармадағы: Нөкербек ... үш жыл ... ... ... ... жақсы біледі. Әкесі кавказдық мұсылман, шешесі қазақ. Бала
аумай әкесіне тартқан: мұрны дәу, тау ... ... ... де, ұш жағы ... ... жерге үңіліп тұрады. Өз аты Мұрат
болғанмен, балалар оны ... атап ... [17.100] ... ... ... ... ат қою үшін оның ... жүріс-
тұрысын емес, кескін-келбетін таңдаған.
Орыс зерттеушісі Л.О.Чернейко өз еңбегінде: «Антропонимия – бұл халықтың
тарихы мен ... бір ... ... ... анторпонимдердің
құрамына атап берілген және ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан есімдер
кіреді. Есімдер – ... ... ... ... ... аты, Тегі –
отбасылық ұрпақ жалғасының аты. Яғни, жеке тұлғаны ресми түрде ... ... бар (аты, ... аты, ... ... ... ... түрде
қолданылатын, отбасы мен дос-жарандардың арасында ғана айтылатын лақап
есімдер де ... Ол сол ... ... ... бір ... ... [63.20].
Осы теориялық пайымдауға сүйене отырып, әрбір адамға берілген лақап
аттардан ... ... ... ... туралы белгілерді
анықтауға болады. Мысалы, Тағай ішсе тамаққа, кисе киімге ... ... ... ... ... ... қотыр түсіп тазға айнала бастағанда,
оны емдеу ешкімнің ойына келмепті. Кейін қотыры жазылғанмен, ала бас, яғни
ойма таз ... ... ... оны ... таз ... [17.98]. ... даусы. Ол үш-төрт күннен бері өзінің он бес асығын ... ... ... ... сақасына айырбастағысы келіп, қыр соңынан
қалмай жалынып жүрген-ді [17.118]. Ақ жейде, қара ... ... ... ... ... ... ... Кім дейсің, баяғы Қасен мен
Семейхан. Ұзынтұра Семейхан оң ... алды [18.21]. ... ... ... Шотбай!Әне тұр ғой, есігінің алдында,- деді ... ... ... ... ... ... Оның сол жақ құлақ қалқанының бүрісіп-тырысқан
жартысы ғана ... Ол ... ... қалған көрші үйдің күшігінің
тұмсығына аузын тақап, «ыр-ыр» деп итше ырылдап, ... ... ... ... түсіп ызаланған күшік оның сол жақ құлағына тісімен
жабыса кетіпті. Өлердей ... ... ұшып ... ... ... ... күшіктің аузында қалыпты. Күшік оны жұтып қойды ма, жоқ ... ... ма, ... «Құлақты жұтып жіберіп, кісі етімен ауызданған болуы да мүмкін-ау.
Ендеше көзін құрту керек»,- деп, күшігін өзі өлтіріп тастаған ... ... ... ... ... ... шығар,- деді
Нөкербек [18.97] тәрізді мысалдарда Тағай таз, ... ... ... ... әрбір индивидтің лақап ат қоюға негіз болғанын
аңғаруға болады. Бұл бір ... ... ... ... ... ... ... ат беруге себеп факторлар туралы аялық білім
туралы ақпарат береді. ... ... ... ... ... туралы зерттеуші Г.Әубәкірова өз еңбегінде: «Жалқы есімдерге қатысты
этномәдени ақпараттар тек аталмыш ... ... ... ... ... онимге қатысты тілдік, тілдік емес аялық білімдер
жүйесін қалыптастырады» деген [64.11] пікір білдіреді.
Егер адам аттарынан ... да ... ... ... ұлттық болмыс пен
рухани құндылықтарының, шаруашылық мәдениетінің көрінісін аңғарсақ, лақап
есімдерден де ... ... ... ... белгісін байқаймыз.
Мысалы, М.Гумеров шығармаларында бала ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылғанын байқаймыз. Жазушының
«Қара дәптер» әңгімесіндегі: - Жалпақ бет бала Саймасайдың осылай ... ... не ... ... жүргенін білу үшін, әдейі аңдығалы келіп
еді. Жалпақ беттің шын аты – Төкеш [17.51] ... ... есім беру ... түр-әлпетін пайдаланса,. «Шыңырау» әңгімесіндегі: - Жынды шал! ... ... Тап бір ... атам ... ма? Осы ... ... бұзып, әбден
басынып!... – деді Алма шай үстінде. Ызасы өткені ... ... ... ... ... ... енді «жынды шал» деп айтып-ақ салды [17.58]
немесе «Қырсық шал» әңгімесіндегі: - Жоқ, ата,бұл ма? Бұл шала емес, күйші
болам ... ... ... ... ... ... [17.19]. -Елтайдың
көкесі Өмірбек атайға төрт рет барыпты, ... ... ... бер ... қойыпты. Ендеше қырсық емей немене? Елтайдың апасы оны «сараң,
қырсық шал» деген [17.19] ... ... ... қайнаға», қиқар шал»,
«жынды шал», «сараң, қырсық шал» тәрізді ... ... ... ... ... сараң, қырсық сөздері арқылы бағалауыштық мән
беріліп тұр.
Профессор Т.Жанұзақов лақап ... ... ... ... дене бітімі мен сыртқы тұлғасына сай таңдалып қолданылған деген
[58.77] пікір айтады. ... ... өз ... негізі кейіпкерлерін
таңдау кезінде ұлттық әдебиетте қалыптасқан дәстүрге сәйкес шығарманың
тақырыбына, мазмұнына, оқырманның ... мен жас ... ... ... ... Біз ... отырған Б.Соқпақбаев, М.Гумеров,
М.Қабанбаев әңгімелерінің тілі мен стилінен де осыны айқын аңғаруға болады.
Қаламгерлер ... ... ... шығармаларында лақап есімдерді
баланың қабылдауына, ... ... орай аса ... қолданады. Мысалы,
М.Қабанбаевтың «Қала және қыз бала» әңгімесіндегі: - Өзін Елубір ... ... Он бес ... ... ... Елубір деп атайсың [18.25]
деген мысалдан, болмаса «Пысық болдым, мінеки» әңгімесіндегі: - ... ... ... ... - ... ... көкем де. Ана жылдары «машинасының
есігін айнадай ғып», шофер болып жүргенде қыста боранға қалып ... ... ... [18.8] ... ... ... бала ... нақтылайтын
стильдік суреттеуді аңғарамыз.
Қорыта айтқанда, көркем туынды жасау үшін сөз ... ... ... ... сарқа қолданып қана қоймай, әдеби тіл нормаларын сақтап,
сөзді шебер пайдалана білуі тиіс. ... тіл – ... ... ... ... көркем туындының көркі, шұрайы оның тілінен көрінеді, тілі арылы
бағаланады. Яғни, көркем шығарма тіл ... ... қана ... ... тілді дамытатын, байытатын негізі арналардың қатарына жатады.
Көркем әдебиет тілін тілдік қолданыстың ... бір ... деп ... жаңа ... мақал-мәтелдер мен фразеологизмдер, диалект
сөздер, авторлық қолданыстар мен ... ... ... ... мәні ... құралдарды қолдану барысында қалыптасқан белгілі бір заңдылықтар
мен қағидалардың өзгеріп, ... ... алуы ... ... ... ... мен оның даму үрдісін белгілейтін де, соған тікелей
қатысатын да, көркем шығармадағы сөз ... ... ... ... жаңа
белеске көтеретін де сөз зергерлері. Сондықтан көркем әдебиет ... ... ... стильдік мақсатын жан-жақты қарастыру
мақсатында қазақ ... ... ... орны бар, ... ... көркем дүниелерімен ұлттық әдебиетте дара қолтаңбасын ... ... ... ... ... өзіндік көркем
тілдік қолданыстары мен стильдік шеберлігі айқындалды. Осы орайда зерттеу
нысаны етіп ... ... ... тілі – ... ... жағынан,
мазмұны жағынан, оқырманының жас ... ... ... ... дүние
ретінде арнайы қарастырылды. Біз зерттеу жұмысымызда балалар әдебиетінің
тілін ... ... ... ... бала тілінің ерекшелігін оның
танымдық деңгейі арқылы анықтауға тырыстық. Балалар шығармаларының тілінде
жиі айтылатын ... мен ... ... ... ... ... ... стильдік ұқсастықтарына талдау
жасадық. Сонымен ... ... ... ... ... есімдердің қолданылуын сараладық. Балалар тақырыбына жазылған
шығармалардағы өзгеше ... ... ... ... ...... Балалардың, оның ішінде мектеп ... ... ... ... ... ... ерекшелік бар. Балалар
арасындағы лақап есімдердің өзі адамның психологиялық, әлеуметтік, ... ... ... сан ... ... ... ... Көркем
әдебиет, оның ішінде балалар тақырыбындағы шығармалардың тіліне жүргізілген
салыстырмалы талдаулар шығарманың ... ... ... ... тануға көмектеседі.
2. Балалар әдебиеті тілінің когнитивтік негіздері
2.1. Балалар әдебиетінің лингвоконцептуалдық құрылымы.
Әрбір ұлттың тілі – сол ... ... ... мен ... этникалық
болмысының айнасы. Тіл ұлттың мәдени өмірі мен дүниетанымы туралы ақпаратты
сыртқа көрсетіп қана қоймайды, ... ... ... ... ... жүйесінің санада ұғым ретінде қалыптасып, тілдік таңбалар
арқылы репрезентациялану құбылысын айқындаушы бірден-бір ... ... ... ... тану ... жүргізілген зерттеулер бұрын
сол тілдің құрылымдық деңгейіне тән ... ... ... тілді танудың басты ... ... ... ... ... ... рөлі басты орынға шықты. Сондықтан да тілді ... ... орай ... ... зерттеудің қажеттігі өзекті
мәселе болып ... Бұл ... тіл мен адам ... ... қарастырып,
тілдік жүйедегі білімді адам миының өнімі ғана ... ... ... ... ... ... ... негізделеді. Адамзат өзін
қоршаған ақиқат дүниені, ... мен ... ... ... ... ... да, санада қалыптасқан ұғым-түсініктерді қорыта отырып
өңдейді, елеп-екшейді, ... ... ... ... ... ... тілдік бейнесі жасалады. Ал бұл этностың, оны құраушы жеке
индивидтің таным деңгейіне ғана емес, ... ... сол ... ... ... ортасына, жас ерекшелігіне
байланысты болады. Бұл жоғарыда көрсетілген, ... ... ... ... ... ... ... ол өз кезегінде когнитивтік зерттеулермен тығыз байланысты.
Бүгінгі таңда халқымыздың алтын тұғыры, рухани-мәдени ... ... ... ... ауқымы кеңейіп отыр. Тіл табиғатына терең
бойлап, ... ... ... бірліктердің сипатын ... ... ... ... т.б. ... ... зерттеу нысанына айналып отыр.
Тіл біліміндегі түрлі деңгейдегі когнитивтік зерттеулерге назар ... ... ... ... тілдік антропоцентризм, дәлірек айтқанда,
тілде тілді тасымалдаушылардың өмірлік тәжірибесі, теориялық, мәдени білімі
концептуалды түрде ... ... ... ... ... ... екендігін
аңғарамыз. Ғалам бейнесі дегеніміз – адамды қоршаған обьективтік шындық. Ол
танымға тәуелсіз өмір ... Ал ... тіл ... ... туралы біліміміз –
толық қамтып бейнеленген негізгі форма. Оған қоса, адамның дүниетану
құралы, яғни адам ... ... ... ... ... ... құрады.
Алғашқы когнитивтік зерттеулер этнолингвистикалық және ... ... ... ... ... Өткен ғасырда қазақ тіл
білімінде когнитивтік ... ... ... атау ... ... ... адам санасының, танымның нәтижесін
тілмен байланыстыра қарау ... сөз ... ... Осы ... ... ... заманнан халқымызбен қоса жасап, атадан балаға
мұра боп селбескен тіл қазынамыз – ... ... ... ... ... ... түйіні, сарқар арнасы есепті» – деп тегін
айтпаған секілді [64.110].
Ал, қазақ тіл біліміндегі этнолингвистика саласының негізін ... ... ... ... ... қалыптаса бастаған тағы бір көзқараста
этносты «Адам» деген ұғыммен алмастыру арқылы ... ... ... ... ... ... терминін қолдану үрдісі байқалып
отыр», – деп көрсетеді [56.9]. Когнитивтік антропология адам сана-сезімінің
негізінде жатқан өзіне ғана тән дүниетанымдық, ... ... тіл ... ... ... өзін ... шындықты, әлемдегі сан алуан құбылыстар мен олардың
сапа-қасиетін ... ... ... ... ... ... қана
қоймайды, оған жауап қайырады, ақпаратты өзінше жаңғыртып, жаңа ... ... ... ... ... жасайды, өңдейді, қорытады,
елеп-екшейді, баға ... ... ... ... ... ... ... тілдік бейнесі жасалады.
Тілдің байлығы тек сөздік қор мен сөздік ... ... ... ... бұл ... ... тілдік тұлғаны
қалыптастыратын танымдық ... ... және ... ... ... ... ... да ескерілуі қажет.
Адамның танымдық қабілеттері, когниция құрылымы мен оған ... сана ... ... ... ... ерекшеліктерін
құрылымдық және жүйелік негізде сұрыптауға бағытталады. Сондықтан тіл
білімінде тіл, мәдениет және ұлт ... ... ... ... ... ... ... зерттейтін жаңа бағыт – ... орны ... ... таңда тіл біліміндегі көркем шығарма тілін ... ... ... қарастыруға мол мүмкіндік
береді. Жаңа ғылыми парадигмаға сай ... ... ... ... ... ... ... байланысты тілді зерттеудің жаңа мақсаттары,
маңызды ұғымдар мен тәсілдер, ... ... ... ... Жалпы тіл табиғатын когнитивтік негізде қарастыру үлгісі 60-70
жылдардағы американдық ... [66], ... [67] ... ... кездеседі. «Когнитивті лингвистика» термині алғашында 80-
жылдары М.Бривиштің еңбегінде айтылған. ... бұл ... ... ... ... В.Гумбольдт [68], Т.А. ван Дейк [69], Э.Сепир [70],
И.Потебня [71] тәрізді ғалымдардың еңбегінен бастау алады.
Когнитивтік ... ... ... ... ... ... ... және ресейлік лингвистикада когнитивтік деп санауға
болатын бір де бір жалпы қабылданған ... ... ... ... бола ... ... деп есептелген зерттеулердің көпшілігі
когнитивтік емес, ал ... ... ... мақсат қоймаған
семантикалық зерттеулердің мазмұнында бұл ... ... ... ... соң ... ... қайдан пайда болды деген заңды ... Бұл ... ... ... ... ... ұйытқы болатын
ортақ мәселесіне тоқталудан бастауды жөн көріп отырмыз.
Әр алуан деңгейдегі когнитивтік зерттеулерді ... ... ... барлығына ортақ мәселе тілдік антропоцентризм,
дәлірек ... ... ... ... өмірлік тәжірибесі,
теориялық, мәдени білімі концептуалды түрде ғаламның ... ... ... табуы екендігі анықталады.
Когнитивтік антропология адам сана-сезімінің ... ғана тән ... тіл ... ... ... ... Антропоцентристік
парадигманы алғашқыда «интуитивтік» жүйе деп атау ұсынылғанмен, ... ... ... ... ... лексикография, оқу әдебиеті негізінде
тар көлемде қолданылғанмен, кейін, әсіресе, ... ... ... ... лингвистика антропоцентристік парадигманы, яғни адам
және адам танымын құрастырушы тілді бір-бірі арқылы ... ... ... бірнеше лингвистикалық (этнолингвистика, ... ... ... және ... философия,
математика, кибернетика, психология пәндерімен сабақтасады. Бұл пәндермен
когнитивтік лингвистика тікелей байланысты.
Лингвистикалық ... ... ... ... бірі.
Когнитивтік лингвистика дәстүрлі семантиканың әдіс ... ... ... жалпы ұғымдық категорияларды адам танымының ... ... ... ... ... ... семантика
ерекше терең құрылымды семантика ретінде анықталады, сондай-ақ семантикалық
ойлардың табиғи дамуы сипатын да қарастырады.
Когнитивтік лингвистика ... ... ... ... ... ... ... пәндермен тоғысатынын
ескерсек, лингвистиканың осы пәндермен байланыстылығында, сабақтастығында
пайда ... ... ... ... ... ... бола ... ретте жемісті еңбек еткен қазақ ғалымдары ... ... [74], ... [75], ... [76], ... [77] ... тек ... үшін емес, когнитивтік зерттеулер үшін де
құнды ... ие. Ал ... ... таза ... ... ... алғанда нәтижесіз емес. Бүгінгі таңда тілдің жан-жақты
қызметі мен оның адам санасы арқылы ... ... ... ... өз ... беріп келеді. Ал тілдік
таңбалардың қызметі мен ... ... ... деңгейде
қарастыруды концептілік құрылымдар арқылы талдаудың мәні ... ... ... – адамды қоршаған обьективтік шындық. Ол танымға
тәуелсіз өмір сүреді. Ал табиғи тіл біздің ғалам туралы біліміміз – ... ... ... форма. Е.М.Абақан: «Тіл білімінде «әлемнің
бейнесі», «әлемнің ұлттық бейнесі ... ... ... ... жүрген
сөйлемдерде әлем бейнесінің жасалуы жеке адамға, я болмаса, бүкіл ... ... ... қарастырылады. Оның когнитивтік санаға қатысты,
танымдық сипаты адам ойында пайда болады. Бірақ ... ... ... ... тікелей, тура бейнесі бола алмайды екен. Себебі, болмыс
пен ... ... ... ... ...... ... айтады [78.75].
«Ғаламның тілдік бейнесі» деген ұғым ... ... ... ... мен ... өзіне тән ұлттың бояуын бойына жинақтайды. Бұл ұғым ...... тіл ... ... ... Біз талдау жүргізіп
отырған үш қаламгердің шығармаларынан да ... ... мен ... мен ... кеңею аясын, сөз мағынасының даму ... ... адам ... ... жоққа шығаруға болмайды.
Бірақ ғаламның тілдік бейнесі өмірлік тәжірибелер түйіні, барша ... ... ... ұмытпаған абзал. Субъективті сана тұжырымдамасы
әуелі шындықпен әрекет нәтижесі ретінде ... ... ... ... соң ғана оның ... айналып, объективтенеді. Ол процесс
уақытпен ... ... ... қатысымен құпталады. Субъект санасындағы
индивидуалды білім мазмұнының объективтенуі оның ғаламның тілдік бейнесі
ретінде өмір ... ... ... ... оның мәні ... бірдей
қабылданбайды. Ал қабылдаудағы тілдік білім ... ... ... ... ... ... яғни ... объективті емес, субъективті көзқарасына сай түсуімен
байланысты.
Ғаламның тілдік бейнесі динамикалы негізді және ... ... ... ... Ол тереңнен ғалам моделі арқылы басқарылады. Ғаламның
тілдік бейнесіне өзінің қатынасының бөлігін көрсете отырып ... ... ... көрінісіне сай модель түзеді, объективті шындық сана, ... ... ... ... ... ... ... дерлік оның
элементін қабылдаған объективті шындықтың өзі емес, оған қатынас бейнесі
ретінде көрінеді. Ғаламның тілдік ... ... ... ... ... [79], Е.С. ... [80], ... [81]
теориялық еңбектерінде ғаламның тілдік бейнесінің ... ... ... ... ... ... иемденген, тілдік сипаты,
формасы бар, адамның тілдік қабілетінде тіркелген ... Олар ... ... ... ... етеді және жүйелі дамуда өзек ретінде
көрінеді, ... ... ... адам ... ... ... эксплицитті емес, имплицитті. Ғаламның рухани моделі белгілі
жүйеде семантикалық өріс жасай отырып қалыптасады. Осы ... ... ... концепт ұғымдары бір нәрсе ме, әлде арасында ... бола ... мен ... ... секілді сұрақтар жауап беруді қажет етеді.
Бұл сауалдардың жауабы әуелі адам санасын ... оның ... ... ... ... ... ақпараттардың қабылданып қана қоймай,
бейнеленіп, таным модельдерін құруының негізгі ұстанымдарын анықтаумен
қатысты.
Осыған ... ... ... тану ... шеңберінде тіл қызметінің
когнитивтік негіздерінің ұстанымдары Ж.Манкееваның анықтауынша ... ... ... негізделуі, яғни дәстүр жалғастығы, ... ... ... ... ... түрлері, яғни тілдің қызметі – ... ... ... ... ... Таным модельдерінің жүйелі сипаты, сабақтастығы. Яғни ол – таным
моделінің құрылымдарының тұтасуынан тұратынын ... ... ... ... ... ... негізгі ұстанымдары тіл
қызмет етуінің ғана емес, құрылуының да негізгі ұстанымдары.
Бүгінгі күнде қандай да болмасын тіл ... ... баға ... деп ... ... қоғамның негізгі қағидаларының біріне
айналады. Жалпы ... тіл ... ... ... ұғым, түсінік,
пайымдау тәрізді түрлерінің обьективтенуі болып табылады. Сонымен қатар тіл
қоғамдық сананың түрлерін ... ... өз ... оған әсер
етеді. Ал әрбір тарихи кезең, қоғамдық ... ... өз ... ... Тіл ... ... ... рухани, мәдени,
өзгерістердің айнасы іспетті. Осымен байланысты ... ... ... тек лингвистиканың ғана ... ... ... ... т.б. ... айналып отыр. Ендігі кезекте лингвистика
ғылымы да өзінің зерттеу обьектісін әлдеқайда кеңейте түсті. Лингвоелтану,
лингвомәдениеттану сияқты тіл ... ... ... ... ... қарау – тіл ғылымындағы бүгінгі ... ... ... ... жүйенің құрылымына тереңдеп барудың ұлттық тілдің табиғатын
шынайы танудың бір жолы – тілдік таңбаларды, оны ... ... ... жағы мен тұлғалық жағын тілдің өз заңдылықтары негізінде
қарау болса, екінші жолы – ... ... емес ... яғни ... ойлау, танымдық тұрғыда бір-бірімен тығыз ... ... ... ... ... ... қарастыратын бұл бағыттың ерекшелігі –
әлемдік озық лингвистиканың теориялық ... ... ... ... ... ... қалыппен жаңа арна үлгісінде танытуға
жөн сілтейді. ... жеке адам мен ... ... ... ... ... ... деңгейімен және рухани-практикалық қызметімен
сабақтастыра қарастыруды көздейді.
Жалпы когнитив терминінің кең мағынадағы қазақша баламасы «таным» ұғымына
жуық ... ... ... ... ... ... ішкі ... соны бейнелеу және соның нәтижесінде адамның ... іске ... ... заңын, өзіндік табиғатын игеру, бейнелеу
ұғымдары ... іске ... ... ... ... заттарына бағытталған
тәрізді көрінгенмен, оны жүзеге асырып тұрған адам ... ... ... ... ... ... ішкі жан дүниесіне қарай
бағытталатындығында жатыр. Таным ... ... ішкі жан ... ... ... және соған сәйкес сипаты да өзгеріп отырады.
Осылайша, танымның өзгеруі мен толығуын адамның ішкі қажеттіліктер дәрежесі
белгілейді. Когнитив терминінің ... ... ... ... былайша атап өтеді: «Когнитив – «білім» деген ағылшын сөзінен
алынған. Психикалық процестердің ... ... ... ... ... ... құрылым делінеді. «Әлдебір» деген сөзді
қолдануымыздың мәні бар. Себебі ол құрылымның нақты ... ... ... айқындалады» [82.13]. Ғалым анықтамасының ... ... ... білімдер жүйесінің күрделі құрылымы когнитивпен байланысты
екенін аңғарамыз.
Когнитологтардың пайымдауынша, әлемдік тіл ... ... ... ... ... ... мол. ... адам санасындағы
барлық танымдық, интеллектуальдық, эмоциялық қасиеттердің ... ... мен ... ашып ... ... ... асуы мен ішкі ... ұсақ механизмдерін талдап түсіндіруде бұл
ғылым саласы орасан зор көмегін ... ... ... ... ... ... пен бейақиқат
мәселелеріне қатысты көзқарасты қайта қарау қажеттігін, өйткені оның нақты
ғылымдарда ... ... ... ... ... ... ... мен әлеуметтік топтардан үздіксіз алынып жататын жаңа ... ... ... ... ... әлемнің» үлгісін жасауға мүмкіндік
беретінін, оның адамдар арасындағы қарым-қатынастарындағы келісімдер мен
қайшылықтарды, ... және ... ... ... ... әдіс екенін ерекше атап өтеді. Яғни, тілді мәлімет беру мен
мәлімет қабылдаудың когнитивтік жүйесі ретінде ... де ... осы ... ... негізін басшылыққа ала
отырып, көркем әдебиет ... ... атап ... ... ... ... жазылған көркем шығармалардың тілдік
тұлғасын, таным мәселесін қарастыруды жөн көрдік. Өйткені, ұлттық ... ... тану үшін ... ... ... білу жеткіліксіз,
оның түп тамыры сол тілде ... ... ... бойы ... тұрмыс-
салтымен, мәдениетімен, дүниетанымымен қарастыру аса қажет дүние. Ал, қазақ
әдебиетіндегі балалар тақырыбына жазылған шығармалардың ұлттық ... ... ... ... ... сөз ... ерекшелігімен байланысты.
Орыс лингвокогнитологтарының пайымдауынша, ғалам ... ... ... типтегі субъектілері болады: ересектер мен ... ... ... мен ... ... бар ... ... адамдары мен архаикалық дүниетанымдағы адамдар. Сол себептен бір-
бірінен айырмашылығы айтарлықтай ғалам бейнесінің үш ... ... ... ересек адам ғалам бейнесі және баланың ғалам бейнесі;
2) психикасы дұрыс адам ғалам ... және ... ... ... ... бейнесі және архаикалық ғалам бейнесі [83,32].
Бұны кез келген мәдениетке тән фактілер деп білеміз. Жас ... ... ... бала ... ... ... ғалам бейнесі
ересек адамдардың қоршаған дүниені қабылдауынан, оны интерпретациялауынан
өзгеше болатындығы даусыз. Баланың ... ... өсу, ... ... тілдік тұлғаның бейнесі. Ол жеке өз ... оған ... ... өзі ... ... ... ... сыныптастары, достары ықпал етеді. Яғни, балалар ұжымын ойлау, тілдік
қабілеті мен лексикалық ерекшелігіне қарай белгілі бір ... ... ... қауымдастық ретінде қарастыруға болады.
Балалық шақта, әсіресе ... ... ... этносқа тән
құндылықтар жүйесін, қазақ баласының кішіпейілділігі, үлкенді сыйлау, ... ... ... ... ... моральдық-этикалық, ұлттық стереотиптік
бастауларды бойына ... ... ... ... ... сомдаған, бала
табиғатына қанық аталмыш үш автордың шығармалары баланың ұжымдық тілдік
тұлғасының ... ... ... ... портретін суреттеулері
қазақ тіл біліміндегі тілдік ... ... ... үлес ... ... ... эстетикалық, этикалық, діни, мифтік таным
тұрғысынан зерделейді ... ... ... жас ... ... қоршаған ортаны тануды қызығушылықтан, қиялдаудан,
еліктеуден бастайды. Бұл ... ... ... ... ... таным
түрлеріне бөліп қарастырудың алғашқы сатысында болады. ... ... ... ... ... ... дәл суреттеуге тырысады. Бұл
тұста Б.Соқпақбаевтың шеберлігін «Менің атым – Қожа» әңгімесіндегі:
Кейде ... ... ... керісіп қаламыз.
- Құдай жоқ болса, дүниені кім жаратады? – деп сұрайды әжем.
- Дүниені ешкім де ... жоқ өзі ... Сен ... ... ... ... па едің, дінсіз неме?
- Қарап тұрғаным жоқ, кітаптан білем.
- Ал адамды кім жаратты?
- Адам маймылдан жаралған.
- Тәйт, сандалған неме. ... бар, онда ана ... ... ... [16.356] ... ... ... болады. Осы жерде Қожа мен
әжесінің арасында болған диалогтан бала мен ... ... ... ... жас ... психологиясының, тіпті,
аялық білімдерінің әртүрлі екендігін байқаймыз. Бұл жерде ... діни ... ... ... ... деңгейде екендігін
байқаймыз. Ал М.Гумеровтың «Аңсау» әңгімесіндегі: Бар ұққаны, мына
қасқиған ... құзы бір ... осы ... ... жақтан көшіп
келіпті-мыс; енді құздың табаны қайтадан қаусап, жарылып, таяу арада
құлағалы тұр екен [17.58] ... ... бала ... ... ... байқаймыз.
Ал, М.Қабанбаевтың «Туған жердің төрт мезгілі» әңгімесіндегі: Даланың
түстік беткейінде қоңыр деуге де, көк ... де ... ... ... ... жыбырлап, іркес-тіркес көшіп барады. Бірер шақырым жерде төрт-бес
терек мен мұндалап бұлдырайды. Басқа көзге ілігер ... жоқ, ... ши ... ғана ... ... ... алып, толқын қыбырсыз
көлкілдеп жатыр. Жайшылықта аспанның көкпеңбек бауырына ... ... ... ... да, ... ... ... жебедей
зуылдайтын күйкентайлар да жым-жылас [18.26] ... ... ... туған жердің табиғаты туралы ... ... ... ... ... М.Гумеров, М.Қабанбаев сынды қаламгерлердің балалар
тақырыбына жазылған шығармаларындағы ... ... ... ... тән ... ... ... шолу жасай кеткенді жөн
көрдік. Аталмыш жазушылардың шығармаларын қарастыра ... ... ... ... жүйеден халық дүниетанымының ішкі мазмұны мен қасиетін,
ойлау мен ... ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі жаңа бағыттармен сабақтасып жатқаны айқын. Осы
орайда профессор Ж.Манкеева «...тіл мен ой немесе ... тіл мен ұлт ... ... ... ұлтты, ұлттың танымын өзінің терең ... ... ... ... анықтауға байланысты қазіргі тіл
білімінде ... жаңа ... ... қалыптасып, дамып келе
жатқаны байқалады» – деп тұжырым жасайды [75, 43].
Қазақ әдебиетінде сонау ХХ ғасырдың ортасында ... ... ... ... ... талантты топ бар. Олар өз ... ... ... ... ... ... әдебиетінің
бай қорына өз үлестерін қосып, өсіп өркендеуіне, ... ... ... ... ... ... ... М.Гумеров, М. Қабанбаев т.б.
қаламгерлер ... Бұл ... ... ... жазылған
шығармаларының тілдік ерекшелігімен, танымдық сипатымен, ұлттың тілі ... ... мен ... ... ... меңгергенімен
ерекшеленіп тұрды. Сол себепті, біз өз жұмысымызда аталмыш қаламгерлердің
балалар тақырыбына жазылған көркем ... ... ... ... ... тұттық.
Жалпы, тілдік тұлға дегеніміздің өзі ... тіл ... ... ... ... ... рух пен ұлттық тілді толық
меңгерген жеке адам, ... ... ... бойына жинақтаған индивид.
Тілдік тұлға деп, бір жағынан, кез келген тіл ұстанушыны түсінсек, екінші
жағынан, ... ... ... ... ... ... ... индивидтің тілдік қабілетін сипаттаудың кешенді тәсілін
түсінеміз. ... ... ... ... ... ... ... бейнесін
жасаудағы автор бейнесінің рөлін, баланың тілдік қабілетін тануға болады.
Тілдік тұлға мәселесіне қатысты ресей ғалымдарымен ... ... ... да ... ... ... ... Дегенмен, ұлттық тілдік
тұлға мәселесін орыс ғалымдары арасында Ю.Н.Караулов ... ... ал өз ... ... Ф.Терекованың зерттеуінде Қ.Қ.Жұбановтың
тілдік тұлғасына ... ... ... ... ... деп, бір ... кез келген тіл ұстанушыны түсінсек, екінші
жағынан, «тілдің ... ... ... ... ... ... (біріктіретін) индивидтің тілдік қабілетін сипаттаудың
кешенді тәсілін» түсінеміз [83,671]. ... ... ... құрылымын мына деңгейлер: ... ... ... ... ... ... ... ұғымдар, концептілер,
идеялар сияқты бірліктер құрайды.
Зерттеуші Ш.Ниятова ақпараттардың адам санасына қатыстылығын айта келіп:
Жалпы адам қабылдайтын ... екі ... ... ... ... ... бір дереккөзден алынатын барлық ақпараттардың жиынтығы аддитивті
ақпарат деп аталады; ә) адресатқа жеткізу үшін ... ... ... ... ... ... селективті ақпарат деп аталады [84,7] деп
көрсетеді де, тілдік тұлға мәселесін үш тұрғыда, яғни: 1) сананың ... ... ... тіл, ... және ... ... психологиясы
арқылы, 2) тілді үйрену процестеріне ... ... ... 3) ... ... ... зерттей отырып қарастыру керектігін
айтады.
Жазушы тілін зерттеуде тарихи-әдеби аспектідегі тілдік тұлға ... ... ... ... ... Осы ... В.В.Виноградов: «Тар
мағынасында алғанда, «автор бейнесі» ... ... ... аясында
алынған автор сөзі ретінде түсіндіріледі. Жазушы өз шығармаларында бүтін,
біртұтас тілдік тұлға ретінде ... ... ... және ... ... ретінде көрінеді. Автор «эго-сы» («Мені») көркем
шығарма мазмұнының бүкіл байлығын қамтиды, ал «автор бейнесі» осы ... ... ғана ... ... Автор «Мені» тұтас алынған мәтіннің
идеялық-көркемдік концепциясымен ұқсастырылса, кейіпкердің «Мені» ... бір ... ғана ... ... ... ... бейнесі» –
қарапайым ғана сөйлеу (сөзжұмсам) субъектісі ... ... ... ... ол ... ... да. Ол кейіпкерлердің сөйлеу
құрылымдарының бүкіл жүйесін баяндаушы-әңгімелеушіге қатысты ала ... және сол ... ... ... яғни ... ... ... шығарма мәнін жеткізуші шоғыр [85, 152] деген
анықтама берген.
Б.Соқпақбаев, М.Гумеров, М.Қабанбаев шығармаларының ... ... ... ... беру ... ... ... бойындағы жас
ерекшелігін, психологиялық ахуалын, ойлау, таразылау, ... ... ... ... ... ғаламның тілдік бейнесін жасаудағы ерекшелігін де
айтуға болады. Мысалы, Б.Соқпақбаевтың «Мені атым – ... ... ... оның ... ... ... тану ... өте сәтті бейнелейді.
Мысалы: Мен табиғатты сүйемін. Мен шынайы поэзияны сүйемін. Абай ... ... ... да ... ... ... Мен ... мен
Дәулеткерейдің күйлерін тыңдағанда өзімді өзім ұмытып кетемін. Махамбет
жырының әр сөзінің астынан ... ат ... ... ... ... ... естігендей болам. О, қасиетіңнен айналайын, қазақ
жері. Осының бәрі ... ... ... ... ... емес пе?
[16.376] деген мәтіннен ... ... мен ... ... ... байқаймыз.
Қазіргі таңда көркем әдебиет тілін таным тұрғысынан ... сөз ... ... мен ... ... ретінде ғаламның
тілдік бейнесін жасаушы жазушының ... ... ... ... ... ... болып отыр. Жалпы, қазақ тіл білімінде ғалымдар тілдік тұлға
теориясына ... ... ... ... өз ... ... етіп
алған шығармаларды жан-жақты талдап көрсетті. Қазақ тіл білімінде соңғы
уақытта ... ... ... ... Э.Д.Сүлейменова [86] тілдік
таңбаның мағыналық, ... мәні ... ... ... тану ... ... ... этноментальді дүниесінің тіл арқылы
берілуін [87] көрсетеді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... концептілердің көрінісін талдаса [82], Г.Г.Гиздатов сөз
әрекетіндегі когнитивтік ... ... [88], ... тілдік тұлғасын [84], М.Күштаева жеке лексемалар арқылы концепт
мазмұнының берілуін [89], Г.Снасапова «Ұлпан» ... ... ... [90], ... түр-түс атауларының когнитивтік
семантикасын [91], ... ... ... ... [92], ... ... ... танымның көркем прозадағы тілдік
бейнеленуін [93], ... ... ... ... ... ... тілдік тұлға мәселесін тереңінен зерттеп, айқындап берді
[94]. Сондай-ақ, Ф. Қожахметованың ... ... ... ... Сүлейменовтың тілдік тұлғасын [96] жан-жақты қарастырған
еңбектері бар.
Зерттеуші Ж.Сәткенова өз еңбегінде ... жеке ... жас ... ... ... деп ... Б.Соқпақбаев шығармаларындағы концептілердің типтері ретінде
«арман», «қиял», «талант», «шабыт», «тәртіптілік», «тәртіпсіздік», ... ... ... ... ... ... ... «өкініш»,
«сезім», «қызғаныш», «ұят», «қорқыныш», «үрейлену», «қобалжу», «сезіктену»,
«ашулану» тәрізді 25 концептілік құрылымға талдау ... [94.26]. ... ... ... ... ... талдап көрсетеді. Ал біз өз
жұмысымыздың нысаны ретінде ... ... ... да ... ... бұл қаламгерлердің балаларға арналған
шығармаларын, оның кейіпкерлерінің тілдік ерекшелігі мен ... ... ... ... тілі ... ... бала ... концептуалдық
жүйесін айқындауда да маңызы зор. Әсіресе, тілдік тұлға арқылы ұлттық
мәдениетіміз бен ... бала ... ... ... ... «Бала», «Достық», «Тентектік», «Мектеп», «Тәртіп», «Ойын
баласы», «Еркелік, «Баға» т.б. ... ... ... ... ... ... ... ашуда «концепт» ұғымының ерекше маңызы бар.
Жалпы, ... ... не? ... ... ... ... ... табудың қазіргі таңда ешқандай қиындығы жоқ. Себебі, сонау
Еуропадан бастау алған бұл бағыттағы ... ... ... ... тіл ... ... ... де өз нәтижесін беріп келеді.
Концепт термині ХХ ғасырдың 90 жылдары орыс тіл білімі ғылымында белсенді
түрде қолданысқа ене ... Орыс ... ... ... тіл ... ... оған ... танымдық тұрғыда жан-жақты анықтама бере
бастады. Ғалымдар лингвомәдени ... ... үшін ... мәдени тәжірибесіне, ұлттық құндылықтар мен ... ... ... ... ... ... қоюға баса назар аударды.
Ал бұл өз кезегінде нәтиже бере бастады. Себебі, ұлттың ... ... ... ... ... белгісі болып табылады. Концепт тілдің
болмысын анықтайтын табиғат пен қоғамдағы құбылыстардың нақты көрінісі.
Орыс ... ... ... ... в ментальном мире человека не
виде четких понятий, а как ... ... ... ... ... ... сопровождает слова: « концепты не только
мыслятся, они ... Они – ... ... ... и антипатий, а
иногда и столкновений», - дейді [97.41]. Кең ұғымда концепт – санадағы ... мен ... ... ... ... ... тәжірибесі
мен білімін танытатын ақпараттық жүйе. Тіл біліміндегі ... ... ... ... ... кең ... Себебі концепт – дүние
туралы жан-жақты білімнің санада жинақталған формасы.
Концепт – ... ... ... ... ... ... ... күрделі, сипаттама-бейнелі және құндылықты-бағдарлы ... ... ... ... ... ғылыми омоним ұғымымен
салыстырғанда (концепт < лат. ... «ой, ... ... ... ... бейнелі, ұғымдық және символикалық ойға ие болады. Осыдан
барып концепт ауқымды да кең ұғым ... ... ... ... ... ... коммуникация барысында оның шындыққа айналуының
барлық мазмұнды формалары туындайды.
Концепт – ой-таным және мәдениеттің жиынтығы арқылы адам ... ... ... ... ... ...... бейнесі жайлы түрлі ақпарат беретін ұлттық-мәдени-танымдық
мәнге ие болған доминанттың ... ... ... ой ... тіл ... ... ... – тіл мен таным бірлестігі арқылы
дүниені жан-жақты тануға, сонымен қатар ұлттық-танымдық мәдениетті зерделеп
ұғынуға ... ... адам ... ... ... ... шоғыры.
М.Күштаева өзінің зерттеу жұмысында концепт ұғымына жан-жақты тоқталып,
талдау жасайды [89.19]. Рухани мәдениеттің ғана тірек сөзі ретінде ... ... ... Ал ... ... «ұғым, түсінік» мәнінде
түсіндіріледі. Зерттеуші Г.Е.Имашева мәдени концептінің сипаттамасын ... ... ... ... ... ... ... мәнінен өзгеше.
Мәдени концепт – лингвомәдени ... ... онда ... мәдениет
көріністерінің жиынтығы бейнеленеді. Мәдени концептіге ұлттық мәдениетке
жататын барлық ерекшеліктер тән: 1) ... ... 2) ... ... 3)
ұлттық этикет; 4) ұлттық сөйлеу; 5) ұлттық ой қорыту; 6) ұлттық діл; 7) ... дін ... ... ... жасайды [98.15].
Бала ұғымына қатысты ... ... ... ... ... ... бері қарай топтастырсақ, онда халқымыздағы бесік жыры,
ертегілер, аңыздар, батырлар жырынан ... ... ... біз сөз ... ... ... ... байланысып жатыр. Оның
ішінде поэтикалық мәтіндер мен прозалық ... ... ... пен концептуалдық ұқсастық анық байқалып тұрады. Тіліміздегі
бала образына қатысты ... ... ... ... ... ... ... ата-анасының жалғызын:
Сол патша неше түрлі ойлайды ойды,
Қызығы жер жүзінің бәрін жиды.
Бар екен ... ... ... ... өзі ... соны ... ... «Бөген батыр» жырында:
Ай тұтас толғанда
Күн нәрі болғанда
Сол күндерде кемпірің
Бір баланы табады
Атын Бөген қояды [99.92] деп ... ... ... ... сөз орамдарының қатарында жиі айтылатын балалы үй
базар, баласыз үй қу мазар немесе қарғайын десем – ... ...... тәрізді мақал-мәтелдерінің семантикасынан да осыны айқын
аңғарамыз. Ал біз қарастырып отырған қаламгерлердің ... ... де ... ... ... айқын көрсетілген. Біз
зерттеу нысаны етіп алып отырған қаламгерлердің қайсысын алып ... ... ... сол, шығармаларындағы кейіпкерлердің негізі ата-анасының
жалғызы болуында. Мысалы, М.Қабанбаев шығармаларындағы: Мына балаларға ... ... ... ... ... ... іздемес, автобусқа
отырып қыдырамын [18.12]. Әке-шешесі ұзақ жылдар перзент көрмей, елу ... осы бала ... ... ... деп сол ... ... ... ойнайтын, ең болмағанда кәдімгідей алысып, ұрсысатын, бет тырнасып,
бақырысатын не аға, не ... жоқ, ... бас ... [18.10] ... осы ... ... ... Жалпы, М.Қабанбаев қазақ көркем
прозасындағы, оның ішіндегі балалар әдебиетіндегі дара ... ... ... өзі ... құбылыс. Балалар тақырыбына жазылған қай шығармасын
алып қарасақ та онда ... бала ... ... ... Бұл жазушының өмірлік тәжірибесі мен суреттеу шеберлігін айқын
аңғартады.
М.Гумеров ... ... де ... өзі ... ... ... ... жасы отызға таяғанда қосылды екеуі. Екі-үш жылдан кейін туған
жалғыз ұлдары осы Аймаған [17.129]. ... ... ... ... ... үш-төрт жыл жүріп барып, ақыры бір ұл ... Бары ... ... ... ... аман-есен өсіп, ер жеткенін айт бәрінен де [17.133].
- Ақталып ... жоқ. ... ... ... өз ... ... ... қарсы болмас та еді. Қайта қуанар еді [17.134] деп ... ... ұл, ... бала тәрізді тіркестердің аталмыш
концептіге тірек ... ... ... көз ... А.Әмірбекова М.Мақатаев шығармаларындағы концептінің типтеріне
талдау жасай келе, поэтикалық мәтіндегі «Жалғыздық» концептісі туралы:
«Жалғыздық – бұл ... ... ... ... секілді түсінілуі
күңгірт, ұғынылуы мен танылуы қиын ұғым. Дегенмен ... ... ... ... ұғымның мәнін дәл айқындайды. ...... ... Онда ... ... ... ... құрылымының
белгілері мен қызметі қалыптасады» деген [100.19] тұжырым жасайды.
«Жалғыздық» концептісінің мәні Б.Соқпақбаев шығармаларынан да ... ... ... ... қай ... ... ... ойды
суреттеуге ерекше мән беріп отырған. Мысалы, Енді міне ... ... ... көз ... ... жүрген Мұрат қана.... Өткеннің
қайтып оралмасына, өшкеннің жанбасына ... ... екі қарт енді ... ... ... ... ... енді осыма, қарайған осы шыбыныма өмір
бер, ... ... - деп ... мінажат етумен атырады, ... ... ... ... қарт ата-ана жанымыз Мұраттың үстінде шықсын деп
тұрады, ... ... ... таса еткілері келмейді. Мұратты олар
қолдарынан байқаусызда түсіріп алса, ... ... ... ... [16.208] ... ... менталды дүниедегі ақиқат болмысты, бала ... ... ... байланысты, жалпы, отбасы психологиясын ... ... ... ... тән ... ... ... концептісіне ортақ детальдардың жиынтығын байқауға болады. Бұл
сол концептілік құрылымдардың ... ... ... вербалды сипатын ашуда «концепт» ұғымының ерекше маңызы
бар. ... ... ... ... табиғат пен қоғамдағы құбылыстардың
нақты көрінісі.
В.В.Колесовтың [101.30] ... ... ... ... ... ұмтылатын әрбір элементі, ... ... ... сөз бен ... ... дәнекерлеуші ретінде
беріледі.
Ә.Абақан «Концепт (ұғымы) сөздің мағынасы ретінде түсіндіріледі. Бірақ ол
жалпылаудың (абстракцияның) ең ... ... ... ұғым – ...... ... дерек» туралы ұғым. ... ... ... немесе сөйлемнің контекске, яғни нақтылы мағынаға қатысы
анықталуы тиіс» дегенді айтады [78.46].
Концепт пен «ішкі ... ... бір ... деп ұғынылады. Концепт пен ішкі
форма терминдерін ажыратудың күрделілігін айтып, М.Т.Күштаева былай дейді:
«Бұл терминдер сөздің алғашқы ... ... ... ... ... ... болып табылады. Осылайша, бұл екі ұғым айнала
қоршаған орта мен адамның ... ... ... бола ... ... ... мен түрлі қызмет атқаруында. Сөздің ішкі формасы
жоғалып кете ... ал ... ... ... бірге өмір сүреді. Ішкі форма
мен концепт арасындағы ... ... мына ... ... ... мағынаның уәжділігі жайында сөз болса, ішкі форма айтылады;
ал сөзді тудырған және оны ... ... ... алғашқы
ментальды ұғым түсіндірілсе, яғни мәдениеттің тірек элементі ... онда ... ... ... ... ... ұлттың, халықтың мәдениетіне, әдебиетіне, ғылымына,
тарихына, шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... ақпараттың концептуалдану үрдісінде жаңа
мағынаға ие ... ... ... Ол ... ... ақпаратты өңдеп, адам
санасында жаңа концептілердің, концептілік құрылымдар мен концептуалдық
жүйені жасалуына әкеледі. С.А.Аскольдов: «Концепт – ... ... ... бір затты ойлау кезінде оны сол тектес басқа бір ... – деп, ... ... әдіс ретінде негізгі қызметін
айқындап көрсетеді [102.269]. ...... ... және ... ... ... семантикалық құрылым. Сондықтан оны тілдік
бірліктермен ... ... ... ... ... ... ашып көрсету үшін оны ортақ бірліктер арқылы жүйелеу керек. Ол бір
ұғымды ... ... ... ... ақпараттардың жиынтығына
негізделеді. Себебі, ... ... ... ... ... ... ... мол болуы концептінің тілдік ұжым
үшін маңызды ... ... ... ... сөз еткенде концепт термині өте жиі
қолданылады. ...... ... ... ... ... ... әдісте концепт ұғым мазмұны
ретінде түсініледі, яғни мағына қалай ұғынылса, ол да ... ... ... ... сияқты түсіндіреді: «Дүниені қабылдаудың «жай»
тәсілдері көру, есту, дәм сезу, иіс сезу – ... ... ... ... ... ... ... бірден-бір тәсілі
болып табылады. Бұл объектілер мағынаға жатқызылатын немесе берілетін
дүниенің ... ... ... ... ... мағыналар немесе
концептілер, өз кезегінде, адам өміріндегі бар объектілер туралы не болған
ақиқат немесе жалған ақпарат ... ... Жаңа ... ... ... [103, ... ... «концепт дегеніміз – ұғым мазмұны, мағына синонимі, ... ... ... ... негізгі ұясы» дей келе:
«...концепт – біздің санамыздың ... ... ... және ... білімі мен тәжірибесін бейнелейтін ақпараттық
құрылымды түсіндіру қызметін атқаратын термин; концепт – есте ... ... ... жүйе мен ... ақыл-ойдың, адам
жүйкесінде бейнеленген дүниенің бүкіл бейнесінің мазмұндық бірлігі; концепт
– өзінің іске асырылатын ... бір ... ... ... тиісті лексика-
семантикалық парадигма жасайтын, мәдениеттің таңбаланған ауызша ... тіл ... ... ... ... таңбаланған ұжымдық
білім бірлігі» деп атап көрсетеді [104, 48]. В.Н.Телия да ... – бұл оның ... ... ... алғанда нысан «объект»
туралы біздің біліміміз, концепт – бұл ... ... ... ... ... мен ... ... Ол тілге ғана емес, адам санасына
тікелей қатысты деген пікір айтады [105, ... ... ... тіл ... қабылдау мен қалыптастырудың нақты
тәсілін бейнелейді. ... ... мән ... бір ұжымдық философия
тәрізді ой-пікір жүйесіне топтастырылады. Дүниені концептуалдау тәсілі әрі
әмбебап әрі ... ... ... Дүниеге деген көзқарас
барынша қарабайыр. Ол ... ... ... ерекше, бірақ бұл
қарапайым түсінік емес» [106, 56] деп түсіндіреді.
Бұл ... ... ... ... мен ... ... айыру аса маңызды. Өйткені концепт – нақты құбылыстың ментальдық
белгілерін бойына жинақтаған когнитивтік- концептуалдық деңгейдегі бірлігі.
Мағына – ... ... ... бірлігі, яғни нақты дыбыстық
қоршауда қолданылуымен байланысты, оның мағыналық жүйесінің элементі. Әрине
бұл екі ... ... ... бар, ... олар ... ... Концепт ондағы когнитивтік ақпаратпен ғана шектелмейді, ол
мәдениет бірлігі ретінде қарастырылады, ... оның ... ... ... кіреді» деген [14, 395] пікір айтады.
Р.М.Фрумкина концептуалды талдаудың 4 түрлі типін көрсетеді. ... ... ... ... 1. Талдауға алынған материалға әр
түрлі шығармадан контекст алынады. Мағынаны түсіндіруде ... ... сол ... ... философиялық дәстүрді тасымалдаушы
ретінде таратылады. 2. Нысана ... ... ... ... предикатты лексиканың кейбір типтері алынады. ... сай ... ... мағына интерпретациясы негізгі назарға
алынады. 3. Кез-келген кең контекссіз ... ... ... ... ... ... ... семантикалық
метатілдегі концептерді түсіндіру жазбасы нәтиже болады. 4. Бағыты жөнінен
айырмашылығы бар және ... ... не ... ... біріктіреді [107.35].
Антропоцентристік бағытты зерттеуші тілші ғалымдар: «Концепт пен ұғымның
басқа да ... бар: ұғым өз ... ... ... ... ал ...... қоса, мәнді емес қасиеттерін де қамтиды»
[108.16б] ... ... ... енді бірі оны: «Ұғым құрылымына
қарағанда концепт құрылымының шеңбері едәуір кең. Концепт пен ... ... ... ... болады. Ұғым құрылымында тек ... ... оған ... ... ... компонент ене
бермейді. Концептінің әрқашан эмоционалды, экспрессивті, ... ... ... деп ... ... концепт пен ұғым
терминдерін ұқсас деп танып, ... ... оның ... яғни ... шығаруды ұсынады да, «қазіргі таңда тілші ғалымдар ... ... ... қолдана бермейді, оның орнына концепт деп
аталатын ойлау конструктісін қолданғанды жөн көреді» [110.14] ... ... ... ... пен ... терминдері адам санасы мен ойлау
жүйесінің әртүрлі қырларын сипаттайды дей келе, ұғым – ... ... бір ... ... ... аса маңызды түрлері, ал концепт
– оперативті сананың түсініктер, образдар, ... ... ... деп ... ... ... басты мақсаты – ғалам туралы білім моделін құру және
ғаламның тілдік бейнесін түсіндіру. ... ... ... пен
өмірлік тәжірибесінің барынша жетік меңгергеніне орай және ... ... ... ... ... ... сайын тілдік білімі де ... ... ... ... ... ... жазушының танымдық
білімдер жүйесін зерделейтін концептінің бірі – «Бала» концептісі. Аталған
концептілік құрылым жоғарыда айтылған үш қаламгердің ... ... ... ... ... ... және қыз бала» әңгімесінде Кіріп барсам,
өңкей үпір-шүпір ұсақ бала ... ... ... у да шу. ... ... ... ... жүр. Екеу-үшеуі шекісіп үлгерген бе, ұрттары
салбырап, ... ... отыр [18.18] ... ... ... Менікі... Маған!» әңгімесіндегі. Баланы ... ... ... Тоты ... әдетінде жоқ-ты. Өйтіп қорқытып
тәрбиелеген бала өсе келе жасқаншақ, жағымпаз адамға ... ... ... ... ... ... [17.128]. Дүниеде не жаңалықтар бар?
Айта отырыңыз. Біздікі мынау – бала баққан. –Е-е, Тоты-ай! Бала ... не бар ... бұ ... [17.133] ... ... ... көркем
әдебиет стилін қай тұрғыдан қарасақ та ... ... ... ... ... таныту үшін қолданылып тұрғаны ... ... атым – ... ... Бала күнінде баланың
бәрі тентек, кейін есейіп, ... бола ... ... ... - деп ... жұбатып ала жөнелді. - И-и-и-и, жарықтық-ай,- деп мамам
қолын бірақ сілтеді. – Сіздің мына өсиетіңізді ... ... бала ... ... ... ... деген сөздің зәрі күшті-ақ еді. Өйткені
жайшылықта ... ... ... ... ... ... ... ресми үні
«үлкендердің сөзіне тыңшылық істемек болған бұл сасық қулығыңды таста» деп,
жекіргенмен бірдей еді [16.341] ... ... ... ... ... тілдік бірліктердің мазмұны сәтті ашылғанын байқаймыз.
Қаламгердің ұлттың менталды дүниесі туралы ... мен ... ... мол
болған сайын шығарма тілінің концептілік құрылымы кең, ... ... ... ... ... ... санадағы дүние ұғымының
төңірегіне жиналған ақпараттардың ... ... ... Сондықтан концептінің мәнін танытуда, оның ... ... ... ... ... ... аялық білімі
танылады. Мұндай құбылысты біз сөз етіп отырған ... ... ... ... ... ... ... байлығынан, рухани құндылықтарды жетік меңгерген мол энциклопедиялық
білім ... анық ... ... ... ... ... ... дүниенің тілдік бейнесін
жасаудағы ұлттық танымды айқындауға мол мүмкіндік ... ... ... ... бір жолы – ... жүйедегі тілдік таңбаның мәні. Ал
ғаламның тілдік бейнесін жасаудағы ... ... ... ... ... ... Бұл ... нақты бір тілдік таңбаға байланысты
ақпараттың ұлттық таным мен ойлаудың негізінде сана ... ... Бұл өз ... қазіргі таңдағы антропоцентристік парадигмадағы
когнитивтік бағыттың зерттеу ... ... ... ... ... ... ... көзқарас, оны танудың жолдары өзгерді.
Когнитивтік тіл білімінің ...... ... ... ... ... негізінде қалыптасқанын, қандай ... ... ... ... ... ... Когнитивтік бағыттың негізгі ...... ... бір ... ... ... – алғашқы түсініктен
бастап, дамыған бай ... ... ... ... ... ... ... ішінде адамның танымдық ... мен ... ... ... когнитивтік тіл білімінің қызметі ерекше.
Балалар тақырыбына ... ... ... ... ... ... талдау жасау негізінде сол ... ... ... тұтынушы ұжым мен индивидтің санасындағы ғаламның ... ... ... ... орай тілдік қоғамдастық мүшелерінің болмысы мен
дүниетанымын пайымдауға болады. Ол үшін тілдің болмысы мен ... ... ... ... ... ... ... Осы тұрғыда қаламгерлердің
ұлттық дүниетанымы жайында, қоғам турасында ... ... ... себебі, олардың өмір сүру кезеңі мен ... ... ... ... ... Жазушылардың тілдік тұлғасын қарастыра
отырып, олардың балаларға ... ... ... ... және ... ... ... жағынан өте жақын екенін
байқадық. Мысалы «Достық» концептісін ... ... ... Мұрат пен
Шәкір бірге қайтып келе жатыр. Бұлардың ... де бір ... ... ... Ал өз аралары одан да жақын, көңілдес ... ... ... ... ... көреді [16, 250]. -Жоға. Дос болғасын кісі
бірге жүрмей ме, бір-бірімен ақылдаспай ма? [16, 104]. Осы ... ... өзін де ... келе жатқан-ды. Досы мұның ойының үстінен түсіп
отыр. Егер өстетін болса, бұлар өздерінен бірер жасы кіші ... ... ғой [17, 124]. Сол күні аула ... ең жақсы көретін «Робинзон
Крузо» ... ... ... басып тұрып, кесір баламен қайта
достаспауға ант еттім. Шыңғысхан сырт ... бере ... бар ... ... балап сатса, басқа не шара? [18, 34].
Дүниенің ... ... ... ... көркем мәтіндегі тілдік
тұлға мәселесіне когнитивтік тұрғыдан келіп, оны ... ... ... маңызы ерекше. М.Гумеров «Қырсық шал» әңгімесінде
«Достық» концептісінің құрылымын: Дана сықылықтап күліп ... ... Қыз бала мен ер бала дос бола ма?! -Дос ... неге ылғи ... ылғи бірге жүреміз: мектепке ... ... ... ... түк жоқ. Сорыңа нағашы апамның үйінде қонақ ... ... ... ... жеп, ... теріп жүрсің. Ауыл маңында жидек аз ғой, ал
мұнда көп [17, 16] деген мысалдар арқылы қыз бала мен ер ... ... ... ... ... «Үш күн, үш түн» ... Отряд жиыны біраз
уақытқа созылды. Орныма кеп ... соң, мен ылғи осы ҮІ «А» ... ... ойлаумен болдым. Неткен шапшаңдық, неткен ұйымшылдық,
неткен кіршіксіз достық! Ғажап! Олар бір ... ... ... ... газетін шығарып, билет алып, альбом құрастырып, жиын өткізіп
үлгірді [18, 38] тәрізді контекстен М.Қабанбаев ... ... ... ... ... ... ... көркем дүниелерінің мазмұнымен ортақ белгілерін аңғару аса
қиын емес.
Жалпы, концепт – ... ... ... ... Осы ... ... сақтай ала ма немесе уақыт ағымына орай өзгеріске түсе ... ... ... ... Бұл ... бір жақты жауап беруге болмайды,
бір жағынан концепт өзгермейді, ол сөздің тұтас мағынасын сақтайды, ... ... адам ... бейнелей отырып толығуға, өзгеруге бейім,
сондай-ақ ... ... ... ... ... Бұл ... концепт бұрынғы мағыналар мен жаңа мағыналарды
біріктіріп ұстайды, сондықтан концепт сөздерді ... ... ... ... ... қоса ... әр кезде біздің алдымызда жаңа ... ... ... ... концепт ғаламның тілдік бейнесін ұғынуға
мүмкіндік береді.
Концептіні лингвомәдени ... ... ... ең ... ... ... ... өтіледі. Сондай-ақ, концепт өзінің
тілдік іске ... ... бір ... ... лексика-семантикалық
парадигма жасайтын мәдени түрде таңбаланған ауызша мағынасы, тіл арқылы
айтылатын және этномәдени ерекшелікте таңбаланған ұжымдық ... ... тіл ... ... ... ... қарастырған
кейбір зерттеу еңбектерде ... ... ... ... ... ... ... секілді емес, әртүрлі реңге,
бейнеге салынған ... ... ... ... ...... барысындағы тілге дейінгі санада ... ... ... ... ... туралы түсінік санада ойша ... ... ... ... ... ... ретінде ақиқат дүниені
танытады. Тұлғаның өзі ... ... ең ... ... ... бола бермейді» деген пікірмен әбден келісуге болады [100, 16].
Сонымен, балалар әдебиетіндегі кейіпкердің ... ... ... ... арқылы ұлттық болмыстың тілдегі ... ... мен ... ... этика-эстетикалық категориялары рухани
мәдениетін тану, олардың қызметі мен орнын анықтау деп түйіндеуге болады.
Осы ... ... ... ... ... ... ауқымы
ұлттық мәдениеттің және рухани құндылықтардың ... ... ... ... ... ... түсетіні байқалады. Мысалы, «Достық»
концептісін құрайтын Қыстақтың су жақ шетінде өзіммен бірге ... ... үйі бар. Мен ... келдім. Сыдықжанмен ойнап, уақыт өткізіп қайтам
[16, 94]. «Ел құлағы елу», ... ... ... сөз отыз рулы елге ... халық. Әркімнің-ақ сырын ... ... ... ... ... досы ... Ол достарының да сыр шешетін үш-төрт досы бар ... [17, 126]. ... ай ... Бұл ... ол ... ... доспыз.
Мектепке бірге барып, бірге қайтамыз. Өте ... бала [18, 30] ... ... ... тілдік ақпараттар берілгенімен, негізгі мазмұн
толық көрсетілмеген. Оның себебі, ... ... ... ... тек ... ... ... отырған. Қандай да бір
жазушының тілдік тұлғасын зерттей отырып, ... ... ... ... ... ... белгісін айқын аңғаруға
болады.
Тілдегі сөз мағынасын ашу, оның концептісін тану – ... ... Бұл тек ... шеңберінде ғана емес, философияның,
психологияның, логиканың ... ... ... ... ... ... барлығы да адамзат баласының өмірімен, ... ... ... ... ... ... ... қазіргі таңда ұғым мен концептінің өзіндік ерекшелігі анықталуда.
Егер ұғым танылатын ... ... ... ... ... ал ...... болмысқа негізделген ментальді білім жиынтығы.
Концепт ретінде адамның ғалам туралы мәдени-ұлттық ... ... ... ... Концепт арқылы тіл мен адам ойының арасындағы
байланыс жүзеге асырылады. ... – жеке ... ... қалыптасқан
тілдік элементі, ал сана – мәдениет айнасы. ... ... ... ... ... бірлік, лексикалық мағынасы бар сөздер қолданылады. Ал
концепт ретінде барлық ұғымды ала алмаймыз, тек ... бір ... ... және ... үшін ... зор деп ... күрделі
ұғымдарды, ең бастысы жалпыадамзаттық, жалпыхалықтық, ... ... ... ... тани ... ... балалар тақырыбына
жазылған шығармалардағы тентек, оқушы, баға, еркелік, мектеп, ұстаз, тәртіп
т.б сөздер бала танымы мен ... ... ... ... ретінде мәдени
концепт деп таныла алады. Яғни, концепт ... ... ... туралы
жағымды, жағымсыз бағасы, әсері, эмоциясы, ойы, танымы ... ... ... үшін жағымды және жағымсыз әсері мол, бала эмоциясына әсер
ететін дүниенің бірі – ... ... үшін ... ... мәні зор. Мектеп
жасындағы бала танымында «екі», «үш» – жаман деген мәнді, «төрт» пен «бес»
– жақсы ... ... ... Бұл ұғым біз ... ... қаламгерлердің
әрбірінде өзіндік стильмен ерекшеленеді. Бірақ бұл ұғымның бала санасына
әсері барлығында ортақ ... Біз ... мұны ... ... ... Бұл жас ерекшелік психологиясына сай, бала ... ... ... қоса білдіреді.
«Баға» концептісін ашуда Б.Соқпақбаев шығармаларынан ерекше ... ... ... ... ... Міне ... ... Майқанова
маған қымс етсе, қаһарын тігіп тұратын ... ... рет қыс ... алдына сүйреп алып барды. Ақыры жыл аяғында тәртібіме ... ... ... ... ... Тұрсынбаев. Осымен, міне, екінші ... баға алып ... Үйге ... ... ... ... ... басып, мұғалімді алдамақ боласың. Бұның жаман [16.395]
тәрізді сөйлемдердегі «төрттік», ... ... адам ... «жақсы», «жаман» ұғымына қоса, мерейі ... болу ... құм болу ... ... ... ассоциациясын байқаймыз. Ал
белгілі бір іс-әрекеттің нәтижесіне сай айтылатын «қанағаттанарлық» сөзінің
«Баға» ... ... ... «үш» сөзі ... ... ... ... береді. Бұл тілдік ... ... ... ... мен ... ... мына бір
диалогтан байқауымызға болады:
- Сабағым жақсы. Бүгін екі бірдей «үш» алдым. ... да ана ... ... ... Итті де сол ... қойған шығар десем? Ол соңғы
сабақта болған жоқ.
- «Үш» дейсің, ә? Сабағың мәз ... ... ... шал ... баға ... ... ғой жұрт.
- Айтса, айта берсін. Мектепті «үшке» бітірсем де, өзіңді асыраймын, ата.
«Үшке» бітіргендер өлген жоқ, жүр ғой ауылда ... ...... ... ... ... белгілі. «Баға» алыс-
берістің нәтижесін белгілейді. Бұл атау мектеп оқушысының ой-танымында
білім ... ... ... ... өте жақсы деп бағалайтын ұғым ... ... ... «Қала және қыз бала» әңгімесінде бұл
құбылыс: Әжем: «Түсіңде тауға шықсаң «бес» аласың, - деп ... - ... ... ... ... сақтана бер, қапы қалма, сабағыңа дайындал,
қарағым», - дейтін [18.29] деген мысалдардан, ал «Се ля ви!» ... көз ... ... бадалып сабақ қарап отырғанын кластастары
көрген жоқ. Әйтсе де ... ... – кіл ... мен «өте ... ... ойын үшін «үш» те алатын. Оған еш ... ... дәл ... үйге ... ... және бар, жаңғақша шағып-шағып тастайды
да, не «төрттік», не «бестік» қағады [18.140] ... ... ... ... ... жинақтай келіп, концепт – аса күрделі құбылыс деп
тұжырым жасауға болады. ... ... ... арқылы да танылады. Бірақ
ол мазмұн – жадыда саналы түрде автоматты сақталған форма. Концепт – ... ... ... ол ... түсінік. Концептіні барлық жағдайда ... тани ... ... ол ... ... ... ... жалпы идея
ретінде танылады. Дегенмен сөздің мағынасы концепт қалыптастырушы материал
ретінде ... ... ... да ... ... ... беруде
санадағы ментальді бейнелерден бұрын сөздің мағынасы бірден тілге тиек
болады. ... ... ... ... ... ... ...
автордың кейіпкер образын бейнелеуі. Кез келген автор бала ... оның ... мен ... ... мен оның ... ... ... ашуға тырысады. Автордың шығармадағы кейіпкерлері
жас ерекшелік тұрғысынан түрлі сипатта болып, бірі, ... ... ... білімді болса, енді бірі, керісінше, ... ... ... таяз ... ... ... Бұл әсіресе, бала тақырыбында
жазылған шығармаларда ер баланың образына тән нәрсе. ... ... ... біз сөз етіп ... үш ... де жазу ... анық
байқалады. Бірақ, біз өз жұмысымызда мінез-құлыққа байланысты ... ... ер ... тән және үш ... да әңгімелерінде жиі
байқалатын «Сотқар», «Тентек» ұғымдарының концептілік құрылымын қарастыра
кеткенді жөн көрдік. ... ... ... атым – ... ... ... ретінде өз мінез-құлқына баға беруін автор
былайша сәтті келтіреді: Мен мамамды ... ... ... неге ... ... ... ... Темір секілді жер қозғалса да қозғалмайтын,
маңқиып жайына жүретін момын болып неге ... ... ... ... ... жаны ашып, қорғап сөйлемеген болар еді. Ол сені жек ... ... ... ... біл. Оған ұнамайтыны сенің тентектік қылықтарың
[16.387] ... ... ... ... төрт ... атты әңгімесінде қоршаған
ортадағы, белгілі бір қоғамдастық арасындағы сотқар, тентек адамға деген
жағымсыз көзқарасты: Мына ... пе, бұл ... не ... ... не өзі ... тынар, – деген қоңырау мықтап байланған бала – Рәтай
дегеніңіз осы. Биыл өзінің ... ... ... келіп жүр. Оның себебі,
мектеп есігін ашысымен өзінен үстем бір-екі сотанақтан таяқ жеп ... ... ... ... көрсетсе, дәл осы құбылыс М.Гумеровтың «Қара
дәптер» әңгімесіндегі: Жүк қойғышқа Түктібайды мінгестіріп алған Саймасай
су жаңа ... ... ... келеді. Түктібайдың алдында орта қап
жүк. Ішіндегісі салдыр-гүлдір етіп, көшені басына көтереді. Қарсы жолыққан
адамдар ... екі ... не ... ... ... одырайыса қарайды.
[17, 121] деген сөйлемдер арқылы ... ... адам ... ... ... сөз ... ұғым белгілермен
сәйкестендіріліп, ... ... ... ... ... Демек
сөз мағынасы санадағы ұғымның мазмұнына ... ... Сөз ... ... ... ... ... субстратының бір элементі деп
тануға болады.
Концепт теориясында эстетикалық-көркем танымда ... ... ... ... ... оның бойынан ұғым тудыру, атау беру, ... ... ... ... модусін анықтау
сияқты қасиеттерді көруге болады. Эстетикалық-көркем танымда объективтенген
концептілер әрқашан ... ... ... ... ... ... белсенді қызмет атқарады.
Концепт – бұл «тілдік ... оның ... ... ... Бұл ... ... адам ... ұлттық таным мен
мәдениеттің ерекшеліктерін қамтиды. Мұндай ерекшеліктердің бала ... ... ... ... ... модельдік құрылымдары бар.
Мектеп оқушысындағы танымдық білімдер ... ең ... өзін ... күнделікті қарым-қатынас дәрежесімен тығыз ... ... ... ең ... ұғымдарға – мектеп, оқулық, күнделік, класс, сабақ
тәрізді сөздерді ... ... ... күнделікті іс-әрекеті осы
ұғымдармен тығыз байланысты және осы ұғымдар туралы ... бір ... ... ... ... ... құрайды. Бірақ, бала
танымындағы концептілік құрылымның барлығы бір ... ... ... ... ... ... «Мектеп» концептісін алсақ,
қоршаған ортаның әлеуметтік жағдайына сай түрлі ... ... ... ... ... ... ... Тоқмолда емес, осы мектептегі басқа мұғалімдердің де төрт ... ... ... ... ... Ең ... ... Басқалары осы маңдағы орта мектептердің кейі сегізінші, кейі
тоғызыншы класын бітіріп, мұғалім ... ... ... әзірше бақыттары жанып, кәсіп қылып жүрген ... ... ... ... ... ... оқып келе ... осы
мектеп маған туған анамдай ыстық та бауырмал. Жаңадан ... ... ... ... ... тұрған тәрізді [16.386] деген мысалдан,
М.Гумеровтың: Балалар! Біз бұрын отряд жиынына әр ... ... ... ... мамандық таңдау туралы екі-үш рет әңгімелесіп едік.
Биылғы оқу жылының ... осы ... ... ... ... ... ... кеші өткізіледі [17.190] т.б. сөйлемдерде берілген
концептілік құрылымның ... ауыл ... бала ... ... ... «Қала және қыз ... ... ... ... екен. Мысалы, біздің кластағы балалар бірінші класта да бірге
оқыпты. Ойлап көріңізші өзіңіз, сегіз жыл бойы жұптарын ... ... ... ... ... жайлы пәтерін тастап, басқа өлкеге,
әйтпесе ауыл ... ... ... [18.11] ... мысалдан қаладағы мектеп
өмірі суреттелген. Осы мысалдардан баланың әлеуметтік ... ... мен қала ... ... айқын аңғаруға болады. Концептілер
әрқашан идеалды және олар санада әмбебап ... код ... ... ... ... ... ... туындайды, кейін ол абстракция
деңгейіне ... ... ... ой ... ... ... «Әрбір концептіні меңгеру үшін санада қалыптасқан ... ... Бұл ... ... ... бақылаған, таныған
біліми ақпараттарының шоғыры жүйеленген. Бұл жиынтық концептілік жүйеге
ұласады [112]. Яғни, адамның ... ... мен ... өзара қатынасын
зерттеуде когнитивтік тіл ... ... ... ... ... когнитивизм ғылымынан тарайды. Когнитивизм – бұл адамның зердесін,
ойлау қабілеті мен ментальді әрекеттері және оның ... ... ... ... ... мен ... туралы, дүниені қабылдау және ұғыну
механизмі туралы ғылым.
Мәдениеттің, өркениеттің әр қилы кезеңдері мен дәуірлерінен өткен сайын
тілдік ұжым мүшелерінің ... ... ... бір ақиқат дүниені
тек логикалық-позитивтік қана емес, эстетикалық ... де тани ... ... алады. Сол ақиқат дүниенің сәулесін, ол туралы ... ... ... ... ... тілдік құралдардан басқа эстетикалық
мақсатта қолданылатын бейнелі құралдармен де таныту жағдайлары кездеседі.
Осындай адам ... ... ... ... ... ... негізде таныту әсіресе өнермен ... ... ... бар ... ... ой ... ... ойдағы бардың барлығы обьективтене бермейді. Ал, тілдік көрініс
алған білім қоры біздің санамызда шын ... ... ... ... Концептуалдаудың нәтижесі жадта вербальды құралдар мен ... ... ... ... үшін оның жадта жаңғырып, белсендірілуі
қажет, сонда ғана ... ... ... және энциклопедиялық білімге
қол жеткізе аламыз.
Бала санасында қалыптасқан және ... ... ... ... ... – ойын құмарлығы. Бала қай жаста болмасын,
қандай ... ... ... деген ынтасы ерекше ... ... ... ... ... «ойын баласы» деген тіркес қалыптасқан.
Осыған орай тілімізде ... ... ... доп ... ... ... жиі айтылатыны тағы бар. Айта берсе, балалар ойнайтын ойын
түрлері де көп. Осы ойын ... ... ... ... қоры ... ... ... концептісіне тірек таңбалар ... Бұл ... ... ... ... ... бала ... сипаттауда ерекше рөл атқарады. ... ... ... ... атты ... Бір ... ... «Шұңқыр доп» ойнап жатыр екен. Жұдырықтай доптың жартысы
сыятындай бірнеше шұңқыр қазып қойыпты ғой, баяғы. ... ... ... тұрдым да, ілгері тарттым. Мектеп қасындағы үлкен алаңда сарт-сұрт
доп ... ... у-шу ... ... ... селдірете
шегеленген қоршаудың түбіне кідірдім. Қарама-қарсы екі топ. Кілең ... ... ... ... ... ұлдар. Үп-үлкен допты тепкілей
қуалап, өздері «қақпа» дейтұғын жерге енгізіп ойнайды екен. ... ... ... ... ... бар. «Е – е, футболы осы екен ғой», -
деймін ... Көп ... тағы да ... тарттым. Бір жерде жігіттер
«городки» ойнап жатыр екен. Ол – ұзындығы бір ... ... ... ... етіп ... соларды көздей таяқ лақтырып, арнаулы сызықтан соғып
шығаратын ойын [17.212] деген мысалдарда «шұңқыр доп», ... ... ойын ... бала қабылдауына лайықтап сипаттама берсе,
Б.Соқпақбаевтың: Күні бойы ... ... ... ... Ойын үстінде
шаршағаның онша аңғарылмайды. Енді міне, дел-сал болып, өзімді өзім әрең
сүйреп келе ... ... ... ... мол ... ... ... ақ шүберек тарта салып еді, бірер секундқа түк ... ... ... ... ... ... ... жатқан қыз бала алма кезек
қуаласқан бұл соқыртеке ойынға ынта-шынтымен араласып кетті [18.31] деген
мысалдарындағы ... ... ойын ... да осы ... ... Бұл индивидтің өзі өмір сүретін ортасына әрі тәуелділігін білдіріп,
әрі оның ... ... ... ... және өзге ... ... жинақтап көрсетеді. Дегенмен дүниенің бейнесін
танытудағы индивидте не ... ... ... ... ... ... оның жүйелену, топтасу механизмін анықтау, бұнымен
қоса басты когнитивтік бірлік – концептіні ұғымнан ажырату, оның санадағы
бейнесі мен ... ... ... ... бір тұжырымға келу терең
зерттеуді талап етеді. Көркем ... ... ... ... қай
құбылыс болмасын автордың шығарма мазмұнын санамен тығыз байланысты
қарастыра отырып, ... ... ... ... дәл беру
шеберлігін байқатады. ... ... ... бейнелеуге ұмтылады.
Олардың әрбір бейнеленген ... ... ... ... ... етеді.
Сонымен, когнитивтік тіл білімі әлемді тану негізінде санада ... ... мен ... ... мен ... туралы ақпараттарды
жинақтау және концептілеу, оларды бір жүйеге топтастыру, ғаламның тілдегі
бейнесін анықтау тәрізді ... ... Біз сөз етіп ... ... ... ... негізгі діңгегі,
концептілік тұрғыдан мол қамтылғаны – бала ... ... ... ... білімдер жүйесін тілдік бірліктер арқылы шығарманың басты
құралы етіп таңдаған. ... ... мен ... ... жас ерекшелігі мен дүниетанымдық көзқарасы айқын байқалып отырады.
Балалар ... ... ... авторлар өз кейіпкерінің
дүниетанымы мен ... ... ... ... ... ... түрде бейнелеуге ерекше мән берген. ... ... ... ... ... ... концептілік жүйеге құрылған, автордың дүниетанымдық көзқарасы
айқын берілген, өзіне тән сөз ... мен ... ... көркем туындылар болып табылады.
2.2. Балалар әдебиетіндегі кейіпкер санасындағы символдардың қалыптасуы
Қазіргі қазақ тіл білімінде көркем мәтіннің құрылымдық және ... ... ... ... ... бағыттарының біріне айалып
отыр. Осыған байланысты суреткерлік қырын танытатын көркем мәтін мазмұнын
бейнелеуге қатысты сөз ... бір түрі – ... ... ... ... ... ... білдіретін – сөз-символдарды
қолдану. Жазушы сөзді символдық мәнде қолданғанда, белгілі бір стильдік
мақсатты ... ... ... ... ... ... ... ретінде тану үшін ерекше білім мен таным керек. Кез келген
халықтың мәдениеті сол ... ... мен ... тікелей байланысты
болып келеді. Халық эстетикалық талғамның нәтижесінде қоршаған ортадан мол
ақпарат жинақтайды. Мұның барлығы ұлттық ... ... ... ... бірі жас ерекшеліктің деңгейіне байланысты қоршаған ортаны, дүниені
эстетикалық танудың мектеп оқушылары ... ... ... ... ... қарастыратын себебіміз, ересек адамдарға қарағанда
дүниені танудың санадағы мотивтері бала ... ... ... ... ... ... қоршаған ортада болып жатқан
кейбір құбылыстар балаға әсер етіп, оның бойында ... таң ... ... ... ... барлығы баланың бойында эстетикалық танымның
қалыптасуына әсер етеді. Бала сонымен қатар, үлкендерден естіген ... ... ... ... ... ... өзін ... ортада
іске асыру үшін еліктеу әрекетіне де жиі ... Бұл ... ... М. ... та, Б.Соқпақбаев та өз шығармаларында аса шеберлікпен
көрсете білген.
Жазушы Б.Соқпақбаев шығармаларында баланың ... тән ... ... жиі ... ... ... ... барлық
саласында, әсіресе көркем ... ... ... ... ... санасында аса дәріптеу, құрметтеу, бас ию, ... ... ... ... ... ... ... Ю.С.Степанов:
«Символ ғылыми ұғым емес, поэтика ұғымы, ол ... ... ... жүйе шеңберінде анықталады және тек сонда ғана ақиқатқа
ие ... – деп ... ... ... ... атым ... Қожаның хатындағы: «Ж.... Қозы мен Баян ... ... ... ... ... ... «махаббат» деген ұғыммен
байланыстыруға болады. ... бұл ... ... ... мәні ... ... айтылып та жүр. Р.Әміров фольклорлық
мәтіндердегі кейбір ... ... ... ... ... ... зерттей отырып, оларды ғылыми түрде негіздеу оның мазмұныны
ашуға, толық түсінуге, кейіпкер бейнесін тануға, ... ... ... ... бір ... байланысын анықтауға мүмкіндік береді.
Фольклорлық шығармалар этностың танымдық, эстетикалық ... ... ... ... ... С.Жапақов өз еңбегінде фольклорлық фразеологизмдердің ... ... ... оларды фольклорлық персонаждар, эпикалық
қаһармандар, агиоантропонимдер, тарихи тұлғалар, әдеби ... ... ... ... ... кейбірінде бағалауыштық
мағына болады, – дейді. Мысалы, Атымтайдай ...... ... ... ... Баяндай – «өте тату-тәтті» ... ... ... сипат бар» деп көрсетсе [92.45], белгілі орыс ... ... ... кездесетін антропонимдер фразеологизм
жасауға ұйытқы болады дей ... ... ... ... ... ... қолдана отырып, оларды түрлі ... мен ... ... ... аз ... ... есімдер таңба ретінде белгілі бір
ұғымды, ойды ... ... рөл ... ... ... ... пікір
айтады.
Қазіргі таңда, қоғамның жаңа буын өкілдерінің танымында «ғашық ... ... ... ... емес таңбалар арқылы берудің жаңа
тәсілдері жиі кездеседі. Оны бүгінгі ... ... бұл ... ... ... «+» таңбасымен немесе эстетикалық танымға сай
жүректің бейнесі, қос ... ... ... ... Тілдік
ұжымның санасында қалыптасқан мұндай таңбалық белгілердің бала ... ... ... ... берілген. Мысалы: - Сенен
жасыратын не бар. Саймасайдан кек алу керек болып тұр. ... ... ... ... ... ... деп жаз. ... тасқа
басқандай ғып жазсаң, сенің қолың екенін ешкім ажырата ... ... егер ... ... деп ... ... көруіңе болады, - деп
жадырай күлді Саймасай [18.154]. - ... ... ...... ... + Алик = ... ... тырнап тұр. Мұны еріккен біреу ... ... [18.34] ... мысалдардағы «+» таңбасы Арын мен Нағима, Зипа
пен Төкеш, Жанар мен Аликтің арасындағы «ұнату», ... ... ... тұр. Бұл бір ... ... ... тілдік, стильдік
ерекшелігін, кейіпкер ... ... ... ... ... ... құбылысты қаламгердің «Қала және қыз ... мына бір ... да ... болады: Әбден сасқан шеше
жұмыстағы жолдасына телефон соқса, цех ... ... ... ... теріп,
мән-жайды қысқа баяндайды. «03»-тегі апай әуелі: - Бір балаға ие ... ... ... ... ... ме? – деген зілді ... ... [18.22]. ... «03» ...... ... де, ал көркем
шығармадағы кейіпкер тілінің жас ерекшелік деңгейіне сай берілген «03»-тегі
апай – ... Бұл ... тек бала ... ғана емес қазіргі қоғамның,
тілдік ұжым мүшелерінің санасында символ болып қалыптасқан белгі. Яғни «03»
- тілдік ұжымның санасында «жедел ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірде бұдан басқа «01», «02» таңбаларының
«өрт сөндіру», «полиция» т.б. ұғымдарын бейнелейді. Яғни, ... ... ... мәні ... символ болып қалыптасқан. Осы орайда ескерер бір
жай – көркем шығармадағы кез келген символдың көрінісі ... ... ... ... етпейді. Ол шарт та емес. Оның елді елең ... бір ... ғана ... ой ... ... назарын аударары
хақ.
А.Ф.Лосев тілде таңба шексіз көп ... ... ... ... бір ... ие ... ... қатар таңбаның
динамикалық түрде символға өтуін, тілдік таңбаның арнайы ... ... ... ... яғни ... ... ... атап
көрсетеді [116.68]. Сөз символ болу үшін ол белгілі бір мәтінде, мәдени
мәтінде орын алуы ... ... ... ... ұғым емес,
поэтика ұғымы, ол әрқашан ... бір ... жүйе ... және тек ... ғана ... ие ... – деп ... өзге таңбалардан ерекшелігі оның семантикалық айырмашылығы.
Символдың осы қасиеті арқасында адам қажеттіліктеріне ... және ... ... ... ... символ қасиеті дүние бейнесін, аялық білім
шеңберінде қарастырылатын тілдік таңба ... ... ... ... атау беру ... ... ... шарттылық мәнін сақтайды.
Сонымен қатар, тілдік тұлғаның қалыптасуына сыртқы (әлеуметтік) және ішкі
(психологиялық, биологиялық) ... ... ... ... Негізгі
сыртқы факторлардың бірі – баланың өскен ортасы, жағдайы. Ата-ананың тілдік
тұлғасының ерекшелігі ... ... ... ... ... шексіз ықпал етеді. Екінші фактор – мұғалімдердің түрлі
деңгейдегі тілдік тұлғасының ... мен ... ... ... ... фактор – прецеденттік мәтіндер, яғни баланың үлгі тұтар
тұлғалары. ... ... ... ... тілдік тұлғасының
қалыптасуына орасан зор ықпал етуші фактор – ... ... ... ... ... Б.Соқпақбаевтың «Менің атым – Қожа»
шығармасындағы: Ахметовтың өзі де осыдан он шақты күн ... ғана ... ... ... ... ... «Мынау біздің мектептің ақыны,
болашақ Сәбит Мұқановымыз», – деп, дәріптемеді ме? [16.414] ... ... ... ... «ұлы ... ... ұғым ... мән алып отыр. Яғни,
Сәбит Мұқанов Қожаның дүниетанымындағы қол жетпес биіктік, ұлы суреткер,
асқан данышпан, ... ... ... түп ...... Бірақ бейне ұлттық мәртебе
алып, бір ғана қасиеті арқылы ... ... ... ... Келе-
келе қосымша семалар көрінбей, ұқсату арқылы ... ... ... кейін бейнелілігін жояды. Байқап ... ... ... ... ... сол ... ... алмайды. Ал бейне
ақиқат дүниені ұғынуды тереңдетеді. ... оның ... ... ... тән ... ... бөлшек арқылы танытады. ... ... ... ... мен ... ... ... тұлғалы символға айналады. ...... ... ... ... ...... негізінде жасалған бейне, оның
көмегімен суреткер болмыстың нағыз мәні ашылатын нақты ... ... ... ... ешқашан бір мағына шегінде қалып қоймайды, оның
мағыналық ... ... ... қай жағдайда да сол ... ... ... ... меңзеу, оның шегінен асу ... ...... ... ... бір қыры ... ... қатар,
стильдік қызметті де атқарады. Жазушы сөзді символдық ... ... бір ... ... ... Сөз – символ жазушының айтпақ ойын
дөп басып, шығарманың бейнелілігін арттыру үшін қажет. ... ... ... ... ... тілде белгілі бір ұғымның
қалыптасуында ұлттық ... ... ... және ... ... жасауға әсерін көрсетеді. Себебі, абстрактілі ойлау – жүйесінің ең
жоғарғы сатысы болса, ассоциативті ойлау халықтың мәдени – ... ... ... ... да, ... негізінде қалыптасқан сөз мағынасы тілден-
тілге көшкен сайын түрлене түсіп, көз алдыңа әр қилы сурет ... ... ... ... ... есін», «мәдениет
ескерткішін», «ұлт өмірінің айнасын танытады» деген пікір айтады [106.11].
Баланың ... ... ... ... ... ... ... санаға
сіңіруі, этностың тарихы мен мәдениеті, шежіресі туралы ақпаратты игеруіне
де байланысты. Б.Соқпақбаевтың Қостөбеде, негізінен, ... ... ... «Найза» деп аталатын екі руы. Біз ... ... ... екіге бөлінеді: Байқазақ, Жолыш. Біз – Жолышпыз. (10)
деген ... ... ... ... ... ... ру атауларының семантикасы «Елдіктің», «Бірліктің», «Туыстықтың»
символын ... ... осы ... ... шығармадағы өз кейіпкерінің
этнос туралы аялық білімі мен таным деңгейін көрсетіп отыр.
Зерттеуші Қ.Қайырбаева символды ... ... ... ... ... бір ... ... тығыз байланысты, ол өз
кезегінде басқа бір, неғұрлым ... ... ... ... қызметін
атқарады. Символ – кез келген мәдениетке тән ... ... ... ... кодтала отырып, оларда түрлі мәнге ие ... ... қай ... ... өзінің ұзақ даму тарихында ... ... ... ... ... ... салт-дәстүр
ерекшеліктеріне байланысты сүйкімді образдары, сөз-символдары болады»
[117,133] деген тұжырым жасайды. ... ... ... ... ұғымдарды
алып қарасақ, ұлттың ментальды дүниесіндегі «той» ұғымына ересек ... «мал ... ... ... «ас» т.б. тәрізді концептілік
құрылымдардың барлық ... ... Ал, ... бала
санасындағы «той» ұғымының ассоциациясын өз шығармасында былай көрсетеді:
Тойды сипаттап жатуды және артық деп ... ... оның ... болатынын
бәрің де білесіңдер. Осы күні тойдан көп нәрсе жоқ. Мейрам күндері – ... қыз ... – той; бала туса – той; ... ... ...... ... біреу келе қалса – той, шетелге ... ... бара ...
той, артиллерияшылар күні, флот күні, ұшқыштар ... ... ... ... физкультурашылар күні, шахтерлер күні, - тағы басқа аты
аталмаған толып жатқан қастерлі күндерің бәрінде той. Құдайға шүкір ... ... ... ... ... осы ... ... баланың «той»
туралы дүниетанымы нақты, деректі ақпараттарды ғана ... ... ... ... сипаты шығарма тақырыбы, идеясымен алмасып, соның
жүгiн арқалап, ... ... ... ... ... ... да ... мәтiндi бiртұтас күрделi ... ... ... ... ... ... ... Автордың танымдық қабілетiн
айқындай түсетiн, аялық бiлiм негiзiндегi когнитивтiк деңгейдегi ... бiрi – ... ...... ... ... ойдың сырын
тұспалмен ашатын, ишарамен бiлдiретiн сөз. Символ – сөздiң мағынасы, ... ... ... ... ... тiптi ... мәтiн көлемiнде ғана танылады.
Символдың мағынасын бiрден түсiну мүмкiн емес, ол өз мәнiн ... және де ... ... ... ... ... мәннен өзге
сипатта да танылады. Символ – сөздi колдану шеберлiктiң бiр қыры болса,
сонымен қатар, ... ... де ... ... ... ... ... жазушының идеясын, ойын дәл беріп, шығарманың. ... үшiн ... ... ... жеке ... ... ... мағынасын тану кажеттiлiк болып табылады.
Осыған байланысты, зерттеуші Қ.Жаманбаева: ...... ... бір ... ... абзац, әйтпесе тіпті бүкіл мәтін көлемінде ғана
танылады. Сондықтан символды белгілі бір мәтіннен интуитивті ... ... ... ... Ал ... әр түрлілігі символға
көпмағыналылық сипатын береді. Яғни, сөз ... ... ... ... ... ... ол өз мәнін бірте-бірте ашады және де шығарма
мазмұнына сәйкес дағдылы символдық мәннен өзге сипатта да ... ... ... ... ... былайша нақтылайды: «Символдық мәнге ие сөздердің
табиғаты ерекше, ол ... ...... танымдық, ұлттық мәдени,
фондық мағыналарын сол тілде сөйлейтін халықтың дүниені ... ... баға ... ... тіл ... тығыз байланысты»
[118,70].
Этностың мәдениеті мен ұлттық ... тану ... ... ... ... деңгейін нақтылайды. Бірақ, бала санасында дүниені
эстетикалық ... тану ... ... бола ... ... қала ... баласы, жоғарғы және төменгі сынып оқушылары арасындағы дүниені
эстетикалық, ... ... ... ... болмайды. Бірақ, этностың
болмысына, табиғатына тән ақпараттарды игеруде ортақ белгілер бар. Мысалы,
Б.Соқпақбаевтың «Жекпе-жек» ... ... ... кісі ... ... балуандардың біреуі. Французша күрестің дүниежүзілік
чемпионы болған ... ... ірі ... ... ... шыққан [16,235]
деп берілген Қажымұқанның бейнесі прецеденттік тұлға ... ... ... символы ретінде қабылданады. Себебі, ұлт танымында
Қажымұқанның бейнесінде халықтың рухы мен ... ... ... Ал, М.Қабанбаев шығармаларындағы бала ... ... ... ... ... ... «Се ля ви»
әңгімесінде былайша суреттеледі: Біраз теперіштің шет жағасын көріп қалған
жетім көңіл өзін ... ... ... серілерге де санап көретін.
«Өстіп жетіле келе Дон ... ... ... Ер ... секілді
ағалардай болсам, ауылдағы ноқай балалардың тәртібін қолға алсам, бағынбай
бара жатса, маядай ... ... ... ... ... ... ... ойларға дейін баратын [18,50]. Қаламгер ... ... Дон ... ... ... Ер Тарғын тәрізді ұлт қаһарманы
болсам деген қиялын баланың қоршаған ... ... ... ... А.Сейдімбеков таным мен мәдениет турасында өз ойын ... ... рухы ... оның ақыл-ой жетістігі» (Ш.Ш.Уәлиханов)
екені, тілдің ұлттық рухты ... ... ... ... күш ... ... ... өзін-өзі тануы, әлемді тануы және ойлауы
– қазіргі танымдық лингвистикада анықталған ... ... тіл ... рух ... адамзат қауымы қалыптасып, белгілі бір этникалық ... Сол ... ... тән ... этностық таным мен көзқарас,
наным-сенім, салт-дәстүр ұлттық рухпен ... ... ... ... ... көрініс табады. Сондықтан да ол әр халықтың ұлы мұрасы,
ұлттың тарихи жетістігі. Мәдениет бір ...... ... болса, екінші жағынан ұрпақтан-ұрпаққа жеткен символдар. «Мәдениет
дегеніміз – ... ... ... мен маңдай терінен туындаған
жетістіктердің бәрін қамтиды» [119,14] деген пікір айтады.
Ал, ... ... «Тіл мен ...... оның ... жемісі. Тіл халықтың рухани және материалдық байлығын игерудің
құралы, мәдени байлық тілде ... ... ... әр ... ... ... мәдени байлығын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуші, баға жетпес
ескерткіш те болып саналатыны тіл ... ... ... ... ... [120,18] деп ... тіл мен мәдениет сабақтастығында қарау негізінде ... ... ... ... ... ... сана мен ... эстетикалық көзқарас пен адамгершілік ... ... ... ... бәрі қысқа да нұсқалы түрде тіл жүйесінде
когнитивтік ... ... ... сақталған. Мысалы, этностың
ментальды дүниесінде төрт түліктің орны ерекше. Қазақ ... ... ... ... Үй жануарларының ішінде есектен басқасының етін адал деп
түсініп, етін ас ... ... Ал, ... еті ... күші ... оның етін жемей арам ... ... ... Осы ұғым ... ... түлік – адалдықтың, «есек, доңыз» – ... ... ... ... ... танымдық құбылысты Б.Соқпақбаев өз
шығармасында ... ... ... ... шаққа саяхат» атты
әңгімесіндегі: Қазақтың бар өмірі малмен байланысты. Мал-тамақ, мал – киім,
мал – ... мал – отын ... мал ... ... ма?), мал – ... ... ... бала санасындағы төрт ... ... ... адал ... ұғымдардың ассоциативтік мәнін байқаймыз. Ал, ... ... ... ... лас, ... ... ... мындай деген сөз
кішкене күннен әбден сіңген. Шешем әлгінде шошқаның сорпасы шығар дегенде
менің де денем дір ете ... [16,64] ... ... ұлттық болмысқа
сәйкес бала танымындағы доңыз – харам ... ... ... Бұл бір ... ... байқатса, екіншіден, қоршаған ортаның, этностың өмірлік
тәжірибесі туралы ақпараттың бала санасында жинақталуын ... ... арам асқа ... ... діни ... ... ... «Ислам
дінінде доңыз еті де харамға жатады. Мұны шариғатта ... ... – дала ... және ... ... ... екіге бөлінеді. Аллаһ
Тағала, лас және денсаулыққа зияны ... ... ... еткен. Доңыз да
солардың бірі. Доңыз әртүрлі лас нәрселерді, тіпті тышқанды жегені ... ... ең арам ... ... ... ... алғанда арам
азықтарды жегендіктен денесінде көп мөлшерде микроб жинақталады. ... ... ішек ... ... тілмесі, доңыз тұмауы, доңыз обасы,
түйнеме, аусыл, туберкулез тәрізді дерттер. Жоғарыдағы аурулардан сақтану
үшін, доңызға жақындамау және етін ... ... ... ... ... етілуі
– ол Аллаһтан басқасының атына сойылған мал болуында. Оның арам ... ... ... ... ... әрбір затының біз үшін зиянды балғандығы»
(Фазилет күнтізбесі. 2008 жыл.). Осындай діни, ... ... ... ... ... ортаны тану, оған тән ұғымдарды қабылдау,
белгілерді айыра білу тәрізді ... ... ... ... ... ... ... таным турасындағы өз ойын айта келіп:
«Адамның ... ... ... ... ... өзін-өзін бағдарлау
қасиетін дамыту деп қарастыруға болады. Өз кезегінде бұл ... ... білу ... ... ... ... қамтамасыз ету
барысы ақиқаттың когнитивтік ... ... ... Когнитивтік
бөлшектеудің мәні бүкіл этнологиялық кеңістіктің ... ... ... ... ... дүниемен қарым-қатынасқа түсу
нәтижесінде адам болмысын сипаттайтын іргелі ұғымдар – ... ... ... ... ... [121.19] ... ... жасайды.
Біз сөз етіп отырған қаламгерлердің қайсысын алып ... та, ... ... және ... ... ... танымымен,
болмысымен тығыз байланыста алынып, бала психологиясының нәзік тұстарын дәл
берілуімен ... ... ... ... ... жер ... оған деген эстетикалық көзқарасы үш қаламгердің шығармасында
да ерекше талғаммен ... Оның ... ... ... мен
кейіпкерінің прототиптік белгілерінің ... ... ... ... ... ... ... әңгімесіндегі басты кейіпкер –
автордың өзі. Шығарманың желісі арқылы Б.Соқпақбаев өзінің балалық шағына
шолу ... ... О, ... ... ... ... мен саған келіппін.
Сен-дағы менің анамсың. Кішкентайымнан ... ... ... өстім.
Істерге іс таппай зеріккенде, қолдан жасаған, жалмансыз тебен қармақпен
балығыңды аулаймын. Сөйтіп, сенен ермек ... ... ... ... жалаңаш жүрсем де ауырмауым, берік болуым, Текес, ол-дағы сенің ... ... ... жері әсем – тау ... Бір жағы ... өзен, қалың тоғай. Екінші жағы тау – кәдімгі атақты ... ... қара ... Таулы жер, шіркін, малдың жері ғой. Сай-саладағы
көгал шөпке жаздыгүні шөккен түйе жасырынады. Жайлауында ызың ... ... [16,185] деп ... ... ... ... пен ... ерекше эстетикалық талғаммен бейнелеген. Автор ... пен ... ... жердің» символын танытып тұр. Ал, ... ... ... ... ... топырағын басқанмен туған
жердің құйын болып, санын сабалап ... төрт ... – қыс – ...... жаз – ... күз – ... енді ... Самат Құмаровичке
құйрығын ұстата ма? [18,180] ... ... ... туған жердің топырағы
тіркесі арқылы автор өз кейіпкерінің бойындағы атамекенге деген ... дәл ... ... туған жер – киелі деген ұғымды да қамтып
тұр.
Көркем шығармаларда автор тарапынан кез ... ... ... ... оны ... ... бейнесі» моделіне салуы, тілдік
бірліктердің ... ... ... ... ... логикалық түрде
еріктілік беруі заңды құбылыс. Автор ұлттық болмыс пен танымның көрінісін
кейіпкердің ұғымына ... ... ... сай ... ... ... ... тілдік жүйесін құрайды. Дегенмен, көркем
мәтінде бейнелерді сәйкестендіруге шек жоқ. Бейнелеу – ... ... ... ... ... түсуі кезіндегі өзгеріс. Көркемдік дүниеде бейненің
ауысатын және ауыспайтын, көрінетін, ... ... ... ... ... сол ... орнына ең ... ... Осы ... ... ... ... бар ... жүйелі түсінік
қалыптасады. Сонымен, тілдік танымдағы ұғым – логикалық ұғымның дыбыстық
көрінісі, логикалық бейне – ... тіл ... ... ... ... әлем бейнесі – бұл ұлттық мәдени мұраның дәлелі» ... ... ... ... ... «Се ля ви» әңгімесінде берілген: "Алматының ақ түні,
Алматының ақ ... ... ... ақ түн қайда? Япырмау, Алматы Ленинград
емес қой ! Мәмбет тир ... ... ... жаман көзімен қарады деп
[18,33] берілген мысалдағы бір ғана Алматының ақ түні ... ... ... ... ғажайып келбеті дәл суреттелген. Осы ... ... ... ... ... алып ... ... Символ туралы
қазақ тіл біліміндегі соны зерттеулердің бірі – Н.Аитованың ... ... ... когнитивтік семантикасы» атты еңбегінде қазақ
тіліндегі түр-түс атауларының символдық мәнін талдай келіп, ақ түс ... түс. Ақ – ...... пәктік, жаңа, тыныштық және
жоғары сапалылық. Қай мезгілге де классикалық. Көзге кең көрінеді. Ақ киім
толық етіп көрсетеді. ... ... ... қасиетке ие. Ақ күн
жарығы, сәуле, ... ... ... ... ... де, ... ... болып та жұмсалады. Ақ періште, ақ ниет, ақ бата, ақ күн, ақ
түйенің қарны жарылу, ақ ... ақ ... ... бір рет ... ыдыстар, аурухана атмосферасы, ақ сайтан, ақ көз. Қазақ жырларында
ақ сұлулықты ... Ақ ... ақ ... ақ жүз, ақша бет деп ... ... шығармасындағы Алматының ақ түні тіркесіндегі ақ
сөзі де сұлулық пен тыныштықтың, тазалықтың ... ... ... ... ... оны ең ... «лингвистикалық символ», яғни
тіл, сөйлеу негізінде қарастырудан басталады. Бұл жағдайда ол тілдік нысана
ретінде ... Ал, ... ... ... қарастырумен семиотика
ғылымы айналысады. «Символ» ұғымы бұл ғылымның нысанына айналғанда, ол
«таңба – символ» ... ... ... Ақ ... ... ... немесе
ақ жауын, ақ сезім, ақ тілек, ақ бата, ақ жаулық т.б. коннотациялық ... ... ... сұлулықтың, киеліліктің символы
обьективтенетіні белгілі. ... ... ... бұл ... ... ... ... тұрғыдан арнаулы ... ... ... асқақтылық (возвышенное), жарасым (гармония).
Қимыл сұлулығы ... ... ... ... ... ... трагикалық, комикалық т. б. Көне ... ... ойды ... ... ... жеке адамның жан-жақты
үйлесімдікке қалыптасуы бүгінгі адамзат атаулыға үлгі болуда.
Ұлттық эстетиканы зерделеу ... ... ... ... ... ... ой-талғам, тәжірибе, мәдениет жайлы ... ... ... ... ... ... өмірінде эстетиканың орасан
үлгілері сақталған. Ұлттық ... ... ... ... әдебиеті жанрларында ерекше... Өз танымында сұлулықтың ғажап көрінісін
жан-жүрегімен сезініп, ешбір жұртқа ... ... ... ... қалыптастырып, ондағы әсемдікті табиғаттың қойнынан тани білуі –
көшпелі бабаларымыздың өмірін ... ... ... даусыз. Сондай-ақ,
сымға тартқан күмістей, он саусақтың саласы; ақ бетінің ... ақ ... ... ... ... халқының рухани, тұрмыстық ... ... ... ... ... халықтың талғамына ұқсамайтын
дара сұлулықты аңғарамыз» деген болатын [62,21]. «Ақ сөзіне ... ... ақ ... ақ ... ақ иық, «ақ ... т.б. ... ақ, қара
сөзіне байланысты қара жамылды, қара қағаз, қаралы ат, ... ... ... т.б. ... қара, айдай сұлу, жаңа туған айдай, толған
айдай, ай қабақ, алтын кірпік, он ... ... ... ... ... ... басы аман, ошақтың үш бұтына берсін, от басы, ошақ қасы ... ошақ сөзі ... ... бір символдық мәнге ие. Демек,
тіліміздегі сөз – ... орын ... тағы бір тұсы ... жүйесі болып табылады» [92,17]. Яғни, бұл айтылғандар бір
жағынан «сұлулық» концептісін ... ... ... ... екіншіден сиволдық сипатты білдіреді.
Зерттеушілердің пікірі бойынша кез келген ... екі жағы ...... ...... ... ... мен шарттары таңбалардың
арасындағы ұқсастық: екеуінде де тұлға мен ... бар, ... де ... «хабарлаудың» құралы. Соның негізіндегі олардың айырмашылықтарын
лингвист ғалымдар ... ... ... әр ... иерархиялық құрылымдағы
тілдік таңба дыбыстан басталып, мәтінмен аяқталады, бұлар қоршаған дүниені
идеалды елестетуді тілдік ... ... ... ... ... [62,15] ... ... ұстанса, таңбаның екі жақты, еш уақытта
бірінен-бірін жеке бөліп қарауға болмайтын, ... ... екі ... ... мен ... ... ... ешқашан бөлінбейтін
біртұтас еместігін жоғарыда аталған зерттеулер мен басқа да ... ... ... ... ... нәрсе – таңбаның динамикалық
сипатқа ие екендігі, оның тұрпат межесі мен ... ... ... ... және де ... ... ... межесімен салыстырғанда даму
дәрежесі жоғарылығында. Тілдік таңба болмысындағы бұл ... ... ... ... ... қарастырудың жеткіліксіздігіне жол ашты.
Себебі таңба адам танымының даму деңгейіне сәйкес, ... ... ... ... көрініс тапқанда символға айналады. Сондықтан
да символ мәселесі мәдениетпен, тарихпен, салт-санамен ... ... ... ... ... бүгінгі таңда тілдік таңба мәселесі
когнитивтік ... ... ... ... прагмалингвистика тәрізді ғылым
салаларының ... ... ... отыр. Сондықтан символ сөзін қолдану
еріктілік сипатына қатысты лайық емес: «Символ толығымен ерікті ... ... ... онда ... арасындағы табиғи байланыстың жұрнағы бар», ... ... мен ... бір ... аңғартады» деген пікірге әбден
келісуге болады [98,101].
Бала танымындағы символдардың ... оның ... орта ... мен ... сай ... таным нәтижесінде пайда болады.
Бала санасында символдың алғы ... ... мен ... ... арқылы құралады. Мектеп оқушыларының ... ... ... баға беруді ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... баға жақсы, үлгерімді,
озат оқушыға қойылатындықтан баланың ... ең ... ... ... ... Ассоциация – бұл ... ... ... ... ... объект төңірегіндегі тұжырымдамалары мен сипаттамасы,
бейнеленуі. Ұғымды тануда адам санасындағы алғаш пайда болатын ...... ... ... ... ... концептілік құрылымға ұласады. Ассоциация – бұл ... ... ... ... ... тану – ... ... мен жаңадан
қабылданған түсініктер арасындағы байланыс. ... ... ... үш ... де ... ... ... баланың санасы мен психологиясында жақсылықтың,
қуаныштың ... ... ... бұл ... ... – Бүгін Сартай соңғы емтиханды тапсырып, үйге аса қуанышты
оралып еді. Емтихан болған екі сабақтың екеуінен де ... ... ... ... ... қорытындыда басқа сабақтардан алған бағасы да ... ... ... көп [17,26] ... ... ... Ой,
әжемді сондай, сондай жақсы көруші едім. ... ... ... ... ... ... ... жан салмайтын. "Тоғыз тоңқылдақ, ... "Ер ... ... атты ... "Алдаркөсе, Жиренше,
"Қамбар батыр", "Алпамыс", "Ескендір"- ... ... ... ... ... ... Қазақ әдебиеті сабағынан ылғи «бес» алатынмын
[18,30] мысалдарынан байқауға болады. Тілдік бірліктердің символдық ... ... ... ... ... ... ... Бұл бір жағынан
бала санасындағы қоршаған ортаға тән мәдени ... ... ... ... ... мәдени концептілер туралы: «...каждое из этих слов обладает
своими законами, сочетаемости, своим лексиконом, фразеологией, риторикой ... ... ... ... и поэтому, описывая и анализируя
«язык» каждого культурного концепта, мы открываем доступ к ... десе [82,3], ... оны: ... ... ... ... ... смысла обязательно имеет свое имя,
которое, как правило, совпадает с доминантом определенного синонимического
поля...», – деп [122,3] ... ... ... ... бірліктер денотаттық сипатымен
ерекшеленеді. Мәдени ...... ... яғни ... ... танытатын зат немесе құбылыстың негізгі белгілері мен
басты ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы.
А.Салқынбай өз еңбегінде мәдениеттің рөлі туралы: «Мәдениет адам қолымен
жасалатын құндылық болғандықтан, ол таза ... ... ... ... ...... ... жемісі. Тіл адам баласының
әлеуметтік тарихында ... ... ... бейнелейді», – деген
[123,3] тұжырым жасайды.
«Әлемнің тұтас бейнесі тілде сақталған» деген қағидаға орай, ондағы ... ішкі ... ... ... ... жалпылау,
пайымдау, қорытындылау ұғымдарымен кешенді түрде қарастыру тіл біліміндегі
кейінгі үрдіс. Бұл бағыттың негізі жаңа ... келе ... ... ... ... ... барлығы концептілік жүйедегі ... пен ... ... ... ... Концептілік жүйедегі
белгілі бір ұғым төңірегіндегі ... ... ... ғалым
Б.Тілеубердиев өзінің ғылыми-теориялық еңбегінде: ... ... ... ... байланыстарын бейнелейтін денотативті және коннотативті мазмұн
болмақ, олар өз ... ... ... ... ... Концептіде әрбір тілдік тұлғаның мәдени деңгейі іске ... ... ... ғана емес,сондай-ақ сөз тіркестерінде, дискурста
сөйлеуде, мәтіндерде де ... ... [5,39]. ... үшін ... білім тек қалыптасып қана коймай,
сонымен қатар ... да ... ... орын ... Когниция –
символдардың көмегімен әлем ... ... жаңа ... ... күш. Мысалы, М.Қабанбаевтың шығармасынан ұлттық
мәдени концептіні мына мысалдан ... ... ... ... бас ... ... ... бастады: - Тышқан жылы болса, тышқаннан кейін
сиыр, - бір; сиырдан кейін барыс – екі; ... ... қоян – үш; ... ұлу, - ... ... кейін жылан, - бес; жыланнан кейін жылқы, - алты;
жылқыдан кейін қой, - ... ... ... мешін – сегіз....... [18,15]. Бұл
мысалдан тіліміздегі «мүшел жас» ұғымын ... ... ... құрылымын, ұлттың танымын айқын аңғарамыз. Яғни, жоғарыда
айтылған мәдени концептіні ... ... ... ... мәдени
деректердің көзі, мәдени лингвокультуремалар тілдік және ... ... ... ... ... дүниелердің маңызы ерекше. Себебі,
мәдени ақпаратты танытатын және сол ... ... ... ... ... бейнелейтін тілдік таңбалар, яғни лингвомәдени
бірліктер. Тіліміздегі «қазақша күнтізбе, «жыл қайыру» сынды ... ... ... ерекшелігі жағарыдағы мысалдан айқын көрініс тапқан.
Тіл мен ... ... ... ... ... олардың өзара байланысын
айқындауға құрылуы тиіс. Лингвомәдени ... ... бір ... ... сол ... ... тән ой-өрісі мен мінез-құлқын,
дәстүр-салты мен әдет-ғұрпын, менталитеті мен ... ... ... тіл бірліктерінің ... ... ... Демек,
лингвомәдени бірлік арқылы біз ондағы ... ... ... ... анықтай аламыз.
Жоғарыда келтірілген мысалдар бір жағынан, ежелгі қоғамдастықтың мифтік
танымымен де ... ... ... ... ... символдың қалыптасу
үрдісінде наным-сенімге байланысты мифтік танымның рөлі ерекше. Бұл
турасында М.М.Маковский ... ... ... ... ... ... ... действий, каждое из которых было знаковым.
История культов, в свою очередь, - это не ... ... ... ... мира на ... движений, действий, звуков и чувств,но
и история зарождения символических фигур и метафорических переосмыслений, -
самой ... ... ... ... ... не могла не отразиться
на «картине мира» древнего человека, на его ... ... мифа ... ... в том, что ... как бы ... ... природе, сливается с ней и обладевает силами природе лишь в ... с тем, ... ... ... ... было ... ... «духа» и
концом чисто животного бытия, что не могло не ... ... след ... ... в ... на ... деген пікір айтады [124,55].
Зерттеушілер пікіріне сай, таңбаның негізгі белгісінің бірі – ... ... жеке сөз ... ... ... құрылымдарды
бейнелейтін дискурста қолданылып, одан кейін сол сөз арқылы берілген ұғымды
адам метақұндылық ретінде бастан өткеретін ... онда атау – сөз ... ...... ... [84.104]. Осы тұста Б.Соқпақбаевтың,
М.Гумеровтың, М.Қабанбаевтың шығармаларынан алынған мына мысалдардан: Майра
күн болса, мен күнбағыспын, онсыз тұра ... ... гүл ... мен
көбелекпін, айналсоқтап шықпаймын....... [16.28]. Шіркін, амал ... ... ... ... де ... ... ... жетпей мерт етті. Үшеуі
бірдей майданда қаза тапты [18.24]. Көңілдің ... ... ... тұратын басқа гүл табылды. Ол – Күлән еді. Мен үшін енді ... ... ең ... қыз осы ... [17.108] ... тіркестердегі кодқа
салынған ақпаратардың мәнін айқын аңғаруға ... Яғни ... ... ... мазмұнын анықтауға болады.
А.Ф.Лосев символдың құрылымдық-семантикалық сипаттамасын жасап, символдың
мағыналық құрылымы екі кезеңнен өтіп ... ... айта ... ... ... бір болмыстағы бастапқы құрылымы ... ... ... қабықша киген соң бірте-бірте мағынаға толып, түрлі семалар
тудырып, ... ... ... ... Оған ... сөз басынан 1-
этимологиялық сәтті (мұнда сөз ... ...... ... ... түбірі ретінде көрінеді), 2 – морфематикалық сәтті (қозғалыссыз
этимон ... ... ... ... сөздермен байланысқа түсе
бастайды), 3-синтагматикалық ... ... ... ... тән ... ие ... ... [116.28] деген тұжырым жасайды.
Балалар әдебиетіндегі достық, сыйластық, жақсылық, жамандық т.б. тәрізді
концептілік құрылымдардың қатарында жиі ... ... бірі ... ... ... ... ... әсіресе, балалар
тақырыбындағы поэтикалық мәтіндерде жиі кездеседі. ХХ ғасырдың ... ... ... ... бұл ... ... ән, жыр,
өлең түрлері көптеп саналады. Сол тұста балалар ... ақ ... ... ... әлемнің бейбітшілік символы ретінде жырланды.
Бұл бір жағынан тәрбие беруде баланы қоршаған ортаны қорғауға насихаттау
болса, ... ... ... ұжымның санасында ақ кептерлердің
достықтың ... ... ... деп ... қажет. Дәл осы құбылыс
көркем әдебиет жанрында, әсіресе, балалар әдебиетінде де өз ... ... ... «Қала және қыз бала» әңгімесіндегі: Аппақ
қардай денесі кәрлен кеседейін он ақ кептерге айналып, адам ... ... ... ... ... ... көк ... шарлап ұшса, одан асқан
бақыт бар ма?! [18.35]. Қойдан жуасы, қозыдан ... ақ ... ... ... ... ... зеңгір аспанда қалықтауды білетін ... ... еш ... ... ... ... күңкілдеседі
[18.38] т.б. мысалдарда берілген метафоралық теңеулер арқылы автордың ... ... осы ... дәл бере ... байқаймыз. Зерттеуші
А.Әмірбекова өз еңбегінде метафораның сипатын: ... ... ... ... және бейнелеуші элементтерден тұратын семиотикалық ... ... ... ... Бейне секілді метафора да ... ... ... ... бейберекет қалыптасады. Бірақ метафора ... ... ... табылады. Ұғымды метафора ... ... ... қолданыс жағдайы жиі кездеседі. Бірақ символ ... ... ... ... ... ... Ал ... бейне – ақиқат дүниені ұғындыруды тереңдетеді. ... ... ... ... ... құрылым
бейнелердің метафораға ауысуы семантикалық негізге сүйенуі, ал ... ... ... ... деп ... ... ... Концептуалдық метафора – адам танымында анология,
ассоциация сияқты ойлау ... ... ... ... ... ұғымдардың атауы, жаңа лексикалық мағына», – ... ... тек ... тілінде ғана емес, көркем әдебиетте,
публицистикада жиі қолданылатынын айтады. Бірақ концептуалдық метафора деп
жаңа ұғымды ... оны ... ... айналдыру қызметіне байланысты ғылым
тіліндегі қолданыстары алынады» [125.98].
Балалар әдебиетінің ... ... ... ... ... ... өте жете ... бақаймыз. Б.Соқпақбаев та,
М.Гумеров та, ... та ... ... тілін баланың жас ерекшелік
деңгейіне сай құбылтып, ондағы концепілік құрылымдар мен бала ... ... ... ... ... байланыстыра
суреттеген. Сонымен қатар, қаламгерлердің тағы бір ерекшелігі – ... ... ... ... ... ... М.Қабанбаевтың
«Әйнектің арғы беті» әңгімесіндегі:
- Айта беріңіз...
- Азагүл... осы жерде дайындала ма?
- Сенбей ... ба? – ... көз ... ... ... ... ... кеңінен жайқады. - Өте беріңіз. Әуелі азагүл таңдап
алыңыз. Айтпақшы, сәл бөгеліңіз. Міне, қалам, міне, ... ... ... ... ... ... жіберіңіз. Сіз сайлап, біз
квитанция жазып жатқанда, қалыпшылар матаға түсіре берсін [18.148]
деген мысалда автор «қайғы» ... ... ... ... Бұл қазіргі тілімізде көп ... ... ... ... ... ... ... атауы – көркем
шығармадағы авторлық қолданыста «қайғы» семантикасын беруде ... ... ... ... М.Қабанбаевтың балаларға арналған көркем
шығармаларына тән когнитивтік құрылымдағы этносимволикалық мәні айқын кодқа
салынған тілдік таңба ... біз бала ... ... ... ... ... «жалғыздық», «сұлулық», ... ... ... ... ... концепт ретінде танылған бұл іргелі
ұғымдар баланың индивид ретінде психологиялық, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ақпараттар жүйесін құрайды.
2.3. Балалар әдебиетіндегі кейіпкер тілінің психолингвистикалық сипаты
Қазіргі лингвомәдениеттанымдық теорияны жасау ең ... ... ... «мәдениет» тәрізді негізгі категорияларды теріс, кейде тіпті қарама-
қайшы түсінуден күрделене түседі. Осыған байланысты ... ... ... мен ... айқындалмай қалады да, ал өзекті
мәселенің өзі тілдің ... ... ... – кез-келген таңба
белгілеуші мәдениет негізі болып табылатын ... оның ... ... ... ... лингвомәдениеттанымның нысаны
«заттары» вербалданған рухани маңызды құндылықтар болып ... ... ... да бір этнотілдік ұжым үшін) тілден тыс дүниенің бір бөлігі
ғана. Метафоралық сөйлеу-ойлау зерттеулерінің дәл ортасында ... ... ... айту ... ... ... ... шоғырландырылған «халық рухы» (елестер, ұғымдар, білімдер,
күйзелістер, теңестірулер ... ... ... ... ... аса ... биік ... ретінде бастапқы кезден-ақ семиотикалық
(тілдік – кең мағынасында) түсіндірмеге ие болады. ... ... ...... ... арасындағы белгілі бір ... ... ... ... ... а) ... бір креативтік (шығармашылық,
жасаушы) ойлау типі үшін ... ... ... б) ... бар ... пайда болатын әлеуметтік маңызы бар бейнелерді, елестерді, ұғымдар
мен өзге де мағына ... ... ... ... ... нысаны – екіншілік номинация болса, мәні – мәдени жағынан
құнды болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Санада көрініс табатын
заттың (таңбаланатын) және номинанттың (таңбалаушының) тікелей қатыстылығы
ретінде түсіндірілетін біріншілік ... ... ... ... жаңа ... ие болған номинанттың жанама ... ... ... ...... дүние туралы
психикалық қабілеттер (қабылдау, жадыда сақтау, көру, есту, ... ... ... ... ... ... ... танылады.
Барлық ойлау мазмұны мен байлығы тілден көрініс табады, ал әлемнің көрінісі
кез ... ... ... ... ... ... ... адамдар
үшін біртұтас, тек ұғымдық қана бола алады.
Қазіргі кездегі когнитологияда көпжылдық тәжірибелерге ... ... ... ... ... әлі де ... тапқан жоқ. Ағылшын психологтары бұл мәселені тіке ... ... ... ... ... ... әмбебап емес деген
жорамал айтады. Олар тілде көрініс тауып, ... ... ... болса да
ғалым ол мүмкін емес деп есептейді. Тек ... ... ... айырмашылықтармен ғана түсіндірілетініне еш күмән жоқ.
Этномәдениеттің негізгі өзегі ментальдік – ана тілінің санатында адамның
сыртқы және ішкі ... (осы ... ... ... тән ... ... ұлттық сипаттың зерделі, рухани және
еріктік қасиеттерін танып-білу процестеріндегі айрықша ... ... ... ... ... ментальдік бейнелі, ұғымдық және мифтік
құрылымдармен немесе концептермен жүзеге асырылады [126.3].
Сонымен алуан түрлі этникалық ... ... ... ... бір ... ... ... мен тілінің
арасындағы айырмашылықтарға ... Мұны ... ... ... ... керек. Тек дүниені тану процесіндегі олардың маңыздылығы,
шындықты концептуалдандыру мен ... рөлі мен ... ... ғана талқылауға болады. Мәдениет те, тіл де халықтың
ментальдігімен, яғни дүниені сезінумен және ... ... ... ... және ... ментальдік категориялармен ара
қатынасын ажырату қажеттігі туындайды. Ең ... ... ... ... алу ... репрезентативтік пе әлде мәндік пе? Бұлар жаңа
қойылып отырмаса да, шешілуі ... ... ... ... ... ... келеді. Олардың негізгі категориялардың өзін – ... және тіл – ... сан ... берген анықтамалары да алуан түрлі.
Оларды біріктіретін ... ... ...... ...... ең маңызды құрамдас бөлігі. Оның ... ... ... ... мен түйсінулер болып табылады.
Мәдениет – ... бір ... ... байланысты біршама ауқымды
тұжырым жасауға болады: адамның ментальдігінде жоқ нәрсе ... ... Осы екі ... ... ... ... едәуір
кеңірек екенін көруге болады. «Тіл» – ... ... ... ... ... ... ... Лингвосемиотикада айрықша
мәдениеттанымдық маңыздылығы бар ... ... ...... тұжырымдау, сақтау және беру бірлігі – мағына (философиялық кең
түсінік бойынша) немесе таңба семантикасы. Соңғы термин ... ... ол ... қана ... ... ... ... емес мағыналарды да
көрсетеді: когнитивтік бірліктер біздің тәжірибемізде оның вербалдануынан
да тыс ... ... ... ... ... ... олардың коммуниканттардың сөйлеу интенцияларына қатысты болатын әр
түрлі директивалық, әсер ... және ... ... ... ... ... байланысты.
Туындаушы мағыналардың жүйесі тілдік сананың ... ... ... ... дүниені қабылдау және түсіну нәтижесі ретінде ... ... ... ... ... ... отырып, ол
тілдік сананың категориясы – тілдік бейнеге айналады, оның мән-мәтінінде ол
әлемнің тілдік көрінісін бейнелік көріністер ... ... ... ... ... да бір ... ... үлгілеу үшін қажетті
жаңа ассоциативтік қатынастар ретінде көрінеді. ... ... ... ретінде этнос санасында ... ... ... ... көрінеді. Санада көрініс ... ... әр ... Олардың кейбіреуі этномәдени кеңістіктің өзегін
түзсе, екіншісі оның ... ... яғни шет ... ... ... өзегін лингвомәдени қоғамдастықтың барлық мүшелері
ие болатын ... ... Жеке ... ... ... ... ... болып табылатын феномендер лингвомәдени кеңістіктің шет
жақтарын құрайды. К.Г.Юнг өзінің «Об ... ... ... этностың психикалық құрамындағы ұжымдық
санасыздықтың ролін анықтайды. Ол этностың пайда болу ... ... ... ... ... ... ... мұраланған психика құрылымы мен алғашқы санасыз
бейнелердің ... ... ... мен ... ... ... ... тұлға құрылымын, сол, не басқа этникалық топқа тән
ғаламды ... ... пен ... ... ішкі ... мен ... қамтамасыз етеді. Басқаша айтқанда, архетиптер жалпыға ортақ
априорлы (априорлы – тәжірибеге ... ... ... ... және ... ... ... Алғашқы үлгі психиканың
құрылымдық элементтері жеке ... ... ... ... ... көруінің ерекшеліктерін құрастыра отырып, ... ... ... ... ... болып табылады.
Бала психологиясын зерттеушілердің тұжырымынша әрбір ... ... ... ... ... ... ... оны қоршаған ортамен тығыз
байланысты. Әсіресе, мектеп оқушыларының ойлау мен таным дүниесі өзара
тығыз ... ... ... ... ... ... таңда
психологтардың зерттеуі көрсеткендей бала санасындағы ... ... ... ... өзге ұлт ... тілдік қарым-қатынас кезінде айқын
ерекшеленіп тұрады. Ал, таза ұлттық ... пен ... өзі ... ... ... мен ... тұрғылықты жері мен айналасына тығыз
байланысты. Мысалы, ауыл мен қала ... ... ... ... мен ... ... білімі немесе ежелгі аңыз әңгімелер ... ... ... жалпы, ұлттық болмыс туралы ақпараты бірдей
болмауы мүмкін. Сол сияқты қаланың өзінде де өскен ... ... ... ... ... деңгейі әр түрлі болуы заңды дүние. Ал өзге ... ... ... ... ... ұлт ... ... ақпараттардың
деңгейі тіпті басқа болуы мүмкін.
Балалар тақырыбын зерттеуде ХІХ ... ... ... ... ... Г.Спенсер, Э.Тейлор, Д.Фрезер, З.Фрейд, М.Мид сияқты антропологтар өз
еңбектерінде бұл мәселеге жан-жақты тоқталды.
Ал, ХХ ғасырдың 20-30 ... ... ... ... ... А.Алекторов, А.Харузин, Н.Мелкова, А.Троицкая
т.б. сынды орыс ғалымдары ... ... ... оның баланың ой-
танымына қатысты жақтарын сөз етті.
Қазақ балалар әдебиетінің атасы ... ... ... 1879 ... ... ... ... ұлттық [128] тәрбие мен мәдениетті
бала ... ... ... мәнге ие еңбек болды. Жалпы, бала
психологиясының ... ... ... ұлы Абай өзінің жетінші қара сөзінде:
«Жас бала ... ... екі ... ... туады. Біреуі – ішсем, жесем,
ұйықтасам деп туады. Бұлар тәннің құмары, бұлар ... тән ... ... үй
бола алмайды, һәм өзі өспейді, қуат таппайды, Біреуі – білсем екен демелік,
не көрсе соған талпынып, ... ... ... оған ... ... салып
дәмін татып қарап, тамағына, бетіне басып қарап, сырнай-керней болса
дауысына ... онан ер ... ит үрсе де, мал ... да, біреу
күлсе немесе жыласа да тұра жүгіріп, «ол немене, бұл немене» деп, «ол неге
үйтеді?», «бұл неге ... - деп, көзі ... ... ... бәрін
сұрап тыныштық көрмейді. Мұның бәрі – жан құмары, білсем ... ... ... екен ... – деп ... [129] берген болатын.
Әрбір ұлттың бала тәрбия қылу туралы ескіден келе ... ... ... Ұлт ... ... бері сыналып, көп буын қолданып келе жатқан
тақтақ жол болғандықтан, әрбір тәрбияшы, сөз жоқ, ұлт ... ... ... Және ... ... ... өз ұлтының арасында, өз ұлты үшін
қызмет қылатын болғандықтан, тәрбияшы баланы сол ұлт ... ... ...... ... ... Ал ... Руссо бала
психологиясына қатысты өз пікірін «Балалар әлемі тарихы жөніндегі ... ... тым әрі ... ... ... ... түсеміз» - деп
келтіреді.
Балалар әдебиеті – қарапайым да, нәзік, күрделі де, қызық әлемнің көркем
дүниесі. Айналадағы құбылыстарды ... ... ... ... ... ... ... тұрмысына тәуелді бола тұра өзінше
бір кіші әлем құрайтынын халық ертеден-ақ ескерген. Баланың ... ... ... екі ... ... ... Оның ... – машықтық
дағды, яғни көрген-білгенін тез қағып алып үйрене қайталау. Балалардың кез
келген ... ... әуес ... әр ... ... ... ... тіпті, дәмін татуға әуес болатындығы да сондықтан. Екіншіден, бала
жан дүниесі эмоцияға бай, әсершіл болып келеді. Бұл, ... ... ... ... Олар ... ... ойына келмейтін қисындар тауып,
сол ойларын жүзеге асыруға ... Бұл ... ... ... ... отырған балалар әдебиетінің тілінде, оның ішінде Б.Соқпақбаевтың да,
М.Гумеровтың де, ... да ... ... мен ... ... мен ... айқын
аңғарылады. Бұл қаламгерлердің қай-қайсысында да бала ... ... дәл ... ... ... шынайылығын танытады. Мұндай
құбылыс әсіресе, Б.Соқпақбаев шығармаларында ... ... ... ... ... ... прототипі ретінде жазушының өзінің балалық
шағының суреттелуінде деп түсінеміз. Қаламгердің «Менің атым – ... бала ... ... мен ... ... ... ... үлкен ақындар өлеңді тек шабыты келгенде ғана жазатын көрінеді ғой.
Ал менің шабытым қашанда қаламымның ұшында ... ... Тек ... ... ... ... жазып тастаймын. Ол ол ма, кейде тіпті жаңа
бастаған ... тез ... асық ... ... ... ... өлең жазамын
деп жоспарлап алып та жазамын. Адам деген ... ғой. Мен ... өсе ... ... ... ... қабырға газеттерінде
тоқтаусыз жарияланатын болды [16.332] деген мысалдардан шығарма кейіпкері
Қожаның өнерге, ақындыққа ... бала ... ... ... ... ... саяхат» әңгімесіндегі: Мен бір жағдайда әкеме ... ... едім – ол ... жазып, анкета толтырған кезде. Кез келген
қарапайым анкетада әке, ... кім ... ... ... ... О. Бұл ... сұрақтардың ішінде ең маңыздысы. Болашақ өмір маршрутыңның сызылуына
оның жасайтын ықпалы өте зор. ... әлгі ... ... шыға келген
кезде, менің көзім жайнап кеткендей болады. Жауапты құлшына жазамын, - әкем
де, шешем де ... ... Жай ... ... қу ... ... [16.48] ... бала санасында кедей адамның қоғамдағы таза, әділ, қарапайым ... ... ... жан ... аталмыш сипаты поэтикалық образдар таңдаудағы бүкіл
балалар әдебиетінің табиғатын айқындайды. Яғни, балалар әдебиеті ... ... ... танымын, болмысын танытатын құнды мұра.
Балалар тақырыбындағы ... ... бала ... ... ... ... ... тәрбиелік маңыздылығымен
бағалы. М.Гумеровтың «Сабаз бен Нөкербек» ... Әне, ... ... ... «Жигули» бірден көзге түседі. Қасында біреу жүр. Жақындағанда
барып таныды, Талаптан екен. Сабаз машина тұсына жеткенде, ... ... екен ... ... ... қалды.
– Әй, сен бұзақы неме, бұл араға неге тұра қалдың? Қайқай! Аулақ жүр!
Жаныңның барында... - деп ... ... ... ... ... ... басын жарып, көзін шығарыппын? Сенің анау оң
көзіңнің ақ шел басып, айрандай ұйып ... мен ... ... ... ... Тартпаймын! – деді Сабаз ерегісіп.
– Көзіме тиістің ғой? – деп, Талаптан Сабазға ... тұра ... ... ... ... қуып келе ... Сабаз қашып келе жатып та:
«Өй, жексұрын! Қу соқыр! Сен өзің ... - деп, ... ... ... ... адам пен ... ... берілген диалогтан
баланың психикалық болмысы мен сөйлеу мәдениетінің өзіндік ... ... ... ... ... оны қоршаған ортасының әсері мен есею
кезеңіне орай анықтала бастайды. Бұл құбылыс ... ... ... ... ... принципті түрде
қарастырылып ... ... ... ... ересектердің сөйлеу мәдениеті мен
өзі күнделікті тығыз байланыста ... ... да ... ... ... бала ... үлкендерге еліктеу, досқа деген жағымды,
жағымсыз, сыни көзқарас қалыптаса бастайды да, оның ... ... ... ... салуға дайын тұрады. Ал, ересектер тілдік қарым-
қатынас кезінде айтылуға тиіс ойдың қажеттісін, маңыздысын таразылап ... ... ... қояды. Коммуниканттың әлеуметтік белгісі,
әлеуметтік рөлі оның сөз саптауына, яғни сөз ... ... ... ... ... ... «Туған жердің төрт мезгілі» атты
әңгімесіндегі: - ... ... ... ... ... ... солай беруді қалайтын. Жасық, өлез сәлемді алмайды. «Ассалау» деген
алғашқы буындары ... ... ... сан ... мезі ... қалды. Атасы оң қолын жерге қарай сермеп: ... ... - ... Өзі қар ... ... ... бір ғажап қарғадан көз ... ... ... ... сөйлеу әдебі мен мәнерінде атасына
еліктеуді аңғарамыз. Шығарманың кейіпкері ... ... ... ... ... ... ... психолог С.Л.Рубинштейн балалар тілінің дамуы мен ерекшеліктері
туралы пайымдауында «ситуативті сөйлеу» және ... ... ... ... енгізе отырып, «ситуативті сөйлеу» ұғымы қазіргі
ғылыми концепцияларда ... ... ... ... ... баламасы болып табылады. Бұл теория бойынша баланың тілдік
байлығы коммуникацияның ... мен ... ... негізделетінін
көрсетеді. Ал «контексті сөйлеу» – баланың ... ... мен ... ... жағдайында көрінеді. Бір сөзбен айтқанда бала «өзі контекст
жасайды», яғни ... ... ... ... ... өз ойын айта білуі.
Мектеп оқушыларында, сөйтіп, ендігі жерде логикалық ... ... ... ... ... және ... ұғымдар (оқып-үйрену
барысында, саналы түрде қалыптасқан ұғымдар жүйесі) «жұмыс істей» ... деп ... ... «Се ля ви» әңгімесінде Мәмбеттің
өміртанымы, қиялы мектеп оқушыларының ... ... сай ... бала ... қатысты Біраз теперіштің шет жағын көріп қалған
жетім ... өзін ... ... ... ... де санап көретін.
"Өстіп жетіле келе Дон Кихот, Айвенго, Қобыланды, Ер ... ... ... ... ... балалардың тәртібін қолға алсам, бағынбай
бара жатса, маядай бақыртып, тақымға басып, жандарын көздеріне ... ... ... ... ... [17.50] ... ... Мәмбет бейнесі
арқылы мектеп оқушысының ситуациялық ойды ... мен оны ... анық ... ... ... ... логикалық-ғылыми ұғымдар жүйесіне сүйенеді.
Белгілі бір ұғымның ... ... ... ... қайсыбірінің
санада вербализациялануы бала тіліндегі лексикалық дамуды дамытады. Мұндай
психологиялық үрдіс «Менің атым – ... ... жиі ... ... Мамамның Қаратайға шынымен күйеуге шыққысы келе ме? Мүмкін емес.
........ Біз, әжем үшеуміз, құдайға ... ... да ... ... ... тоқ, ... көк. Мен әлі оқу бітіріп, ер ... ... ... ... [16.342] ... мәтінде Қожаның сыртқы
ситуацияны психологиялық тұрғыда қабылдай отырып контексте ... ... ... ... ... өз ... индивидтің сөйлеу мәдениетін
талдай отырып: «Ұлт ... ... ... ... ... ... тазалығы қоғамның сөйлеу мәдениеті деңгейімен анықталады.
Алайда тіл – мәні жағынан - әлеуметтік, ал ... ... ... ... болғандықтан, оның әлеуетін әрбір сөйлеуші ... ... ... ... ... ... проблемасы қоғамда
бұқаралық сипаттағы өзекті мәселеге айналып отыр» ... ... ... ... психология қағидаларына сүйенсек, мәтіннен субьекті мен
обьектінің ара қатынасын, коммуникативтік қызметін бірден тануға ... ... не? Сөз ... теориясы бойынша коммуникация субьекті ... ... деп ... ... тұрады. Субьект деп отырғанымыз сөз
иесі, ал ... ... ... ... сөз, ал ... тыңдаушы немесе
оқушы. Сөз иесі сөзді ... ... ... ... ықпал ету, әсер
ету мақсатын көздейді. Себебі, ... ... ... ... ... мен таным, білімнің жинақталуы және олардың вербализациялануымен
тығыз ... ... ... ... аса ... ... Обьективті
ақиқатты танып білудің логикалық, прагматикалық жолдары бар. Сонымен қатар
эстетикалық көркемдік жолмен де ақиқатты тануға болады.
Халық ұғымында бала бес ... ... ... ... кешеді. Бұл жастағы
баланы «ойын баласы» дейді, яғни бала өз ... тіл ... ... «азат» әлемге кіреді. Барша халық 5 пен 7 жас мөлшеріне
ерекше мән береді.
«Ғаламның тілдік ... ... ... кез ... ... ... ... бірліктер кейіпкердің образын ашуға қызмет
ететіні заңды құбылыс. Адам ес біле ... ... ... ... өзін ... ... ... мен өмірлік тәжірибесі туралы мәдени
ақпараттардың жадтағы қорын жинақтай бастайды. Осы ... ... ... ... ... ... ... жасалады. Бірақ, дүниені
қабылдау мен танымның көрінісі ... ... ... ... ... ... бір қоғамдастыққа тән өте қажетті білімдер ... ... ... ... ... Ал бала санасындағы мұндай
концептуалдық құрылымның көрінісі алғашқы ... ең ... ... ... ... деңгейіне байланысты бірте-бірте маңызды ақпараттармен толыға
түседі. Балалар әр нәрсені білуге, ұстап көруге, ... ... ... Кез келген құбылысқа өзіндік тұрғыдан баға беру үшін бала санасының
танымдық деңгейі ақпараттармен толығып ... ... ... ... ... әңгімесіндегі: Таудан бері жазық сардала. Дала
төсінде жарқырап аққан өзен. Тау өзені. Одан да әрі ... ... ... ... ... жалындағын ғажайып бір толқын ... ... ... ... ... Мен ... қарап, көз
алмаймын.
- Әже, анау алыстағы будақ-будақ толқын немене?
Әжем оның сағым екенін айтады.
- Сағым деген ... ... ... күледі. Сағымның түтін емес екенін түсіндірген болады.
- ... ... ... ... бола ... ... неме, сағым ол жел секілді. Желді қолмен қалай ... ... ... ... ... ... мен ... орта
туралы санада ақпараттардың жиналу үрдісін байқаймыз.
Бала мектепке барғанша, барғаннан кейін де белгілі бір тілдік жағдаяттан
тысқары тұрмайды. Бұл ... ... ... бала тілінің қалыптасуы мен
дамуында қалайда белгілі бір дәрежеде ықпалын тигізуі мүмкін... Ал саналы
тілдік орта ... ... ... тіл ... ... ... да ... тілдік ортада тәрбиеленген оқушы тілінде әсіресе жазба
жұмыстарында әдеби тілден ... ... ... аса көп ... ... ... ... этнос туралы білімінің толығуына
мектеп пен отбасы ерекше ықпал етеді. Кей жағдайда ... ұлт ... ... да ... ... өз ұлты туралы ақпараттар екшеліп, оның
толыға түсіне әсері мол. ... ... бала ... ... ... деп түсінеміз. Ересек адамдардың іс-әрекетіне еліктейтіні тәрізді
бала да ... ... ... Бұл ... ... ... ... ғылымы өзінің теориялық іргелі ұғымдарын жасағанша осындай
түсінік басым болды, яғни бала ... ... ... теориясы тұрғысынан
түсіндіріледі» [132.27].
Адамзаттың ойлау қабілеті – адамзат миындағы қоршаған әлем, ондағы
құбылыстар, зат ... ... мен ... байланыстары жайлы
психологиялық үрдістің көрінісі. Адамзаттың ... ... ... елес ... Осы ... ... ... санада тілдік
емес білімдер жүйесінің бастапқы нұсқалары жинақталып, ол ... ... ... ... ... лингвистикамен
сыбайластыратын оның әдісі емес, сөйлеуші адам ... ... тіл мен ... ара ... ... ... ... Шындық
дүниені адам көзбен емес мимен көреді. Тілдік таным жад, ойлау, қабылдау
сияқты психологиялық ... ... ... ол ... когнитивтік
парадигма құруға мүмкіндік береді. Тілдің санада құрылуы ... ... ... қабілеті, оның ақпарат сақтау мүмкіндігіне тәуелді. ... ... ... сондай-ақ, когнитивтік модель санада ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті үлкендер тірлігімен біте ... ... ... ... ... ... ... жай. Бірақ баланың жас
ерекшелігіне орай ... ... ... ... сәйкес
келмейтін болса, оның күнделікті тіршілігі, өзіндік өмір мұраты, қиял,
арманы мен ... ... өмір күйі ... ... ... уыз» ... бала тәрбиесінің ұлттық сипатына
тоқтала келіп: «Балалар әлемін зерттеу – жалпы адамзат ... ... ... ... кең ... жасайды. Солай дей тұрғанмен де,
әр халық тарихында бүкіл адамзатқа тән ортақ заңдылықтармен ... ... ... ... тән ... белгілердің, сол халық қана
басынан өткізген ала ... ... ... ... салт-
дәстүрлердің болатыны тағы даусыз. Міне, бұл қасиеттер тек сол ... мен өмір ... ... ... ізін ... сақталып
келеді. Осы белгілі бір ұлтқа ғана тән біртума асыл қасиеттерді арнайы
жинақтап, жеке зерттеу ... ... да – ... асыл ... деп ... ғалымдарының арасында бала психологиясының ... ... ... ... А.Мельникова «Тіл және ұлттық мінез-құлық» атты
еңбегінде: «Бала дамудың ... ... ... тек ... ... ... содан соң, қоршаған ортадағы адамдармен қарым-қатынас
жасаудың нәтижесінде сол заттарға баға ... ... ... ... ... деген А.Р.Лурияның тұжырымын қолдай отырып, ... ... өзін ... ... ... ... алған әсерін,
еліктеуден туындаған іс-әрекеттерін еркін пайдалануға мүмкіндік береді. Ал
ата-анаға ... ... ... ... ... кез келген іс-әрекет
кезінде алдымен «болады», «болмайды», ... ... ... ... ... тура келеді» деген пікір айтады [134.9]. ... ... ... ... ... ... ... таразылай келіп: «баланың жеке басының белсенділігінің
қалыптасуына ересектердің ықпалы зор. ... ... ... тану ... ... ... ортаның, адамдармен қарым-қатынас жасаудың
нәтижесі анық байқалып тұрады» ... ... ... [135.2]. Мысалы,
М.Гумеровтың «Мен... менікі... маған!» ... ... ... қарамастан бұлар да қасындағы бірер тетелесін зор тұтып, соның
тілін алуға, ... ... ... ... ... ... ... тұрады»
емес-ау, тіпті сондай тетелесінің болуын қажет етеді ... ... ... ... әжейдің өз немересінің қабілеті жетпеді.
Мінезінің қиқарлығы демесең, ол «көсемдікке» ұмтылған да жоқ. Ал ... ... ... біреуге табынғыш бала [17.160] деген мысалда Қанаттың өзін
қоршаған ортадағы ұжым мүшелерін де бар қабілетке ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты ол деңгейде көрінбеу себебін автор дөп
басып суреттейді. Ал Б.Соқпақбаевтың «Менің атым – ... ... ... мінез-құлқын автор былайша суреттейді: Біз жайлауға келгелі
табаны трактордай бір ай ... ... ... ... ... ... желіп
өтті.. Соның бәрі Сұлтекеңнің арқасы. Бір де бір күн ... ... ... ... ... ... сол ... әкеледі. Ертте мынаны
дейді, ерттеймін. Кеттік ... - ... ... ... ... деп
сұрамаймын да. Не керек, Сұлтанның арқасында ат ... асыр ... ... ... Бұл ... ... ... ұйымдастырушылық, лидерлік
қабілетінің мүмкіндігін байқаймыз.
Қазіргі таңда психолингвистикада ғалымдар ... ... ... ... мен жадта сақталуын жан-жақты зерттей отырып, тіл
ғылымында синэргетика терминін қолданып жүр. Себебі, ...... ... ... ... ... ... іс-әрекеті немесе әлеуметтік
әдебі, оның ішінде сөз әдебі, сол әлеуметтік жікке, ортаға лайық ... жас ... ... ... ... жынысы (әйел, еркек),
мекені (ауыл тұрғыны, қала тұрғыны), кәсібі, жұмысы, от басындағы ... ... ... ... [136.12]. Тілдік коммуникациядағы
осындай белгілерді ... ... ... мәні ... ... Синэргетика – бұл сөздің қуатын, адам мен тілдің арасындағы
байланысты қарастыратын сала деп ... ...... мен қоршаған орта энергиясының арасындағы байланысты зерттейтін
ғылыми бағыт. Синэргетика лингвомәдениеттанымдық зерттеудің әдістемелік
құраласы және тұспалдай айту ... ... ... ... ... Сондықтан синэргетикалық зерттеудің мәні ... ... ... ... ... ... ... шеңберінде екіншілік немесе жанама-туынды атау белгісінің поэтикалық
энергиясының қалыптасуына ықпал ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Синэргетика осылайша тұспалдай айту
белгілерінің поэтикалық энергиясын ... ... ... сұлба және эвристикалық көзқарас) философиялық
аспектісінің аса ... ... ... табылады. Мұндай көзқарастың
өзіндік ерекшелігі синэргетиканың ... және ... ... ... ... ... сөз синэргетикасын тану ... мен ... ... ... кең ... ... ... айту белгілері синэргетикасының мұндай өзіндік
ерекшелігі Е.В.Князева негізін қалаған заңдылықтың шешуші ... ... ... ... дей ... «Біз нақты бөлшектерге
тереңдеген сайын, синэргетика үшін орын аз ... ... ... ... ... кездесетін синэргетикалық тілдік бірліктерді үш топқа
бөліп қарастыруға ... ... ... ... ... Жағымсыз энергиялық қуатты сөздер;
3. Тілек ұғымды беруші қуатты сөздер.
Жағымды энергиялық қуаты бар тілдік бірліктер ... ... ... ... жиі ... ие ... Мұндай тілдік бірліктердің
бағалауыштық сипаты ... ... ... Мысалы, Машқар Гумеровтың «Оқтаулы
мылтық» әңгімесінде берілген: -Е, айналайын-ай, сәби кезіңді ... Ал, ала ғой. ... ... ... Мен де атаң отауының
табалдырығын аттағанша еркекшора атанған едім. – Жадырап сала беремін. ... ... ... ... - ... сөз шықса, бітті, қалағаныңды
алады [17.16] тәрізді ... «Е, ... ... ... ... ... бала санасында «еркелету»,
«өзімсіну», «жақсы ... ... ... ... ... ... бала
санасына жылдам әсер етеді.
Психолингвистиканың негізін қалаушылардың бірі Л.С.Выготский бұл рөлді
мынандай қанатты ... ... ... «Сөз – сана ... Бұдан
сөздің барлық когнитивтік процестерге қатысатындығы туралы тұжырым шығады:
жағдаятты басқарады, дүние әрекетінің, өзара түсіністігінің және танымының
сәйкестігіне ... ... Шын ... де, ... мағынасына мән бере
отырып, адам ... ... ... ... ... ... [135.164]. Сөздің магиялық қуаты ересектерге қарағанда
бала санасында тез көрініс береді. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... кері ... қоса, оның қоршаған
ортаға деген ... ... ... ... ... сөйлемнің
үшінші түрінде бала заттың ерекшелігін-қатты, жұмсақ, ... ... ... ... және ... да ... ... ажырата алады, –
дейді Т.Аяпова [137.25].
Мысалы, М.Қабанбаевтың «Қала және қыз бала» ... ... ... ... ... ... ... әжемнің жар дегенде жалғыз қызы
болдым. Көкемді – аға, шешемді – жеңеше дейтінмін. «Көке, тәте» - деп ... ... ... ... ... ... ... көрінбе, шошқаның
қызы! Аузымды қышытпа дегенде қышытпа! Мына таяқпен салып-салып ... -деп ... [18.13] ... ... ... ... атым ... берілген: «Бір айналдырғанды құдай шыр айналдырады» деген сөз
бар. Соңғы екі-үш күннің ішінде ... ... ... мені ... ... ... ... бақаның шуына Әбдібайдың шатағы
ұласты. Шіркіннің айтпаған сөзі, ... оғы ... ... ... ... ... істеп жүрсің, жүре бара кім
болам дейсің. Әлі біреудің басын кесіп, сотталасың. Ит жеккенге ... ... осы ... ... төбе ... тік ... кетті.
«Япыр-ай, шынымен-ақ осындаймын ба?» деген ойға ... ... ... ... ... өтті. Кенет маманың:- Балам, - деген қатқыл үні
естілді, - сенің ... ... таба ... жатқаның не зат? Бұл сөз маған
алты өрме ... ... ... ... әсер етті. Әсіресе, «бала»
деген сөздің зәрі күшті-ақ еді [16.341] сөйлемдерден осыны аңғаруға болады.
Ал, тілек ... ... ... ... ... жасы ... ... бала санасына дайын код түрінде берілетін мәдени ақпараттар.
Мұндай тілдік бірліктерде «жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... тәрізді ұғымдардың тілдік
семантикасы обьективтенеді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ақ ... асық жүр. Ақ
атаулы аспанға түсіп бара жатса, жылқыдайын жалыңды, ... ... ... [18.40]. - Әже, ... ... ... Аймағанның
желкесінен алған Дәрігүл. -Жақсы, күнім. Қандай әйбат қызсың ... ... ... [18.149]. -Аймаған, Қанат, бері қараңдар, - деді әжей. – Қыз
бала - өмірдің гүлі. Өздерің қараңдаршы, Дәрігүл ... да гүл ... ... екеуің де Дәрігүлді құрметтеп, қорғап жүріңдер. Оған сыпайы сөйлеңдер.
Сонда ол да сендерді ... ... ... Әжей осы тәріздес сөздерді күнде
дерлік қайталап, күтіміндегі екі ... ... құя ... ... қашық, ақ атаулыға асық жүр, жылқыдайын жалыңды, ... ... ... ылғи тату болыңдар, сыпайы сөйлеңдер ... ... осы ... ... ... еркелету, жеку, алдаусырату, мақтау, көтермелеу мақсатында
тілімізде қолданылатын сөздер санаға ... ... ... ... ... Б.Соқпақбаев шығармаларындағы тағы бір ерекшелік ... ... ... сыйлау турасындағы мұндай тілдік бірліктердің ... ... дәл ... ... университетінің профессоры
И.Циртаутас қазақ тіліндегі ... және ізет ... ... ... ... «Қазақ тілі еркелету, ізет мағынасын білдіретін амал-
тәсілдерге өзге түрік тілдеріне қарағанда әлдеқайда бай. ..... ... ... ... асыл ... байланысты айтылады. Сондықтан,
қазақтар осы лексиканы аса ... ... Олар ... ізет ... ... ... мінез-құлықтың ең бір маңызды, басты ерекшелігі
деп біледі» деп көрсетеді ... ... ... ... -Апа!
Апа! – деп, артынан қуып бердім. Құлындағы дауысым құдайға жетіп, бақырып
жүгіріп келем. Аяулы шешемнің маған ... ... да ... [16.5] ... ... ... ... аяп кетем [16.338]. Ертеден қарат кешке ... ... ... ... Күмпілдетіп піскенде, қарашы, күбінің
түбін түсіре жаздайды [16.340] ... ... ... көріністі байқауға
болады. Бұл жерде баланың ата-анаға деген құрметі, ... ... ... ... ... ... ... тәрізді тілдік таңбалар арқылы
обьективтеніп тұрғанын байқаймыз ... ... ... ... ... ... сөздердің семантикасын қарастыра келіп: «Мұндай
терминдер тіліміздегі әйел бейнесіне қатысты, туыстық атауларды білдіретін
терминдердің қатарына жатады. ... ... ... ... ... ана, ... ана, алдияр ана, абзал ана тағы да ... ... ана ... ... мейілінше құрмет пен сыйластықтың
семантикасы бар» дей келіп: орыс ... ... ... жазу
ескерткіштерінде «апа» сөзі қыздың үлкені, бірге ... ... қыз ... ... ... ... қолданыс аясы кеңейіп, «ана» сөзінің орнына
қолданыла бастады» деп көрсетеді ... ... ... ... ... шеше т.б. атаулары тілімізде қолданылып ... ... бір ... ... ... ... ... бұған мынадай мысалдар келтіре кетіуге болады: ... ... ... ... Ендігәрі тәртіпсіздік істесем, оңбай,
көгермей кетейін... – Көңілім босап, көзіме жас ... ... ... ... - ... ... Мұрт шыға бастағанына аз ғана жыл. ... ... тәте ... [16.75] ... ... кісілер, әсіресе әйелдер өздерінің балаларына немесе
қайныларына сөйлегенде жоғарыда аталған тілдік құбылыстардың ... ... ... ... талғап қолданады. Мысалы: Шешем қазақ әйелдерінің
салты ... атын ... ... «шырақ» дейді [16.53]. Кейде Миллат
мамам әкемнің суреттерін ақтарып қарап отырады да, мұңға батып, бір ... ... ... Кірпігі жасқа шыланады. [16.335]. - Қожатай,
шыбыным... сен... бисмилла деші. Бисмилла ... ... ... ... отырып та адам жиналыс өткізе ме екен? [16.42]. Сөздердің
мұндай лексика-семантикалық тобы өзінің семантикалық негізі мен ... ... ... ... ... ... мәнге ие, сонымен қатар
ұлттық психология, ... ... ... ... тәрізді
экстралингвистикалық құндылықтар туралы мол ... ... ... ... деді әжей (140 ... ... ... мәдениеті, шаруашылығы оның тілі ... ... ... ... ... ... ... стереотиптер, эталондар
адам санасында ұлттық мәдениетті тануға жол ашады.
Кез келген адамның өзін-өзі ұстауы, сөйлеуі әр ... ... ... адам өзімен-өзі қалғанда өзін ұстауы бір бөлек те, ал ... өзін ... ... ... ... ... Осы тұрғыда оның тәртібі,
жүріс-тұрысы, сөйлеуі, қимыл-қозғалысы ортаға ... ... ... ... ... ... өзін ... бір басқа
да, ал өзінің құрбы-құрдастарының арасында ... ... бір ... ... ... осы екінші жағдайда көбірек ... ... ... ... ... адам ... ерік ... кейде сөйлеу
әрекетінің барлық сатылары жүзеге ... Ал, ... ... ... ... деген ойын сұрыптап, ережелерге сай, дәл, ... ... ... Мұны жеке ... ұжымды бағалау кезінде анық байқауға
болады. Орыс психологы А. М. ... ... ... ... дамыту» атты
еңбегінде «7-12 жастағы балалар өзін қоршаған әлеуметтік ортаға байланысты
тілдік қолданысты сөйлеу, ... ... ... сөздік қорына қабылдап
отырады. Бұл ... ... сөз ... ... түрде жинақтала
бастайды. Олардың кез келген орта мен әрекетке байланысты «тілдік құпиялар»
мен кодтарды ... ... ... ... ... да, көпшілікке
белгісіз, белгілі бір адамдар арасында қолданылатын ... ... ... ... әуес келеді. Мұндай тілдік немесе тілдік
емес символдарды ерікті және еркін қолдану бұл ... ... ... ... ерекше ықпал етеді. Мектеп оқушылары бір-бірімен тілдік
қарым-қатынас жағдайында осы үрдісті пайдалануды алдыңғы ... ... ете ... ... бір-біріне ғана түсінікті, ересектер арасында
қолданыла бермейтін ... ... ... ... ... ... айтады. Балалар арасында ересектердің ... көп ... тек ... ... ... тән сөздердің пайдаланылуы
балалар әдебиетінің тілінде де жиі ... ... Құм үсті ... ... ... ... ... тигендей жығылып та жатыр, алып
соғып: «Күш менікі, б... сенікі», – деп, жығылғандардың басынан ... ... ... [18.79]. ... ... жоқ, тырмысқанына болмай үйіріп
әкеліп, Садық Мұратты жерге топ еткізді. Онымен де ... ... тағы бір ... ырым ... айтып, «....күшің маған» деп, Мұраттың
басынан аттап кетті [16.211] деген сөйлемдердегі күш ... б... ... ... ... ... пен ... ... тілдік
қолданысында ғана кездеседі. Бұл ... ... мен ... бір көрінісі. Яғни, Б.Соқпақбаев та, М.Гумеров те, М.Қабанбаев
та өз шығармаларында кейіпкерінің санасындағы, ... ... ... ... таным мәселесін анық суреттеу үшін ... ... және ішкі ... ... ерекше көңіл
бөлген. Кез келген ... ... ... ... ... тұтас
бейнеленеді. Көркем әдебиеттегі кейіпкер бар болмысымен, ішкі және ... ... ... үшін мұндай тілдік құралдар бала дүниетанымы мен
болмысына сай қолдана білуі автордың тіл шеберлігі мен бала ... ... ... ...... ... құралы болумен қатар, ұлттың менталді
дүниесінен, мәдениеті мен ... ... ... ... ... дамытушы күш ретінде қызмет атқарады. Қазіргі ... тіл ... ... тілді тұтынушы индивид пен ұжымның өзі арқылы тану
мәселесі ерекше мәнге ие ... ... Кез ... ... шығарманың мазмұны
мен құрылымын антропоцентристік бағыттың қағидаларына негіздеп, оның тілдік
тұлғасын, концептілік ... ... ... ... тіл ... өз ... бере бастады. Біз де өз жұмысымызда көркем
шығарма тілін, оның ішінде балалар тақырыбына жазылған ... ... ... ... мен ... негізін қарастыруды зерттеу
тақырыбының нысаны етіп алдық. Бұл тұрғыда қазақ ... ... ... ... ... ... ... қолтаңбасын
қалдырған Б.Соқпақбаев, М.Қабанбаев, М.Гумеров сынды қаламгерлердің балалар
өміріне арналған ... ... ... ... ... этнолингвистикалық тұрғыда талдап
көрсетуді мақсат еттік. Жалпы, бізге дейін тіл білімінде ... ... ... ... ... ... ... тілдік қолданыс
ерекшеліктері мен танымдық негізін қарастырған зерттеу еңбектері өз
нәтижесін ... ... ... ... тақырыбына жазылған ... ... тән ... ... мен оның концептуалдық
құрылымын, когнитивтік сипатын салыстыра отырып ... ... ... ... болады. Сондықтан үш бірдей балалар жазушысының стильдік, тілдік
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінің тарихи қалыптасу кезеңі мен
тақырыптық ауқымы кең. Балаларға арналған шығармалардың негізі ... ... ... бастау алып, алғашқы тілдік қауымдастықтың мифтік
танымымен тығыз байланыста болып отыр. Ал қазіргі көркем ... ... ... ... бар ... дені ... танымға
негізделген. Шығарманың көркемдік, өзіндік бітім-болмысын айқындауда жазушы
қолданған тілдік ... орны ... Бұл ... ... ... тақырыбына арналған көркем шығармалардағы кейіпкер тілінде
қолданылатын ... мен ... ... ... мен
теңеулер, авторлық қолданыстағы стильдік ерекшеліктерді ... ... ... ... ... ... ... өмірге деген көзқарасын, ой-
пікірін, ақиқат дүниеге қатынасын ... тілі ... ... ... ... ... қатынасы тілдік құралдар арқылы беріліп, соның
негізінде «ғаламның тілдік бейнесін» жасаушы ақпараттар ... ... ... ... ... автордың ғалам туралы концептуалды
тұжырымдамаларын көрсетеді.
Зерттеу жұмысымыздың бірінші тарауында тіл ... ... ... аудара отырып, балаларға арналған көркем әдебиеттердегі жалқы
есімдерді этномәдени және психологиялық факторлармен ... ... және ... ... ... ... қарастыруды жөн санадық. Көркем шығарма тілін талдауда балалар
әдебиетіндегі кейіпкердің ... ... ... ...
антропонимдер мен жер-су атауларына, ұлттың ... ... ... ру ... ... ... талдау жасағанды жөн санадық.
Балалар әдебиетінің кейіпкері – бала ... ... ... мен ... ... ... ... қолданыстардың бірі – лақап есімдер.
Көркем шығармада балалар арасында лақап аттардың ... ... ... ұжымның әлеуметтік, психологиялық, физиологиялық ерекшеліктерімен
тығыз байланысты ... ... ... ... ... ... ... ретінде Б.Соқпақбаев,
М.Қабанбаев, М.Гумеров шығармаларының тілі анықталып, когнитивтік ... ... ... ... ... терең зерттеулердің
нәтижесінде концептінің санада ойлау әрекеті арқылы қалыптасып, психикалық
ментальді қабілеттер ... ... ... Кең ... ... ... ой бірліктері мен психикалық қабілетінің қызметі арқылы тұлғаның
тәжірибесі мен білімін танытатын ақпараттық жүйе. Тіл ... ... ... ... ... ауқымы кең термин. Себебі концепт –
дүние ... ... ... ... ... формасы. Қазақ
әдебиетіндегі балалар тақырыбында жазылған ... ... ... ... ескере отырып, ... ... ... ... ... танытады; санадағы ұғымды
бейнелейді, тіл ... ... ... ... ... ... тұлғаның білім деңгейін танытады; ... ... мен ... ... ... ... ... танылу деңгейіне қарай метафизикалық, эмоционалды, ... деп ... ... мәтіндегі концепт белгілі бір концептілік
жүйеде ... ... ... ... ... ... ... тапқан ұғымдары – абстрактілі ұғымдар деп ... ... ... ... ... шығармаларының мәтіндік құрылымында
танылған «жалғыздық», «достық», ... ... ... әр ... ... ... ... концептісін талдау
кезінде бала танымынан динамикалық қозғалыс пен эмоцияға, еріктілік пен
ізденіс, ... пен ... ... құрылымдарда танылды. Балалар
әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ассоциативтік,
стереотиптік таңбаларға сүйенеді.
Зерттеу жұмысымызда қол ... ... бірі – бала ... ... ... талдау жасау болды. Көркем шығармадағы
кейіпкерлер жас ... ... сай ... ... эстетикалық таным
межесінде қабылдап, санада символдық құрылымның ... ... ... ... Бұл орайда балалар тақырыбына ... ... ... ... бейнемен немесе деректі ұғымды
абстрактілі бейнелермен танытудағы метафораның қызметі айқындалды. Метафора
тек тілдік ... ... ... ... ... ... және концептілік
құрылымдар тудыратын таңба ретінде зерттелінді.
Сондай-ақ, жұмыста ... ... ... ... ... ... ... баланың әлеуметтік ортамен
қарым-қатынасы, сөйлеу мәдениеті мен тілдік құралдарды ... ... ... ... ... рет ... нысанын айқындайтын
синэргетика термині қолданылып, индивид пен ... ... ... ... сөз ... ... ... айқындалды.
Балалар әдебиетіндегі концептілердің танылуы мен тілдік көрінісін зерттеу
барысында жазушылардың когнитивтік ... ... ... ... өзінің
біліми, мәдени, ұлттық, рухани, саяси танымын бейнелі түрде жеткізе ... ... ... ... парадигмада қарастырсақ, ол – өте күрделі,
психо-интеллектуалды құрылым, концептілік ... ... ... ... ... ... танытатын тілдік фактор. Балалар
әдебиетіндегі танылған концептілер дүниені сезімдік қабылдау, ... ... ... ... ... ... ... мәтінде танылатын дүниелер әрқашан бейнелілігімен құнды. Ал ұғынудың
ең ... жолы – ... ... тану ... ... Ал когнитивтік ғылымда
концептілік құрылымдардың шеңбері мейлінше кең болуы концепт мәнінің жан-
жақты ... бай, ... ... ... ... ... көрсетеді.
Дүниені танытудағы субъектінің аялық білімінің кең, жан-жақты екенін
байқатады.
Қорыта ... ... ... ... ... ... ... құрылымдардың көрінісі арқылы ... ... ... ... ... когнитивтік модель құру
жолдарын, дүние бейнесін тудыру шеберлігін, тұлғалық стилін, аялық ... ... ... ... ... ... ... географические термины: Автореф.
дисс.. канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1949. -28 с
2. Керимбаев Е.А. Казахская ... в ... ... ... ... ... 1995. -182 ... Қойшыбаев Е. Краткий толковый словарь топонимов Казахстана. – ... ... 1974. 274 ... Рысберген К.К. Историко – лингвистический анализ топонимов Южного
Казахстана. Автореф. дисс.. канд. филол.наук. – ... 1993. ... ... Б.М. ... ... ... Филол.ғыл.док.дисс. автореф.- Алматы, 2006. 38 б.
6. ... У.А. ... ... ... ... ... ... Автореф. дисс.. канд. филол.наук. – Алматы., 1996. -25 с
7. Арысбаев А. Қазақ топонимдерінің кумулятивтік ... ... ... –Алматы, 2005. -26 б.
8. Мадиева Г.Б. Имя собственное в контексте познания. –Алматы.: ... 2004. – 190 ... ... Ұ. ... ... ... ... // Тіл
деңгейлері және олардың өзара қатынасы. –Алматы, Ғылым. 2000. 99 ... ... Ә.Ә. ... ... оңтүстік аймағы топонимдерінің тілдік
және этномәдени негіздері: Филол. ғыл. канд. дисс. –А, 2001. 151 б.
11. Какимова М.Е. Типология ... ... ... ... ... филол. наук. – Алматы, 2004. -29 с.
12. Көшімова Б. Гомогенді омонимдердің табиғаты. – Алматы, 2001. 26 ... ... Э.В. ... ... ... ... М., ... Рысберген Қ.Қ. Онимдік концептіні модельдеу тәжірибесі // Қазақ тіл
білімі мен түркірану мәселелері. ... ... ... ... ... ... 2007. 395 ... Жанұзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы. –Алматы, 1971. 56 б.
16. Соқпақбаев Б. ... ... ... 1987. 429 ... ... М. ... – Алматы, Жазушы. 1974. 180 б.
18. Қабанбаев М. Шығармалары. – Алматы, Жалын. 1984. 221 б.
19. Джарасова Т.. Псевдонимы в этнотопонимической ... ... ... Тіл және ... қызметі мен өзара қарым-қатынасы. Халықаралық ғылыми-
теориялық конф. Матер.. Шымкент. 2003. 108 б.
20. Жанұзақов Т. Қазақ ... ... 2007. 520 ... Аубакирова Г.Т. Идиоэтническая семантика и лингвостилистические
функции собственных имен в ... ... ... дисс. канд.
филол. наук. – Алматы, 2004. 26с.
22. ... Қ. ... сыр // Дала мен қала ... 2003. ... ... Л. Историческое развитие лексики тюркских языков. -М., 1961.
466 с.
24. Суперанская А.В. Общая ... ... ... М.: ... ... ... Бейсенова Ә. Қазақстан табиғатын зерттеу және ... ... ... –А, ... 1991. 246 ... Әбдірахманов А. Кейбір топонимдердің этимологиясы жайында // ... ... ... ... 1986. 136б.
27. Есимболова М. Жетісу сөйленісінің ... ... ... ... ... ... 2001. 17 ... Нұрмахамбетов Ә. Жер-судың аты-тарихтың хаты. –Алматы, Балауса, 1994.
37 б.
29. Бичурин Н.Я. Средняя Азия и ... ... ... ... ... Т. –Ел, -ыл, -іл, -л құрамды гидронимдік атаулардың ... ... // ҚР. БҒМ. ҰҒА ... Тіл. әдебиет сериясы. Алматы,
2002. 57б.
31. Сағидолда Г. ... ... ... ... ... 1993 ... Құдайбердіұлы. Түрік, қырғыз-қазақ Һәм хандар ... ... ... ... ... шежіресі» –Алматы, 1991 35 б.
34. Шалабай Б. Қазақ көркем ... ... ... ... ... 1997.
35. Смағұлова Г. Мәтін лингвистикасы. Оқу құралы: ... ... 2002 -112 ... ... Т. ... -Алматы, 1977. 321 б.
37. Исабеков С.Е. Принцип ... в ... ... ... Алматы, 1992.-203 с.
38. Кеңесбаев І.. Қазақ тіл білімі туралы ... ... ... ... Н. ... ... ... стильдік контраст // Жазушы және
сөз мәдениеті. Ғылым, -Алматы, 1983. 70 ... ... Р. Сөз ... –Алматы, Санат, 2002. 15б- 360б.
41. Еспекова Л. Қадыр Мырзалиев поэзиясындағы ... ... дисс ... 1998, 128 б.
42. Қарсыбекова Ш. Қазақ тіліндегі ... ... ... Ф.ғ.к. автореф. –Алматы, 2004. 20б.
43. Серғалиев М. ... ... мен ... // ... және сөз
мәдениеті. Ғылым, –Алматы, 1983. 140 ... ... Н. ... ... ... аясы // ... ... әдебиет сериясы. 2000.N2.
45. Виноградов В. О языке художественной литературы. -М, 1959, 151 с.
46. Еңсебаева К. Қазіргі көркем әдебиеттегі ... ... ... КД. ... ... ... А. ... тіліндегі комика тудырудың тілдік табиғаты. Канд.
дисс. автореф. –Алматы, 2001. 28 б.
48. Алдашев Н. ... ... ... сөздер. Кан. дисс. автореф.
–Алматы, 1996.
49. Нақысбеков О. ... ... ... ... ... ... ... автореф. –Алматы, 1994, 60 б.
50. А.Байтұрсынов. Ақ жол. –Алматы, Жалын. 1991. -463 б.
51. Сыздық Р. Абайдың сөз өрнегі. ... ... 1995. -208 ... ... ... және тілдік норма. –Алматы, 1998.
53. Байтұрсынов А. Шығармалар. –Алматы, Жазушы, 1989. 320 ... ... Т. ... ... ... ... ... Е. Қазақ прозасының тілі. –Алматы, 1968, 47 ... ... Т. ... және ... // ... 2003 №3 45 ... ... Қала ономастикасының кейбір мәселелері. Алматы, 2004.
Арқас. -131б.
58. Жанұзақов Т. Очерк казахской ономастики, «Наука», ... ... ... В.А. ... и ... ... ... имена в прошлом,
настоящем и будущем. ... ... А. ... в ... антропонимике и у тюркских народов
// Изв. НАН. РК. Сер. фил. 2003, №1.
61. Вильгельм фон Гумбольдт. Статья «О ... ... ... его ... на ... ... человека». Избранные труды по
языкознанию. М.., 1984, 47 с.
62. Мұсабаева М. ... ... ... ... сипаттамасы. –Алматы, 1995. 20 б.
63. Чернейко Л.О. Журнал «Изобретательство // Имени собственное как
результат индивидуального ... и как ... ... ... ... ... ... І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы, Ғылым,
1977. – 712 б.
65. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті ... ... Ана ... 1998. –
304б.
66. Хомский Р. Язык имышление. – М, 1972. –309 ... ... Дж. ... ... // Язык и интеллект. –М., 1995.
68. Гумбольдт В. фон. О различении строения человеческих ... и ... на ... ... ... // В фон. Гумбольдт. Избранные труды
по ... М; ОАО НГ ... 2000, – ... ван Дейк Т.А. Язык ... ... ... -М. 1989. ... Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. –М, 1993.
371 с.
71. Потебня А.А. Мысль и язык (1862) ... ... ... ... 207-213 с. // ... по ... русского языкознания М.,
«Высшая школа». 1973. -504 с.
72. Рябцява Н.К. Ментальная ... ... ... и
антропоцентричность // М., 2000. - 232 с.
73. Қайдаров А.Т. Структура односложных корней и ... в ... ... Наука, 1986. -322 с.
74. Жанпейсов Е. Этнокультурная лексика казахского языка. ... ... -288 ... ... Ж.А. ... ... ... когнитивтік негіздері //
Тілтаным. №4. 2001. 39-44б.
76. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. Алматы: ... ... ... Г. ... фразеологизмдердің ұлттық мәдени аспектілері.
–Алматы: Ғылым, 1998. -196 б.
78. Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. -Алматы, «Айкос» 184б.
79. ... Ю.С. ... ... ... ... Опыт ... ... 1987.
80. Кубрякова Е.С. Человеческий фактор в языке-язык и порождение ... ... ... Н.Д. ... Логический анализ языка: Культурные концепты. М.:
Наука, 1991-199 с.
82. Жаманбаева Қ.Ә. Тіл қолданысының ... ... ... ... ... ... 1998, 140 б.
83. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность М., Наука, 1987. 261
с.
84. Ниятова Ш.С. Махамбеттің тілдік ... ... ғыл. ... автореф.
–Алматы, 2007, 26 б.
85. Виноградов В.В. О языке художественной прозе. Москва, Наука, ... ... ... Э.Д. Понятие ... в ... ... 1989. –160 ... ... Ш.К. ... этноментального мира ... ... // ... ... 2002 ... Гиздатов Г.Г. Типология и ... ... ... в
речевой деятельности: дисс. Док, филол. Наук. – Алматы, 1999. ... ... Т.М. ... ... семантикалық құрылымы мен
лингвомәдени мазмұны // фил. ғыл. канд. ... ... алу ... ... ... 2002. 152б.
90. Снасапова Г.Ж. Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі лингвомәдени
бірліктер. Дисс... филол. ғыл. ... ... ... ... Н.Н. Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивтік
семантикасы. ... ... ... С. Эпикалық фразеологизмдердің когнитивтік негіздері. Филол.
ғыл. канд. автореф. – Алматы, 2003. 28 ... ... Ш. ... ... ұлттық мәдениеттің тілдік релеванттары.
Дисс... фил. ғыл. канд. Алматы, 2003. -127 б.
94. Саткенова Ж.Б. Кейіпкер ... ... ... ... ... ???
95. Қожахметова Ф. Тұрмағамбет Ізтілеуов тілдік ... ... ... ... ғыл. ...... ... Жуминова А.Б.Тезаурус языковой личности поэта О. ... ... ... ... ... Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования.
М., Науки, 1987.
98. Имашева Г.Е. Міржақып Дулатов ... ... ... ... канд. автореф. –Алматы, 2007. 25б.
99. Батырлар жыры: 5 томдық / құраст. ... ... ... ... т. – 302 ... Әмірбекова А.Концептілік құрылымның поэтикалық мәтіндегі вербалдану
ерекшелігі: филол. ғыл. канд. дис. ...... 2006. -28 ... Колесов В.В. Концепт культуры: образ-понятие-символ // Вестник С.-
Петербургского университета, 1992. Серия 2, вып. 3.
102. ... С.А. ... и ... // Русская речь. Новая
серия. Вып ІІ. Л., ... ... ... ... ... // ... ... 1992. Серия 2, вып. 3.
104. Маслова В.А. Введение в лингвокультурологию. М: Наследие, 1997.
-268с.
105. ... В.Н. ... и ее роль в ... языковой картины мира
// Роль человеческого фактора в ... ... 1988, 205 ... ... Ю.Д. ... описание языка и системная лексикография
// Избранные труды М. Языки русской культуры 1995. Т2 – 76с.
107. Фрумкина Р.М. ... ... 2001. 320 ... Колшанский Г.В. Коммуникативная функция и структура языка. Москва,
Наука, 1984, 175 с.
109. Лихачев Д.С. Концептосфера русского языка // ... РАН ... и ... 1993., ... Бабушкин А.П., Жукова М.Г. Перевод реалий в свете проблем
когнитивной ... // ... ... адаптаций текста. Воронеж,
1999. 175 с.
111. Виноградов В.В. Избранные ... о ... ... ... ... 1980. – ... Павиленис Р.И. Проблемы смысла; Современный ... ... ... М.. 1983.
113. Степанов Ю.С. Семиотика. М, Наука, 1983.
114. Әміров Р. ... как ... ... ... // ... этимологии тюркских языков. -Алматы, Ғылым, 1990. 395с.
115. Магазаник Э.Б. Роль антропонима в построении ... ... ... ... «Наука» -Москва, 1969. 260 с.
116. Лосев А.Ф. Проблема символа и реалистическое ... ... 1976. ... ... Қ.Т. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың символдық мәні.
Дисс... филол. ғыл. канд., –Алматы, 2004.
118. Авакова Р. Фразеологиялық ... ... ... ... А. ... ... А.: ... 1981. 240 б.
120. Алмауытова Ә. Қазақ тіліндегі киім атауларының этнолингвистикалық
табиғаты. Автореф. ... ... ... К.Қ. Қазақ тіліндегі өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық
сипаты. Автореф. к.ф.н. –Алматы, 2003.
122. Воркачев С.Г: ... ... ... и ... // ... А.Н. ... лит. и яз., том 60. №60, М., 2001.
123. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме ... ... 1998. – ... ... М.М. ... ... ... (мифопоэтические этюды //
ВЯ №6, 2002. с. 55-81.
125. Карасик В.И. ... ... в ... ... мира // ... и ... ... языковых единиц. Белгород, 1999, 40с.
126. Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. –Алматы, «Ғылым»,
1997. 272 ... Юнг К.Г. Об ... ... бессознательного // Вопросы
философии. – 1988. №1 с. 71-81.
128. Алтынсарин Ы. Таза бұлақ. – Алматы: Жазушы, 1988, - 320 ... Абай ... ... екі ... ... ... ІІ том,
Алматы., 1957 ж.
130. Рубинштейн С.Л. Принципы и пути развития психологии М., Наука, 1959.
359 с.
131. Айтмұхаметова Қ.Ө. Институционалды ... ...... ... ... 2003. 27 ... ... А. Мектеп оқушыларының сөз мәдениеті. Ф.ғ.к. автореф.
Алматы, 1999.
133. Ісләмжанұлы К. ... уыз» ... Ана ... 1995. 140 ... ... А. Язык и ... ... - Петерб, Речь. 2003.
317 с.
135. Выготский Л.С. Мышление и речь // Собр. соч. В 6-ти. т. том ... ... ... Е.Н. ... ... ... и ... Академия. -М,
2002. 371 с.
137. Аяпова Т.Т. Сөйлеу әрекетінің онтогенезі: ... ... // ... ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған
диссертация авторефераты. –Алматы, 2003. 54б.
138. Циртаутас И Қазақ тіліндегі еркелету және ізет ... ... // ... ... Академиясының Хабарлары. –Алматы, 1972, 75б.
139. Тамаева Б. Лексико-семантическая группа слов ... ... ... ... ... ... –Алматы, 1992.
140. Фонарева А. М. Развитие личности ребенка. -М.: Прогресс, 1987. - 279
с.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 110 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
«Айналайын» ұғымының ассоциативтік өрісі50 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Авторлық сана – мәтіннің базалық ұғымы56 бет
Адамның этномәдени даму мәселелері29 бет
Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері50 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Балалардың мемлекеттік символдарға когнитивтік қатынасын тәрбиелеу48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь