Қорқыт- қылқобыз өнерінің негізін қалаушы

Қорқыт есімі де, XIII ғасыр бойы халықтың мұңы мен зарын, қуанышы мен қайғысын, үміті мен арманын баяндап, үні мен сарынын сақтап келген қобыз да, оның әуені де киелі. Сондықтан, Қорқыт десек қобызды, қобыз десек Қорқытты көз алдымызға елестетеміз. Бұл екі есім мен ұғымды бөліп алуға болмайды. Қорқытқа қатысты аңыздардың дені «Қорқыт ата кітабында» сақталған. Түркі халықтарына ортақ «Қорқыт ата кітабы» көне оғыз тайпасының эпикалық жазба ескерткіші. Кітап оғыздардың өмірін баяндайды. Оғыз, қыпшақ тайпаларына ортақ тілде жазылған. Көшпелі өмір салттағы бабаларымыздың табынары Тәңірі, сыйынары аруақ, тілдесері табиғат болса, осылардың бәрімен байланысып, дәнекер болатын тұлға бақсы еді. Білектің күшімен енген мұсылмандылыққа ең ұзақ қарсыласқан сол даланың өмір салтына айналып кеткен Тәңірлік наным.сенім еді. Оның бас тұлғасы бақсы мен құдіретті қара қобызы болатын.
Түркі тілдес халықтарда қобыз Қорқыт Ата есімімен тікелей байланысты екендігі көпшілікке мәлім. Қазақтың философиясы тарихында Қорқыт Ата .ел бірлігін нығайтқан кемеңгер қайраткер, түркі дүниетанымның негізін жасаған ғұлама ойшыл, әлемдік ақыл.ой мәдениетінде өзіндік орны бар философ.гуманист ретінде көрінеді.
Аңыз.әңгімелерде Қорқыт Ата өзінің желмаясына мініп, халыққа мәңгілік бақыт әкелетін жерұйықты іздеген данагөй ойшыл. Ғалым. филолог Е. Тұрсыновтың пікірі бойынша, Қорқыт баба тұлғасы аңыздарда қобыз күйімен көз жұмып, артындағы ұрпақтарына өлмес күйлерін қалдырады.
Белгілі болған ғылыми деректерге сүйенер болсақ, Қорқыт сегіз қырлы бір сырлы, қасиетті тұлға, бақсы, көріпкел, әулие, асқан күйші, емші, жырау, тайпа кеңесшісі, қиындықтарға қарсы тұра білген адам. Бақсылық кез. келген адамға қона бермейтін қасиет. Ол жоғарыдағы «иелер» немесе перілердің таңдаған адамы болады деген ұғым бар.
Әлемдік діндерге дейін Евразияға тараған түркі халықтарының ортақ діні Тәңірлік дін болды. Ислам діні Қорқыттың бар болмысына жат еді. Ол көшпелілер қоғамының өмір салтына айналған Тәңірлік дінінің аса көрнекті өкілі болатын.
        
        Қорқыт- қылқобыз өнерінің негізін қалаушы
Қорқыт есімі де, XIII ғасыр бойы халықтың мұңы мен зарын, қуанышы мен қайғысын, үміті мен арманын баяндап, үні мен ... ... ... ... да, оның ... де ... Сондықтан, Қорқыт десек қобызды, қобыз десек Қорқытты көз ... ... Бұл екі есім мен ... ... ... ... Қорқытқа қатысты аңыздардың дені сақталған. Түркі халықтарына ортақ көне оғыз тайпасының эпикалық жазба ескерткіші. Кітап оғыздардың өмірін баяндайды. ... ... ... ... ... жазылған. Көшпелі өмір салттағы бабаларымыздың табынары Тәңірі, сыйынары ... ... ... ... ... бәрімен байланысып, дәнекер болатын тұлға бақсы еді. Білектің күшімен енген мұсылмандылыққа ең ұзақ қарсыласқан сол даланың өмір ... ... ... Тәңірлік наным-сенім еді. Оның бас тұлғасы бақсы мен құдіретті қара қобызы болатын.
Түркі тілдес халықтарда ... ... Ата ... ... ... екендігі көпшілікке мәлім. Қазақтың философиясы тарихында Қорқыт Ата - ел бірлігін нығайтқан кемеңгер қайраткер, түркі ... ... ... ... ... ... ақыл-ой мәдениетінде өзіндік орны бар философ-гуманист ретінде көрінеді.
Аңыз-әңгімелерде Қорқыт Ата өзінің ... ... ... ... ... ... жерұйықты іздеген данагөй ойшыл. Ғалым- филолог Е. Тұрсыновтың пікірі бойынша, Қорқыт баба ... ... ... ... көз жұмып, артындағы ұрпақтарына өлмес күйлерін қалдырады.
Белгілі болған ғылыми деректерге сүйенер болсақ, Қорқыт сегіз ... бір ... ... ... ... ... ... асқан күйші, емші, жырау, тайпа кеңесшісі, қиындықтарға қарсы тұра білген ... ... кез- ... адамға қона бермейтін қасиет. Ол ... ... ... ... ... болады деген ұғым бар.
Әлемдік діндерге ... ... ... ... ... ... діні ... дін болды. Ислам діні Қорқыттың бар болмысына жат еді. Ол көшпелілер қоғамының өмір ... ... ... ... аса ... ... ...
Ш. Уәлихановтың сөзімен айтқанда: - . Яғни Тәңірлік ... ең ... ... Сөз жоқ , қылыштың жүзі, найзаның ұшымен орныға бастаған ислам дінінің ... ... ең ... қарсыласы сол ортадағы дәстүр Тәңірлік дүние таным, Тәңірлік наным-сенім еді. Ал, Тәңірлік дүние танымның көрнекті тұлғасы Қорқыт ... ... ... ... да ... тарихи тұлға болғаны рас. Түрік халықтарының өткен - кеткен ... ... мәні ... орын ... ... аңызы бойынша өлімнен қашқан Қорқыт қайда барса да ... ... ... -деп ... ... ... үлгілерінде адам өлсе де әуен, өнер өлмейді деген мағна бар. Ол ... ... ... ... үнімен өлімге қарсы тұрған абыздың тірлігі арқылы ... ... ... ... ... ... ... әпсаналар қазақ жерінде өте көп кездеседі. Бір ғана ... ... ... деп ... тау бар екен. Бұл Қорқыт әңгімелерде кездесетін, ол қуатын тарғыл танаға байланысты қойылған дейді. ... атты күйі де бар. Ал оның ... ... ... ... шығу тегі ... ... ескі, көне, байырғы халықтық аспап, тіпті шығу тегі де ертеден басталса керек.
Ұлы қобызшы ... ... ... VШ-ІХ ғ.ғ. ... күйлерін осы уақытқа дейін сақтап жеткізген қазақ өнерпаздары екенін ерекше атап өткен жөн. Қорқыт-баба ... ... ... деп ойлаймыз. Оның тартқан қобызы да, күйлері де, қазақ арасында ежелгі түрімен ... ... ... ... Тағы да бір ... аударатын жағдай, Қорқыт-баба алғаш қобыз жасаған, оның қыл ішегінен жаратылыстың үнін күй қылып сөйлеткен кемеңгер. Ол ... ... ... алып ... ерекше жаратылысы болып табылатын дін, өнер, философия, ауыз музыкалық ... ... ... ... ... мен ауыру мен дертті емдейтін бақсылардың дем беруші піріне айналған.
Аңыз арқылы жеткен абыздың бойынан ежелгі ... және оның ... тән ... ... пен ... жарасым тапқан. Оның бейнесі нұрлы ақыл мен терең сезімді қатар ұстайтын рухани арналармен тоғысады. Қорқыт есімі Түркі ... ... ... неше ... ... ... ... атасы, жер үстіндегі ән-күй атаулының атасы.
- деп жазады М. Әуезов.
жырларының тегі туралы кейбір қорытындыларда ... ... ... ... Ә. ... ... деп жазады:-
Қорқыт барлық ақын-жыраулардың, жыршылардың, күйшілердің, бақсылардың ұлы ... ... ... Ол - қара ... ... ... ... аруақты аспабына айналдырған ұлы күйші, түркі музыка өнерінің негізін қалаушысы. Осы айтқан сөздерді В.М. Жирмунский өзінің деген ... ... - ... үшін ең ... күй ... қобызда күй шалу дәстүрін алғаш орнықтырушы. >.
Бұрынғы бақсылар өздеріне ұлы ұстаз ретінде пір тұтып, ... ... ... ... ... оның ... сиынып отырған екен. Ал, бақсыны ... ... ... - ... еді. ... бойы ... қолдануы тек қана бақсылардың сакральді ортасында адамдарды емдейтін, тәуіптік функциясымен ғана шектелмеген, ... ... бұл ... ... эстетикалық тағылымы жағынан түсініп ойнайтын.
Қылқобыз халықтық орындаушылар мен шаман - бақсылардың аясымен ... Бұл ... Ш. ... айтқан сөзі дәлел болады:
Салт жырлары, ертегі эпос табиғатында шаманизм сарыны басым. Оғыздар қобыз культіне табынған деген ... бар. Осы ... ... да ... ... ... өмір ... кез - ол бақсының жын - перімен тікелей араласатын сәті, ... күй ... ... ... ... кезі десе ... Халықтық орындаушылар бұл аспапты пайдалана отырып, оның негізінде өзінің жеке ойларын, толғаныстарын, басынан кешкен ... ... ... мен ... ... ...
ҮШ - ІХ ғасырда Сыр бойында өмір ... ... ата тегі оғыз ... баят ... ал ... ... - қалың қыпшақ елі. Қорқыттың әкесі оғыз тайпасына белгілі Қара деген кісі ... ... Оның ... ... аңыз - ... ... ... күймен байланысты болуының сыры осында. Халық Қорқыттың басқа көп қасиеттерінің ішінен, оның қобыз ... күй ... ... мұңы мен ... саз ... ... ... ерекше қадір тұтқан. Ол Сырдария суының бетіне кілем төсеп, күй тартқанда дүниеден жан иесінің бәрі де ... ... ... тыңдаған дейді аңыздарда. Қорқытқа қатысты аңыз - ... кең ... және де бұл ... ... ... ... келуі қандай ерекше болса, оның өмірі де сондай ерекше. Белгілі ғалым-зерттеуші Ә. ... көне ... ... ... ... ... түрде түсіндіріп кеткен. Ол Қорқыт мұрасын сақтаушыларды бақсы-жыршылар, ... ... ... ... ... ... және шежірешілер деп бес топқа бөліп қарайды. Арада сан ғасырлар өтсе де қазақ ұлттың авторлығына жатқызатын ... ... күні ... дейін жалғасып жеткені ерекше жағдай.
- дейді академик Р. Бердібай. Кейінгі бақсы қобызшылардың Қорқыт ... ... ... ... қайталаған. Ұлы жыраулар: Кетбұға (ХІІ-ХІІІ), Сыпыра жырау (ХІУ), Асанқайғы (ХУ), Қазтуған (ХУ), Қойлыбай бақсы (ХІУ), Байжігіт (ХУІІ), ... хан ... ... ... ... т.б. Қорқыттың дәстүрін жалғастырушылар болып саналады.
Әрбір ұлттың ... ... ... даму ... ... принциптері болғанымен де, басқаға ұқсамайтын өз ұлтына ғана тән хас сипаттары болады. Ұлттың бұл қасиеті, оның әлеуметтік ... ... ... ... өмір ... ... қалыптасқан тұрмыс - салт әдеттеріне де байланысты. Қазақ халқының ұлт ... ... ... із ... ... тайпалық дәуірдегі абыздың, қоғамдық дәрежесі анықтап зерделеп, зерттеуді талап етеді. ... ... ... ... ... оның ... болмысы әуелде көп қабатты психологиялық өзгешеліктері бойына топтаған өзінше қасиеттерден құрылған. Яғни, Қ. ... ... - деп ... М. ...
Қорқыт күйі ... ... ... ... үшін ... ... форшлаг, мордент, мелизм, триоль тәсілдері де көп ... ... ... ... және күйлері көлемдірек күрделі формада.
атты күйге жеке тоқталайық.
Бұл жерде ысқыш қос ішекте қатар жүреді. ... ... ... ... ішкі ет ... ұстап тұру керек те, ішегінде негізгі әуенді орындау керек.
күйде қылқобызда орындалатын, ... ғана тән, ... ... ... Бір - бірінен желісі үзілмей сабақтасып жататын бірнеше сарыннан тұрады.. Қорқыт күйлерінің көбісі басынан бастап ... ... ... ... рет ... тұрады. Күй шоқтығы биік, парасат пен ... өмір ... ... толы ... ...
- деп ... белгілі қылқобызшы М. Жарқынбеков[17;9].
Бұл айтқан сөз берілген қысқа ... ... ... ... ... ...
> күйінде (10-11 т.)
(47т)
(3-4т.)
Мына көрсеткіштерде ... ... ... ... ... ... бірақ фактуралық сілемдері, ырғақтары өзгергенімен, сарындағы ... ... ... Жалпы оның сарындары бәрі бірдей емес, әр сарындарының өзіндік көркемділігі, ерекшелігі бар.
Алдында көрсетілген қысқаша ... ... ... ... Г. ... - деп ... береді. Оның пікірі бойынша: -деп түсіндіреді.
Қобызшылардың көбі Қорқыт күйлерін - деп орындайды. -деп ... әрі ... ... ... ... ... ... мың өзгеріп келді деп ойлаймыз, оның өзгеруі де орындаушының шеберлігіне байланысты болып ...
> - деп ... ... М. Жарқынбеков. Абыздың күйлерінің дамуы бір-біріне ... ... пен ... ... ... ... Ырғақ әуені жағынан жоқтауға ұқсас күй сарыны жәй жылдамдықта сызылта орындалады. Олар көбінесе әуезді, сазды, философиялық мән - ... ... ... ... Г. ... ... бойынша: -
Д. Мықтыбаевтың орындауында бізге жеткен Қорқыттың аттас екі күйі қобыз ... ... ... ... болып табылады. Демек, қылқобыз күйлері түркі ... ... ... ішіндегі ең күрделісі болып саналатыны рас. Ел арасында Қорқыттың сарыны ғана ... ... ... ... да ... жеткені алдында айтылған. Қобызшының белгілі бір күйін орындау алдында, ... шығу ... ... ... ... ... ... келе жатқан салт - дәстүр. Қорқыт күйлері біздің заманымызға өз ... ... деп ... ... қобызда ойнайтын күйлердің көбін айнымай нотаға түсіруі мүмкін емес, ... ... ... ... ... ... ... тіпті ырғақтары нота бетіне жазуға келмейді, немесе оны түсіруге қиынға түседі. Сол ... әр ... ... күй ... байытып, өзіне тән өзгерістер, өрнек - нақыштар қосып, өңдегені байқалады.
Ғасырлар бойы талай-талай қобызшылардың, ... ... ... ... ... пен ... ... біздің заманымызға ешбір өзгеріссіз жетті деуге айталмаймыз. Бірақ, Қорқыт күйлерінің фактуралық стилі жоғалып кетпеген, қайта олардың өңі ... баи ... ...
- ... ... В. И. ... атты деректерінде былай деп жазды: - . ... ... что ... ... у ... . ... с тем ... считают кобыз
Акдемик В. М. Жирмунский Қорқыт күйлері туралы осындай пікір білдіреді: -

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қылқобыздың қос қыраны5 бет
Көркем сурет өнер түрі20 бет
Қорықтар Аймағы8 бет
Қазақ халық көне аспаптарының тарихи даму кезеңдері9 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
«Қорқыт ата » дастанындағы ұлттық идея26 бет
«Қорқыт», «Қойлыбайдың қобызы», «Оқжетпестің қиясында» поэмаларындағы этно психологиялық жақтары31 бет
Абай - ұлттық әдеби тілдің негізін қалаушы10 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Ахмет Байтұрсынұлы - қазақ тіл білімінің негізін қалаушы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь