Жаппас Қаламбаев (1909-1970) мектебінің қобызда ойнау әдіс-тәсілдері, әуендік құрлыс өзгешілігі

Қаратау күйшілік мектебі дегенде домбырашылық пен қобызшылық өнер қатар қанат жайған Созақ жері бірден ауызға оралады. Күйшілік дәстүрге келсек – Қаратау күйлері, Арқа орындаушылық үлгісінің өзінше дамыған бір арнасы болып табылады. Қаратауға сонымен қатар қобыз өнері де қонған жер. Қаратау шертпе мектебінің негізін қалаған Сүгір Әлиұлы, өзіне дейінгі күйшілердің мұрасын терең меңгерген, өз сазгерлігімен күй өнерін жаңа белеске көтерген дарын иесі. Ол Ықыластың төл шәкірті ретінде осы екі аспапты да тең меңгерген. Мұндай феномен Сүгірдің шәкірті – Жаппас Қаламбаевқа да қонып, әрі қарай жалғасын тапқан.
Сонымен, төлтума қобызшы Ж. Қаламбаев, Сүгір мектебінің дәстүрін жалғастырушысы болып саналады. Сонау көне заманнан бізге дейінгі қазақтың аспаптық музыкасын жеткізіп, аманат еткен халық аспаптар оркестрінің алғашқы құрамындағы орындаушылардың бірі – Жаппас Қаламбаев. «Қобыз қазағымның, ата-бабамның өнері, ғажайып дарыны екен. Сондықтан халқым алдында өтелмеген қарызым көп, шамам келсе соны өтей бермекпін», - деп айтатын Жаппас .
Ж. Қаламбаев 1909 жылы 1 – ші қаңтарда Шымкент облысының Созақ ауданына қарасты Талап ауылында өмірге келеді. Қоршаған табиғи көркем өңірі, халықтың бай музыкасы, оның табиғи дарынының оятып дамуына дәрісін тигізді. Жаппастың өнерге деген ықыласы жас кезінен байқалды. Ол жасынан сезімтал, ізденімпаздығымен көзге ерекше түседі. Жаппастың кіші қызы Құндыздың айтуы бойынша: - Әкемнің атасы – Қасымбек он саусағынан өнер тамған кісі болатын, домбырада күйлерді шебер орындайтын, неше түрлі музыкалық аспаптар жасап өзі гармонмен ән шырқайтын. Баласының бойындағы өнерге деген құштарлығын байқаған әкесі, өзі жасаған домбырасымен ән – күй үйреткен. Алты жасынан бастап әкем домбыраны шебер меңгеріп ойнайтын, күйлерді бір естігеннен – ақ жылдам жаттап алатын. Ал, әжем – Жібек, күміс көмей әнші, ауыл аймаққа беделді, сыйлы
        
        Жаппас Қаламбаев (1909-1970) мектебінің қобызда ойнау әдіс-тәсілдері,
әуендік құрлыс өзгешілігі
Қаратау күйшілік мектебі дегенде домбырашылық пен ... ... ... ... Созақ жері бірден ауызға оралады. Күйшілік дәстүрге
келсек – Қаратау күйлері, Арқа орындаушылық үлгісінің ... ... ... ... ... ... ... қатар қобыз өнері де қонған ... ... ... негізін қалаған Сүгір Әлиұлы, ... ... ... ... ... өз ... күй өнерін жаңа
белеске көтерген ... ... Ол ... төл ... ... осы ... да тең ... Мұндай феномен Сүгірдің ...... да ... әрі ... ... тапқан.
Сонымен, төлтума қобызшы Ж. Қаламбаев, Сүгір мектебінің дәстүрін
жалғастырушысы болып саналады. Сонау көне заманнан ... ... ... музыкасын жеткізіп, аманат еткен халық аспаптар оркестрінің
алғашқы құрамындағы ... бірі – ... ... «Қобыз
қазағымның, ата-бабамның өнері, ... ... ... Сондықтан халқым
алдында өтелмеген қарызым көп, шамам келсе соны өтей бермекпін», - ... ... ... ... 1909 жылы 1 – ші ... ... облысының Созақ
ауданына қарасты Талап ауылында өмірге келеді. Қоршаған табиғи ... ... бай ... оның ... ... ... ... тигізді. Жаппастың өнерге деген ықыласы жас ... ... ... сезімтал, ізденімпаздығымен көзге ерекше түседі. ... қызы ... ... бойынша: - Әкемнің ...... ... өнер ... кісі ... ... ... шебер орындайтын,
неше түрлі музыкалық аспаптар жасап өзі ... ән ... ... ... деген құштарлығын байқаған әкесі, өзі жасаған
домбырасымен ән – күй үйреткен. Алты жасынан ... әкем ... ... ... күйлерді бір естігеннен – ақ жылдам ... ... әжем – ... ... көмей әнші, ауыл аймаққа беделді, сыйлы болған
адам. Осы атаммен әжемнің ... ... ... ... әкеме
дарыған.
Ж. Қаламбаев ертеде дарынды өнер иелері ... ... ... жиын – ... би – ... бас ... ...
тартыстарына қатысып, белгілі халық сазгерлердің өнер ... ... ... Осы тұрғыда, ол әрқашанда тыңдаушылардың көңілінен
шығып, орындаушылық шеберлігін ... ... ... ... ... көне ... игеруді өзіне мақсат еткен. Ол аз уақыттың ... ... ... ... ... ... « ... музыкалық
талабымның әрі қарай жалғасуына, ауылымыздан өте қашық емес жердегі Созақ
жәрменкесіне қатынасқан халық таланттары, ... ... ... ... - ... екен ... Қаратау күй мектебінің әйгілі ... ... ... ... ... ... ... арқылы үйренеді, кейінірек
оларды қобызға ... ... ғана тән ... ... ... орындаушыға айналады. Сүгір Алиұлы өзінің қайталанбас күйлерінің
әсерлі үнін ... ішкі ... ... ... ... білді.
Сөйтіп, оның үлкен музыка әлеміне шығуына ықпал етті. Сондай – ақ ... ... ... ... үшін оны әрі ... ... еңбек ету
керектілігіне бағыттаушы, қадағалаушысы академик А. ... ... жылы ... ... ... ... слётіне Ж.
Қаламбаев қатысып, өзінің орындаушылық өнерімен ерекше көзге түседі. Сол
кезде жаңадан ұйымдаса ... ... ... ұлт ... ... қабылданып, оркестрдің іргетасын қалаушылардың бірі
болып, аспаптық өнерін әрі ... ... ... ... Б. Ғизатовтың
жазған сөздері: «Слётке Қазақстанның түкпір – түкпірінен ... ... ... әншілер келіп өз өнерлерін көрсетті.
Ғ. ... ... ... ақ ... аласа бойлы, қобызшы Жаппас
Қаламбаев шықты. ... ... ... ... ... ... ... «Қаскыр»,»Жез киік», «Ерден» «Қамбар» күйлерін нақышына
келтіріп орындады. Осы орындаған күйлер арқылы, ол ... кең ... ... Мұны ... жұрт ... ... керемет қобызшысы
екенін мойындады.
Әйгілі оркестрдің мүшесі ретінде 1967 жылға дейін альт ... ... және ... жеке ... ... қылқобызда
небір Ықыластың күйлерін сайрата ойнады. Осы ұжымда ол ұзақ жылдар бойы
еңбек етіп, 1936 жылы ... ... ... ... қазақ өнерпаздардың
декадасына қатысып, жүлдегер атанды.
Қобызда орындаушылық дәстүрін ... оны әрі ... ... ... ... ... ... А. Жұбанов жоғары бағалап
жазады: - ... ... кыл ішек ... ... тартқанда, тірек болу
үшін сол құлақтың ... сол жақ ... ... ... Оның ... қобызын
ұстаудағы түйінінің үлкен акустикалық мәні бар. Ал қобыздың орындауы
домбырадан ... ... қиын ... ... ... ... біледі.
Онда ойнау скрипкадан да гөрі қиынға соғады. ... ... ... ... жоқ. ... бола ... да, ... не бір техникалық күйлерді
құйқылжытып тартқанда, адам баласының ала ... ... ... ... ойнау ерекшелігі географиялық өмір сүрген ортасына да
байланысты. Ол екі өнер ... ... ... ...... ... Екі аспапта да шебер орындаушылық үлгісін танытты.
Үлкен өнер иесі домбырашылар Тәттімбет, Сүгір, Дәулеткерей, ... ... ... ... ... орындайтын. Сонымен қатар, Жаппас өзінің
ауызекі түрде жаттап алған ... ... ... ... қосқан
өнер иесі. Ол орындаушы ретінде қазақтың музыкалық ... күй ... ... ... ... ... қосқан шебер күйші. Сол күйлердің
образдық әлемін, ойнау тәсілдерін, өрнектеу әдістерін, ойнау ... ... ... ... күйлерінің даму композициясын қобызға
түсіріп, айнытпай орындаған. Мысалы, «Қорқыт», ... «Жез ... ... ... ... ендігі бір кереметтілігі «Аққу» күйін орындағанда қобыз,
құстың қанатының суылы мен ... ... үнін ... Осы ... ... ... ... ысып ойнайтын аспаптарда кездеспейтін ... ... Оның ... ... қосылғанда, шын мәнісіндегі
аққудың ... ... үні ... ... ... ... де ... көбіне
сол қолдың саусақтарының ... ... ... ... ... ... ... екі дауысты бір кезде ала береді. Біз бір ... ... ... ... ... толық жүргізуін айтпаймыз. Ол жәй ысып
ойнайтын қобызды былай қойғанда, қағып ойнайтын ... да ... ... ... Ал ... ... қос ... екеуі
де қозғалады, екеуінде де әуен жүреді. ... ... ... ... ... ... тұрған қалпында сондай қос дыбысты ... ... оның ... ... тамаша әсер қалдырады» – деп, оның
дарынына баға беріп жазады А. Жұбанов.
Жаппастың орындауындағы ... дара ... ... көркемділігі
ерекше көзге түсетін. Күйшінің орындаушылық шеберлігін жоғары бағалап,
көптеген музыкатанушылар да өз ... ... ... Соның ішінде
белгілі жазушы И. ... та ... ... - ... ... ... Жаппас
туралы өз ойын білдіріп жазған: - «Аққу» күйін алғаш ... ... ... адам ... Жаппас еді. Әрі құс қанатының желпи
қаққан суретін, әрі жанға ... есті ... ... көңілі мен
көкірегіне қатар ұялатар құдіретті Жаппастың орындаушы суреткерлері десе
лайық. Қобыз ішегіне жанасқан ... ... ... ... ... ... көз ... жылдамдықпен жорғалап жөнелгенде адам өмірінің
шытырман тағдырын айтуға келгенде, әуен – ... ... ... ... ... ...... Қаламбаев алғашқы қадамын басқан тұңғыш Құрманғазы
атындағы ... ... ... жеке ... ... ... ... айналды.
Оркестрдің жарқын жеке орындаушысы бола жүре, ол осы ... ... ... ... де қажырлы еңбек етті. Тәрбиелеп
шығарған шәкірттердің ішінде ... ... ... биік орын ... ... ... бар ... Ф. Балғаева, А. Исмаилов, А.
Жаманшалова, Ж. ... Д. ... ... кәсіби шеберлігі құпиясын
шәкірттеріне үйрете жүріп, жаңа сым ... ... ... (3-4
ішекті) қобыздың жаңа толқынын қалыптастырды.
Ж. Қаламбаев халық музыкасын жинастыруға да елеулі еңбек етті деген
болжам бар. ... ... ... жаңғыртып, өз қолтаңбасын қалдырған
дарынды иесі. Кең ауқымды білімімен аспапшы, ... ... ... ... ... Қаламбаев – феномен, сирек дарын, аспаптың ішкі
дүниесін жетік білген ол, жеке ... ... ... жиі – жиі ... ... ... ... Жаппастың алатын орны биік. Ол
оркестр тәрбиесін көріп өскен, ... ... ... ... ... ... ретінде ұстаған. Оның өнері жан – жақты синкреттік түрде
қалыптасқан. Ол - әрі ... әрі ... ... ... ойнау тәсілі,
дәстүрлі өнер мектебіне жатады. Қобыз репертуарын ... ... ... ... күйлер мен көптеген халық ... ... ... және ... нота бетіне түсірген.
Жаппасты біз тек қана шебер домбырашы, ... ... деп ... ... ... – Дина ... мен Құндыздың (1962.21.09)
айтуы бойынша: - ... ... өте ... қарапайым жуас адам
болатын және ... ән ... Жас ... әнші болғым келеді деп
армандайтын. Қазақтың халық әндерін ... ... өте ... ... Дауысы жұмсақ, камералық тенорға ұқсас болатын. Үлкен
жиындарда, той – ... әкем ... ... ... ол ... тойдың сәні болмайтын.
Дина апайдың ... ... ол ... ... ... ән ... қобыз және домбыра тартып өз өнерін ... ... ... ... қоя тұр, ... баршылық, бізге сенің
қобыз өнерің қажеттірек ... тұр деп» - ... ... «Өкінішке орай,
мен бала кезімде анам Гүлжәмилядан еститінмін, әкем 1934 жылы ... ән ... ... ... ... ауырып, тамағына суық тигізіп
алған көрінеді. Әкем бір жолы ... ... ән ... ... ойнап
шыққан кезде қатты ауырып, ... ... ... тартып қалған екен.
Көңіл сұрап келген академик Рахманқұл Бердыбаевтың ... ... ... емдетті. Осы жағдайдан кейін, әкем ән салмайтын болды» - дейді ... ... ән салу ... оның ... ... де байқалады. Ол әнді қобыздың ... ... ... әсем
әуенімен ұлттық сипатта келістіре орындайтын. «Әннің өмірлі болуы, оның
орындаушысына байланысты», - деген ... ... ... А. ... ... ... болады. Жаппастың орындауында қайсы әні болмасын,
жүрек қылын шертетін әуезділігімен, әсерлі ... ... ... баурап
алатын. Оның орындауында қазақтың 24 ... үн ... ... ... ... өте ... әсем, құлаққа жағымды болып естіледі ... ... ... ... ... ... әсер береді.
Демек, Жаппас Қаламбаев тек қана домбыра ... ... ... ол ... ... ... кәсіпқой халық сазгерлерінің әуендерін
қылқобызға арнайы түсіріп, көркемдеп орындаған. Мысалы: Жаяу Мұсаның ... ... ... ... ... ... Ғазиздің, Ақан
серінің, М. Ержановтың әндерін және т. б. ... оның ... ... ... ... өнер адамдары, халық ... ... ... ... ... ... болатын. Атап
айтсақ, олар: Қазақстанның халық әртістері М. Ержанов, Ж. Елебеков, ... К. ... Ж. ... ж/е т. б. Осы ұлы ... ... ... шығармашылығына үлкен әсер қалдырған болар. Ол ... ... ... әр ... ... ... ... төл нұсқасын
дағыдай әрі сақтап, әрі әсерлей ... «Ж. ... ... ... ... оның тек ... шебер орындаушы ғана емес, әншілік
өнердің қыр – сырын аса меңгергендігі де байқалады» - дейді ... ... ... ... ... орай, қазақтың көптеген халық әндері, ... әлі де ... ... орындауындағы Манарбек Ержановтың «Паравоз» әніне жеке
тоқталсақ. М. ... әнші – ... ... республика өмірінде
болып жатқан елеулі оқиғаларға өз үнін қоса білген дарын ... ... әні ... ... ... ... ... орай
шығарылған. Бұл - ән оның ... ... ... ... ... Ән ... ... жолы арқылы қазақ жеріне келген үлкен
жаңалық лебін бейнелейді.
Жаппас қобыздың орындауында ... ... пен ... толы ... ... ... жеткізе білді. Бұл әнде Қазақстанда жүзеге асып
жатқан ұлы өзгерістердің куәсі болған композитордың, көңіл ... ... ... Төрт айлық жолды алты күнде жүріп өтетін темір ... ән ... тез ... ... ... ... ... әні.
Әннің музыкалық құрылымындағы айрықша атап ... ... екі ... сипаттағы әуенді, қоңыржай лирика мен термені бір
–бірімен ... ... жаңа ... ... таба ... Терме ырғағы
әннің екпініне екпін қосып, әуенін жаңа бояу – ... ... ... осы әнге неше ... қобызға тән иірімдер қосып, өте ... Өз ... ... ... ... сай ... ... шығармаларды таңдай білу, әр әнге тән орындаушылық қалыпты қадағалау
–аспапшының орындаушылық шеберлігінің бір қыры еді.
Шебер өнер иесі ... ... ... дейін өзінің аспабында ... әсем – ... ... сақтап қалған. Қазақ радиосы қорына
Жаппастың бірнеше әндері мен күйлері жаздырылып ... ... ... есімі композитор ретінде де, жұртшылыққа танымал. Ол өз жанынан
қобызға арнап бірнеше күйлер ... ... ... ұлт ... ... жаңа ... жетілдіріп, өзінің
туындыларында да, қобыз мүмкіндігінің жаңа қырларын аша ... ... ... ... көбі ... ... ... түсірілмей,
ұмытылып кеткен.
Бізге жеткен күйлері: «Жаппас», «Шәркен», «Кең өлке», «Қазақ ... ... ... «Күй ... ... Халықымыздың әуен-сазы
негізінде туған бұл шығармалар, музыка мәдениетінде оның ең бір ... ... ... ... ... ішінде терең толғанысқа толы, саз-сарынымен,
өзінің күрделі бітімімен ... атты күйі ... ... ... ... өзінің мезгілсіз кеткен баласына арналған. Қыздарының айтуы бойынша Ж.
Қаламбаев оркестрге де бірнеше күйлерді ... ... ... ... да, ... бетіне фортепианоның клавишаларын ... ... ... ... ... оркестрге бірнеше күйлерді түсіріп жазған.
Мен ... ... ... ... ұшын ... беретінмін. Сол кезде жазып
түсірілген партитуралар, өкінішке орай, осы уақытқа дейін ... ... ... бір ... ... қызы Дина апай.
1968 жылдары Құрманғазы атындағы консерваторияда қылқобыз сыныбы
ашылып, ... ... ... ... А. ... ... бойынша, Ж.
Қаламбаев дарынды жас қобызшыларды дәстүрлі күй өнерімен таныстырып, оларға
тәлім-тәрбие беруді жалғастырды. Олар: Б. ... ... ... ... ... Қ. Әжімұратов-ҚР Еңбегі
сіңірген әртіс, керемет қобызшы, ол өзінің ... ... ... да ... ән де ... Көп жылдары Құрманғазы атындағы ұлт ... бас ... ... ... еңбек атқарған. Ә. Жұмабекұлы-
қобызшы, ұлағатты ұстаз, Қазақстанның мәдениет қайраткері және ... ұлт ... ... ... өкілі, қылқобыз өнерін
дамытуда оның еңбегі айырықша. Ол орындаушы ... ... ... ... Оның ... ... мен орындаушылық
шеберлігі, өзінің қайталанбас сипаты және ... ... ... биік саласына айналды. Халқымыз бен ... ... ... жоғары бағалап, оған Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген
өнер қайраткері деген құрметті атақ ... атты күйі ... ... ... ерте қайтқан қайғылы
оқиғаға байланысты. ... ... ... бен ... ... Күй өзіндік орындау ерекшелігіне толы болып келеді. Оны
орындаған ... ... ... меңгеру керек. Күйдің музыкалық ... ... ... ... ... ... әсер ... Аспаптық жоқтау
негізінде жазылған. Оның құрылымы зармен әндік-речитативтік (интонациялық)
қобыз арқылы өте әсерлі көрсетілген.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
1941-1970 жж. кеңес мектебі мен педагогикасы20 бет
1946-1970 жылдардағы Қазақстан ауыр өнеркәсібіне инженер кардларды даярлау63 бет
1946-1970 жылдардағы Қазақстанның қоғамдық-саяси және экономикалық жағдайы26 бет
1970 – 1990 жылдардағы Қазақстандағы көші – қон процестерінің тарихы46 бет
1970-1980 жж Қазақстан10 бет
1970-1990 жылдардағы Қазақстан15 бет
1970—1985 жылдары Қазақстанда өнеркәсіптің жоспарларын орындаудың барысы және оның дағдарысқа ұшырауы16 бет
«Газ тарату механизімнің құрлысы»22 бет
«мақташы» мектебінің құрлыс барысы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь