Кәсіпорынның сыртқы экономикалық қызметінің мазмұны

Сыртқы экономикалық қызмет . бұл халықаралық шаруашылық және сауда . саяси қарым . қатынастар. Оларға өндірістік тауар алмасу, өндіріс мамандар ауысу және өндіріс коопирациясы бірлесіп қызмет ету, ғылыми . техникалық, бірлескен кәсіпорын және экономикалық қарым . қатынастың немесе басқа да формаларын құру жатады. Бұл қызмет түрлері жекелеген елдердің қоғамдық қажеттерін толық қанағаттандырып, шегіне жеткен тауарлық өндірісті дамытудың нәтижесі болып табылады. Дегенмен, халықаралық тауар айырбасына қатысу экономикалық жағынан пайдалы болуы қажет.
Сыртқы экономикалық операциялар (келісімдер) негізгі және көмекші болып бөлінеді.
Негізгі операцияларға төменгілер жатады:
• материалды . заттай формадағы тауар айырбасы;
• ғылыми . техникалық білім айырбасы;
• қызмет көрсету түрлері айырбасы (оның ішінде техникалық, туристік, консультациялық);
• машина және құрал . жабдықтарды жалға алу және беру;
• кинофильм және телевизиондық бағдармалалар айырбасы.
Көмекші қызметтерге мыналар жатады:
• делдалдық (посреднические) қызметтер;
• жүк тасымалы қызметі;
• экспедиторлық қызметтер;
• жүктерді тасымал және сақтау кезінде сақтандыру;
• халықаралық есеп айырысу және т.б.
Келісімдер сәйкесінше келісім . шарт және контракт түрінде жасалады.
Сату . сатып алу келісім . шарт және валютасыз негізде жасалатын келісім . шарттар негізінде коммерциялық келісімдерге жатады. Оларға сонымен қатар экспорттық, импорттық, реэкспорттық және реимпорттық келісімдер жатады.
Экспорттық келісімдер ұлттық өндірістегі тауарларды шетелге сату және шығарумен байланысты болатын коммерциялық қызметтерді көрсетеді.
Мұндай келісімдерге келмес бұрын экспортер нарық конъюктурасын (оқып . үйрену) білуі, нарықта мақсатты айқындайтын бағдарламасын таңдауы, импортер елдің кедендік режимін біліп алып, өз тауарларының жарнамасын жасауы, сатып алушыларға тауар сату ұсынысын бағыттауы, келісімдер жүргізіп, олардың бірімен келісім . шартқа отыруы, содан кейін келісім . шарттарының орындалуын бақылауға алуы қажет.
Импорттық келісімдер . шетелдік тауарларды сатып алып және бір елдің ішкі нарығына енгізуімен байланысты. Ал импортер өз қызығушылығы бар тауарлардың бағасын біледі, потенциалды экспортерлерді және тауарларды сатып алудың тиімді әдісін тандайды, келіссөздер жүргізеді,
        
        Кәсіпорынның сыртқы экономикалық қызметінің мазмұны
1. Сыртқы экономикалық қызметінің түрлері
Сыртқы экономикалық қызмет – бұл ... ... және ... ... ...... ... өндірістік тауар алмасу, өндіріс мамандар
ауысу және ... ... ... ... ету, ...... ... және экономикалық қарым – қатынастың немесе ... ... құру ... Бұл ... түрлері жекелеген елдердің қоғамдық
қажеттерін толық қанағаттандырып, ... ... ... ... нәтижесі болып табылады. Дегенмен, халықаралық ... ... ... жағынан пайдалы болуы қажет.
Сыртқы экономикалық операциялар (келісімдер) негізгі және көмекші болып
бөлінеді.
Негізгі операцияларға төменгілер жатады:
• материалды – заттай формадағы ... ... ...... ... ... ... көрсету түрлері айырбасы (оның ішінде техникалық, туристік,
консультациялық);
• машина және ...... ... алу және ... ... және ... бағдармалалар айырбасы.
Көмекші қызметтерге мыналар жатады:
• делдалдық (посреднические) қызметтер;
• жүк тасымалы қызметі;
• экспедиторлық қызметтер;
• жүктерді тасымал және сақтау ... ... ... есеп ... және т.б.
Келісімдер сәйкесінше келісім – шарт және контракт түрінде жасалады.
Сату – сатып алу келісім – шарт және ... ... ...... ... ... ... жатады. Оларға
сонымен қатар экспорттық, ... ... және ... жатады.
Экспорттық келісімдер ұлттық өндірістегі тауарларды шетелге сату және
шығарумен байланысты болатын коммерциялық ... ... ... ... ... экспортер нарық конъюктурасын (оқып –
үйрену) білуі, нарықта мақсатты айқындайтын бағдарламасын таңдауы, импортер
елдің кедендік режимін біліп алып, өз тауарларының ... ... ... ... сату ... ... ... жүргізіп, олардың
бірімен келісім – шартқа отыруы, содан кейін ...... ... алуы ... ... – шетелдік тауарларды сатып алып және бір елдің
ішкі нарығына енгізуімен ... Ал ... өз ... ... ... ... ... экспортерлерді және тауарларды
сатып алудың тиімді әдісін ... ... ... ... ...... қол ... мерзімі келгенде төлемді
қамтамасыз етеді.
Реэкспорттық келісімдер – бұрынырақ өндеусіз енгізілген тауарларды сату
және елден ... ... ... ... ... ... енгізіп, кейін кері шығаратын ел «реэкспорттаушы ел» деп ... ... ... ел ... елге қарағанда реэкспорттаушы
елге аса пайдалы ұсыныстар жасаған кезде қолданылады.
Реэкспорттаушы ел мұндай келісімдерде делдалдық қызмет атқарады.
Реимпорттық келісімдер – ... ... ... ... ... ... шығарылған тауарлар сыртқы нарықта сатылмаған күйінде
қайтарылады.
2. ... ... ... ... ... ... ... қарастырайық.
Айталық, әр елде 100 т шикізат ... үшін 800-1600 адам – ... ал 1 ...... ... (ЭЕМ) ... үшін – 700-1800
адам – сағат. Бәсекелестік нәтижесінде нарықта әлемдік баға қалыптасты. Ол
1000 адам – ... ... – 100 т ... ... ... ... 1000
адам – сағат көлемінде – 1 ЭЕМ өндірісіне жұмсалған шығынмен ... ... елге ... ... ... ... ... себебі ел
ішінде оның өндірісі еңбек сыйымдылығын көп мөлшерде қажет ... (1600 ... ... ... дамыған ел үшін шикізатты да, ЭВМ – ды да ... ... ... ... экономикалық жағынан пайдалы болуы үшін
егер импорттан пайда ... ... онда ... ... жөн ... Алдын – ала жоспарланған экспорттық – импорттық нәтижесінде
айтарлықтай дамыған ел де, ... ел де (+ 600 адам – ... ... ... ... ... тұрғыдан алға қойған мақсатқа
импортталатын ... ... ... өндірісіне жұмсайтын
шығыннан экспорттық тауарлар өндірісінің шығынын қоғамдық ... ... ел үшін ... ... ... ... тауар айырбасы барлық
елдерге пайдалы болуы мүмкін. Егер ... және ... ... дұрыс
жасақтаса, сондықтан сыртқы – сауда айырбас масштабы ұлғайып отыруы қажет.
Ескере кететін бір ... ... ... ... ... орындалуы қажет,
себебі экспорттық тауардан түскен қаржы тауарды импорттауды ... ... ... ... қатысып, одан көп мөлшерде экономикалық
тиімділікке қол жеткізу үшін экспорттық өнімдер өндірісін ... ... ... ... валюталық қаражатының бірлігіне ... ... ... ететін тауарларды импорттау қажет. Жоғары тиімділікке
дайын ғылыми өнім экспорттау арқылы қол ... ... ... ... мына ... ... ... тауар айналымның 40%-ы
шикізаттық тауарлар болса, 60%-дайын өнеркәсіптік өнімдер.
Нарықта тауарлар заттай формада (шикізат, ... ... ... және т.б.). ... ... ... ... (шығармалар,
ноу – хау, кітаптар, суреттер және т.б.), сонымен қатар ... ... ... және т.б. ... ... екі ... қасиетке ие болуы тиіс: тұтынушылық, яғни жеке және
қоғамдық тұтынуға пайдалы болуы қажет, сонымен бірге бәсеке қабілетті, ... ... дәл ... ... қанағаттандыратын басқа тауарға
қарағанда пайдалы, әрі тиімді болуы тиіс. Тауардың тұтынушылық және ... ... ... ... бар: кез – ... ... ... тұтынушылық қасиеттерге ие, бірақ кез – келген тұтынушылық
қасиеттерге ие тауар бәсекеге ... бола ... ... қабілеттілігі – интегралды және соған қатысты түсінік.
Интегралды, себебі оны ... ... ... ... ал ... ... ... қабілеттілігі белгілі бір уақытта және белгілі бір
нарықта басқа тауарлармен салыстырмалы түрде ... ... ... ... ... ... ... байланысты (баға, жеткізу, төлем және т.б. шарттар)
тауарды пайдалану және шешудің ұйымдық ... ... ... ... ... ... ... шынайы бәсекеге
қабілеттілігі тек қана сыртқы нарықта басқа тауарлармен салыстырмалы түрде
оны сату ... ... ... тұтынушылық (жеке пайдадағы) және өндірістік белгілері бойынша
бөледі
Жеке пайдадағы тауарларға қол жеткізу – бір адамның қалауының ...... ... ... ... табылады. Өндірістік тауарды сатып алу
– әртүрлі басқарушылық деңгейде ... ... ... адамның ұжымдық
бірлескен шешімінің акті.
Жеке пайдаланатын тауарлар үш ... ... 1) ұзақ ... ... олар ... қолға түседі; 2) қысқа мерзімге
пайдаланатын бұйымдар, олар бір рет қана ... ... ... тауарлар қайтадан және жиі – жиі сатып алынады; 3) нәтижесінде бір
– біріне бұйым ... ... әсер ... ... ... ... келесі категориялар бойынша сарапталады: негізгі
құрал – жабдықтар, ... ...... ... негізгі
материалдар, көмекші материалдар және шикізат.
1988ж. 1 қаңтарынан бастап тауарларды бейнелеп, кодтау үшін ... ... ... ... Бұл ... ... кезде 50-ден аса
мемлекеттер пайдаланылады. Бұл жүйені жасаудың ең ... ...... ... сонымен қатар кедендік тарифтер ... ... ... ...... сауда
Қарама – қарсы сауда – халықаралық сауданың ең көне ... ... ... ... түрінде пайда болған. Қазігі кезде ерсілі ... ... ... ... ... ... жаңа ... ие
болады.
Ерсілі – қарсылы саудаға сыртқы сауда операциялары жатады. Ерсілі –
қарсылы сауда мәні импортты ... ... ... – бөлек ерсілі – ... ... ... Ерсілі – қарсылы сауданың ерекшеліктерінің
бірі экспортерлерден тауарларды сол тауар шығарылған ел үшін ... ... ... сату үшін ... сатып алу тәжірибесін кеңейту ...... ... ең басты – банктер. Банктер контрагенттер
үшін арнайы «шартты депозитке салу» ... ... Ол шот ... сатып
алушылардың импорттық тауарлары үшін төлеген төлемдері салынып, ... ... ... соманы өздерінің жүктелген бүкіл ерсілі –
қарсылы міндеттерді толық орындағаннан ... ала ... ... ... ... ... ... контрагенттер банкден
несие алуға мәжбүр болады. Ерсілі – қарсылы сауда ... ... ... ... өте ... ... Себебі ерсілі –
қарсылы міндеттерді кепілдік ретінде импортерлерден несиені қайтарып
алатындығына ... ...... ... ... ... ... екі
деңгейімен көрсетіледі: біріншісі – экспорттық операция, екіншісі – ерсілі
– қарсылы импорт. Одан соң ... ішкі ... сату ... ... ... ... Бірақ ерсілі – қарсылы ... ... ... ... Ал оның ... ... ... айналымын қаржыландырып, қосымша ақша шығынын қажет етеді.
Сонымен бірге экспорттық ... ... ақша ... ... ... ал ол ... көбейтеді. Осыған қарамастан, соңғы жылдары
ерсілі – қарсылы сауда интенсивті даму үстінде. ... ... ...... ... ... ... айналымының 40%-н құрайды
және онымен 100-ден аса ел айналысады.
1.3.1. Бартерлік операциялар
Бұл ...... ... бір ... ... валютасыз, бірақ
бағаланылған, балансты тауар айырбасы. Баламалардың кепілі болып әлемдік
баға табылады.
Бартерлік келісім – шарт – бұл сату – ... алу ... екі ... – шарт. Келісім – шартта екі жақтың да қоятын шарттары бір – біріне
сәйкес келуі тиіс. Ол ... ... ... ... форс ... ... Бартерлік операциялар кезінде жіберілетін қателікткер
қате жіберген ... ... ... жеткізу немесе екінші жақтың тауарларды
ұстап ... ... ... егер ... ... ... онда ... сомасы орнына ол қосымша тауар жіберу қажет. Бірақ
бұл, яғни қандай ... ... ... ала ...... арнайы
көрсетілуі тиіс. Себебі, біріншіден – тауарлар, екіншіден – оның ...... ... ... тапшылық немесе сұраныс әртүрлі болады.
Бартерлік операцияға банктер де қатысады. Бірақ олар тек ... ... ... дейінгі кезеңде жай кредиторлар ролін атқарады.
Бартерлік келісім шарт тек бір ғана ... ... ... ... ... ... ... импортерлердің мәжбүрлеуімен мойындауына
тауарларды сату жөніндегі міндеттерді ала алады, ... ... ... сомасына сатып алмайды. Кездите сатып алу айырмашылығы
(величина) ... ... ... ... ... және ... ... – шарт сомасының 5%-дан 100%-ға дейін өзгеріп ... ... ... ... экспортерлер экспорттайтын
тауарларының бағасын жоғарылатады. БҰҰ көрсеткіштер бойынша, олар ... ... ...... ... ... 3%-дан негізгі
экспорттық келісім – шарт сумасының 10%-на ... ... ... болса 20%-ға дейін, 10% - 30% дейін және 20% - ... ... ... ... ... жаңа тауарларды жеткізіп (сатып), ескірген моделдерді сатып
алады. Ескі өнімдерді сатып алу - өткізу ... ... ... сату ... ... ең ... әдістерінің бірі. Сауданың бұл
түрі жеңіл автокөлік, ауыл шаруашылығы машиналары, ЭВМ және т.б. ... ... ... ие. ... Европада 80-шы жылдың сонында жаңа
жеңіл ... 70%-ы ... ... ... алу ... жүзеге
асқан.
Ұзақ мерзімге пайдаланылатын тауарларды сатып алу арқылы жүзеге асқан
фирмалар сол ... ... ... ... ең төмен деңгейдегі
сатып алушылар ортасына сатады ... ... ... елдер көбіне сатып
алады. Бұл компанияларға тіпті сатып алу, реновация және ... ... ... алуға мүмкіндік береді.
1.3.4. Давалдық шикізат операциялары
Давалдық шикізат операциялары – ...... ... белгілерін
иеленеді және олар балансты, ... және ... – ала ... ... ... ... – шарт бойынша жақтарының бірі шикізатты экспорттап, өңделген
немесе дайын ... ... ал ... – сол ... ... ... ... өңдеуден кейін жеткізіп беруді жүзеге
асырады.
Ерсілі – қарсылы саудадағыдай, екі жақтың міндеттері бірінші келісім ... ... ... ... ... және ... өнім бағасы келісім – шарт
бойынша бағаланады. Давалдық шикізатты өңдеу операциялары келісім – шарт
принциптеріне жауап ... ... ... келісім бартерлік келісімнен екі ерекшелікпен ерекшеленеді:
1) бартерлік келісімде тауар ... ... ...... тізімі тауарлар тізіміне айырбасталады;
2) бартерлік операциялар ... ... ... ... ... келісімде екі жақты ... ... ... ... ... келу ... жүзеге асады:
• әрбір контрагент тауарлардың тізімінің екі данасын ... - өзі ... ... ... ... - ... ... көрсетіледі;
• келіссөз кезінде контрагенттер ... және ... ... ... ... ... нәтижесінде екі тізім жасайды;
• келісім – шарт екі дана болып жасалып, қол ... Онда бір – ... ... ... мен ... көрсетіледі.
Егер ұсынылған тауарлар суммасы арасында айырмашылық болса, онда сол
айырма ... ... ... еліндегі банкте қарызгер контрагентінің
арнайы шотында сақталуы тиіс. Бұл айырманы қарызгер жеткізуші контрагент
елінде жұмсауы ... ... ол ... ... ... немесе
«конверсацияланатын сальдо» деп аталады.
4. Дайын өнім саудасы
Дайын өнім саудасы ақырғы тұтынушыларға сатылатындықтан, тікелей немесе
делдалдар арқылы жүзеге ... ... ... ... машиналар, құрал – жабдықтар, приборлар;
2) шикізаттық тауарлар;
3) сату тауарлары;
4) тұтынушылық тауарлар.
Машина және құрал – жабдықтармен жасалатын сауданың ерекшеліктері:
... мен ... ... арасындағы қарым – қатынас тауарларды
жеткізумен аяқталмайды;
• машина мен құрал – жабдықтардың ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетіледі распаковка, расконсервация,
тексеріс, монтаж);
• тауар сатылғаннан кейін сервис құрал – жабдықтың ... ... ... уақытында және одан кейін қамтамасыз етуі қажет.
Шикізаттарды импорттау – экспорттау ... ... ... шикізатты жеткізу келісім – шарты ұзақ мерзімге ... ... ... ... ... ... жүзеге асуын
қамтамасыз етуге ұмтылады;
• келісім – ... ... жыл ... ... ... туғызады;
• өндірістік процестің үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін шикізатты
жеткізудің тұрақтылығын график бойынша қатаң қадағалауы ...... ... ... ерекшелігі – тұтынушылар бұл
тауарларды ішкі нарықта өздігімен сатып ала алмайды. Азық – түлік ... ... ... сауда бағасымен сатып алу арқылы жүзеге асырады.
Тұтынушылық тауарлар ... да ... ... ... ... ... ... табысты болуы тауар сапасымен және кең
ассортиментпен ... ... ... өнім ... ... ... өнімдерге көбінесе машиналар, құрал – жабдықтар,
құрылыс конструкциялары, ... және т.б. ... ... елге ... үшін ... ... әдетте оларға
төмен кедендік төлемдер белгілейді. Бұл жеткізудің дәл осы ... үшін ... ... ол ... ... және ... ... арттыруға және жеткізушілердің арасында бәсекелестілікті
арттыруға жағдай жасайды.
Өнеркәсібі дамыған капиталистік ... ... ... ... ... ... арқылы қосымша пайда алуды көздейді. Дайын
құрастырылған өнім ... ... ... ... ... ішкі нарыққа шығудың бұл әдісі экспортерлерден қосымша талаптарды
талап етеді:
1) өнім құрастырылған өнімдей жоғары сапалы, құрастыру негізінде ... ... ... қажет етпейтіндей бөлшектелген
болуы қажет;
2) жекелеген банктер дәл ... ... ... ... ... ... және қосымша жұмыстар туғызбауы қажет;
3) транспорттық шығындарға максималды үнемдеу жасалуы тиіс;
4) бөлшектерді жеткізу графигі импортер территориясында ... ... ... етуі ... ... қосымша қорлары (запас) оптималды болуы тиіс, себебі
қорлар көп ... ... да көп ... аз ... ... өнім ... ... қалу қаупін туғызады.
1.6. Аралас өнім саудасы
1.6.1. Өндірістік ... ... және ... кооперациясы ішкі экономикалық
байланыстардың айтарлықтай дамып отырған формасы болып табылады. Аралас
өнім өндірісі мен ... ...... қол қою ұзақ ... бірлесіп
жұмыс істеу шарттарын анықтайтын келісімнің жасалуына әкеледі. ... ... өз ... да, ... ... ... дайындауына болады, бірақ жеткізуші пайдаланылатын материалдарының
сапасына жауапты болады.
Егер жеткізуші уақытында өнімді ... ... ... ... сапамен және мерзімінен кеш дайындайтын болса, тапсырыс беруші
келісім – шартты ... ... ...... ... ... фирмалар мен
кәсіпорындардың өндірістік процесімен байланысты болғандықтан, олардың
шарттары әдетте сапасыз өнімге және өз ... ... ... ... ... Оның ... тек ... санкциялары ғана
емес, сонымен қатар айырылып қалған пайданың, яғни зиянның орның толтыру
қарастырылады.
1.6.2. Өткізу ... ... ... ... бірлестігін көрсетеді. Бұл
өндірушілер өндірген өнімдерді өткізу үшін өз ... ... ... ... ... өндірісті мамандандырумен және
концентрация процесін терендетумен байланысты болады.
Ауыл шаруашылық өнімдерінің өткізу кооперациясы ең ... өз ... ... ал ауыл шаруашылық өнімдерінің ішінде алдымен сүт
тағамдарынан басталды.
Қазіргі кезде Скандинавия елінде ауыл шаруашылық ... ... ... жүзеге асырылады. Өткізу кооперациясы ауыл шаруашылық
шикізаттарды ... ... ... ... ... ие. ... ... өнеркәсібінің 54%-н бақылауда ұстайды, ал оның ішінде сүт
тағамдарын - 100%, ет ... 80% және ... ... ... ... және Финляндия елінде бүкіл ет өнеркәсібі мен ет өнімдерінің
айтарлықтай бөлігі осы ... ... ... ... ... сүт ... экспортын бақылайды. Данияда сары ... дәл ... ... ... кооперативтер сүт өнімдерінің 65%-н, жемістердің ... 45%-н ... ... кооперативтер ауыл шаруашылық
өнімдерінің 30%, оның ішінде сүт өнімдерінің 77%-н өндіреді. ... ... ... ... жұмыс істеуіне қарамастан, АҚШ-та
698 сүт зауыттары, оның ішінде 242-уі тек таза сүтті өндіру, өндеу және оны
әрі ... ... ... ... 174 зауыт ірімшік
өндірісімен айналысады, 122 – ... сүт ... ... 96 ... ... ... және ... маманданған кооперативтер.
Францияда ауыл шаруашылық өнімдерінің тауар айналымының 57%-ы ... ... Оған ... сүт ... 57%-ы, бидайдың 70%-ы
кооперативтерде өңделеді, ал вино өндірісінің 50%-ы, көкөніс консервісінің
30%-ы, жеміс ... 20 – 60%-ы ... ... ... ... ... ... өткізу және көтерме
сауданы ұйымдастыратын мемлекеттің бірлестіктерге бірігеді.
Нидерландыда кооперация үлкен мәнге ие. Фермерлік кооперативтер ... ... 80 – 90%-н, ... және қант ... 60%-н және ... құс етінің 25%-н реализациялайды.
1.6.3. Өндірістік – өткізу кооперациясы
Қазіргі кезде өткізу кооперациясы өндіріспен араласып, өндірістік ... ... ... ... өндірістік – өткізу
кооперациялары станок өндірісінде, робот жасау, ұшақ, автомобиль жасау және
т.б. ... кең ... ... ... – өткізу кооперацияларының негізгі мақсаты нарықта бірлесіп
өнімнің жаңа түрлерін шығару, дайын өнімнің айрықша түрін шығару және ... үшін ... ... ... ... ... Кооперациялаудың бұл түрі
консорциум арқылы жүзеге асады.
Консорциум – бұл өнімнің техникалық және ... ... ... үшін ... ... ... ...
жабдық жеткізушілер, инжинирингтік ... ... алу ... ... Консорциум жеткізу уақытын үлкен тапсырысты ұсақ
бірнеше жеткізушілер көмегімен ... ... ... ... ... құру ... ... басқа фирмалармен екі жақты
келісім жүргізіп, консорциум шақыратын инжинирингілік ... ... ... мүшелерінің келісімімен бүкіл ұйым жұмысын өз мойнына
алатын, тапсырыс беруші алдында консорциум ... өкіл ... ... Бұл ... үшін ... ... сыйақы төлейді.
2 тарау. Ішкі экономикалық қызмет түрі
2.1. Халықаралық жалға беру
Машина, құрал – жабдық, жылжымайтын мүлік, көрме және өндіріс ... ... ... ... ... бұл түрі ... 50 ... бері кеңінен қолданылады. Кейін жалға беру халықаралық ... ... 80 – ... ... ... ... нарықта мыңға жуық
жалгерлік компаниялар жұмыс істеді, ал машина мен құрал – жабдықтарды жалға
беру көлемінің құны 100 ... ... ... ... ... ... тұтынушыларға өнімді
кредитке алғаннан ... ... үш түрі бар: ұзақ ... лизинг (бір жылдан аса), орта
мерзімді хайринг (бір жылға дейін) және қысқа мерзімді ... (үш ... он ... ... ... ... тез ... онымен
негізінен мамандандырылған лизингілік компаниялар айналысуда. Олар көбінесе
бірі тауарды иемденіп, ... ... ... ... және ... ... ... үшіншілері бұрын пайдаланылған машиналарды
сатуға шығарады.
Лизинг сөзі жалға берушінің көздеген ... ... ... ұзақ ... ... беруді білдіреді. Сонымен қатар жалға беруші
(лизингілік компания) құрал – жабдыққа және т.б. жалгерлік уақыты біткен
соң да ... ... ... – келген құрал – жабдық иеленуді қажет еткен кәсіпорынның ... ... екі жолы ... құрал – жабдықтың жаңасын өз қаржысына немесе ... ... ... ...... ... ... соңғы жағдайда мейлінше ұзақ мерзімге жалға беретін фирманы
табу қажет болады.
Лизинг бойынша объектіні жалға ... ... ... ... ... бөлігін иеленеді. Егер жалға алынған ...... ... ... ... ... оларды жөндеуді өз қаржысымен жүзеге
асырады. Ал жалға беруші сол құрал – ... иесі ... қала ... ... ... сөзі ... ... ширегінде, «Белл» атты американдық
телефон компаниясы өз телефон аппараттарын сатпай, тек жалға ... ... ... ... ... енді. Лизингтің кеңінен ... ... Оның ... 1952 жылы «АҚШ-та Юнайтед стейс лизинг
корпорейшн» алғашқы мамандандырылған лизингілік ... ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімде қаржыландару мен
экономикалық өмірдің ең ... ... ... ... Нарықта
өндірушілерге өнімді өткізу кезінде жалға беру ... ... ... келісімдерді қаржыландыратын жаңа компанияларының тобы пайда ... ... ... ... ... ... иеленудің әртүрлі жолдары пайда болды. Батыс Европада алғашқы
лизингілік компаниялар 50 – жылдардың ... және 60 – ... ... ... ... жылдам дамуына статус анықталмағандығы, көмек
болды. Лизинг арнайы на азаматтық, не салықтық заңмен ... 60-шы, ... ... ... ... ... елдерінде лизингті заңмен орнықтырғаннан
соң, экономикалық ... бұл түрі ... ... ... мен ... жоспарлау саласында.
Қазіргі кезде әлемдік нарықта лизингтік қызметінің негізгі бөлігі АҚШ –
Батыс Еуропа – Жапония үштігінде ... ... ... 80 – ... ... ... көлемі 15%-ға өсіп, 1989 жылы 115 млрд.
долларды құрады. 1981 – 1990 ... ... осы ... ... ... ... 64 ... долларға жетті. Айта кететін жайт, бұл жылдары жапон
экономикасында ешбір салада мұндай өсу динамикасы ... ... ... ... ...... инвестиция – жалпы
капитал салымдары да ... ... ... 80 – ... соңында
Ұлыбританияда бұл көрсеткіш 20%, ГФР – 15%, Францияда – 17%-ды ... ... ... бір ... ... ... лизингтің әр
түрлі түрлері бар (кесте 1).
Халықаралық лизинг ... ... ... ... ... түрлері ... ... алу ... ... және ... ... ... берушінің ролі |Экспорттық және импорттық ... ... жай – күйі ... ... ... ... – |
| ... лизингі ... ... ... әдісі |Қаржылық немесе жедел ... ... ... ... ... ... сервистік немесе |
|көлемі ... ... ... |Заемдік қаражаттарды ... ... |
| ... ... ... ... ... |Толық, бөлшек – бөлшек төлем арқылы |
| ... ... ... ... ... ... ... |Жедел немесе жаңадан ... ... саны |Екі, үш ... одан да көп ... ... ... ... бойынша келісімнің кеңінен таралуы сыртқы экономикалық
операцияларда орындалатын суда, контейнер және т.б. объектілерді жалға ... ... ... ... ... ... өндіру құрал – жабдықтарын
жалға беру кезінде кең ... ...... ...... кең таралған формасы,
әсіресе дамушы елдердегі фирмамен ...... ... ...... қалдық құнымен қоса есептелінеді және бір жылдан төрт
жылға дейін созылады.
Қолданылға құрал – жабдық лизингі өндірістердің негізгі қажеттіліктерін
қолға түсірудің ең ... ... ... ... Бұл әдіс ... ...... сату – ... ... ... ... ие. ... ...... машиналар мен құрал – ... ... өзі ... берілген техниканың дұрыс жұмыс істеуіне кепіл
болады. Қолданылға құрал – ... ... ... ... ... құрал – жабдықтарды жеткізуде кең қолданылады. ... ... ... тұрақты негізде жалға алады.
Қаржылық лизинг. Жалгерліктің бұл түрі ... мәні ... ... ... ... болып келеді. Қаржылық лизинг орта және ... ...... ... периудымен және кәсіпорындағы құрал –
жабдықтың құнының толық және үлкен бөлігімен сипатталады. Жалгер жалгерлік
мерзімі өткеннен соң, ... ... ... жалға берушіге қайтаруы;
келісім – шарт мерзімін ұзартуы тиіс, бірақ бұл жағдайда жалгерлік шығарып
тастауы ... ... ... ... алушы объектісін қалдық құнымен
сатып алады. Үшінші жағдай бойынша ... ... ұзақ ... ... ... алған объектіні сатып алу кезеңінде иемдену ... ... ... ... басты белгілерінің бірі келісім
– шартта көрсетілген және тоқтатуға болмайтын келісім – шарт мерзімі. ... – шарт ... ... екі жақ ... ... статусқа ие
болады. Кейбір келісім – шарттар лизинг алушының келісім – шарттарынан ... ... ... ... ... көп ... – қайтарымды
лизинг (лиз – бэк) болып табылады.
Қайтарма лизинг. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сату орнына жалға беріп, келісім – шартқа отыруына
итермелейді. Қайтармды ... ... ... ... сату ... ... мүмкіндік береді. Дайын болған өндіріс өнімдері жаңа
капитал салымдарына пайдаланылады немесе айналымға ... ... ... құн мен ... ... ... жаңа ... алымдарынан
түсетін кірістердің өсу мөлшерімен байланысты.
Келісім келесі реттілік ... ... ... ... беруші мен жалгер арасында лизингтік келісімдер жасалады;
2) лизингтік фирма құрал иесі – жалға ... ...... ... ... ... лизингілік келісім – шарт шарттары бойынша жалгерлік
төлемдерді төлеп отырады.
Қайтарма лизингтің кеңінен қолданылатын объектілеріне ... ... ... ауыр ... ... құрал – жабдықтар,
транспорттық заттар. Кейбір жағдайда қайтарым лизинг келісім – шарттарының
объектісі болып жер де ... ... ... ... келісім
мерзімі аяқталысымен жалға ... ... ... ... ... ... Тек ... жағдайларда жалгер жалға алған объектіні
ағымдағы нарықтық бағамен сатып алу міндеттемесі болады.
Қайтарма лизингтің маңызды артықшылығы – ... ... ... ... көзі ... ... ... кеңінен
қолданылатын инвестициялық салықтық жеңілдіктерді пайдалану мүмкіндігі
болып табылады.
Қайтарма лизинг ... ... ... ... ... ... ... қорды арттырудың ең тиімді және арзан әдісі болып
табылады.
Жедел лизинг. Лизингтің бұл ... ... ... ... мерзімі өнімнің өмірлік цикілының мерзімінен айтарлықтай қысқа.
Құрал жалгерлік уақытында толық амортизацияланбайды, кейін оны қайта жалға
беруге байланысты ... ... ... тұлғаға қайтарылады (мысалы, бір
реттік немесе мерзімдік пайдаланылатын ұшақ, ... ... ... ... сауда компанияларының құрал – жабдық өндірушілерге ұсынылуымен
сипатталады.
Тәжірибеде жедел лизинг келісімдері әдетте үш жылдан аспайтын ... ... ... ... ... ... – жабдыққа техникалық қызмет
көрсетіп, жөндеп ... ... ...... отыру міндетін өз
мойнына алады. Себебі лизингтің бұл формасы бойынша жалға беруші ... ... ... үшін ... ... болады.
Жалға берушінің ұсынатын қызметіне байланысты лизинг «ылғалды»,
сервистік және толық лизинг бола ... Таза ... ... ... ... ... ... ешқандай қызмет көрсетпейді, барлық құрал ... ... ... ... ... өз мойнына алады.
«Ылғалды» немесе арнайы қызмет түрлері көрсетілетін лизинг. Лизингтің
бұл түрінің ерекшелігі – ... ... ... ...... ... ... салық төлеу, сақтандыру ... ... өз ... ... Бұл да бір ... қосымша түрі, өйткені
лизингтік фирма қосымша ... ... ол ... ... ... құнына қосады.
«Ылғалды» лизинг бойынша жалгерлік операциялар әсіресе ұлттық валютасы
конверсияланбайтын елдердің жалгерлері үшін өте тиімді, себебі бұл ... ... ... ... ... құны төмен.
Мысалға алатын болсақ, транспорттық құрал – жабдықтар лизингі ... ...... тек қана ... сонымен қатар
оған техникалық ... ... ... ... Кей ... ... ... ағымдағы қызметін көрсетулер,
тіпті жанар май құны да кіреді. ... ... ... фирма транспорт
паркін оңай бақылап, қажыр – ... ... ... ... ... ... лизинг келісімінің шарттары бойынша жалгер
шығындарды қайта есептеуіне байланысты, себебі лизинг ... ... бір ... ... әр ... ... – жабдыққа кеткен өндірістік
шығындар жөнінде есеп алады.
Лизингілік фирма жоғарыда айтылған бірқатар қызмет ... ... ... ... ноу – хау ... ... беріп отырады.
«Ылғалды» лизинг келісімдері негізінен машина және құрал – жабдықтарды
өндіруші фирмалардың ... ... ... бұл түрі ... ... құрал – жабдық нарығында кеңінен дамуда.
Сервистік лизинг – бұл құрылыстар саласында ... ... ... ... Бұл келісім мәні мынада: жалгер
компания жалға беруші бірнеше фирмалармен көптеген келісімдер жасайды. ... ... ...... ... ... фирмалардан құрылыс техникасын,
эксплуатациялық персоналдарды жалға алып, оларға сәйкесінше ... және ... ... де бірқатар қызметтерді, яғни көмектерді
алады.
Толығымен қызмет көрсететін лизинг жалға беруші фирмаларының жалгер
компаниясының ... ... ... ... ... ... үлкен ынталылығын көрсетеді. Берілген лизинг түрі
«ылғалды» лизингпен ортақ, ұқсастықтары көп, алайда жалға беруші тұлғаның
көрсететін ... ... ... ... ... ... жүзеге асуы, құрал – жабдықтарының дұрыс жұмыс істеуіне
қажетті шикізат жеткізуші кәсіпорын, жұмысқа ... ... ... ... ... ... ... көрсететін маманданған жұмыс күшін
жинау.
Толық төлемді ... ... ... ... шығу ... ... мерзімге жасалады. ... ... ... ... ... ... ал жалгер жалгерлік келісім шарттары
бойынша сол құрал – жабдықтарды пайдаланылады. Жалға беруші келісім мерзімі
ішінде жалгерлік ... алу ... ... ... ... ... ... төлемді лизинг объектілерінің физикалық істен шығу уақытынан
бұрынырақ мерзімге жасалады, сондықтан жалгерлік мерзімінде объект ... ... ... ... ... ... ... құнын ала алмайды. Бірақ оны қайтадан жарамсыз болғанға дейін жалға
береді.
Компенсациялық лизинг. Лизингтің бұл түрі бойынша жалға ... ... ... ... төлемі сол құрал – жабдықтарының өндіретін
өнімімен (І нұсқада), ... ... ... ... – жабдықтарының жұмысымен
байланыссыз қарама – қарсы шикізат немесе ... ... ... ... ... ... операциялар мен ерсілі – қарсылы сауда
келісімімен ұқсас, яғни ... ...... айырбасы.
Компенсациялық лизинг кеңінен танымал.
Компенсациялық лизинг келісімдерін жасасқан кезде екі жақ шешімі қажет
бірнеше проблемаларға тап ... ... ... ...... ... ... фирмалардың жалгер фирма ұсынатын ерсілі –
қарсылы сауда тауарларына қызығушылығы болмайды. Бұл ... ... ... ... жақ ... ... үйін қосу қажет болады.
Лизингілік келісімдерді қатысушылар санына байланысты үш категорияға
қарастыруға болады: екі жақ арасында ... ... ... жақ ... лизинг және көп жақ арасында жасалатын лизинг.
Екі жақ арасында жасалатын ... ... ... және жалға
беруші бір фирма атынан ... ... Ескі ... ... дегеніміз құрал – жабдықты ... беру үшін ... Ал ... ... жалға беруші роліндегі, құрал – жабдықтарды
иеленген фирманы айтамыз. Келісімнің бұл түрі ... ... ... ... ... ... Егер ... шарт қаржылық лизинг
фирмасында жасалса, онда жалға беруші болып өнеркәсіптік концерндер ... ... бола ... Егер ... ... ... яғни жедел
лизинг бойынша жасалса онды жалға беруші ... ... ... бола алады.
Екі жақ арасында жасалатын лизинг батыстың маман – эксперттердің айтуы
бойынша, жасалатын лизингілік ...... 5 – 7%-н ... ... жақ ... жасалатын лизинг қаржылық лизинг облысында кең
таралған. ... ол ... ... ... де ... Бірақ техника
бойынша қалдық құны дайын өнім бағасының инфляция ... ... ... ие. ... – мамандарының бағалауы бойынша үшінші жақ
арасында жасалатын лизинг. Батыстың фирмалар тәжірибеде кеңінен қолданылып,
барлық ... ... 80 – 85%-н ... жақ ... ... лизинг күрделі, үлкен маштабты объектілерді
қаржыландыру формасы ретінде ... ... ... кәсіпорынның кешенді
құрал – жабдықтары, авиатехника, суда, темір жол ...... ... ... ... ЖӘНЕ т.б. ... ... ролінде ұсақ
компаниялар мен ірі заемдық ... ... ... бұл ... ... ... лизинг деп те аталады.
Көп жақ арасында жасалатын лизинг ерекшелігі – жалға берушілер ... ... ... ... қажетті соманың тек бір бөлігімен
қамтамасыз етеді. Бұл сома ... ... оны ...... ... лизинг берушілер арасында тарату арқылы жиналады.
Жалға берілген ... ... ... ... ... ... ... институтционалдық ұйымдар оның ішінде банктер, сақтандыру
компаниялары, ... ... және т.б. ... лизинг болғандықтан,
кредиторлар лизинг берушілерден несие бойынша қарыздарды өтеуді талап ете
алмайды.
Тәжірибеде тікелей, экспорттық – ... ... ... ... ... ... ... 2)
9
Тауар өндіруші
Тапсырыс беруші
Реновациялық фирма
4 ... ... ... 6 8 ... ... көрсететін фирма
Сурет 2. Лизинг схемасы
Жалға беруші мен жалгер арасында келісім – ... қол ... ... соң ... ... маманданған лизгингілік компания банкіден несиеге
алған ақшаға (2) өндірушіден тауар ... ... ... өз иелігіне
алып, оны жалгерлік төлеммен жалға пайдалануға береді, ал тауарды өндіруші
жеткізіп береді (4). ... ... ... үшін ... ... соң ... ... банкіге несиені қайтарады (6). Жалгер өнімді тапсырыс
берушіге жеткізеді (7) келісімнің шарттары лизингілік ... және ... ...... ... ... көрсетуді қарастыруы мүмкін
(8). Егер ... ... ... жаңа болмаса, онда жалгер есебінен
мамандандарға компаниядан реновация жасалады (9).
Егер лизинг ғылыми ... ... ... ... ... ... онда оны ... инвестциямен қамтамасыз етеді және
лизигтін бұл түрі ливеридж лизинг атты иеленді.
Егер лизинг жалға ... қоса ... ...... ... ... құрылысты және т.б. жұмыстарды қаржыландырылған болса, онда лизингтін
бұл қай түрі пэкидж ... деп ... ... сату – ... алу келісімдерден төмендегідей
ерекшеліктермен ерекшеленеді:
• жалға берілетін құарал – жабдықтардын техникалық ... ... және сол ... ... ... ... ... белгіленеді;
• жалға беруші (лизингілік компания ) жалгерді жаңа, заман талабына
сай машиналар мен құрал – ... ... ... жөнінде
хабарландырып, келісім – шартқа қайтадан ... ... ... ... ... ... ... келісім шартта арнайы көрсетіп, (келісім мерзімі өткен соң)
қалдық құны бойынша жабдықты сатып алуға ... ... ... ... ... ... ... құқылы екендігі
жазылады;
• келісім – шартта екі жақ та келісімді бұзуға құқылы ... ... ... жалгерлік (аренда) жалгердің жалгерлік төлемді төлеуге қабілетсіз
болған жағдайда тоқтатылады.
Жалгерлік құны бәсекелестердін ... ... ... ... қайтарылған машиналар мен құрал – ... ... ... ... жалға беруші шығындар мен, салынған қаржы бойынша
түсетін пайдамен есептеледі.
Тең қойылымдардың (ставка) мөлшері жалгерліктін жалпы ... ... ... тең ... ал жалгерлік құны – тауар құнымен анықталады.
Құрал – жабдықтардың жалының төлем схемасы келісіммен немесе белгілі
бір график бойынша көрсетілетін суммамен және ...... ... 15 ... %-н ... ... ... және қалған сумманы график бойынша төленеді.
Сонымен қоса жалгерлік төлемдер бір – біріне тең және жеделдетілген
(жалгерліктің ... ... ... ... ... ... 1. 2. Лизинг үстемділігі
Лизингілік келісімде жалгер ... ... ... ... бар. Лизинг үстемдігі жөнінде айтқан ... ... ... ... оның ... банкілік несиені
негізге алу кажет немесе сату – сатып алу жөнінде шешім ... ... ... ... ... ... сатып алу қажет пе немесе лизингке
алған ... ме? ... ... жеке ... ... алу ... ... болғандықтан,бәрі қаржыландыруға тіреледі. Сондықтан лизинг бойынша
әсіресе қаржылық ... ... ... ... әдетте альтернативті банк
несиелеуімен салыстырылады.
Лизингілік келісімде жалгер әдетте ... ... кей ... ... ... ... – кәсіпорындарға өндірісті дамытуға мүмкіндік
береді және ірі бір ... ... ... ман заемдық
қаражаттарды тарату қажеттілігінсіз құралдарға қызмет көрсетуді
үйлестіре алады. Сонымен ... ... үшін ...... ... ... бір уақытта шешіледі;
2. Лизинг бойынша келісім 100%-қ қаржыландырумен қамтамасыз ... ... ... ... ...... ... құрал –
жабдық алуға кеткен шығын сияқты проблемалар оңайланады. ... ... ... қаражаттар бөлек бөлінеді.
4. Заем қаражаты тартылмайды және кәсіпорын баланысында жеке және ... ... ... ... ... төлемдер жабдықты жіберу және орнатудан соң өндіріледі.
Сонымен жалгерлік кәсіпорын төлемді жалға ... ...... ... реализациялаудан түсетін қаржы арқылы жүзеге
асырылады.
6. Лизингілік келісімдерде жалға берушінің ... және ...... ... ... ... ... қарастырады. Бұл,
әсіресе, құрал – жабдықты ... ... ... үшін ... персоналды тартуды талап ететін күрделі кешенді құрал –
жабдықтың лизингінде өте маңызды.
7. Лизингілік жалгерге белгілі бір периодта ... ... ...
жабдықты айтарлықтай қаржының шығынсыз жаңарып отыруға мүмкіндік
береді. Бұл ЭЕМ және тағы ... ... ... ... ... антуалдылыққа иеленеді.
8. Салықтық жеңілдіктер және басқа кейбір батыстық елдерде әлі ... ... ... ... мен ... – жабдықтарға
салынатын капитал салымдарының инвистициялық ... кей ... ... ... жөнінде келісімге келуге, кейде тіпті
ағымдағы банкілік ... ... ... ... ... ... ... лизингте жалгер еліндегі кедендік ережелер ... ие ... ... ... ... ... емес, қалдық
құны бойынша төлеу арқылы, жалгер кейбір жеңілдіктерді пайдаланады.
10. ... ... ... ... ... жүзеге асатындықтан,
жалгер кәсіпорын капитал салымдарын қаржыландыруға және өндірідген
өнімді реализациялауға кеткен шығынды бақылауға көптеген мүмкіндіктер
береді. ... ... ... ... ... ... ... себеп болады.
11. Кейбір лизингілік ... ... ... ... ... ... берілген мүлікті келісім мерзімі өткен соң
жеңілдіктен иеленуге құқығы болады.
12. Жедел лизингілік кезінде ...... ... ... ... ... ... мүлік иесі ретінде төлейді.
13. Лизингілік фирма жалгерге жобасының ...... ... және ... ... мерзімде орындалу
мәселесін шешуде маңызды бірігіп қызмет етіп көмектеседі.
14. Лизгиліктің өте ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Лизинг бойынша ... ... ... кең ... және күрделі көпсатылы
келісімге келу мүмкіндігі жалгердің нақты қабілеттілігіне ... ... ... ... Баға ... ... жалгер көзқарасы бойынша лизингтік келісімнің
басты үстемділік фирмасының жеткізуші – фирмадан оптималды нарықтағы
бағамен құрал – жабдықты ... ... ... ... ... ... ... ұмтылатын жалгер фирма қажетті құрал – ... және оны ... құны ... ... алу облысында өте әлсіз
екендігімен маңызды. ... ... ... байланыстары
арқасында бағаны төмендету мүмкіндікке ие. Лизингілік фирманың ... ... ... ... ... алу қаржылық қауіпсіз келісімді
қамтамасыз ету ретінде қарастырылады. Себебі жалгер төлем қабілетінен
айрылған кезде немесе келісімнің ... бір ... ... ... ... тауар нарығында құрал – жабдықты өз
пайдасына пайдалануға немесе басқа бір фирмаға ... ... ... ... ... сауда және ноу-хау
Шығармалар – бұл жаңалыққа және өндіріске пайдалыққа ие ... Олар ... және жеке ... ... келісімге стыруы
арқылы белгілі бір мерзімге сәйкесінше сийақы беріп, берілетін авторлық
куәлікпен (патонт) ... – жеке және ... ... басқа бір заңды немесе жеке тұлғаға
шығарманы пайдалануға, ... ... және ... белгісін пайдалануға
беруге рұқсат.
Лицензиялардың халықаралық саудасы – бұл экономикалық және әлеуметтік
прогресті ... үшін ... ... ... бірі. Қазіргі кезде
лицензиялардың халықаралық саудасының жылдық көлемі 15 млрд. $-ды құрайды,
ал лицензиямен шығарылатын өнім құны – 300 ... $-дан ... ... ... ... ... тұлғаның және кәсіпорынның
жекеменшігі болып табылады. Бұл елдерде шығармаларды ... ... яғни ... ... ... ... Ол ... шығарма
иесінің белгілі бір территорияларда бекітілген ... ... ... басшылық жасау құқығын құжаттандырылады. Бұл үшін ... ... ... алады.
Ішкі нарықта лицензиялармен қатар үлкен сұраныспен ноу – ... Ол ... ... қабілет және тәжірбиені көрсетеді, бірақ
құқықтық қорғалмайды. Ноу – хау ... құны ... жаңа ...
техникалық жетістікпен анықталады. Ноу – хау жобалау, құрылыс, ... ... ... ... ... ... тұрады.
Лицензиялар экспорты мен импорты лицензиялдық келісімдерге, келісім –
шартқа ... ... ... ... – хау ... ... белгілі бір ерекшеліктерге ие:
• екі жақ ноу-хаудың пайдаланатын, конфинденциалдық немесе құпиялылығын
көрсететін мазмұның анықтауы қажет. Осы ... ... ... ... ... ... ноу-хау мазмұның
талдауға ұмтылады;
• білім алмасу міндеттемесінің бүкіл кешенің толықтай талдалады;
• экспортерлардың кепілдік міндеттемесі ... ... ... және оның ... заманғы техникалық деңгейі мен
шешімділіктің қажеттік тазалығы ерекше өңделеді;
... ... ... бір – ... ... ... сақтау саласындағы міндеттеріне басты назар
аударылады.
Егер келісім кезінде өндіріс ... ... ... ... ... болмаса, келісімге қол қоймас бұрын келесі тұлға келісімге қол
қойылмай қалса, ашылған құпияны ... және ноу – хау ... ... өз ... алатыны жөнінде алдын – ала келісу қажет.
Әлемдік тәжірибеде негізгі ноу – хау алмастырымдылығы болып ... ... ... ал жеке құрастырушылар мен ... ... ... ... байланысты потенттерді ноу-хауды
ойлап таппаған бірнеше иесі болуы мүмкін.
Лицензияларды сату иелері арасында және потент және ноу-хау тұтынушылары
арқылы жүзеге ... ... – ақ ... да ... ... ... делдалдық қызметтерді жобаға шығармалар мен ноу-хау
енгізетін инжинирингілік компаниялар жүзеге асырады. әлеуметтік лицензия
саудасына өз атына ... ... ... ... ... жабдықтап, ноу-
хау және құрал – жабдықтық кешенімен кері сатуды маманданған фирмалар саны
көбеюде.
Халықаралық саудада лицензиялық келісімдердің үш түрі ... ... ... ... ... ... басқа
лицензиоттарға сату құқығын шектемейді, сонымен қатар оларға өздігінен
шығармалар мен ноу – ... ... ... ... және ... ... құқықты шектемейді.
Айрықша лицензиялық келісім лицензиотқа монопольды құқық береді, сонымен
бірге оны басқа ... және ... ... ... ... ... ... Лицензиат белгілі бір аймақта анологиялық лицензияны
сатуға құқылы болуымен қатар, өзі шығармалар мен ноу-хауды ... ... ... өнім өндіріп, сол территорияларда сатушы болады.
Толық лицензия сату тікелей ... ... ... ... ... сол шығармаға құқығын жоғалтады.
Лицензилық келісімдердің бағасын анықтау өте қиын ... ... ... мәні ... жеке ... және ... мен ... бәсекелестік мотериалдарды табу сирек кездеседі.
Баға белгілеу күрделілігі лицензияның тұтынушының құны әрбір тұтынушыға
индивмдуалды ... ... онан ... ... ... ... анықтауда келесі әдістері кенінен таралған:
• лицензиордың ... мен ... ... ... ... шығыны
мөлшері бойынша олардың бағалы белгіленеді;
• өңдеушіге минималды бағамен, егер одан төмен ... ... ... ... ... ... ... пайдалану кезінде алынуға мүмкін нәтижеге
жету үшін қабылданған алтернотивті ... ... ... мәні ... ... мен ... ... лицензиалдық келісімдерден
бұрынырақ жасалған прецеденттер бойынша.
Лицензиялық төлем ... ... ... және ол оның ... ... тек ... бір бөлігін құрауы тиіс. Халықаралық сауда
тәжірибесі ... ... ... ... шамамен пайдасын жалпы
суммасының 20-40%-н құрайды.
Алайда лицензияттың ... ... ... лицензиялық келісімін
дайындау этапында есептеу үлкен қиындық туғызады. ... ... ... ... ... жасап, лицензия бағасын ... ... ... ... ... ... ... сомасың 5-6 %-
на белгілейді.
Лицензия құны техникалық ... мен ... ... ... ... ... лицензия құны отентпен қорғалатын
туындылармен салыстырғанда ... ... 10-20 %-ға ... сату – ... алу кезін біз Жапония тәжірбиесіне сүйенеміз,
өйткені көптеген елдерде ноу-хау сату ... ... ... ... ... лицензияны тек бір ғана станокқа емес, ... ...... ... ... ... ... кешенді сатып алуға алады.
Лицензия сату – алға шығудың “сатушыны сатып озудың” нақты мүмкіндігі.
Жапондықтар ... ... ... тек қана лицензия сатып алумен
және оларды енгізумен айналысты. ... ... ... ... сатумен
айналысуды қолдап, айналыса бастаған ... ... ... ... ... ... айналыса бастады. Бұл ... ... ... ...... лицензия сатуға
мүмкіндік берді. Соңғы 30 жылда Жапониада 33/50 лицензия ... ... 10 ... 208/6 ... ... жетістіктерге Жапония белгілі бір басқарушылық стратегиялардың
көмеегімен жетті. Оны әлемдегі нарықта бағытталуы ... ... ... ... ... ... айрықшаландырады.
Әлемдік нарықта сатылатын лицензияның 70-80 жылдары ... ... бұл ... ... және тек 20% ... ... ... мақсаты – технологияны өз ... ... ... АҚШ ... ... ... сатады.
АҚШ - әлемдегі лицензияның жұмыс жүйесі өте жақсы жұмыс жасайтын бірден
бір ... ... ... алу ... жаңа өнім ... ... қысқартуға байланысты. Ғылыми – зерттеу жүргізу және ... ... ... және ... ... алу ... ... шығын
қатынасы әр елде әртүрлі: АҚШ-та 6,2:1, Жапонияда – 16:1, ... ... ...... ... ұйым үшін ... оны ... ноу-хау құпиясын сақтауды
үйренгені дұрыс. Бұл үшін ноу – хаумен тек қана реализацияны қамтамасыз
ететін ... ... ... ... ... ... адам біле
алады.
Әлемдік нарыққа шығу үшін ноу – хаудың қайда пайдаланылатынын, кім ... ... оған ... етуге құқылы болатынын және оны қандай бағаға
сатқан дұрыс екндігін анықтап алу қажет.
2.3. Инжинерлік – ... беру ... ... ... ... – бұл ... ... - кеңсе
беру фирмаларының, сондай-ақ өнеркәсіптік, ... және ... ... ... комерциялдық және ғылыми техникалық
қызметтер кешенін ұсынатын қызмет түрі. Инжинирингті ... ... ... ... ... ... ... мен т.б. шығындар
нәтижелерінің ең жақсысына қол жеткізу ... ... ... ... ... анықтауға болады.
Халықаралық компанияларының операциялық өз бетінше, жеке түрі ретінде
инжиниринг келісім негізі бойынша бір ... ... ... екі ... ... объектіні эксплуатацияға енгізу, ... ... жаңа ... ... ... ... ... өндіріске енгіздіруді жақсартуға байланысты инжинерлік – техникалық
қызметінің жеке немесе ... ... ... ... ... ... ... қызметтерді пайдалануды қалайды.
Келісім негізі бойынша инжинирингке жаңа объект құрылысына қажетті
қызметтер мен ... ... ... ... ... ... Оның өзі жеке ... құралы бола алатын инженерлік – техникалық
қызметінің жеке үш түрінен тұрады:
• консультаивті инжиниринг объектіні жобалау, ... ... ... ... ... бақылауда интелектуалдық қызметімен ... ... ... ... ... ... ... және эксплуотациясына, энергия, су, транспорт және т.б.
жобаларды өндеуге қажетті технологияларды жеткізуден тұрады;
... ... ... инжиниринг құрал – жабдық, техниканы жеткізу
немесе ... ... ... сияқты, сонымен қоса қажет жағдайда
инжинерлік жұмыстардан тұрады.
Инженерлік – ... ... ... ... ... ... рекомендациялар және т.б. құжаттар зерттеулерінің
нәтижесі түрінде жасалады.
1982 жылы эксперттер тобы ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптік өнім жеткізу жөнінде
шешім қабылдайды. Бұл «басшылық» ... ... мен ... ... келісімге отыруға қажетті шарттар мәні мен қажетті анықтамалардан
тұрады.
Консультативті қызметтер өнеркәсіптік жобаны жүзеге асыру ... ... ... болады, бірақ қандай да бір құрылыстық
жұмыстар мен лицензияны алу немесе технология ... ... ... ... өзі ... – техникалық қызметтер
саласына жатпайды. Олар өндірістік – техникалық ... ... ... ... туралы халықаралық келісімдер жасау басшылығы»,
«Өнеркәсіптік объектілерінің жиыны жөнінде келісім жасау ... ... ... инжиниринг келісімі барлық ... ... ... ... оның қосымшасында нақты көрсетілетін нақты белгілі бір
қызметтерді қамтиды. Мұндай келісімдер ... ... ... ... ... ... маркетингпен, техникалық
бірлескен қызметтермен, кадрларды дайындаумен байланысты екі ... ... ... қандай да бір жобаның барлық этаптарын
қамтиды немесе қандай да бір ... ... ... ... ... этап. Осы бойынша «жоба» термині келісімде нақтыланған ... ... ... ... бөлігін қамтитын консультативті инжиниринг
келісімі бір этап табысты аяқталған соң, жасалады. Жобаны жоспарлау, ... ... ... ... ... ... ... ету,
материалды – техникалық қамсыздандыру, құрылысты ... ... ... ... ... – осының бәрі этаптар болып
табылады.
Инжинирингтің алғашқы ерекшелігі – өндірістік қызмет формасының ... ... ... ... көп ... ... ... заттық формасына емес, әр түрлі жағдайда материалдық сипатта болып
пайдалы сипатта көрінеді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру үшін қажетті нақты тәжірибе мен
білімде икемделу және жүйелену, өнделу болып табылады. Жобалау ... ... ... ... ... ... болып жобалық және
техникалық құжаттама табылады, алайда ... ... ... өндірістегі сызбаларға қажетті уақытқа байланысты болмайды. ... ... ... жалпы уақыт шығындарының тек кішкене бөлігін
қамтуы мүмкін. Инжинирингілік қызметтің өзге түрлерінің ... ... ... ... ... ... оқыту немесе объект құрылысын
басқару процесі.
Инжинирингілік қызметтің екінші ... - ... ... ... және дайындаумен, материалдық ... ... ... және ... бір ... уақытқа есептелген мерзімде
тұтынуды ... ... ... ... ... құрамына кірмейді. Осынысымен инжиниринг ақырғы тұтыну, ... ... ... қызметтерден ерекшеленеді. Сондықтан инжинирингілік
қызметтерге жобалық немесе банкілік, сауда кәсіпорын, ... үй және ... ... ... ... ... қызметтер жатуы мүмкін, бірақ
оған қызметкерлердің қаржы, сауда операциялары және ... үй ... ... ... ... ... ... жоспарлау, ұйымды
жақсарту жұмыстары және өнімді өткізу мен ... ... ... ... ... ... және ... операциялары оған
жатпайды.
Үшінші ерекшелігі өндірістік қызметінің ерекше сферасы ретінде
коммерциялық сипатқа ие, сату – ... алу ... ... ... ерекшелігі оны қызметтен ноу – хау, лицензия және
технология саласындағы бөлімнің өзге ... ... ... ... ... сату – сатып алу объектісі берілген ... ... ... ... ... және ...... коммерциялық және т.б. білімдер мен тәжірибе алмасу қызметтері
болып табылады. Бұл қызметтерді сол ... ... ... ... ... ал ... құны ... олардың өндірісіне
қажетті уақыт шығынымен анықталады.
Инжиниринг ... ... ... және ноу – хау ... – шектеулі сатушылар саны айналысатын қазіргі уақытқа
өндірістік сипаттағы ... жаңа ... ... асуы, іске асуы. Бұл
жағдайда сату – сатып алу объектісі болып көрсетілген білімді ... ... ... қызметтер емес, монополиялық тауар ретінде сол
айтылған білім табылады. Нәтижесінде ноу – хау ... ... ... ... ... ... емес, сұраныс пен ұсыныс қатынасы арқылы
анықталады және ол ... баға ... ... ... ... ... технологиялық және т.б. білімдерді алмасу әдісі болып табылады, бірақ
олар технологиядан тауарды көрсетеді.
Ең күрделі коммерциялық проблемаларының бірі – ... ... ... ... ... ... құны объект сипатына байланысты оның
құрылысына жұмсалған жалпы ... ... 20%-ға ... ... ... ... бағаны анықтау үшін тапсырыс ... ... дәл ... сұраныстарын бірдей бірнеше инжинирингілік
компанияға ... ... ... ... ... ... ... немесе есептеу жолымен баға базасын анықтап оқып үйретеді. Сонымен
бірге төмендегі кеңестерді ... ... ... ... ... еңбекақы қойылым (ставка) және т.б.
мүмкін болатын бәсекелестік ... ... ... ... ... ... ... мамандар еңбегі өндірісіндегі айырманы көрсететін түзетулер
болуы тиіс;
3) келісімде ... ... ... ... ... ... төлем орнын толтыруды есепке алудың қажеті жоқ, себебі олар
жеңілдіктер сипатына ие және олардың ... ... ... ... ... тапсырыс саудаласусыз болған жағдайда, бағаға
базистік бағадан 50% мөлшерінде үлкен резервті ... жөн, ... ... бағыт – бағдарлық сипатқа ие.
Инжинирингілік компаниялар мен ассоциациялар бәсекелестікті азайту үшін
әлем бөлігін іс – әрекет зоналарына бөліп қарастырады.
2.4. Туристік қызметтер ... ... ... ... ... сай ... ... қызметінің мәні мен
мазмұны
Халықаралық туризм операциялары – бұл әртүрлі ... ... мен ... ... тауарларды ұсынуға бағытталған шетелдік
туристің кең көлемді мәдени, ... ... ... ... ... ... туризм шетелге шығатын, бірақ онда
ақылы қызметпен айналыспайтын тұлғалардан тұрады.
Халықаралық тауар айналымында туристік қызметтер ... ... ... ... ... ... туристік қызметінің өзіндік
ерекшелігі мен ... – осы ... ... шығынымен және шетелдік
валютаның көмегінсіз жүзеге асуы ... ... ... ... барған
елдегі туристік индустриядағы кәсіпорын ұсынған қызметтерді пайдаланылады.
Сондай – ақ олар ... ... ... валюталарын жергілікті валютаға
айырбастап, ... бір ... ... ретінде зат алып, сыртқа
шығарады.
Халықаралық туризм халықаралық экономикалық қатынастар ... ... ... ... ... зор ... ие болып мемлекеттер
арасындағы саяси, экономикалық және мәдени байланыстарға елеулi жер ете
бастады. Халықаралық ... үшiн ... ... тез өсуi және ... күрт ұлғаюы тән. Мәселен, 1950 ж. ... ... ... қамтылған болса, 1960 ж.- 71 млн.адам, ал 1990 ж. –400 млн. ... ... ... ... ... және ... ... үшiн
маңызды валюталық түскен түсiмдер валюталық түсiмдердiң елеулi бөлiгiн
құрайды. Мәселен туарлар мен ... ... ... түсiмдердiң жалпы
сомасында шетелдiк туризмнен түскен ... үлес ... ... Грецияда 35 – ды, Португалияда 20 – ға ... ... ... 10-12 –ды, ... – 52 – ды құрайды. Көптеген дамушы елдерде
туризмнен түскен түсiмдер ... мен ... ... ... ... ... (Үндiстан, Египет,Парагвай, Коста-Рика)
Бiрқатар елдерде бұл көрсеткiш бұдан да жоғары: ... 20 , ... ... ... –55 , ... –70 ,-дан жоғары. Халықаралық туризм батыс
Европа елдерiнде әлемдiк туристiк нарықтың 70 ... ... және ... 60 –ға ... ... ... 20 –ы Америкаға , 10 -дан ... ... ... және ... ... ... туристiк ұйымның сыныптамасы бойынша елдер-туристердi
шығарушы және туристердi ... ... ... ... ... БАҚШ, Бельгия, Дания, Германия, Голландия, Новая Зеландия, Швеция,
Австралия, Канада,Англиялар жатады.
Туристердi ... ... ... Италия, Швейцария, Франция,
Кипр, Греция ... ... ... ... ... ... туризмнiң көтерiлуiнiң бойында ең басты ... ... ... ... Бiр жағынан iскерлiкпен тану мақсатындағы
сапарлар көлемi көбейедi, ал екiншi жағынан көлiк байланыстары ұлғайып
сапарлардың ... ... ... ... ... халықаралық
байланыстармен мәдени аймастырулар дамиды, адамдардың бiрiе бiрi дұрыстап
танып түсiну ынтасы күшейе түседi.
Халықаралық ... ... ... ... ең ...... ... соның iшiнде капиталистiк ... ... ... ... ... ... ... және мәдени деңгейлерiнiң дамуы, ... ... және сол ... ... ... ... еңбек ақысын алуы және т.б.
Көлiктiң алға қарай қарай ұлғайуы ... ... ... ... ... Бұл ... төмендегендiгiне
байланысты авиациалық көлiктi кеңiнен пайдануға әкелдi. Халықаралық
туризмде ... және ... ... ... ... оған себеп болған автомобилдық жолдар жүйелерiнiң кеңейуi және
ұлғайуы және техникалық ... ... ... ... ... қонақ үйлер, мейрамханалар, кафелер және т.б. санының ... ... ... ... ... ... ... валютаны шығаруға шектеудiң
әлсiреткендiгi, сондай-ақ шекаралық формалдықтың ... ... ... ЕЭС ... ... ... ... үлкен әсерiн тигiзгендiгi белгiлi бiр
елдердiң туризмнен түсетiн валюталық түсiмiн көбейтiп шаруашылық саласының
бiр түрi ... ... ... құру ... индустрия дегенiмiздiң түсiнiктемесi өнеркәсiптiк, көлiктiк
және саудалық кәсiпорындардың туристiк қызметтермен туристiк сұранысы бар
тауарларды шығару және сату ... ... ... ... ... да ... ... көлiк, қоғамдық тамақтанын жерлер, туристiк кәдесыйлармен басқа ... ... ... ... ... ... 30 млн. ... адам қызмет етедi.
2.4.2. Туристiк қызмет түрлерi.
Букiләлемдiк рынокта ... ... ... ... қызметтiң
түрi өте көп. Оларға төмендегiлер жатады:
- туристердi орналастыру (қонақ ... ... ... ... ... ... елге ... және елдiң iшiнде әр турлi ... ... ( ... туристердi тамақпен қамту (мейрамханаларда, кафелерде, барларда,
таверналарда және т.б);
- туристердiң ... ... ... ... ... және ... жерлерге, фестивальдарға ) апару;
- туристтердiң iскерлiк сұраныстарын ... ... ... ... ... және ... құжаттарды толтырып рәсiмдеуге (паспорттарды, визаларды және т.б.
Туристке оның қалауы ... ... бiр ... ... ... толық қызмет турлерiн көрсетуге болады. ... ... ... ... – тур немесе пэкидж – турларды сату арқылы көрсетiледi.
Инклюзив – турлар көбiнесе ... ... ... және
туристердi қажеттi жерге және керi жеткiзудiң құны арнайы жасақталған
инклюзив – ... ... ... олар ... пайдаланатын тарифтерден
төмен болады.Сондай – ақ, оның ... ... ... ... және ... осы елде ... ... тағы да басқа қызмет
түрлерi көрсетiледi. Инклюзив – турдың жалпы ... ... ... елге дейiнгi тарифтен ... ... ... ... ... ... ... – турдың қызмет түрлерiне ... ... ...... ... ... ... қызметтi көрсетедi,
бiрақ оның iшiнде жол шығындары болмауыда мүмкiн. Көбiнесе пэкидж-турлар
күнi бұрын жарнамаланған бағдарлама ... ... екi ... арасында негiзiнен принципиалдық айырмашылық
жоқ. Батысевропалық елдерде “инклюзив – тур” деген ... ... АҚШ – та ...... деген пайдалынады.
3. Халықаралық туризмнiң түрлерi
Халықаралық туризм ... ... ... ... сапар мақсатымен, сапар шығындарымен, жастық құрамымен,
сезонымен, ... ... ... ... ... туризмның келесi түрлерiн айырады:
• курорттық – демалумен көңiл жазу ... ...... ... және ... ... танысу;
• ғылыми – ғылыми – техникалық, ... ауыл ... ... ... ... ... iскерлiк- iскерлiк келiсiмдер жүргiзу сапарлары;
• этникалық – ағайын-тумалармен кездесу сапарлары;
Өткiзу әдiсi ... және ... ... ... фирмалар немесе еркiн ұйымдар өткiзетiн ұйымдастырылған туризм
екi топқа ... ... ... күнi ... қабылдайтын елмен жасақталып келiсiлген
маршрут бойынша;
• еркiндiк, немесе қабылдайтын елмен келiсiлмеген бағдарламасыз.
Ұйымдастырылмаған туризмде туристер тобы ... ... ... өз елiнiң немесе қабылдайтын елдiң туристiк фирмаларының
көрсететiн қызметiн пайдаланбайды.
Қатысушылар ... ... және ... ... ... қызмет көрсету туралы келiсiмдердiң түрлерi
Туристтiк операцияларды iске асыру ... ... ... өндiрушiлермен туристiк фирмалар арасында және ... ... ... ... ... қатынастар болады. Ол
келiсiмдердiң мазмұны мен мағынасы әр түрлi болады.
Туристiк қызметтi өндiрушiлерiмен ... ... ... үйлер,
мейрамханалар, экскурсиялық бюро) турагенттер немесе турөкiлдiктерi
арасында көбiнесе агенттық келiсiм болады.
Агенттық келiсiмнiң ... ... ... деп аталатын
өндiрушiнiң қызметтi туристiк агентке беруi, сондай-ақ осы ... ... ... сату ... ... ... инклюзив-турларды принципиал атынан
және есебiнен беру көзделедi. Оның iшiнде агентке жүктелген мәселелердi
орындау жөнiндегi ... ... ... қызмет ету аймағаның көлемi,
оның принципиалға қатынасты құқықтарымен мiндеттерi, ...... ... ақы ... тәртiбi көрсетiледi.
Агенттық келiсiмдi жазба турiнде және ауызша түрiндеде ... ... ... ... ... ... ... келiсiмдi жалпы
лицензия деп атайды. Оның iшiнде лицензия алған фирманың атауы және мекен
жайы, көрсететiн туристiк ... ... ... ... ететiн ауданы,
принципиалдың атауымен мекен-жайы көрсетiледi.
Принципиалдықты орындайтын iрi компаниялардың, көбiнесе өздерiнiң
лицензияларының ... ... ... ... олар ... ... арнайы варианттарды пайдаланады.
Агенттке лицензияны беру көбiнесе арнайы шарт ... ... ... Бұл шарттар туристiк агентствоның айналымының мөлшерiмен ,
оның орналасуына, агентствоның иесiне және ... ... ... ... Осы ... ... ... принципиал:
- агенство билеттермен туристік ... тек қана ... ... ... ... ... белгілі бір комиссияны алуға құқылы, бірақ ол оның жартысын
клиентке немесе басқа ... ... ... ... болмайды.
Комиссияны бөлуге қатаң тыйым салынады;
- қызметті сатқаннан түскен ... ... ... ... және ... ... ... туристік қызметті сатқандығы жөніндегі барлық құжаттар принципиалмен кез
– келген уақытта тексеріле алады;
- агенство, принципиал ... ... ... ... ... етуі қажет.
Агенттік келісімге көбінесе, агенство басқа фирмалармен ... ... және ... қызметті басқа фирмаларға сатпайтындығы
жөнінде ескерту жиі қарастырылады. Принципиал туристік агенствоға белгілі
турстік қызметтерге (билет сату ... ... ... ... ... ... ... берген жағдайда, турстік агенство бас (басты) деп
аталады.
Агенствоның комиссиялық сыйлық мөлшері оның ұсынатын ... ... ... ... ... авиациялық турларды сатқан кезде
агенство 5 – 7,5% мөлшерінде комиссиялық сыйлық алады, ал автобустық ... ... – 10 – 15% ... ... ... ... ... жүйесі көлік қызметтерін
сатуға кеңінен тарады. Халықаралық практикада агенттік келісімнің, ІАТА
халықаралық ... ... ... ... типтік шарттар
агенттік келісімі кеңінен пайдаланылады. Бұл ... ... сату және ІАТА ...... ... немесе
бөлек орындарды күні бұрын резервілеуді, ІАТА-ның шартындағы келісімі және
құқығы бойынша қарастырылған. Әрбір сатылған ... ... ... үшін ... ... көбінесе 7,5% мөлшеріндегі комиссиялық
сыйлық алады. ... ... ... ... ... өзінің сауда маркасымен пайдалануға рұқсат беріп, инклюзив – ... үшін ... ... тарифтер береді.
Өзінің жағынан агенство авиақызметтер көлемін ... ... ... ... ... принципиалмен сатылған билеттер үшін
таза есептесуге, принципиалдың ... ... ... ... ... ... ... дұрыстап ұстауға міндеттеледі.
Франшиза келісімі.
Бүгінгі таңда туристік қызметті шығарушылармен турагенство араларында
франшиза жүйесі деп ... ... ... ... Ол ... ... сәйкес келеді де, дегенмен де одан да ... ... ... ... ... ... процесіне
байлау арқылы жүргізіледі. Франшиза жүйесі екі жақ ... ... ... ... тарау. Халықаралық сайыстық сауда түрлері
3.1. Халықаралық аукциондар
Халықаралық сауда аукциондары – көпшілік ... ... ... – ала
келісілген уақыт пен арнайы белгіленген орында сатып алушылар тауарларды
алдын ала ... ... ең ... баға ... ... ... меншігіне өте
алатын арнайы ұйымдастырылған, ... бір ... ... белгілі бір
орындарда жұмыс істейтін нарықтар.
Аукциондарда жеке қасиеттері бар ... ... Бұл ... немесе
ұқсас тауардың басқа тауармен алмастырылуына жол ... ... ... ... ... ... дәмі және ... әртүрлі болуы мүмкін.
Сондықтан аукциондық тауарларды аукционда сатпас бұрын сатып алушылар көре
(дәмін тата, сынай) алады. ... ала көру – ... ... ... ... тауар аукционда сатылып кеткен соң ... да, ... де ... сапасына қатысты ешқандай
арыздарды қабылдамайды (көрінбейтін ақауларынан басқа).
Халықаралық аукциондардағы сауданың ... ... ... жүн – ... ... ... ... жүн, түк (щетина), шай, темекі,
көкөніс, жемістер, гүлдер, балық, ... ... ... мал ... ... – тері, жуылмаған жүн, шай, темекі үшін аукцион ... ... ... ... ... ... ... өзінің аукциондық сауда орталықтары
қалыптасқан. Жүн мен тері ... ... ... ... ... ... аукцион өткізіледі. Құндыздың негізгі аукциондық сауда
орталықтары Нью – ... ... ... Копенгагенде, Ослода,
Стокгольмде және Санкт – Петербургте.
Соңғы жылдарда ... ... ... ... ... өсуде, ал Нью – Йорк пен Лондонда керісінше ... ... – ақ жүн – тері ... ... ... Италия, Франция,
Гонконг, Оңтүстік Корея, Қытай, Жапония елдерінде де ұйымдастырылады, бірақ
олардың жүн – тері саудасындағы ролі аса ... ... ... ... ... ... ... ығысуы байқалады.
Индия, Калькута мен Кочинадағы аукциондар ... ... ... 70%-ын сатады, ал қалған 30%-ын Лондондағы ... ...... ... шығарылатын шайдың 70%-ын Коломбода, ... ... ... өз ... Лондон, Гамбург және Антверпен
аукциондары арқылы өткізеді. Африка елдері экспортталатын ... ... ... ... және ... аукциондарына шығарады. Мысалы, найроби
аукциондары арқылы Кения шайының 85 – 90%-ы сатылады. ... ... ... Танзания, Уганда, кейде Конго, Родезия, Мозамбик және Мавриния
шайлары да сатылады.
Темекі сауда аукциондары Нью – ... ... ... Лусака
(Замбия), Лимбада (Малави) өткізіледі; гүлдер – Амстердамда; көкөністер мен
жемістер Антверпен мен ... ... – АҚШ пен ... ... елдерінің
порттарында (Исландия мен Норвегиядан басқа); жылқы – Довиль (Франция),
Лондон және ... ... ... ... ... ... өткізілу техникасының
өзіндік ерекшеліктері бар, ол ерекшеліктер ең ... ... ... ... ... ... жалпы ережелері шамамен бірдей деуге
болады. Аукционның ... ... төрт ... ... ... ... ... көрсету, аукциондық саудаласу, аукциондық келісім
құжаттарын дайындау және оны жүзеге асыру. Мысалы, жүн – тері ... 2 – 3 ай ... ... Тауар иесі өткізгісі келген шикізатты
аукциондық компания қоймасына жеткізеді. Аукциондық ... ... ... ... қарай қажетті таңдау – сұрыптау жұмыстарын
жүргізеді. Сұрыпталған тауар ... деп ... ... бөлінеді. Әр
лотқа сапасы бойынша бірдей тауар түрлері ... Тері ... ... ... саны ... аз болады. Мәселен, тиін лоты әдетте 3 ... ... – 150-350 ... ... ... – 300-700 ... – 5-50 теріден тұрады.
Әр лоттың тауар сорты мен лоттағы саны ... сол ... ... ... ... Аукциондық лоттар мен үлгілердің
дайындығымен ... ... ... ... ... сатылуға
ұсынылатын барлық лоттардың тізімі, олардың нөмірі, дәрежесі (сорты), әр
лоттағы тауар бірліктерінің саны ... ... ... ... ... Бұл ... ішінде тауарды көрсету реті, сату реті,
бағаларды бекіту, келісім – шартқа отыру реті, тауарды ... ... ... ... ... шығарып тастау реті, аккредитивтер ашу мен
төлемақы ... ... ... ... ... ... реті. Шарттарда сатып алынған тауар бағасының қанша
пайызы аукцион әкімшілігіне ... және ... ... мәселелердің
шешілу реті көрсетіледі. Сонымен қатар каталогта аукционның ашылу ... ... ... ... сауданың өту уақыты, сатып ... ... ... соңғы күні көрсетіледі.
Болашақ сатып алушылардан аукционның өткізілетін орны мен уақыты
жайында хабардар ету де оның ... ... ... ... ... қатыспақ ойы бар тауарды көруі – бұл ... ... ... көру ... ... бір апта ... он күн ... болады.
Аукционның өткізілу техникасына келер болсақ, аукционатр лоттың кезекті
партиясының нөмірін хабарлайды және осы ... ... ... ... ... ... ... аукционға дейінгі мерзімдегі нарықтық
бағаға сәйкес келетін бағасын атайды. Егер ... ... ... ... ... иіп ... «иә» деп ... алуға дайын екенін білдіретіндей
белгі бермесе, тауарды ... ... ... ... тауар бағасын
төмендете береді.
Егер сатып алушылар екеу немесе бірнешеу болса, ... ... де, ... ... ... ... ... берген сайын
аукционато бағаны көтере береді. Стандарт бағаға қосылым тауар бағасы ... ... ... 10 ... 10 доллардан жоғары болса, 25 ... ... «Кім ... ... деп үш рет ... ... ешкім ізгілік білдірмесе, аукционатор бұл партияның соңғы ең
жоғары бағаны атаған ... ... ... ... ... ... бір лотты сатып алған және сол партияға (стрингтегі) басқа
лоттарды бірінші лот бағасымен ... ... ... ... ... ... берген бағасына қарамастан алуға құқылы.
Келіспеушілік туындаған жағдайда аукцион әкімшілігі кез – келген лотты
қайта сатуға құқылы. Тек кез – ... ... ... арыз ... ... сатылуы басталғанға дейін берілуі тиіс.
Сондай – ақ аукцион басшылығы кез – ... ... ... ... алып ... алады және басқа лоттардың сатылып ... оны ... ... ... да ... сауда темпі өте жоғары болады, яғни бір ... ... ... 30 ... аз ... кетеді. Осылайша кейде бір сағатта 300-
ден астам лат сатылады. Санкт – Петербургтегі жүн – тері аукциондарында 9
сағат ... 1 млн. ... ... сатылады.
Басқа тауар аукциондарының өткізілу реті жүн – тері аукциондарынан
өзгешеленбейді.
Кей елдерде ... ... ... ... ... ... деп атайды. Аукциондарды жүргізудің бұл жүйесі көкөністер мен
жеміс, балық саудасында кең ... ... бұл жүйе 150 ... ... – ақ ... жүйені Германия, Дания және ... ал ... ... және ... бұл жүйе ... ... ... сатысында келісімге қол қойып, тауардың жаңа ... ...... ... алушы аукцион барысында немесе ертіңгі
күні қол қояды және бұл келісім – шарт ... ... ... ... Келісім – шарт оригиналы аукционға қайтарылады, ал сатып ... ... ... ... фирма келісімдегі құнды екі есепшотқа аударады. 30 пайызын
аукцион есепшотына, ал 70 ... ... ... жауап берілмейтін
бекітілген аккредитив ашылады.
Аукцион құжаттық ... ... соң банк ... ... аударады, содан срң аукцион тауар жеткізушісімен есептеседі.
Тауар ақысы 21 күн ... ... ... ... ... ... ал аукционға келтірілген зиян сатып алушы алдын – ала төлейтін
30%-дың аванс есебінен жабылады. ... ... ... фирмалар
іс әрекетіне қарай оларды ... ... үш ... ... ... ...... және кооперативтер мен фермерлер
одағына кіретін аукциондық топтар.
Мамандандырылған фирмалар аукциондар мен ... ... ... ... ... Бұл іс шараларды фирма өз
қатысына да, комиссиондық қаржы да ... ... Олар ... ... ... ... ... өз міндеттеріне алады. Кейде олар
аукционда сатылуға берілген тауарларды кепілдікке ала отырып, ... ...... фирмалар жүн – тері заттары, жүн, шай, темекі
және т.б. саудасында кең тараған. ... олар ... ... өз
тұтынушыларының сұрауы бойынша тауарларды сатады және ... ... ... ... ... ... сатып алушының
да, сатушының да атынан әрекет ете алады. Мұндай жағдайда бұл ... ... да ... ... ... Ал ... ... мен сатушы бір – бірін
мүлде білмеуі де мүмкін, яғни олар ... ... ... ... ... мен аң аулаушы фермерлер одақтарына (ассоциацияларға)
кіретін аукциондық ... ... ... ... ... Дания,
Норвегия, Швецияның үшеуінде де елдің жүн – тері аукциондық саудасымен
айналысатын бір ... ... ... ... ... ... – бұл ... бір мерзімге дейін бірнеше
жеткізуші ... ... ... ... ... ... ... ұсынысы аукцион ұйымдастырушыларына ең қолайлысымен
(бағалар мен басқа да ... және ... ... ... ... көздійтін тауарды сатып алудың, тапсырыс берудің,
мердігерлік құқықты берудің бір түрі. Қазіргі кездегі ... ... ... ... отыр. Сауданың машиналар мен құрал – жабдықтарды әкелуге,
объектілер құрылысына ... ... ... ... мен ... маңызы өте зор.
Сатып алу әдісі ретінде саудаласуды көбінесе дамушы елдер қолданылады.
Өндірістік дамыған капиталистік ... ... ... ... ... ... көлемдегі партияларды сатып алуда, мердігерлік
жұмыстарды орындауда мемлекеттік шаруашылық ... яғни ... ... ... ... жолдар және т.с.с. қолданады. Саудаласуды
жиі пайдаланатындар қатарына ОАР, Австралия, Жаңа ... ... ... ... ... ... Италия, Исландия жатады.
Өткізу түріне қарай саудаласудың ашық және ... ... ... ... кез – келген яғни жергілікті де шетелдік те фирмалармен ұйымдар
қатыса алады. Ашық саудада әдетте ... және ... ... ... ... беріледі, және мердігерлік жұмыс ... ... ... ... тек арнайы шақыру арқылы белгілі бір фирмалар ғана
қатысады. Мұндай бірегей, күрделі, арнайы ...... ... ... іс – ... орындалуына тапсырыстар беріледі. Сондай – ақ ... ... ... күттірмейтін қауырт жұмыстарға тапсырыс беруде
өткізеді. Мұндай әрекетте көпшілікке белгілі, абыройлы, ... ... сол ... ... ... ... әрі техникалық жағынан
қамтамасыз етілген фирмалар қатысады. Құрал – ... үшін ... өте ... ... да бір ... ғана ... жағдайлар
болған, яғни ұйымдастырушылар сауда өткізіліп отырған ел ережелерін сақтай
отырып, конкурентсіз бір фирманы әдейі шақырады. Бұл тек бір ... ... ... ... ... тек бір монополист фирмада бар, ... ... үшін ... ... шартқа отыру мемлекет заңдарына
қайшы келеді. Саудаласу әдетте оны жариялаған ұйым ... ... ... ... елде де ұйымдастырылуы мүмкін. Саудаласуды ... ... ... ... ... ... яғни ... өз ұсыныстарын таныстыруы;
- орындаушыны таңдау;
- келісімшартқа қол қою.
Дайындыққа саудаласудың техникалық және ... ... яғни ... ... ... және олармен оференттерді, яғни
потенциялды қатысушыларды таныстыру. Саудаласуды жүргізуге дайындық
жұмыстары барысында ... әрі ... әрі ... ... ... Өз мемлекетінің тендерлік заңы негізінде ол саудаласуға
қатысушы ... ... ... ... түрлерін, оларды толтырылу
талаптарын, ұсыныс жасауға белгіленген мерзімдерді, ... ... және ... ... ... ... келісім шартқа
отыру ретін анықтап тексереді.
Тендерлік шарттарда
- сатылатын тауар немесе құрал – жабдықтың ... мен ... ... ... ... ... т.б.);
- барлық негізгі техникалық шарттары;
- негізгі коммерциялық шарттар, оның ішінде жеткізу мерзімдері, бағаларды
белгілеу реті, жеткізудің немесе ... ... ... ... және т.б. ... көрсетіледі.
Сонымен қатар тендерлік шарттарда арбитраждық ... ... ... – жабдықтарының техникалық жағына байланысты талап ету
шарттары.
Оференттен саудаласу шарттарында көрсетілген жалпы және ... мен ... ... орындалуы, сонымен қатар ұсыныстарды тек
белгіленген түрде және ... ... ғана ... ... етіледі.
Ұйымдастырушылар келісілген шарттарға сәйкес емес ұсыныстарды қабылдамауды
да, тіпті мүлдем қарастырмауға да ... ... ... сатысы – қатысушылардың өз ұсыныстарын
таныстыру. Саудаға түсетін ұсыныстар «тендер» немесе «бид» деп ... ашық ... ... жазбаша түрде беріледі, дегенмен олардың
ауызша ... де ... ... емес.
Әр қатысушы берілген тендердің бағасын бекітіп көрсетеді. Мердігерлік –
құрылыс жұмыстары саудасының шарттарында шығыс сметасы, яғни төленетін ... ... баға ... Бұл ... ... ... соманың саудаға қатысушы бере алатын пайыз жеңілдігі ретінде
көрсетіледі. Сауданы ұйымдастырушы жақтың ... ... ... жіберілген
фирма жоғарыда аталған ақпараттан басқа мынадай құжаттарды тапсыруы қажет:
сауда палатасының, банктің немесе басқа беделді ... ... ... ... ... ... орындай
алатын жайлы көәлік және сауда ... ел ... ... ... туралы анықтама.
Жеткізушіні таңдау – бұл сауда өткізудің үшінші ... ... ... ... сауданы жарнамалаушы ұйым ұсыныстардың тендерлік шарттарға сай
екендігіне көз жеткізу, оларды коммерциялық шарттар бойынша бір – ... ... ... ... ... ... досьелерін
қарастыру мақсатымен ұсыныс конверттерін ашады.
Саудаласуда жеңіске жеткен оферентті конкурстың таңдау сауда ... ... ... қарамастан әрдайым жабық түрде өткізіледі. Қай
жеткізушінің таңдалғаны және тапсырыстың кімге берілгені конверттерді ашқан
соң бірден ... ... ... ... ... – жабдықтарды
таңдауда, соңғы шешім белгілі бір ... соң ... ... (бірнеше
апта немесе ай). Өйткені тендерлерді салыстыру, олардың қайсысының тиімді
екенің анықтау ... ... ... ... ... ... ... керек, әр түрлі бағалармен жеткізу мерзімін ғана
емес, несие мерзімін, ... ... ... мен ... ... ... ... шарттарды есептеу керек. Саудаласу барысында
конверттер ашылып, оқылғаннан кейін кейбір ... ... ... ал кей ... ... ... ... де мүмкін – мұның
бәрі жеткізушіні таңдау процесін бөгейді.
Конкурстық таңдауда баға мен басқа да ... ... ... ... ... ... сапасы, тапсырушыны қанағаттандыратын
орындау мерзімі, жұмыстардың жасалу реті, қажет жағдайда ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі маңызды роль
атқарады.
Жеңіп шыққан фирмамен келісім шартқа отыру саудаласудың төртінші
сатысы. Бұл келісім ... ... еш ... жоқ ... ... ... екі жақ та қол ... – ақ саудаласу нәтижесі негізінде
келісімді акцепт, яғни ... ... ... ... ... Биржалық сауда
Дамыған өндірістік елдердің кез келгенінің экономикасының ... ... ... әсте ... ... ... ... үлкен маңызы бар. Экономикалық қатынастарды жүргізуші жақтар
арасында ... ... ... ... ...... ... аталады. Биржалық тауарлық нарық көптеген батыстың экономика жағынан
дамыған елдерінде биржадан тыс ... ... деп ... ... ... түрлерінің аса маңыздысы болып табылады. Батыс
экономикасының жалпы ұлттық өнімінің 25 пайызы биржалық айналымда.
Соңғы жылдары ... ... ... ... биржалар саны әлемдегі
барлық елдердегі биржалар санына бірнеше есеге көбейіп кеткен. 1999 жылдың
мамыр айынан, яғни ... ... ... ... биржасының жұмысы
басталғаннан бастап, тауарлық биржалар дамуы күрт ... ... де ... ... ... ... тәжірибе бар, сондықтан тауарлық биржаның үлгісі
ретінде тұтастай батысқа жалтақтаудың еш ... жоқ ... ... келешекте олардың артықшылықтарына айналуы да ... ...... техникасы жабдықтарының тым көптігін алсақ, бұл биржалық
істің сапасы жоғарылап кеңейген кезінде тек тиімді ... ... ... ... ... ... ... жасалатын
әрқашан жұмыс істеп тұратын нарық (немесе базар). Биржалардың ... деп ... ХVIII – XIX ... айта ... ... ... ... жоғалтқан: айналымдағы тауар түрі
70-тен төмен және де олардың көбі ... ... ... ... Тауарларды биржалық сату негіздері
Биржадағы сауда негізінен өнімнің ... ... ... бір
көлемімен шектеу жүргізіледі, әкелінген тауардың әрбір партиясын қалаған
басқа бір тауардың партиясымен алмастыруға болады. ... ... ... ... – ақ, тексерусіз сауданы жүргізеді. Негізінен ... ... ... және ... ... ... ... үлгіні көрсетумен өткізіледі.
Биржалық операцияларды жеңілдету үшін бір келісім – шарт ... ... ... де ... айта ... жөн. ... ... көлемі биржалық бірлік деп аталады. Әдетте ол белгілі бір
транспорт түрінің немесе орынның ... ... ... ...
шартта көрсетілген лоттың бірлікке бөлінетін болу керек.
Тауарлық ... ... ... негізгі көрсеткіштері:
❖ - тауарлардың өзін емес, ал ... ... ... ... ... сату мен ... ... іске асырады;
❖ - стандартталған, яғни үлгімен ... ... ... ... ... тауар түрлеріне ғана жасалатын келісім –
шарттарды сату;
❖ - биржада неғұрлым көп ... ... мен ... ... ... ... бағаларды анықтауға мүмкіндік беретіндей сауданың
белгілі бір ... ... ... - келісім – шарттардың еркін сатылып және ... ... ... сатып алушысын, ал сатып алушының сатушысын таңдауға
еріктілігі;
❖ - сұраныс пен ... ... ... ... ... - іс - ... ... ұйымдастыратын сауданың бірыңғай биржалық
ережелер бойынша жүзеге асырылуы;
❖ - саудаға биржалық брокерлердің белсенді араласуы;
❖ - ... ... ... ... – шарттар мен
жеткізілімдердің минималды партияларының типизациялануы.
Әлемде төмендегідей белгілері бойынша бөлінетін тауарлық биржа ... ... ... ... яғни ... бойынша;
❖ биржалық саудаға қатысушылар саны бойынша;
❖ биржалық операциялар сипаты бойынша.
Қызмет сипаты бойынша ... ... тағы ... ... болып екіге бөлдік. Реалды тауардың белгілі бір түрін ғана
өткізумен ... ... ... ... дейміз. Мысалы,
Нью – Йоркте кофе, қант, ... ... ... және металлдың
мамандандырылған тауарлық биржалары жұмыс істейді. ... пен ... ... ... ... өткізуге мамандандырылған. Ресейде құрылыс
материалдары мен ағаш биржалары істейді. ... – ақ ... және ... тауарлар бойынша биржалар ашылуда. Олардың жұмысы тұтынушыларды
тауармен қамтамасыз ететін өндіріс ... ... сай ... ... ... ... ... биржалар бар. Мұндай
биржалар өткізілетін тауар түрлерінің кеңдігімен ғана ... ... ... ... қағаздар, фрахталық келісім – ... да ... ... биржалар Владивастокте, Санкт – Петербургте,
Челябинскіде, Хабаровскіде және т.б. ... ... ... ... екі түрі де үлкен ауыл шаруашылық және экономикалық
аудандарда, ... ... ... ... ... ... реттелген механизмінің арасында барлық тауар түрлерінен сұраныс пен
олардың ұсынысын, нарықтық шаруашылықтың жылдам қызметін қамтамасыз етеді.
Тауарлық ... ... ету ... ... ... мемлекеттік
(көпшілік), регионалдық, республикалық, аймақтық, облыстық және қалалық
болып ... ... ...... ... ... ... Бұл мақсатпен биржалық салықтар тұрақталуы
мүмкін, Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... биржалардағы маклер мемлекеттік қызметкерлер қатарында болады және
олар жасалған келісімдерден пайыздық комиссия емес, айлық ... ... ... бұл ... ... ... ... уақыт көрсетеді.
Сауда биржасындағы қатысушылар санына қарай тауарлық биржалар ашық және
жабық болып екіге бөлінеді. Жабық биржадағы саудаға тек ... ... ал ашық ... ... ... басқа келушілер де қатыса
алады. Қазіргі кездегі шетелдік биржалар негізінен ... ... ... ... сипаты бойынша тауарлық биржалар реалды тауарлық
және фьючерстік болып бөлінеді. Реалды тауар ...... ... ... сол ... ... жалғасады, ал фьючерстік ... ... ... ... өткізу туралы келісім – шарттар
сатылады ... ... ... егіс ... ... ... ... келісім
– шарт). Шетел биржаларының көбі қазіргі ... ... ... ... әлемде жалпы айналымы жылына шамамен 10 трлн. құрайтын
50-ге жуық тауарлық биржалар бар.
Биржалық сауданың қалыпты дамуы үшін ... ... ... белгілеуі
және тауардың еркін сатылуы болып ... яғни ... ... ... ... және ... ... сатылатынын өздері белгілеулері
керек.
Биржалық сауданың тағы бір ... ... ... ... өнімді
сатып алушылардың да, сатушылардың да арасында бәсекелестіктің болуы, және
сәйкесінше ... де, ... да, ... да ... ... ... ... аз болмауы керек). Бұл шарт биржа
тауарды контрагенттерге монополиялық бағамен сату құралы ... ... Осы ... өнімнің белгілі бір түріне бағытталған биржалық ... – екі ... ... ... ... ... әлемдегі жалғыз биржада
шоғырланады. Осының арқасында биржада ... ... ... ... ... ... обьективті мүмкіншіліктер пайла
болады. ... ең ... ... – бұл ... ... ... ешбірінің өз бетінше бағалардың деңгейіне, өсуі мен
төмендеуіне әсер ете ... ... ... ... жалпы шарттарының ішінде ұлттық
валютаның салыстырмалы түрдегі ... мен ... ... қаржылық тепе – теңдігін атап айту керек. Мұны биржаның жылдам өсу
немесе бағалардың тұрақсыздығы ... ... ... істей алмайтындығымен
түсіндіруге болады.
Биржалық сауданы ұйымдастырудағы ерекшеліктерге келетін болсақ,
біріншіден, сауда ... ... бір ... алдын ала келісілген уақытта
өтеді. Бұл сауда ... ... мен ... ... максималды мүмкін
санын жинау үшін маңызды. Екіншіден, биржада ... ... ... бір
тарихы қалыптасып қалған және заңды түрде бекітілген ережелер ... Бұл ... ... ... ... – қатынасты, биржалық
тауарлар түрлері мен сипатын, келісім – шарттардың орындалуын және ... ... ... ... ... ... ... мақсаты биржада
тауардың сапасы, оны өткізу мен қабылдау орны мен мерзімі, ... ... және т.б. ... келісім – шарттары бойынша биржалық стандарттар
жүйесі кеңінен қолданылады.
Биржалық стандартизацияның даму жағдайында айтылған биржалық бірліктің
қалыптасуымен және ... ... Ол ... бір ... ... ... ... таралуымен және дамуымен
байланысты болған. Сонымен биржалық сауда процесі екі параметрді анықтауға
бағытталған – ...... ... мен орындалу мерзімдері.
Келісімдердің қалған шарттары алдын ала типтік биржалық клісім – шарттарда
белгіленеді. Үшіншіден, ... ... ... ... орындары мен
өнімнің қолданылу орындарында ашылады, яғни үлкен ... ... ... ... ... ... әр ... өз
аймағында өзінің мамандандырылған биржасының болуы оның нарықтағы жағдайға
әсер ете алуына ... ... ... ... ... 70 ... ... қысыл – таяңнан соң ОПЕК елдерінің монополиясына қарсы Нью –
Йоркте мұнай биржасының ашылуын келтіруге ... ... тағы бір ... атап ... жөн ... ... нарығы ретінде биржа келісімдердің жасалу ережелерін
ғана ... ... ... ... ... ... және жалпы нарық
арасында кері байланыстың ... ... ... Бұл байланыс бағалардың
биржалық котировкасының механизмі ... ... ... деген биржалық бағалардың жалпыланып, жарияланғаннан кейін
тіркелуі. Котировка жасалған келісім нәтижелерінің бәрін қосып, ... ... ... ... биржаның реттеуші ролін атқаруына
мүмкіндік береді. Өзгермелі нарықтық конъюнктура жағдайында ... өз ... бір – ... ... ... етіп жүрген
сатушылар мен сатып алушылар үшін бағдар беруші ролін атқарады.
3.3.2. ... ... ... ... ... мен ... ... мүшесі болмайды, олар
тек қана еңбектік келісім – шарты бойынша ... ... ... ... мен оның орынбасарларының құқығы мен жауапкершіліктерін Биржалық
комитет анықтайды.
Биржа құрамына келесі бөлімдер кіреді:
• іскерлік операциялары комиссиясы – бұл ... ... ... ... ... ... ... сияқты
жағдайларды реттеу секілді бірқатар құқықтарды иеленеді;
• ревизиялық комиссия – ... ... ... ... қаржылық қызметті ревизиясының нәтижесі жөнінде есепті
биржа мүшелерінің жалпы отырысында талқылауға ... ... ...... қызметтерді талдап,
оларды жақсартуға қатысты ұсыныстарды дайындайды; кеңес беру
қызметін атқарады;
• арбитражды комиссия – келісім ... ... ... ...... ... ... жасаудың дұрыстығын
тексереді; биржа ... ... ... туындаған
сұрақтарды, сондай – ақ клиенттердің келісімге отырған және ... асуы ... ... ... ... реттейді және
кеңес береді;
• баға белгілеу комиссиясы – бұл биржалық котировканы және ... ... ... дайындайтын тауар биржасының жұмыс
органы. Ол тауар биржасы мүшелерінен басқа, эксперттерден де
тұрады;
• биржалық ... ... – азық – ... ... ... ... Бұл ... басты қызметі мен міндеті
ұсыныс пен сұранысты талдау және оқып ... ... ... ... өнім ... конъюктурасы;
реализацияланатын өнімнің сапасы мен стандартқа сай келуін
қадағалау; кеңес беру қызметі ... ... ... ... орындалуын бақылау және тіркеу бөлімі –
сату – ... алу және ... ... ... ... ... ... асырады және оларды жүзеге асыруын
реттейді, кеңес береді;
• сауда (іскерлік) әдебі комиссиясы – ... ... ... және келушілердің биржалық
сауда барысында биржа бекіткен ережелердің ... ... ... ... ... комиссиясы – мүше болуға ынталы
тұлғаның шаруашылық және қаржылық жағдайын талдап, биржалардың
жаңа ... ... ... ... ... ... ... есеп – айырысу бөлімі – биржа ішілік,
биржалар арасындағы өнімді сату – ... алу және ... ... ... бақылайды; биржалық
келісімдердің есебін және қайтадан есептеуді жүргізеді;
• экономикалық талдау бөлімі – ... сату – ... алу, ... ... бақылауды жүзеге асырады; экономикалық
сұрақтар бойынша ақылы кеңес береді;
• транспорттық – тарифтік бөлім - биржада сатып ... ... ... ... қамтамасыз етеді және ұйымдарды;
жүктерді жеткізу есебін құжаттандыруы; жүктерді транспорттауға
байланысты сұрақтар ... ... ... ... ... ... ... – берілген биржадағы сауда
жағдайы мен даму ... ... ... ... ... шетелдегі ұйым тәжірибесін оқып, үйренеді; өз биржасының
қызметін жақсарту үшін ең үздік ... ... ... ... ...... ... жатқан ақпаратты алуды,
сақтауды, өңдеуді және ... ... ... ... ... сауданы қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... ... ... қадағалайды; биржа
мүшелері мен келушілерді қажетті коммерциялық ... ... ... мүшелері талап еткен өзге де қызметтерді
атқарады;
• административті – шаруашылық бөлім – ... іс, ... ... таңдау, оқыту және ауыстыру, қоймалық және
биржалық шаруашылықтың ... және даму ... ... ... ...... әдеби нормалар және дәстүрлер бойынша
тәртіп орнатады, содай – ақ оның ... ... ... ... ... ... ... үлкен үлес қосқан
ерекше оның мүшелері жөніндегі ... ... ... ... көрмелер, витриналар, биржа жұмысы жөніндегі
докладтарды ұйымдатырады.
Барлық комиссиялар биржа мүшесі, қызметшілер, еңбек ...... ... ... ... ал ... қызметкерлері биржа
қызметкерлері болып табылады.
Биржа қызметі биржалық делдалдар – ... ... ... ... ... ... мүшелері арасынан, сондай – ақ арнай сол үшін
қабылданған, коммерциялық қызмет бойынша ... бар, ... ... ... бола ... делдалдар қызметті ... ... ... арқылы
реализацияланатын өнімге сұраныс пен ұсынысты талдау және ... ... ... ... өнімді алу, сату немесе айырбастау; биржаның өз
қажеттілігіне қажетті өнімді сатып алу; жасалған келісім – ... ... ... биржа жұмысына барлық биржа мүшелері және тегін кіру құқығы бар
қатысушылар; биржаға әрдайым ... ... ... ... ... ... келуге құқылы бір реттік (разовое) келушілер; шақыру билеттерін алған
қонақтар қатыса алады.
Әрдайым немесе бір ... ... келу құны ... ... ... ... отырысында бекітіледі.
Кез – келген заңды тұлғалар және ... ... және бір ... бола ... ... ... ... және бір реттік келушілер биржада
биржалық делдалдар көмегімен ...... ... ... сату,
сатып алу және айырбастауды жүзеге асырады. ... ... және ... ... ... ... ... мүшелері мен қатысушылармен тең
пайдалана алады.
Келушілер биржалық сауда ... ... ... ... ... ... қатысушыларының арасында делдалдық қызмет етуге тыйым
салынады. Биржа қонақтарына өніміді сату, ... алу ... ... ... келісімдерді жүзеге асыруға рұқсат етілмейді.
Коммерциялық операцияларды жүзеге ... ... ... ақпарат
таратқан келушілер биржаға келу құқығынан айырылады.
Белгілі бір елдердің немесе ... ... ... ... ... ... ... жатыр. АҚШ-та және Жапонияда ауыл
шаруашылық шикізаттары мен ... ... ал ... ... ... және қымбат металдар негізгі биржалық тауарлар болып табылады,
ал Ұлыбритания биржаларына энерго өткізуші және түсті ... ... ... нарықты экономикалық елдердің биржалық ... ... ... ... жібек, қияр, жаңғақ, сары май және
т.б. тауарлар ... ... – ақ, ... ... жаңадан
алюминий, никель, бензин, мазут, дизель отыны, пропан, апельсин шырыны
концентраты, мүйізді ірі ... ... және т.б. жаңа ... пайда
болды.
Биржадағы сауда не өндірісі, не тұтынуы төмен монополизацияланған
тауарлармен, сонымен ... баға ... ... сұраныс пен ұсыныс
факторлары әсеріне байланысты ... ... ... ... ... ... және әртүрлі факторлар әсерінен тұрақты
түрленуін болжайды.
Биржалық сауданың ұйымдастырушылық формаларының ... ... ... ... ашық ... ... екендігін ескеру қажет. Оған келісімге
сатушы мен сатып алушының делдалсыз қатысуы тән. ... ... ... ... бұл ... ... ... немесе саудаласушыларға кеңес
берумен шектеледі.
Нарықтық инфра ... ... мен ... ... жетілуіне
байланысты биржалық жабық сипатқа ие болады. Барлық келісімдер тек қана
сатушы мен сатып ... ... ... табылатын ьрокерлер арқылы жасалатын
болады. Бұндай нәтижеге жету ... ... ... ... сауданың
дамуы өнімді реализациялауға жұмсалған қаражат пен ... ... ... асты.
Қазіргі кезде биржа саудасының үш басты орталығы ерекшеленеді – АҚШ,
Ұлыбритания, Жапония.
Биржалық сауда – ... ... ... уақыт жақтаулармен шектеледі
(күніне 4 – 6 сағат). Осының арасында тауар биржасының ерекше белгісі болып
табылатын ... мен ... ... бір ... және бір орында
максималды ұсыныс пен сұраныстарын шоғырландыруға қол жеткізуге болады.
Биржалық жиналыс ... ... мен ... ... ... ... ... Биржалық комитет анықтайды.
Мысалы, натуралды каучук саудасында бір күндік ... ... бір ... ... ... ... биржасы жұмыс аяқталарда, Нью – ... ... ... ... ... ... биржа басқа биржада
орныққан баға туралы біле ... ... ... сай ... ... биржалық механизм көмегімен ... ... ... ... ... механизм сатушылар мен сатып алушыларға әртүрлі
себептерге байланысты болатын (апаттар, ... ... ... шеру ... ... пен ұсыныс ауытқуына жедел жауап қатуға мүмкіндік береді.
3.3.3. Тауар биржаларындағы келісімдердің негізгі түрлері
Алғашында барлық ... ... ... ... ... Келісім жасаудағы мақсат тауарды иелену болып, ал қол ...... ...... ... ... ... келісімде тауарды болашақты, белгілі бір мерзім
ішінде жеткізу қарастырылады. Келісімнің мұндай түрін форвард келісімі деп
атайды.Келісімде мерзімнен басқа ... ... ... ... көрсетіледі.
Кейде форвард келісімінің бағасы белгілі бір ... ... ... ... ... коэффиценттермен белгіленеді.
Форвард келісімінің мерзімінің ұзақтығын биржа белгілейді. Лондондағы
түсті металдар биржасы күмістен ... ... ... ... ... ... үш ай ... орындалуы тиіс (күміс – 7 айда).
Спот немесе форвард келісімі бойынша биржа ... ... ... ... ... оның ... экспедиторлық фирма тауар иесіне арнайы
сақтандыру және кепілдік ... ... ... ... ... етуге құқық
беретін құжат – варрант береді. Сатушы ... өз ... ... ... ... ... және сақтандыру шығындарын төлеп, оны сатып
алушыға беруге міндетті. Сатып алушы варрант сатып алушы ... ... чек ... ... т.б. жолдармен төлеп, тауарға иелену құқығына ие
болады.
Қазіргі кезде нақты тауарға жасалатын ... ... ... ... ... ие. ... кейбірі нақты тауарға жасалған келісім
қорытындысын жарияламайды. Уақыт ... ... ... ... мәнге ие бола бастайды. Мұнда сауда – саттық операциялары әлі күнге
өндірілмеген, болашақтағы (future) ... ... ... ... ... және ... уақытқа дейін 10 рет қайта сатылуы
мүмкін. Шын мәнінде сауда – ... ... ... он ... ... келісімдердің нақты тауар келісімінен айырмашылығы – нақты
тауар жеткізуін қарастырмайды. Барлық фьючерстік келісімдер тауарды белгілі
бір ... яғни ... ... ... ... фьючерстік келісім
жасаған кезде, тауарды жеткізуге ынталанбайды, ал сатып ...... ... ... келісім түрлерінің мақсаты келісім жасау мерзіміне
дейінгі және оның орындалу ... ... ... ... ... ... табылады. Мысалы, сатушы Жаңа ... ... ... ... ... ... жеткізілетін тоннасына 1800 доллар бағамен
сатылды. Егер келісім мерзімі орындалғанға ... ... бір ... мақта
бағасы 1850 долларға көтерілді, одан сатушы ұтылған жоқ ... ... ол әр ... 50 ... ... сатып алушы керісінше ... ... ... ... 50 ... ... ... офсеттік келісім
жасау арқылы тоннасына 1850 доллар бағамен сондай мөлшерде ... ... ... ... ... ... ... мөлшердегі мақтаны тоннасына 1850
доллар ... ... ... ... ... сол ... ... ұтады. Осылайша, фьючерстік келісім жасау кезінде бір жақ міндетті
түрде ұтып, екінші жақ ұтылады.
Фьючерстік келісімге қол қойып, тіркеген соң екі жақ бір – ... ... ... ... ... ... және ... – шартының
тоқтауына байланысты барлық есептер биржаның есеп – айырысу палатасы арқылы
жүргізіледі. Екі ... ... ... ... ... ... кез – келген
уақытта бір жақты, келісімді тоқтату ... ... Егер ... ... соңына дейін тоқтатылмаған болса, сатушы оны берілген биржа
ережелерімен анықталатын шарттармен қабылдауы тиіс. Бұл ... ...... ... ... 5 – 7 күн бұрын брокерден
биржалық есеп палатасына нақты тауарды сату ... ... ... ... ал Ұлыбританияда – «тендер» деп аталады) әлі беруі тиіс. Есеп
палатасы брокер көмегімен бұл жөнінде ... ... ... ... сол ... ... алуға ынталы болған жағдайда, онда ол чек, жедел
ақша салу арқылы тауарға варрант алады. Әдетте ... ... ... (1 – 2%) нақты тауарды жеткізумен аяқталады.
Фьючерстік келісім – шарттар не спекуляция немесе нақты ... ... баға ... ... ... ... ... биржада сату, сатып алудан түсетін пайданы
алу мақсатында мерзімінде ... ... – шарт ... ... ... биржалық келісімге қол қою кезінде келісім – шарттың жүзеге ... ... ... ... ... ... ... айырманы
иеленуге үміттенеді. Сатушы керісінше ... ... ... ... сол бағалар арасындағы айырманы алуға ... ... ... тырысып, ойнайтын делдалды «бұқалар», ал керісінше төмен бағаға
ұмтылатындарды ... деп ... ... форвардтық келісім жасаған кезде баға өзгерісінен сақтану
мақсатында бағаны және ... ... ... ... Бұл ... нақты тауар иесі брокерге қоймадағы тауарға тең ... ... ... тапсырма береді. Қоймадағы нақты тауарды сату ... оның иесі ... ... ... яғни нақты емес сондай
тауар партиясын сатып алуға тапсырма береді.
Егер ... ... ... ... онда фьючерсті тоқтатқанда
пайда түседі және ол нақты тауардың ... ... ... ... ... Егер ... ... баға көтерілсе, онда ол
фьючерстік операцияларының шығындарының орнын толтырады (сурет ... ... ... Тауарды сату
Нақты тауар
бағасы 1000 ... – 100 (+100) 900 ... (1100 ... емес
тауар бағасы 1000 долл. + 100 (-100) 9000 (1100 ... 3. ... ... ... ... (репорте) арқылы хеджерлеу.
Осылайша, хеджерлеу тауар иесін оның құнсыздануынан болатын шығындардан
сақтандырады, сондай – ақ бағаның ... ... ... ... ... иесі ... жоғалтпайды және иеленбейді, тек брокерге тауар
партиясының құнының кішкентай бөлігін құрайтын сый ақы төлейді.
Сатып алушыларда бәрі керісінше, ... ...... қол ... ... ... алады, ал нақты тауар қолына тиген соң офсеттік
операция – (фьючерсті сату) ларды ... ... ... келісімдерді (опцион) жатқызылады. Мұндай
операйиялар нәтижесінде пайда алу үшін ... ... ... ... ... ... және оны ... алу және сату уақытын дәл анықтау қажет. Егер
брокер дұрыс есеп жасап, болжаса, онда ... ... алу ... мәнін төмендегі мысалмен қарастырайық.
Фермерлер 10 га жерінің әр гектарын 3 мың доллардан сатқысы, ал ... ... дәл осы ... ... ... келеді, Бірақ дәл сол уақытқа оның
ақшасы жоқ. Ол 6 айдан кейін ақшалы болуға үміттенеді. Алайда 6 ай ... жер ... қоюы ... жер ... ... ... ... мақсатымен студент фермерге опционға отыруға ұсыныс жасайды,
сол опционға сәйкес ... 6 ай ... ... ... ал ... сол
күттіргені үшін 500 долл. төлейді және жерді 6 ай ішінде кез – ... ... ... болады.
Егер белгіленген уақыт мерзімі ішінде жердің бағасы 2,5 мың долларға
дейін төмендесе, студент өз құқығынан бас ... ... ... ... ала ... Ал егер баға жоғарласа, мысалы, 3,5 мың долларға дейін,
онда ол фермерден 1 ... ... 3 мың ... ... талап ете алады
және де фермер студент талабын орындауға ... Бұл ... ... пен ... уақытша құбылуы кезінде тиімді, бірақ
жалпы экономикалық ... ... ал ... тең ... болғанда. Егер
нарықта тауарды өндіру процесі шамадан тыс артық ... ... ... ... тиімді, ал сатып алушыға тиімсіз болады. Керісінше нарықта
тапшылық болса, онда опцион сатып алушыға тиімді, сатушыға ... ... ... ... ... ... өткізуді жеңілдетіп,
бағалы қағаздар саудасын және бірқатар маңызды қызметтер ... ... ең ... ... әрдайым тауар мен бағалы қағаздарды
сатушылар мен ... ... ... ... ... ... ... капитал және оның өтімділік нарығына қатысты көлемінің ұлғаюына
әкелетін нарықтағы тәуекел бөлігінен құтқарады.
Нарықта спекулянттар болмаған ... ... қиын ... еді
немесе сатушылар мүмкін болатын ең жоғарғы бағаға қол жеткізгісі, ал сатып
алушылар ең төмен бағаға ұмтылғандықтан ... ... ... ... еді. ... да тиімді келісімге келу өте көп уақыт талап етер еді ... ... емес еді. ... ... ... ... сатушы
мен сатып алушының саны ұлғайып, хеджерлеу ... ... ... ... ... ... ... бел буған
спекулянттар нарық тұрақтылығын нығыздауға ... ... ... ... баға ... азайтады. Мысалы, спекулянттар
фьючерстік келісімде төмен бағамен сатып алу арқылы жоғарғы сұранысты
сондай – ақ ... ... ... баға ... ... – бірте
спекуляциялық қызметтер көмегімен тұрақтайды.
Спекулянттар фьючерстік нарықта баға тербелісінен ... алу ... ... ... ... әсер ... көптеген ішкі факторлар бар.
Спекулянттарды класификациялаудың бірнеше әдістері бар. Ең ... ... ... және ұзын деп ... ... ... спекулянттарды
ережелерге сәйкес келісім – шарттық міндеттемелердің көлеміне байланысты
сұрыптауға ... ... ... ... опцион бойынша спекулянттар
міндеттемелерінің көлеме белгілі бір мөлшерге жеткенде, ол орындарын істер
жөнінде ... ... ... ... ... ... ірі спекулянттар болып есептеледі, олардың арасында фьючерстік
биржа мүшелері, маман ... ... ... ... биржалық брокерлік
фирмаларының делдалдық қызметі арқылы активті ... ... ... ... сұрыптаудың екі әдісінің негізі - өздері ... ... ... ... ... сұрыптауының тағы бір ... ... ... ... ... бір түрі – ... – шарт бойынша сатқан
немесе сатып алғаннан кейін бірнеше күн, апта, ай ағымында өз позициясын
ұстайтын ... ... ... бір түр - өз позициясын тек ... күні ... бір ... спекулянт. Олар көп бөлігін
операциянын сауда рингтарда (пит) өткізілетін биржа мүшелері құрайды.
Спекулянттар қандайда бір ... ... бір – ... ... – шарттар арасындағы баға айырмасын ... ... ... ... нарықтағы спекуляцияларды қадағалап
отырады және бір тауардың әр ... ... ...... ... бірақ бір – бірімен байланысты фьючерстік келісім – шарттың
арасындағы бағаның ... ... ... және оның ... ... ... ... айқындайды. Негізінен әр
жағдайдың бағалық қатынасы болады, олар бұзылған ... ... ... бағамен сатады және төмен бағамен ... ... Осы ... ... өте ... ... ... жүзеге асады,
бағалар тауардың нақты құнын көрсете бастайды.
4. Биржалық сауда
Чикагоның тауар биржасында ... ... ... ... ... залы секцияларға бөлінген және тауар түрлеріне
байланысты сауда әр ... ... ... Әр ... ... ... айға ... – шарт сататын бірнеше топқа бөлінген.
Саудалау орны ыңғайлы болу үшін ... ... ... ... ... ... ... қатысушысы белгілі бір сатыда немесе шұңқыр түбінде
орналасқан сауда – саттыққа ... ... ... баға
есепшілері, тексерушілер, клерк – ізшілер қатысады.
Брокерлер – ... ... ... ... орындаушы
және сатылған немесе сатып алынған келісім – шарт құнына емес ... ... ... ... ... ... ... брокер тауар
бағасының жоғарлауына ынталы болмайды. Беделді фирма брокерлері ... ... ... Оның ... саудагерлер көруі тиіс тапсырыстар
болады, ал ол саудагерлерді көріп отыруы тиіс.
Трейлерлер - өз құжаттары бойынша ... ... ... ... мен ... ... ... түбінде немесе
төменгі стаылардың бірінде орналасады. Өз брокерлік фирмасының тапсырысын
орындаған брокер трейлер бола алады және өзі үшін ... ...... сауда залында әртүрлі міндеттерді атқаратын
қызметші. «Телефон» клеркі фирмалардан немесе клиенттерден тапсырыс ... ... ... ... ... жеткізеді және кері
апарады. Клерктер шұңқырдан тыс орналасады.
Баға есепшісі шұңқырда ... ... ... ... – шарт
бағасының әрбір өзгерісінде ол рация бойынша компьютерге хабарласып, жаңа
баға ... ... ... ... ... қате деп тапқан келісім – шарттарды
хабарлайды. Олар бұндай келісім ... ... және сол ... жою тиіс.
Клерк – ізшілер брокерлер мен трейлерлердің сауда ережелерін сақтауды
қадағалайды.
Клерктер – сары, баға есепшілер – көк, тексерушілер – ашық ... ... ...... ... ... ... сатып алатын, сататын
келісімдердің санын және олардың бағасын айқайап айта бастайды. ... ... ... ... Енді келісім сатушылардың арасында тек қана жоғарғы
баға ұсынатын сатушылар мен алдында айтылған ... ... баға ... ... Осылайша, сатушы мен сатып алушы бағалары теңескенше
жалғасады. Бағалар ... соң ... ... яғни ... сатып алушының
саудалық символын өз картасына жазып алады., ал сатып алушы сатушыныкін
жазып ... ... ... – ақ өнім ... келісім – шарт саны,
келісім жасалған ай символын, келісім ... ... пен баға ... тауар биржасында сауда – саттық негізінен нақты тауарға жасалып,
бұлардың көпшілігі спот келісімі. Ресей тауар – ... ... ... ... ... ... ... 14 арнайы секцияда сатылады. Сауда
–саттық брокерлік мекеменің брокерлері мен ... ... ... жасалған келісімдерге ауызша келісімдерді тіркейтін биржа маклерлері
қатысады.Әрбір сауда – ... ... өз ... ... белгілі бір
түсті карточкалы болып, брокерлік ... ... ... немесе көк
түсті, биржа маклерінде немесе оның көмекшілерінде ... ... ... брокерлерінің келісім жасауға құқығы жоқ, ... ... ... ... ... – саттық кіру билеттері бар биржаға келушілер
де ... ...... ... ... тек көк және ... ... карточкаларға
назар аударады.
Осылайша, биржа қоғам алдында сауда ... мен ... ... ... ... ... сату – сатып алу келісімді брокерлік мекемелер ... Бұл ... ... ... ... да, ... ... сату немесе сатып алу бойынша биржаға келушілердің тапсырмаларын
орындауға да қатысады.
Брокерлік мекеме ... ... ... ... ал ол үшін жергілікті
билік органдарында тіркелуі тиіс немесе биржа мүшесі – ұйымның құрылымдық
бөлімшесі ретінде әрекет етуіне және ... ... ... оның
есептік шотын және заңды мекен – жайын пайдалануына болады.
Брокерлік мекеме қызметі оны ашқан биржа мүшесімен қаржыланады, ... ... ... ... да ... қарастырылған жағдайда.
Брокерлік мекеме пайдалы клиенттер тапсырысы бойынша ... ... ... ... ... ... ... мекемемен қарым – қатынас жасау тәртібі биржа
Уставымен анықталады.
Биржалық комитет, атқарушы дирекция және биржаның басқа органдары
брокерлік мекемемен оны ... ... ... ... қатынасқа
араласпайды, тек егер оған екі жақта қатаң талап еткен жағдайда ғана
араласа алады.
Брокерлік мекеме штатына ... (аға ... ... және ... ... ... ... мекеме басқарушысы мен брокерлер
брокерлік мекемені ашқан биржа мүшелері болып табылады.
Брокерлер белгілі бір тауар тобы операцияларына маманданады.
Брокерлік мекеме ... ... ... ... ... ... биржадағы биржалық сауда ережелерін сақтау;
• биржада жасалған сату – ... алу ... ... ...... ... мен басқа брокерлер ойларымен санасып,
бірлесе әрекет ету;
• биржаға және биржалық сауданың қатысушыларына зияны тиетін болса,
биржалық ақпаратты үшінші тұлғаға сатпау;
... ... ... ... қызметі үшін төлем төлеу;
• биржамен жасалған келісімнің орындалуына материалдық жауапкершілікте
болу.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бизнес – жоспарлаудың мәні мен мазмұны лекция39 бет
Кәсіпорын қызметіндегі табыстың маңызы және функциялары60 бет
Кәсіпорынның кәсіпкерлік тәуекелділігін талдау68 бет
Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі және қаржылық тұрақтылығы64 бет
Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын және төлем қабілеттігін талдау60 бет
Маркетингті жоспарлаудың мәні мен мазмұны49 бет
Сыртқы экономикалық қатынастардың валюталы – қаржылық механизмі43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь