Құлыншақ ақынның әдеби мұрасы

Халқымыздың өткен замандардағы тарихын, рухани тыныс.тіршілігін танып.білуде көркем сөз шеберлерінің қалдырған әдеби мұраларының маңызды орын алатындығы белгілі.
Дүние танымы, ақыл.парасаты өзге ұлттар мен халықтардан бір де кем түспейтін дана халқымыз өмір сүру, шаруашылық кәсібі салтына орай өзінің арманы мен мұңын, ой.толғаныстарын шешендікпен ауызша түрде айтумен қатар, жазып та тәлім.тәрбиелік ойларын әр түрлі тәсілдермен ұрпақтарына насихат, өсиет етіп қалдырып отырған екен. Зерделі ұрпақ ата.бабаларының өнегелі ойлы сөздері мен өлең.жырларын бірінен.біріне жеткізіп мұра етіп отырған. Ауызша айту дәстүрінің әсерінен және тарихи жағдайларға байланысты көптеген әдеби мұралардың біздің дәуірімізге түгелдей сол күйінде жетпегені де белгілі.
Хандық дәуірдегі жыраулар мен ақындардың телегей теңіздей жырларының аздаған үлгілерінің ғана жетуі бұл ойымызға дәлел болады. Әрісін айтпағанның өзінде уақыт жағынан дәуірімізге жақынырақ болып келетін XIX ғасырда өмір сүрген сөз шеберлері шығармаларының өзі де толық жетіп таныла қойған жоқ.
Заман шындығын әрқайсысы өз танымдары тұрғысынан қарап оны өз шығармаларында көркем бейнелей білген ақындардың шығармаларына кеңес дәуірінде әр түрлі пікірлер айтылып, әрқилы бағаланып, көптеген сөз зергерлерінің шығармашылықтары жете зерттелмей, көпшілік қауымға біржақты ғана айтылып, шығармаларының жариялануының өзіндік қиыншылықтары болып келгендігі еліміз тәуелсіздігін алғаннан кейін, қазіргі кезде ашық айтыла бастады.
Елбасымыз Нұрсүлтан Назарбаевтың басшылығымен арнайы «Мәдени мұра» бағдарламасы жасалынып, оны іске асыруға бағытталған іс.шаралар атқарылып жатыр. Кеңес дәуірінде зерттелмей, халқымызға толық танылмай келген рухани, әдеби мұралардың қатарында кезінде өз бағасын ала алмай келген зар заман әдебиетінің XIX ғасырдағы көрнекті өкілдері болып саналатын Дулат, Шортанбай, Мұрат, Әбубәкір сияқты ақындардың қатарында өз шығармаларына заман шындығын арқау етіп, оны көркем бейнелей білген көптеген ақындардың шығармашылықтарының әлі де халыққа жан.жақты танылмай келген жақтары бар. Солардың бірегейлері . Оңтүстік өңірінде XIX ғасырда өмір сүрген Майлықожа, Құлыншақ сияқты ақындар. Біз бұл дипломдық жұмысымызға осы мәселеге қатысы бар деп санап Құлыншақ Кемелұлының шығармашылығын арқау еттік.
        
        Кіріспе
Халқымыздың өткен замандардағы тарихын, рухани тыныс-тіршілігін танып-
білуде көркем сөз шеберлерінің қалдырған әдеби мұраларының маңызды ... ... ... ... өзге ... мен ... бір де ... дана халқымыз өмір сүру, шаруашылық кәсібі салтына орай өзінің
арманы мен ... ... ... ... ... ... ... та тәлім-тәрбиелік ойларын әр түрлі тәсілдермен ұрпақтарына ... етіп ... ... екен. Зерделі ұрпақ ата-бабаларының өнегелі
ойлы сөздері мен ... ... ... мұра етіп ... айту ... әсерінен және тарихи жағдайларға байланысты көптеген
әдеби мұралардың біздің дәуірімізге түгелдей сол күйінде ... ... ... ... мен ... ... ... жырларының
аздаған үлгілерінің ғана жетуі бұл ойымызға дәлел болады. ... ... ... ... ... жақынырақ болып келетін XIX
ғасырда өмір сүрген сөз шеберлері шығармаларының өзі де толық жетіп таныла
қойған жоқ.
Заман ... ... өз ... ... ... оны өз
шығармаларында көркем бейнелей білген ақындардың шығармаларына ... әр ... ... ... әрқилы бағаланып, көптеген сөз
зергерлерінің шығармашылықтары жете зерттелмей, көпшілік ... ... ... ... жариялануының өзіндік қиыншылықтары болып
келгендігі еліміз тәуелсіздігін алғаннан кейін, қазіргі ... ашық ... ... ... ... ... ... мұра»
бағдарламасы жасалынып, оны іске асыруға бағытталған іс-шаралар атқарылып
жатыр. Кеңес дәуірінде зерттелмей, халқымызға толық танылмай келген ... ... ... ... өз ... ала алмай келген зар заман
әдебиетінің XIX ғасырдағы көрнекті өкілдері ... ... ... ... ... ... ... қатарында өз шығармаларына
заман шындығын арқау етіп, оны ... ... ... ... ... әлі де ... ... танылмай келген жақтары бар.
Солардың бірегейлері - Оңтүстік өңірінде XIX ғасырда өмір сүрген Майлықожа,
Құлыншақ сияқты ақындар. Біз бұл ... ... осы ... ... деп ... ... ... шығармашылығын арқау еттік.
Дипломдық жұмыстың тақырыбы: «Құлыншақ ақынның әдеби мұрасы».
Өзектілігі: Құлыншақ ақын - ақындық өнерпаздығы кезінде өзі өмір сүрген
өңірге ғана ... ... ... Сыр ... ... Оңтүстік, Жетісу
өлкелеріне танымал болған сөз зергерлерінің бірі. Ол ... ... ... ... ... ақындарымыздың берген бағалы ой-пікірлері
олардың өлең-жырларында айтылған.
Құлыншақ ақынның қазаққа кең танымал болғандығы оның өз өлең-жырларынан
да, кейінгі ақын ... ... да ... ... ... Кезінде көбісі жазылып хатқа түспегендіктен ақынның шығармалары
ауызша айтылумен үзік-үзік болып, толық ... ... жете ... Оның ... иманына ислам дінін негіз етіп «Әр ... ... ... ... ... қыл» деп сөз ... ақын ... кенжелеп қолға алынуына кеңестік идеологияның ықпалы да аз
әсер етпегені анық.
Еліміз тәуелсіздік ... ... ... ... ... жаңа ... қалыптасуы, сонымен бірге Құлыншақ ақынның бұрын
белгісіз ... ... ... ... табылып жарық көруі
ақынның әдеби мұрасын, шығармашылық өмірбаянын, арман-мұраттарын айқындап,
қайта қарауды, жан-жақты зерттеуді ... ... ... мен ... сөз ... ... ... шығармашылығының басты
ерекшеліктеріне, оның шығармашылық өмірбаянына, шығармаларының ... ... ... ... ... талдау жасау, сондай-ақ
көркем туындыларының бізге жету ... ... ... ... ... ерекшеліктерін айқындау мақсат етілді. Осы мақсатты
орындау үшін мынадай міндеттер іске асырылды:
Құлыншақ ақынның өмірі, шығармашылығы туралы айтылған
ой-пікірлерді жинақтап, ... ... әр ... жарық көрген шығармаларын түгелге
жуық қарастырып, әр түрлі жанрларда көрініс тапқан шығармаларын
жинақтап, жүйелей отырып талдаулар ... ... ... ... мазмұнын айқындау;
- Ақын шығармаларының бізге жету жолы, жариялануының
ерекшеліктерін ... ... әр ... ерекшелектерін нақты деректерге,
ғылыми зерттеу еңбектерге сүйене отырып көрсету;
Дипломдық жұмысты жазу барысында. ... ... ... ... ... ... қолданылды.
Дипломдық жұмыстың теориялық мәселелерін тұжырымдауда З.Қабдоловтың
«Сөз өнері», З.Ахметовтің «Өлең сөздің ... ... ... ... ... ... ... М.Ғабдуллиннің
«Қазақ халқының ауыз әдебиеті», Х.Сүйіншәлиевтің «Қазақ ... ... ... ... ... «Қазақ хандығы
дәуіріндегі әдебиет», Р.Бердібаевтың «Гүлстан ... ... ... ... «Қазақ әдеби тілінің ... ... ... ... ... ... ... тарихы», «Қазақстан тарихы. Очерктер», т.б.
еңбектер пайдаланылды.
Диплом жұмысының жаңалығы - ... ақын ... ... келген қырларының айқындалуы, кейіннен табылып, соңғы жылдары
жарық көрген ... ... ... ақын ... тұжырымдар мен талдаулар деп білеміз.
Құлыншақ ақынның әдеби туындыларын ... ... ... Р.Бердібаевтың, Х.Сүйіншәлиевтің т.б. ... ... ... ... басшылыққа ала отырып, өзіміздің
жеке талдау білігімізге сүйендік.
1 - тарау. ... ... ... мен ... ... ... ... мен шығармашылығы туралы деректер.
Еліміздің Оңтүстік өлкесі тарихының қатпар-қатпар тереңдігімен ... мен ... ... ... ... де ... Қаратау Әулиенің кені еді, -
деп Құлыншақ Кемелұлы жырлағандай бұл өлке көптеген ауыз ... де ... ... ... бір ... ... ... ордасы
болған, ертеден келе жатқан ... ... ... ... ... бірі деп ... "Созаққа барсаң күйшімін деме" дейтін сөзі де терең ... ... ... ... ... ... ... Қаламбаев,
Төлеген Момбеков, Генерал Асқаровтай бүкіл қазаққа танымал болған дәулескер
күйшілерді, Тәкен ... пен ... ... ... ... т.б. ... сөз шеберлері мен өнер қайраткерлерін дүниеге әкелген
өлке.
Қарт Қаратаудың теріскей өңірінен шыққан сөз ... ... Сыр ... ... ... ... ... дейін танымал болған
ақын - Құлыншақ Кемелұлы.
Акынның өмірі жөнінде тоқтала кететін болсақ, Құлыншақтың кенже ... ... ... ақын 1831 жылы ... ... ... сол сапардан келе жатқан жолда 1901 жылы ауырып қайтыс ... де, ... ... әртүрлі жазылып, айтылып келеді.
Мысалы, "Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері" деген кітапта [28],
Х.Сүйіншәлиевтің "Қазақ әдебиетінің тарихы" оқулығында [30.634] ... ... ... 1831 - 1892 жылдар деп, "Бес ғасыр жырлайдының" 1989
жылы шыққан екі томдығының 2-томында [10.75] 1840 - 1911 ... ... жері ... ... ... деген жер деп көрсетеді.
Ғалым Р.Бердібаев Созақ ... ... ... ... Қызылқұм өңірінде өмір сүрген, ақынның біраз өлеңін жатқа
білген Омар Байымбетовтердің Құлыншақ ақын 1840 жылы ... ... ... деп есептейді.
Ақынның ұзақ сапардан келе жатып елге жете алмай жолда ... ... ... ... мына өлең ... ... ... Ақын
ауырып жатқан кезінде:
Адамзат келер, келер жүзге келер,
Пендені үйде өлсе де, ... ... ... саламат қыл,
Ағайын қайда бізді іздеп келер, -
деп өлең шығарған екен. Жолда ауырып, жүруге шамасы ... ... ... ... ... "маған қалам, дәптер тауып әкел, елге хат
жазайын" дегенде, ол тауып әкеле ... екен ... ... бар [24. ... өлең сол ... арқылы елге жеткен ақынның соңғы сәлем өлеңі
болуы мүмкін.
Ғалым Ә.Оспанұлы соңғы еңбектерінде Құлыншақ ақын 1832 жылы ... жылы ... ... деп ... ... ақын қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданындағы
Жартытөбе деген жерде туып өскен. Деректерге қарағанда ... ... ... ... сияқты. Зерттеуші ғалымдардың айтуына қарағанда ... ... ... ... елге ... танытқанға дейін кедейшіліктің зардабын
тартып, тек өмірінің соңғы кезеңінде ғана ... ... жиып ел ... Он бес жасқа келген кезінде-ақ сөз өнеріне бейімділігімен ... ... ... ... XIX ... көптеген ақындар сияқты
ақындық өнерді халық әдебиеті үлгілерін жаттап, ойын-сауықтарға араласып,
оларды ... ... ... өз ... ... жүріп ашады да шығыс
қиссаларын оқып үйренеді. Негізінде Құлыншақ ақын ел ақындары ... өз ... ... ... айтып таратумен бірге, жазбаша да
шығарып отырған.
Қазіргі кезде ... ... (40) ... ... ... ... ... бата, жоқтау, сыншыл, әлеуметтік сипаттағы өлеңдері мен Шөже,
Майлықожа, Бұдабай, Шәді т.б. ... сөз ... мен ... ... ... Ақын өлеңінде:
Алдын ала сұрама бермейтінді,
Алла өзі жаратқан өлмейтінді.
Халқым үшін шарқ ұрып алаңдаймын,
Бұл дүниеден өткен соң келмейтінді, -
деп өзі ... ... ... ... ... ... ... етті.
Өзінің бойындағы бар өнерін халқына арнаған ... ... қояр ... да ... атым ... сөйлем бер тіл мен жақ,
Дауысым байғұс шығып бақ,
Саулы інгендей ыңқылдап.
Домбырам, байғұс сен сөйле,
Екі шегің тыңқылдап,
Он саусағым, қимылда,
Жорға тайдай ... бір күн ... ... да ... ... ... ... болып тұрарсың, -деп жырлайды ақын.
Құлыншақ ақын өлеңдерінің тақырып аясы өте кең, алуан ... ... ... ... ... сыни ... сондай-ақ мысқыл
өлеңдер, өмірдің мәні, әртүрлі құбылыстары ... ... ... ... ... өсиет өлеңдер, сөз қағысулары мен айтыстары
ақын шығармашылығының негізін ... . ... ... ... ... ... ... жыршы, "Алпамыс" эпосының көркем де толық
нұсқасын айтқан, Құлыншақ ақынның ... ... ... Аққожаев өзінің
естелік өлеңдерінде береді. Ол өлеңінде ... ... ... ... ... алты ұл, немере, шөбере сүйіп өсіп - өнгені жөнінде айтакеліп:
... Дарыған он бірінде өлең еді.
Әкесі Шөже ақыннан бата әкел ... ... ... ... ақ ... алып ... ... көгереді.
Келген соң киіндіріп, ат мінгізіп,
Баланы еркіменен қоя берді, -
деп оның ақындық өнерге келу жолын да ... Одан әрі ... ... ... ізденісі, шығармашылығы туралы:
Күнде той, күнде жиын, күнде өлең ғып,
Күңірентіп жібереді жүрген жерді.
Сылдырлап қоңыраудай тіл, ... ... ... ... ... өлең ... күніндегі
"Шырын - Шекер" сөз бопты тіліндегі.
Еш ақын Құлыншақтай болмайды деп,
Адамдар аңыз ғыпты сол ... ... ... ... ғып ... ... ... Найман, Қыпшақ, Таспа, Табын,
Сарыарқа, сары дала, сары белді.
Көріпті сол уақытта болған ... ... кен ... ... жерді, -
деп С.Аққожаев ақын Құлыншақтың шығармашылық өнерінің бірталай қырларын да
ашыпбереді. С.Аққожаевтың бұл өлеңдері Р.Бердібаевтың ... ... ... ... [8. ... бойы, сондай-ақ Қаратау өңірі ақындарының ақындық жолға түсуі
жөніндегі ... ... ... аңыз - ... ... арасында кең
тараған. Бұл аңыз әңгіме Құлыншақ ақынның ақындық өнерге түсуіне байланысты
да (мысалы, Майлықожа, Бұдабай т.б. ... да) ... ... ... ... аян ... "көген аласың ба, өлең аласың ба" деп ... ... ... ... ... ... екен ... өнерді ұстануды, үйренуді ... ... ... ... ... ел аралап, елдің белгілі сөз шеберлерінің өлең-жырларын
тыңдап үйрену, батасын алу дәстүрлі ... Осы ... ... ақын ... ақынды арнайы іздеп барып батасын алған делінеді деректерде.
Құлыншақ ақын Арқа елін, Сыр өңірлерін, Жетісу өлкесін аралап ... ... ... ... Мәделіқожа, Бұдабай, Молда Мұса, Шәді
Жәңгірұлы, Майкөт ақындармен ... ... ... ... ... ... ... енді біразымен айтысқа түсіп өнерін
шыңдап отырған.
Құлыншақтың ақындық өнерге түсудегі жолы туралы ... ... ... тәлім алған мектебі - халық ауыз әдебиеті, аты,
сөзі белгілі ақындар. ... да ол ... ... ... сол үлгіде
жасайды: өмірдің күңгені мен теріскейін, жақсылық пен ... ... ... бақи мен пәниді салыстырып, кең пайымдап сөйлейді...", - деп
көрсетеді [22.316].
Құлыншақ ақын ... ... де ... ... би, ... ... ... озбырлық іс-әрекеттерін, адамдар
бойында кездесіп отыратын ... ... ... ... т.б. сол ... жат-мінез қылықтарды өткір тілмен
сынға алып отырған.
Құлыншақ ақын әртүрлі ... ... ... ... ... ақын да ... ... Мұсаның айтуынша Құлыншақ айтыста ешбір
ақыннан жеңілмеген ақын.
Құлыншақтың өз заманындағы белгілі ... ... ... оның Майлықожа, Бұдабай, Молда Мұса, Шөже, Барақат сияқты т.б.
ақындармен айтысқандығы дәлел болады [22. 315].
Ғалым ... ... ... өнері туралы айтқанда үш қыры
туралы: "Олардың ең бастысы - ... ... ... ... ... екіншісі - өткір әзіл-оспаққа, әжуа- мысқыл, сын-
сықаққа құрылған әлеуметтік ... ... ... ... ... ... айтыскерлігі дер едік" деп көрсетеді [24. 23].
Құлыншақ ақындық өнерпаздығымен ... ... ... қобызға
қосылып ежелден келе жатқан батырлық, ғашықтық жыр-дастандарды, шығыстық
сюжетке құрылған қиссаларды да жыр етіп ... эпик ... жыр айту ... сөз ... бірі ... ... ... фольклор
зерттеуші Н.Төреқұлов "Алатау асқарынан жыр ... ... ... деректер келтірген болатын [32. 60-62].
Шығыс әдебиетінің бірталай нұсқаларын жатқа біліп айтып жүргендігі
жөнінде ... ... ... ... ... ... беріледі.
1.2. Құлыншақтың ақындық өнері жөніндегі көрнекті ақындардың ой-
пікірлері.
Құлыншақ ақынның ақындық өнері ... ... ... ... ... ... қатар кейінгі ақындар шығармаларынан ... ... ... ... ... ақын ... оны "бағы қалың, аузының қыдыры бар, аты озған ақын, ... ... екі ... ... өлеңнің дүрі" деп жоғары бағалаған. Ал
өзін Құлыншақ ақынның шәкірті санаған белгілі ақын Молда Мұса:
Көтеншіде ... ... еді, Шүу ... ... кетуші еді, Қарсыласып
бетпе-бет айтысқанда, Еш адамнан жеңілдім демеуші еді, -деп ақынның
айтыскерлік өнерін жоғары ... ... ... замандас ақындары, кейінгі сөз зергерлері де
мадақтай өздерінің жырларына қосып отырған екен. Олардың ... ... ... ... да оның ... өнерпаздығының жоғары болғанын
дәлелдейді.
Жыр алыбы атанған Жамбылдың өзі де өзіне ұстаз тұтқан ақындар туралы
айтқанда:
Қаздай қалқып ерінбей,
Өлең ... ... ... ... еді бас ... ... ... қосқан болатын. Молда Мұса (Мұсабек Байзақов) ақын сияқты өзін
Құлыншақтың шәкірті санаған ақын Сұлтанбек Аққожаев та ... ... ... ... ... ... мен шығармашылығынан көптеген
деректер бере келіп:
Ұстазым - Орта ... ... ... кем ... жоқ ... бағы.
Қосылып құнанында ат бәйгеге, Тынбай шауып кеп жүрді сынбай бағы, -деп оның
ақындығын дәріптей бағалайды.
Құлыншақтың Ысқақ деген баласы әкесіне ... ... ... ұстанып
айтысқа да түсіп жүргені туралы деректерде айтылады. Сол Ысқақ қазіргі
Тараз (бұрынғы Әулиеата) ... ... ... ... айтысқанда ақын қыз:
Әзірше жоғары боп сөйлер сөзге,
Әкеңнің сыйланып тұр әруағы.
... Әкеңнің өлең жазған өкпесіне,
Кәсібін құдай берген етпесін бе,
-деген екен [24. 341, ... ... ... ... ... те бір ... Құлыншақ
ақыңды Қаратау өңірінен шыққан аты әйгілі адамдармен қатар ... ... ... Абақ батыр Созақтағы,
Кем еді қай батырдан қазақтағы?
Құлыншақ, Бердібек пен ... ... ... орап тұзақтады ,-
деп оның ақындық, айтыскерлік өнерін құрметтей өлеңіне қосқан екен. Сыр
өңірінің белгілі жыр ... бірі ... ақын ... ... ... ... ақындардың ішіндегі бірегейі ретінде көрсетіп:
Көтеншіде Құлыншақ,
Өлең сөздің ұстасы.
Майлықожа, Мәделі,
Бұлар оның тұстасы.
Сөздерінің бар еді,
Тістейтіндей қышқашы,
Ең озығы - Құлыншақ,
Өлең десе ... ... ... ... сап, ... оның ақындық өнерін онымен тұстас ақындармен салыстыра ... ... ... ақынды өзі тұстас ақындар мен өздерін оған ... ... ғана ... ... Оны туып-өскен жерінің халқы мен
ақындары да ұмытпай естеріне алып ... ... ... ... туған
жеріндегі орта мектепке Құлыншақ ақынның аты берілген.
Құлыншақтың ақындығы туралы Қаратаудың теріскей ... ... әрі ақын ... Өмірбеков кезінде Құлыншаққа арналған "Еске алу"
деген толғау өлеңінде:
Осы жұрт ұмытқан ба Құлыншақты,
Өлеңге бәйге атындай ұрыншақты,-
деп ақын атының елеп-ескерілмей, кей ... ... ... ... ... келіп:
Келгенде сексен ақын айтысуға
Мәреге бәрінен де бұрын шашты...
... Өлең десе, биіктен ... еді, ... ... ... еді, ... кең ... ... еді, -
деп оның ақындық өнерін, шеберлігін айқындай, еске алып өлеңіне қосқан
болатын [27].
Құлыншақтың ақындық өнерпаздығы өзінің шығармаларынан да кең ... ... ақын ... ... деп ... ... қанық" деген
өлеңінде ақындық өнері, қабілеті жөнінде деректер береді. Ол ... ... ... сөзден ұялмайды, Жалғанда жаннан айыл жия
алмайды, -
деп өзінің ақындық өр бейнесінен хабар бере, ақындық қарымын бағамдайды.
Құлыншақ ақынның өз ... ... ... оза ... ... ... оны халықтың ақынды ерекше құрмет тұтуынан, онымен замандас,
сонымен бірге кейінгі ақындардың ... атын ... ... ... өлең ... де ... ... Құлыншақ ақын шығармаларының жариялануы, зерттелуі.
Заманында ақындардың өрен жүйрігі ... ... ... ... ... ... оның ... туындыларының
көбісі кезінде хатқа түспегендіктен ... ... ... жетпеді деп
айтуымызға толық негіз бар.
Белгілі ғалым Р.Бердібай:
"Өкінерлігі сол - ... көп ... ... ... қалмаған" дей
келіп, Құлыншақтың өлеңдерінің кейбіреулерінің басқа кейбір Оңтүстік өңірі
ақындарының ... ... ... олай ... ... ... ... арасынан жазып алушылардан, зерттеушілерден болғандығын
айтып өтеді. Сонымен бірге ғалым зерттеушілердің ақын мұрасын зерттеуге
әділ ... ... де ... екен [22. ... ақын ... ... Республикасы Ұлттық Ғалым
Академиясы М.О.Әуезов атындағы әдебиет және өнер ... ... ... ... сақталғанғандығы жөнінде деректер айтылады.
"Шәуілдір" ауылында өмір сүрген Омар Байымбетов біраз өлеңін жатқа
білген. Сол кісінің айтуынан кезінде біршама ... ... ... Тағы
бірер өлеңдері Оңтүстік Қазақстан өңірінің тұрғындары Жәңгірбай Әлиев,
түркістандық ... ... ... ... жазылып алынған екен.
"Бес ғасыр жырлайды" атты жырлар жинағының (II томдық) 2-томына
оншақты өлеңі еніп жарияланды. ... ... 55 ... [10. 76 - 78].
Құлыншақтың Майлықожамен айтысы ақынның бізге ... ... ... ... саналады. Бұл айтыс 1988 жылы шыққан "Айтыс" жинағында алғаш
рет жарық ... ... ... ... ... ... ... оқу-ағарту саласының
қызметкері Рысқұл Рысжановтың еңбегі де үлкен ... ... Сол ... еңбегі арқасында ақынның бірталай шығармалары табылып баспасөзде
жарияланып, соңынан "Өсиетім..." деген атпен жарық көрген кішігірім ... ... Ол ... ... ... ... мына ... болды:
"Құлыншақтың термесі", "Өсиет өлеңі", "Шөже мен Құлыншақтың қағысуы",
"Көлбай ... ... ... ... ... ... "Мазақ қылма
Көлбайым", "Ел арасындағы жанжалды өлеңмен тоқтатуы", "Ар-ұяты бар ... бір ... ... ... ... ... ... берсем дегін,
алсам демей", "Әркім әуес қылады ... ... ... бар балқурай",
"Бірінші байлық - денсаулық", "Қызыл тілім сөйлеп қал", "Дүйсенбі, ... жоқ", ... ... ... Жаманқара", "Тар құрсағын кеңіткен", "Түйе
жисаң, нардан жи", "Түйенің түйе ... "Қыс ... қүұ ... ... ... "Атаның әруағына түней келдік", "Жаратқан, медет
бере көр", "Ар-ұятты ойлаған", сондай-ақ Құлыншақ ... Шәді ... ... хат ... Шәді ... ... хат өлеңі еді. Осы
еңбекте ақынның өмірбаяны жөнінде ел арасынан жазылып ... жаңа ... ... ... ... ... ... ақынның бұрын жарық көрген өлеңдерін
кейіннен табылған шығармаларымен толықтырып 1991 жылы жинақтап ... ... ... ... ... етіп бастырып шығарды. Онда автордың
алғы сөзінен кейін ақынның жиырма екі өлеңі мен екі айтысы - ... ... және ... ақын мен ... ... ... ... жазушы Есіркеп Өмірбековтің Құлыншақ ақынның бұрын белгісіз
болып келген, ... ... ... алып өз ... ... ... ... мұрасын толықтыра түсті [27]. Бұл өлеңдерді "Шымкент келбеті"
газетіне ғалым ... ... ... ... ... ... ... әдеби мұрасымен кеңірек танысуына мүмкіншілік жасады. Бұл
арқылы көпшілік ... ... ... ақынмен айтысуы (сәлемдесу,
жауаптасу
түріндегі), көңіл айту, бата үлгісіндегі салт ... ... ... ... ... [25. ... Ә.Оспанұлының құрастырып, алғы сөзін жазған Оңтүстік Қазақстан
облысының XIX ғасыр мен XX ... ... өмір ... он екі ақынының
шығармалары енгізіліп "Жыр мұра" деген ... ... ... 2001 жылы
шығарған жыр жинағында Құлыншақ ақынның да өлең-жырлары мен сөз қағысулары,
айтыстары жарық көрді. ... ... ... ... шығармаларымен қатар,
бұрын жарияланбаған "Құлыншақ пен қыздың айтысы", тағы ... да ... ... берілген. Бұл жинаққа енгізілген шығармаларының
жалпы саны, айтыс, сөз қағысуларын қосқанда - 30 ... ... ... ... бұл ... енгізілмегендері де бар екендігін байқауға
болады.
Құлыншақ ақын шығармашылығының да зерттелуінің ... ... ... себептері бар.
Құлыншақ ақынның өмірі мен шығармашылығы жөнінде 1960 жылдардан бері
қарайғы еңбектерде, мысалы, Х.Сүйіншіәлиевтің "Қазақ әдебиетінің қалыптасу
кезеңдері" [28], Р.Бердібаевтың ... ... [9] ... ... энциклопедиясында" [18], Ә.Оспанұлының "Қаратау атырабының ақындары"
атты [23] зерттеу еңбегінде біршама деректер беріліп, талдаулар ... ... ... жылдары жоғары оқу орындары студенттеріне арналған
оқу құралдары мен оқулықтардан орын алып, ... ... ... 30; 23; 22; ... ... ... жеткізілуі, танылу жайы жөнінде
кезінде ғалым Ә.Оспанұлы: "Оның қолда бар ... ... ... бұрмалауға түсіп жарияланып жатуы оқырман қауымның
ақынға деген ыстық ықыласын суытып, ... де ... ... болмашыны дабыралай береді екен-ау деген ыстық ықыласын ... ... ... айту ... ... ... ... аздырылып-
тоздырылып жарияланып келе жатқан бір ақын болса, ол Құлыншақ демеске лаж
жоқ", - ... еді ... [24. ... ... ... дәуірінде жарық көрген жинақтарда жарияланған
шығармаларының көптеген ... ... ... мен сөз
тіркестерінің өзгерістерге ұшыратылып, бұрмаланып, ... ... ... ... ... ... айтылатын ойлар мен сөздердің көбірек
өзгертулерге ұшырағанын ... ... ... ... ... ... туралы толғанысын, адам баласының тіршілік сапарын түйіндейтін:
Адамзат - келер, ... ... ... ... ... де, түзде көмер. Құдая, иманымды саламат қыл,
Ағайын қайда бізді іздеп келер? -
деитін өлең шумағы:
Адамзат келер-келер, жүзге келер,
Бәрібір үйде өлсе де, ... ... аман боп тұр, ... ... енді қайда бізге келер,-
деп берілген [10.78]. Осы ... ... сол ... ... кездестіруге болады.
Туралығын айтқанда Құлыншақ ақын шығармашылығының ғылыми айналымға
түсіп оқу ... ... ... енгізілуі, оқу құралдары мен
оқулықтардан орын алып ... ... ... ... әр
кездердегі жинақтарға, мысалы "Айтыс", "Бес ғасыр жырлайды", ... ... ... жыр ... енгізілуінде осы Ә.Оспанұлының сіңірген
еңбегін айрықша атап көрсету орынды. ... ... ... белгілі сөз
шеберлерінің шығармашылығын зерттеуге бағытталған диссертациялық еңбегінде
Құлыншақ ақын шығармашылығының ... ақын ... ... ... бастама болды. Осы ... ... ... ... кейінгі кезеңдерде ақырындап болса да ... ... ... ... мен оқу құралдарында сөз бола
бастады.
1990 жылы ... ... ... ... атты ... "Ел ... екі жүйріктің бірі" деген тарауы осы Құлыншақ ақынның
шығармашылығын зерттеуге арналған [24].
Құлыншақ ақыннан кейінгі ақын-жыршылар да ақындық үлгі, өнер ... алып ... ... ... өңірі ақындарының да шығармашылығына
әсері аз болмаған сияқты. Жамбыл ақынның шығармашылығына әсері болған сөз
шеберлері ... ... ... ғалым профессор М.Жолдасбеков көрнекті
ақындардың ... ... да атап ... "Жүз жыл ... ... ... еңбегінде: "Жамбылдың өнеге
мектебі - бір ғана Сүйінбай емес, Қабан, Шөже, Майлықожа, Құлыншақ, Майкөт,
Жанақ, Түбек, ... ... ... - деп ... ... ... ... көрнекті ақындармен бірге атайды [12].
Құлыншақ ақынның айтулы эпос жыршысы болғандығы туралы ... ... ... ... ... ... ... жыр асырған"
деген кітабында деректер береді. Осы еңбегінде ... ... ... бұл ... ... сөз ... Майлықожа, Құлыншақ ақындармен
кездесіп бата алғандығын, Жамбылдың Құлыншақ ақыннан "Ер Шора", "Қыз Жібек"
жырларын ... ... ... "Кешкілік ас-судан кейін сөзді Құлыншақ
алды. Ол бұл кеште "Қыз Жібек" хикаясын шертті. ... ... ... мерт болған Төлегеннің аспандағы алты қазбен қоштасқан зарын егілте
әуендеткенде отырған
қария, кейуаналар көзіне жас алды. Бұл хиссаны ... ынта қоя ... "Қыз ... домбыра, сырнаймен кезек-кезек сүйемелдеп,
әртүрлі әнге салып орындағанына ... ... ... ... ... [32. 60-62].
Ғалым Ә.Оспанұлы Құлыншақ ақын қазақтың эпикалық туындыларын біліп,
жатқа айтумен ... ... Орта Азия ... кең ... ... ... жырларды да жатқа айтып, кейбіреулерін шығыс әдебиетінде
ежелден келе жатқан Нәзира дәстүрімен ... ... ... ... соның ішінде "Шырын - Шекер" деген жырды сүйіп толғағандығы"
жөнінде жазған болатын ... ... ... ... ... мұрасын іздеу, жинау, алдағы
кезде де таластамауы тиіс. Құлыншақ той-жиында, айтыста ... ... ... ... жыршы ретінде ірі ... ... да ... ақын ... осы ... зерттеуге де көңіл бөлген жөн"
деген болатын кезінде [22. 321]. Ақын шығармаларын ел ... ... ... ... ... ... міндеттердің бірі болмақ.
2- тарау. Құлыншақ ақынның толғау, арнауларының және ... ... ... қазақ әдебиетінде ертеден келе жатқан ... ... ... көрген-түйгендерін ой сарабына салып, өмірдің мәні,
адамгершілік қасиеттер мен елдің тұрмысы мен болашағы, ... ... ... ... ... ... арқауы еткендігі хандық дәуірде, одан
ертеректе өмір сүрген жыраулар шығармашылықтарынан белгілі.
"Бізге там-тұмдап жеткен шумақтарына қарағанда, оның өмір ... ... ойлы ... пен ... ... ... ... екені сезіледі",
- дейді Р.Бердібай [22. 316]. ... ... ... ... ... ... да едәуір орын алады.
Ақынның философиялық сипаттары толғау жырларына "Дүние -ол ... ... ... ... ... ("Дүниеде не ғаріп"), "Адамзат
келер, келер жүзге ... ... ... ... ... ... ... Ресей патшалығының отаршылдық саясатын бейнелейтін
"Амалсыз асы - біз күмірә", "Пенденің көпті күнәсі" толғауларын ... ... не ... ... ... ақын ... ... адам
өмірімен ұштастыра термелей ой қозғайды.
Енесі жүдеп нашарлап,
Ертелей туған жол ғаріп.
Әуеден ... кеш ... ... ... жер ... ... ... кетсе, ел ғаріп,
Көкала жылқы болмаса,
Бетегелі бел ғаріп.
Қаз, үйрегі болмаса,
Айдынды шалқар көл ... кем ... ... ер ... ... бұрынғы өткен жырауларша сөз саптай жырлайды. Қоғамның жарасымдылығы
елдің бүтіндігі мен рухани тұтастығында, ... ... ... жетістіктері мен ішкі жан дүниенің табиғат, ел, ... ... деп ... ... ... ... ... өмір сүрген жырауларда жалғастық тауып келе жатқан дәстүр. ... ... ... кетсек те болады. Асанқайғының "Бұл заманда не
ғаріп?" ... ... ... мазмұнымен қатар құрылысы, жыр жолдары, сөз
тіркестері, жекелеген сөз ... да ... ... ... ... Ел ... қонбаса,
Бетегелі бел ғаріп.
Қаз, үйрегі болмаса,
Айдын шалқар көл ғаріп.
Ата жұрты бұқара
Өз қолында болмаса,
Қанша жақсы болса да,
Қайратты туған ер ... ... ... ... ... тек сырт ... ғана емес іштей
мазмұн бірлігі де байқалады.
Ақын "Дүние - ол бір ... ... өлең ... ... өмір ... ... ... бейнелейді. Ақын мұнда
дүние, яғни адам өмірін ... ... ... ... ... баламалай алып, шалқар көлдің қолға оңай түспейтін ... ... ... ... ой қозғайды. Сөйтіп адам өмірінің кезең-кезеңді
кездеріне -балалық, жігіттік, егделік, сексен, жүз ... ... ... ... Адам ... санаулы өмір жолын бос өткізіп алмай, адал
жүріп, ... ... ... өткізуі қажеттігін еске салады.
Біреуге "берсем дегін", алам деме, Біреудің адал
нанын алып жеме, -
дей отырып, адамның артында қалатыны жақсылық ісі деген ... ... ... ... ... ... ... жасауға үндейді. Ақын адам
өмірін қасқалдаққа ғана емес, сәуле берер жұлдызға, аспанда ұшар аққуға,
сұңқарға, ... ... - ол бір ... ... ... ... ... аспандағы. ...
Аққудай көлден ұшқан аспандағы. ... Сұңқардай қалықтаған аспандағы. ...
Кеменің ... ол ... -деп ... Тағдырға айла бар ма қашсаңдағы. ... Біреуге біреу
мейман дегендейін, Осылай өте бере барлық адам, -
деп ажалдың бір келетінін айта ... ... ... ... ... ... ұсынады.
Құлыншақ толғауларының ішінде "Тәніңде мейман жаныңа" өлеңінің орыны
ерекше. Бұл өлеңінде ақын адамның өткінші ... оның тәні мен ... ... ... ... ... бұл ... қонақ екенін,
сондықтан да өмірде мейірімділікпен,
имандылық, инабаттылықпен жүрудің қажеттілігін жырлайды. Адамды ... ... оның ... ... туған-туыс, бауырларының да
өзіндік орны бар екенін термелей толғайды. Соларды алла неге өлетін етіп
жаратты дей ... ... ... ... жырлайды. Әке мен ана
өлімінің өте ауыр қаза екенін былайша:
Үйде отырсаң мал қорың,
Дала шықсаң - қамқорың...
Алма ... ... ... қызын сүйдірген,
Әкең өлмес болсайшы?!
Тас емшегін еріткен,
Тар құрсаған кеңіткен...
Аязды күні айналған,
Бұлтты күні бұланған,
Анаңнан қамқор барма еді,
Шешең бір өлмес ... -деп ... ... асыл ... ... ... Бәйек болып жүретін,-дей келіп, қарындастың
қамқорлығын:
Шешеңнен соңғы қамқорың, Шалғып-шаршап келгенде, Бір күніңе жарайтын,
Анаңнан соңғы қамқордың, -деп, ... ... ... ... ... тастайды,
Үйіңде дәмі бар болса,
Аузыңа сенің ұстайды,
-деп, ал асыл ағаны:
Алдыңда тұрса тірегің,
Әр нәрсеге керегің
Алатаудай айбаттың,
Дұшпанға қылар ... ... қор ... ... болатың, -
деп інінің орнын айта келіп, осылар "өлмес ... деп ... ... үшін ... сәні мен мәні ... ... ең қымбаттысы
- перзентінің қазаға ұшырауы олар үшін ең ауыр қайғы екендігі белгілі.
Ақын:
Адамзаттың ... ... ... ... ойлаңдар,
Перзентсіз елді не дейді,
-дей келіп:
Ұясыз адам шырақсыз.
Қыз бой жетіп өскенде,....
Қыз, балаң өлмес болсайшы, -
деп перзент қазасының ата-анаға аса ауыр ... ... ... ... ... ... деп ойға ... аяқтайды.
Ақын адам өмірінің жарасымдылығы, мәні туралы толғанғанда ... ... ... ... Адам ... мәнділігін қоршаған
орта мен табиғат құбылыстарымен, тұрмыс-тіршілімен үйлестігінен іздейді.
Тау болмайды бұлақсыз,
Көл болмайды құрақсыз. Малсыз адам тұяқсыз,
Ұлсыз адам ... ... ... ... үшін қаншалықты мәнділігін айтқанда да, өмір
құбылыстарындағы ұқсастықтар арқылы ойын айқындай ... ... не ... жабы ... соң. ... не ... күні өткен соң... -
деп ежелгі жырауларша ағайын-туғанның ынтымақ-бірлікпен,
татулықпен өмір сүруін ... ... ... ... ... жүр» толғауының әлеуметтік
маңызы ерекше деп айтуға болады. Бұл ... ақын ел ішін ... ... ... мен ... ... бірігіп енді
бүлдіріп жатқан іс-әрекеттерін әшкерелейді.
Билік, мансап, ... ... дауы ел ішін ... бара ... ... ... ... кінәлі екенін, оның зардаптарын: Жетікент, Шымкент,
Сайрам, Дулат та жау, Сіргелі, Ыстыменен қалмады сау. Жүлектен төмен қарай
мөрін басып, Жау ... бір ... ... ... ақын ... әсер-ықпалынан елдегі орын алған бүліншілікті ашық
айтады,
Ақын "Амалсыз асы біз күмірә" атты толғауында ... ... деп ... тілеп пірлерден, Амалсыз асы біз күмірә.
Шариат сөзін білмеген,
-- деп бастап, емір ... ... баға бере ... сөзді қозғайын,
Тыңдасаңдар жақсылар.
Әзіргі мынау күндерден, -
дейді де, Ресей отаршылдарының қазақ еліне ... ... ... ... мен ... ... жау ... кетті-ау күллі елден! -деп күйіне келіп,
елдің бірлігі, жай-күйінің кете бастаған шындығын:
Енді қалып ... ... ... бәрі ... боп,
Жалғыз жан жоқ күйге енген,
... Ауқатты байлар әлсіреп,
Жақынына күйгеннен,
-деп бейнелейді ақын.
Зорлықшыл заман ықпалының қарапайым жандарға ауыр тигені де ақын
назарынан қалыс ... ... ... толы ... ... ... келіп:
Кісісымақ ысқырып
Есігіме тебінді.
Қадақ болған кісідей
Ала алмай жүрмін кегімді.
Жансар болған жыландай,
Киреңдетті белімді, ... ... де ... ... ... ақын ... адамдарының бойындағы
өзгерістерді:
Шашын қойды жігіттер.
Жаулықсыз көрдік келінді.
Сүйгенімен боп кетер,
Шырайлы қыздар келімді.
Қараңғы түнмен қыз кетіп,
Сұрамас ата, ... -деп ... ... ... бұл ... алып ақтайсың,
Кейінгі қалған ұрпақтар
Атаңның мынау қазалын
Бәрін де оқып жатпайсың,
-деп болжалды ... ... ... ... ... ... ... бағынышты болып өз еркінен,
құнарлы да шырайлы жерлерінен айырылып қалған мүшкіл халін былайша бейнелей
келіп:
Падишамыз орыс-ты,
Күннен ... ... ... жоқ ... ... ... ... алды қонысты, -
деп жасалған қысымшылық пен жерден салынған салықтардың да халыққа ауыр тие
бастағанын:
Қазынаға қарыздар
Халық көбейді борышты,
-деп ойын ... ... ... ... ... сөйлеп, жоғын жоқтайтындарды билікке
жақындатпай, ... ... ... ... ... сөздерінен
шықпайтын адамдарды жандайшап етіп қызметіне жүргізу отаршылдардың бұрыннан
келе жатқан тәсілі. Ресей отаршылдары да осы саясатты тәсілді өз ... ... ... ... ... ... іске асыруда
жүргізілетін әрекеттердің бастыларының бірі халықты рухани күйреуге, тозуға
ұшыратып құлдық психология орнату болса, бұл саясат XIX ... ... ... бағдармен жүргізілгені белгілі. Осы іс-әрекеттің ... ... ... де ... ... ... тыс ... оны өлеңдерінде:
Маубас өгіз секілді,
Не көрімдер би болды.
Мұсылманның ... ... и ... ... ел мүддесін ойламайтын жандардың қолының билікке жетіп, қарапайым
халықтың ... түсе ... ... ... ... елдің жерін, билігін алып қана қоймай, елге рухани
жағынан да бүліншілік әкелгені, қазақтың ежелден келе жатқан әдет-ғұрып,
салт-дәстүрлері мен ... ... ... ... ... ... азып-тозуға әкеле бастағаны XIX ғасырдағы
"Зар ... ... ... ... ... ... Дулат, Шортанбай,
Мұрат, Әбубәкір шығармаларында кең ... ... ... ... ... ... осы ... іске асыуы Құлыншақ, сонымен
бірге Майлықожа ... да ... кең ... ... ... ... бұл ... осы тақырыптағы шығармалары кеңес
дәуірі кезінде жарияланбады.
Елдің бірлігін, ... ... ... ... ... ... туыстық, халықтық ұғымдарды еске де
алмай зорлық-зомбылық жасайтындығын ақын ... ... ... ... ... ... ... ертіп кеп,
Баса-көктеп үстіңнен
Шығарады үкімді.
Олар білмей барады
Алыс пенен жақынды,
Тентек пенен мақұлды, -
деп әділдікті, жақсы мен жаманды, ... пен ... ... жатпайтындығын
да айтып өтеді. Ақын Шортанбайша заман туралы да ой қозғап:
Ойлап тұрсаң пенделер
Қиямет-қайым жақын-ды, ... ... ... да ... Дулат, Шортанбай, Мұрат ақындарша заман
күйін, ел болашағын толғай ... ... ... да өз ... ... ... көре ... кең құлашты, ойлы ақындардың бірі
болғандығын толғаулары айқындай түседі.
2.2. Арнаулары.
Қазақ халқында өз ... өлең ... айту тек ... ... ... ... болмаған. Бұны да халқымыздың бір өзіндік ұлттық ерекшелігі деп
тануымызға болады. ... ... ... кең ... өнерімен көпшілік
қауымның құрметіне ие болған, айтысқа түсіп сыналған импровизатор ақындарды
ғана ақын деп таныған.
Құлыншақ ақын да осы қасиеттерге ие ... сөз ... Оның ... ... әр ... ... ... байланысты айтқан арнау
өлеңдері мен айтыстарынан ерекше ... ақын өз ... сол ... ... ... арнап
өлеңдер шығарып, олардың әр түрлі ... ... ... ... Ақын өз заманының атақты адамдарының үлгілі
істерін, өнегелі әрекеттерін ежелгі дәстүр бойынша мадақтап та ... ... ... ... аты ... елге ... болған,
намысқой, Қаратау өлкесінің теріскейіндегі Үштөбе, Жартытөбе деген құнарлы
жерлерін өз жұртына қоныс етіп қалдырған, жаудан беті ... ... ... ... ... оның ерлік, батырлық тұлғасын:
Жарқырап шығып еді дабыстарың,
Өзіңе пар келмейді алысқаның.
Тор темір түрмесінде жатсаң-дағы
Терісі ... ... ... әлеуметтік мәні зор өлеңдерінің бір тобы осы ... ... сыни ... Ақын ... тек ... сипатта ғана
емес. Жеке адамдарға арнауларында ақынның сыншылдығы да ... ... ... ... бір ... оларда сын, мысқыл ерекше
байқалатындығында. Ақын өз ... ... ... ... сараңдарды, бәлеқор жандарды өлеңмен өткір сынға алып, масқаралап
отырған.
Құлыншақтың бұл сипаттағы өлеңдері аз болмаған сияқты. ... ... ... ... кең ... ... жазылып хатқа түспегендіктен
түгелдей жетті деп айтуға болмайды.
Ұмытылмай жеткен арнаулары "Оңдыбайға", "Дүйсенбіге", ... т.б. сол ... ... ... ... туу тарихын зерттеуші ғалым Р. Бердібай
былайша : ... - ... ... ... екен. Соның аулына бірде
Құлыншақтар жолаушылап барса, болыстың әйелі ... ... ... ... ... ... өнегесіздігіне намыстанған ақын
кетерінде ... деп ... ауыз өлең ... ... деп ... ... әйелінің көргенсіздік, өнегенсіздік мінезін, болысқа оның
тең еместігін айта отырып, атына ... ... ... ... ... не ... айғыр шапқан ? Жылтыраған бетіне әуес болмай, Адамның
баласын ал, кісі баққан. ... не ... ... ... ... ... ... қырын,-дей келіп, бұл өлеңнің шығу себебін де айтады.
Болысеке, бұл өлең ... ... ... бесінде ішкен шайдан шықты. Сабада
сапырулы қымыз тұрып, ... ... ... айран шықты. Қайыр-қош,
болысеке, көргенімше, Бұл қорлық естен кетпес өлгенімше. Қос-қоржын ... ... Итке ... ... ... жүрегінше,-дейді ақын.
Кейін бұл өлеңді оқыған Оңдыбай болыс қатты намыстанып, ... ... ... екен ... ... ... ... әйеліне мін тағып, басқа біткен дәулетті дұрыс
бағалай алмай, ... ... ... тар мінезін әшкерелейді. Адамның
адамдығы, жақсы қасиеті оның адамгершілігінде, жомарттығында деп бағалайтын
ақын Оңдыбайға
ақыл беру арқылы ... да ой ... ... өңі мен ... ... ғана ... оның адамгершілігіне, ақыл-парасатына назар аудару
керектігін ескертеді.
Қазақтың қонақжайлық қасиетін, дәстүрін ... ... ... ... ... ... де үлкен мәні, өзіндік орны, әсері
болғандығын көруімізге болады. Ақындардың сөзі, өлеңі ел ... тез, ... ... оны есте ұстап, өзіне келер сөз бен сыннан
қаймығып, өздерінің кемшіліктерін ... ... етіп ... ... ... ... ... өңіріне аты шыққан, белгілі Дүйсенбі датқаға
айтқан арнауынан да ... ... ... ... ... ақын ... тілмен әшкерелейді.
Әлсізге азғана күн амалдайсың,
Жақсылық бұл кейіпіңнен таба алмайсың.
Жеріңе ерегіскен қап-қара боп,
Бұлттай жауатұғын табандайсың,-
дей ... ... елге ... ... елді ... жүргенін бетіне
баса айтады. Осындай туралығы мен өткір, сыншылдығынан ... ... ... ... шеккендей. Ақынның сөз сүйегіне жеткендей болған Дүйсенбі датқа
ақынды біраз ... ... ... Оны ... ... ... ... мендей қуып еңіретті?
-деген өлең жолдарынан аңғаруға болады,
Ақын елге белгілі адамдардың жасаған халыққа жасаған ... ... ... ... ... ... ... өткір
тілімен сынға алып, әшкерелеп отырған. Сондай шығармаларының ... ... ... өлеңдері.
Ел аузында сақталып жеткен Көлбай болысқа арнау ... ... туу ... ... ... бар. Бірде ақын болыс үйіне қонақ болып
келгенде өзіне лайықты күтім көре алмайды. Осыған ... ... өлең ... оны хат түрінде қалдырып кетеді. Ол өлеңінде:
Ауылдан шыққан күні
Көлбай қондық,
Десе дағы "Көлбай жоқ", болмай ... ... қара ... ... ... ... болдық ,
-деген екен.
Ақынның Көлбайға шығарған ... енді бірі ... ... деп ... Құлыншақ болыс үйіне тағы бір келгенінде Көлбай
болыс ақынды сыйлап күтудің ... ... ... ... ... Осы қылығына
байланысты ақын осы өлеңін шығарады. ... ... ... ... ... Көлбайым,
Мазақ қылсаң Көлбайым,
Сенің әкең Жұмабай Шылбырдан өлген исі еді.
Кетерсің болып сондайын,-
деп шындықты айтудан тайсалмайды. Көлбайдың әкесі ... ... ... ... үшін киіз ... шаңырағына шылбырмен асып ... ... ... ... ... етіп ... ... қазақ әдебиетінен өздерінің дәулеті мен мансабы ... ... аты ... ... ... өзін ... мақтатып, жақсы
аттарын ақын сөздері арқылы жұртқа жария етуді тәсіл еткен, ... ... ... та ақынның ақындық қасиетін, батылдығы мен ... ... ... ... байқауымызға болады. Оны
Баймағамбетке Шернияз ақынның, Тезек ... ... ... ... ... Жанақ ақынның, Майлықожаның Ахмет төреге айтқан өлеңдерінен
көреміз. Осы құбылыс Құлыншақ ақын ... да бар. ... ... ... ... ... кірген Құлыншақ ақынның басын қылышпен
алмақ болады. Ақын ... ... тіл ... Қисықты тоқтатады. Оның сынынан
өткен ақынға өзін мақтауды талап ... ... ақын ... ... келбеті
келмеген, түрі сиықсыз жан болса да оны алтын тақта отырған ... ... анық ... туып ... ... қуып ... Алатаудай естіген соң,
Көруге дидарыңды келіп едім.
Іліндің атақ ... ... ... адам ... ... ... Алла тағала бергеннен соң
Міндіңіз алтын таққа осы кезде.
Мүбәрәк құтты болсын мінген тағың,
Құдайым аямасын берген бағын.
Бұл күнде ел ... ... ... ... ... ағын,
-дейді ақын.
Мадақ сөзге риза болған Қисық ақынды байқау үшін енді өз ... ... соны ... ... ... талап етеді. Сонда ақын
батырдың ұнамсыз кескін-кейпің, бірбеткей тік ... адам ... тегі ... емес ... былайша әшкерелейді:
Болар ең жылқы болсаң, кәті ғана, Мінетін бір сорлының
аты ғана. Қаңғырып кебек іздеп жүргеніңде Көсеумен ... ... ... ... ... едің ... ... Сары ала бөксе жағың
боқты ғана. Үйіне жалғыз мейман келе қалса, Соятын сол
мейманға епті ... ең ешкі ... ... ... ... ... бетің ескі. Мақтанба көрмегендей Қисық батыр,
Әкең де құлшылықпен күнін кешті.
Тәрізің ... ... ... боп, ... жаман екен
доңыздай боп. Қатының таңдап алған сұлу екен. Қойнына
жатамысың қоңыздай боп!
Ашы да болса шындықты ... ... ... ... риза ... Қисық батыр ақынға сый-сияпат көрсеткен екен.
Құлыншақ ақынның бізге жеткен арнаулары оның өткір ... ... ... ... ... ... мен ... насихат, төрелік айту мәндегі
өлеңдері.
Құлыншақ ақын шығармашылығында терме, насихат, ... ... ... баршылық.
Бізге жеткен кейбір терме, насихат, өсиет мәндегі шығармаларына
қарай ... ... ... түрінде жеткен сияқты болып көрінеді.
Ақын бұл сипаттағы шығармаларында дәстүрлі тәсілмен өмірдің мәні,
жақсы мен жаманды ... тиек ете ... ... Ар мен ... ойлайтын
адамдар мен сән мен байлықты ғана мұрат еткен ... ... ... парықсыздардың ерекшеліктерін айта келіп, өзінің ақыл, нақыл ... ... ... ... ... деп ... отырып:
Өрнексіз қылып айтқан сөз
Еш адамға қонбайды,
Өрнексіз шешен болмайды.
Өздеріңдей жақсыға
Әңгіме нақыл сөз ... ем ... ... ... бар адам ... ... тыңдаған
Басқаға көңіл қоймайды,
Шекерге ешкім тоймайды,
-деп өзінің ақындық өрнек өнерінен де мәлімет бере ... ... ... алға ... ... ... бұл айтатын
өсиетім" деген өлеңінде айқын аңғарылады:
Құлыншақпын, әкемнің аты - Кемел,
Қолыма домбыра алсам ... ... ... ... ... ... - ... халық білер, -
дей келіп өмірде көрген жайттарын ой сарабынан өткізіп, әртүрлі адамдардың
іс-әрекеттеріне талғаммен қарай өзіндік бағасын береді. Ақын:
Көп көрдім ... ... ... ... көрдім жомарт қандай, сараң қандай.
Өзіне ішіп-жеуге қимайтұғын,
Сараңдар көп жияды арам ... дей ... ... он ... елім ... үшін ... етсе, ерінбейді.
Жамандар қыр аспайды қырқында да,
Пайдасы елге тиер көрінбейді,
-деп жақсылығы елге тиер ер азаматтар мен іс-әрекеті, жақсылығы өз басынан
аспайтын ... ... ... ... ақын ... бір ... ... дегін, алсам деме,
Біреудің адал нанын алып жеме.
Артыңда жақсылығың ... ... ... ... ... -
деп шығыстық ұлы ақындар салған ізбен адамгершілік шарттарын үлгі ете өсиет
ойларын айтады,
Жақсы жігіт пен нашар жігіттің ... бай мен ... ... мен ... әйел затының жақсы қасиеттері мен жағымсыз жат
мінездері туралы айта ... сол ... ... ... ... соң ... бір ... бұл айтатын өсиетім –
Жақсы жағын сөзімнің ұғып алғын,
Жақсы сөз - жақсы адамды өсіретін,
-деп өсиетін арнайды.
Белгілі ... ... ... ... өлең онда мол ... - деп ... [22. ... бізге жеткен үзік-үзік шығармаларын оқи отырып бұл пікірдің
орынды айтылғанын байқауға ... ... ... ... да, оның өмірлік таным-талғамдарын
танытатын, ... ... ... да ... Бұл ... ақын өмір ... езіндік көзқараспен тани отырып,
пайым-бағасын да көрсетіп ... ... ... де ... ... әдеби
мұрасын тереңірек талдауға, ақындық тұлғасын тануға жәрдемі тиетін еңбектер
болып ... ... ... ... ... Көлбайым", "Алты күшік
болыпты алты тоқты", "Дария білмес иттің сарығанын", ... ... де", ... ... ... етек ... ... қастан", "Сен
едің, Ырысқұлбек, бұлғақтаған", "Жандәулет, жүремісің, желемісің" деп
басталатын осы сияқты өлеңдерін жатқызуға болады.
Жеке бастың ... ... ... ... халықтың өзіндік
әдет-ғұрып, салт-дәстүрлеріне кері әсер ететінін, қандай жағдайда да
адамгершілікті, ар-ұятты ... ... ... ақын ... ... ... әр күшігін бір тоқтыға айырбастап байымақ ... ... ... ... алты тоқты,
Әркім әуес қылады қолда жоқты.
"Ит сатқанның ауылы" атанарсың,
Еңдігәрі жемеңіз мұндай боқты, -
деп жоқтан өзгеден табыс ... ел ... сөз ... ... ... ... сынға ала отырып, ондай жат әдеттен аулақ болуға үндейді.
Құлыншақ ақын "Әңгімесін ... деп ... ... ... ... тыңдаған адам жаһаннан асқан ғұлама деп ойлап қалатын, ... ... ... ... ... ... батып жүрген, күндіз
сопысынғанмен кешке қарай пейілі бұзылып шыға келетін дін ... ... ... ашып ... адамдар бойында көрініп отыратын қылтетпе оғаш мінездер де
ақын сынына ілініп отырған. Рысқұлбекке ... ... оның ... ... ... ... екен бір ... шұнақтаған,
-деп бейнелейді ақын.
Халқымыздың ежелден келе ... ... ... бірі
қонақжайлылық. Бұл дәстүрдің қалыптасып орнығуының да ... ... ... бар. "Қонақ келсе, құт келер" деп есептеп, екіншісі
бөлінбеген қазақ деп қонағына мал ... ... ... ... ... ... ұсыну халқымыздың жазылмаған заңы сияқты болып есептеліп
келген.
Ел ішінде осындай дәстүрге ... ... ... ... ... да ... ... алып өлеңдер шығарып
отырған. Бұл дәстүр Құлыншақ шығармашылығында да едәуір орын алады. Ақынның
Көлбайға, ... ... ... ... ... де"
өлеңінде, қауыншының әйеліне берген батасында, т.б. шығармаларында ... ... ... ... ... ... ... көргенде оларды бейнелі де өткір тілмен сынға алады.
Бір түлкі тұра қашты, қудым тыңнан, Ұсынса қол
жетпейтін биік ... ... ... ... бір қу ... Төбесін бір-ақ
көрдім, орғыл құмнан.
Бір жылан, бір айдаһар жолдас бопты,
Түк қалмас бере берсең жиған малдан, -
деген ... ... қызы мен оның ... ... ... ... буына мас болып өзгелерді көзіне ілгісі келмей аспандай
қарап көкірек керетін ... да ... ... сынына ұшырап отырған.
Құлыншақ ондай жандарға да:
Керілген етек жақсы керме қастан,
Шөп шығар жаңбыр жауса қара тастан. ... ... ... ... жер мен ... -
деп ондайлардың астамсыған оғаш қылықтарын қаймықпай бетіне басып айтады.
Ақын осы сияқты сыни ... ... ... ... ... ... жағымсыз іс-әрекет, мінез-құлықтарды көрсете отырып
ондай жайттардан ... ... ... отырады. Ақынның бізге жеткен шағын-
шағын өлеңдері де осындай ерекшеліктерімен маңызды ... ... ... елге ... әділ ... ... ... қатар ақындарды да дау-дамайлы істерде төрелік айтуға шақырып
отырған дәстүрі болғандығын білеміз.
Құлыншақ ақынның ел ішінде ... ... сөз, дау ... ... ... ... да ... болып жүргендігіне дәлел болатындай
шығармалары да бар.
Құдабай деген байдың ... ... ... ... ... ... оғы ... өліп қалады да, бай: "Атым тұлпар еді, екі ат ... ... ... ... адамдар "Ара ағайынсыз, осының төрелігін айтыңыз" дегенде
Құлыншақ ақын байдың бір жыл ... ... ... ... қойлары қырылып
арам өлгенде құдайдың ісі деп ... айта ... ... ... құн ... ... ісі демек пе ең,
Өзіңді мықты соққанды.
Бұл да сондай жазым-ды,
Атпақ болған қазыңды,
Қаңғырған бір оқ атыңа,
Сандалып ... ... бола ... адам ... ... ... бұл дау тыйылсын! -
деп төрелік тұжырымын жасайды [25. 19]. Сонда байдың ақын ... ... ... ... ... етін алып ... амалсыз қайтуына тура келеді.
Осындай бір даулы мәселеге Құлыншақ ақынның төрелік ... ... ... ... ... ... ... және Ахмет деген кісілердің
қоныстары жапсарлас ... ... ... ... ... бір ... ... жекжаттарын сағалап барып, сонда қой жайып ... ... ... ... зайыбы мен Сыздық ауылының бір
бозбаласы арасында байланыс бар деген бықсық сөз тарайды. ... ... ... ... ... ... ... Даугерлер Созақ қыстағына
қарай жолаушылар бара жатқан ақынға жүгінеді. Сонда ақын:
Орта жүзде бар дейді,
Бейсенбі мен Ахмет –
Халықтың бәрі ... сөз ... ... - ұяты бар ... арын ... енді бар алғыр,
Қойшы мінген байталға
Еш уақытта шаппайды,
-деген екен [15. 18-19].
Құлыншақ ақынның ел ішінде ... да ... ... мен ақындық
өнерпаздығы осындай сөз үлгілерінен де айқын ... ... ... мен салт ... ... ... ақынның шығармашылығында айтыс жанры мен сөз ... ... орын ... ... ... ... ... ақынның ақындық
өнері, суырыпсалмалық шешендігі, әсіресе осы айтыс өнерінде байқалатын
болған. Құлыншақ та ... сөз ... сөз ... ... ... сөз шеберлерінің бірі. Молда Мұсаның айтуы бойынша Құлыншақ
ақын айтыста ешбір ақыннан жеңіліп ... ... ... ... айтулы игерген айтулы өрен жүйріктің бірі.
Құлыншақ ақын кезінде көптеген ақындармен айтысқан ... ... ... ... ... жөнінде дәл тап басып айта алмаймыз. Бізге
белгілісі ... ... ... ... ... ... ... Мұсамен
айтысы, Бұдабай ақынмен, сондай-ақ аты белгісіз бір ақын ... ... ... Шөже, Майлықожа ақындармен сөз қағысулары.
Құлыншақ ақынның айтыскерлік ерекшелігі туралы әдебит зерттеушісі
ғалым Х.Сүйіншәлиев: "Айтысқан ақынға мін ... ... ... сөз ... ... ... беделді болған. Оның шешендігіне, шыншылдығына ел
риза боп ... - деп ... ... ... атап ... ақын шығармашылығының, айтыстарының бір ерекшелігі - өзінің
замандас ақындарымен жазбаша хат түрінде де ... ... ... ... шығармашылық байланыста болып тұрғандығы. ... ... ... ... ... хаттары осыған делел болады.
Құлыншақ ақын айтыстары туралы айтқанда оның ... ... ... ... Бұл ... ақынның бізге белгілі болып жеткен
айтыстарының ... ... ... әрі ... ... ... ақын ... ішінде Майлықожамен айтыстарының ақын
шығамашылығын зертеген ғалымдардың ерекше ... ... ... ... дүниетанымы, ақындық шеберлігі біршама кеңірек көрініс
тапқандығынан болса ... ... ақын ... ... ... ... ... бар дәстүрмен жазбаша хат арқылы да айтысқан
деген дерек болғанымен, жазбаша айтысы бізге жетпеген.
Майлықожамен осы айтысының бір ... ... ... ... ... ... ... "Аз сөзі сақталған Майлықожамен айтысында
әлеуметтік дертті ашудан гері, ру мен ... ... ... ... санасу сарыны басым. Бұрыннан дос екі
ақынды елдің "игі ... ... ... ... ... ... бір-бірімен себепсіз жамандасуға бұлардың зауқы болмағандығы
байқалады". Ғалым бұл пікірін ... ... ... ... ... Майлықожамен бізге жеткен айтысының жалпы көлемі 200-ден
аса өлең жолынан тұрады.
Мұнда екі ақынның айтысы ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, бір-бірінің жақсы қасиеттерін
тілге тілек етумен ... ... ... екеуінің айтысқа түсулерінің,
жоғарыда ғалым Р.Бердібай айтқандай себеп, жағдайлары сөз ... ... бас ... ақындардың бір-біріне деген сыйластық ... ... ... құрмет, ізеттілік сезімдері айрықша көрініс тауып
отыраған. Оны ... ... ... ... ... айқын аңғаруға болады. Майлықожа ақынның Құлыншаққа
"Менімен кім айтысар сенен өзге", ... ең ... ... озған атың", "Бар
едік екі жүйрік құдай берген", "Өлеңге мен де дүрмін, сен де дүрсің", " Бар
едік екі ақын ... ... ... ... бар кісі ... ... сөздері
мен Құлыншақтың Майлықожаға "Қара дауыл өлеңге дүрсің, қожам", Қосылдық екі
жүйрік сайымызға", "Қожеке, сөзіңе жұрт тоймас ұсайд" деген өлең жолдарынан
бір-бірінің ақындық ... ... ... ... көрінеді.
Құлыншақ Майлықожаға бұл теріскей өлкесіне келгеніне қош ... ... оған ... ... ... ... жарасады, өзің шеттен келген қожа
едің, қоңсы қонып тіршілік етіп жатырсың дегендей ойды:
Қошемет қылсан қоңыратқа жарасады, Ежелден қоңсым
едің ауқат ... ... ... бұл елді ... өзге елден кем санамайтынын айта
келіп, ақындық ... ... ... ие ... сый-сияпат алып жүрғенін де
жасырмайды. Құлыншақ ақынның сөзіне орай "несін ап ем сен кедейдің?" деген
уәжін айтады. Осы айтыста бір ... ... екі ... да ... ... ... бар ... екендігі сезіледі.
Екі ақын да өздерінің күнкөрісі сол өлкені жайлап жатқан елге тікелей
тәуелді екенін ... қана ... ... сол ... барынша
қарыздар, міндеткер өнер иелері деп ұғады. Бұл Құлыншақ ақынның:
Қожеке сөзіңе жұрт тоймас ұсайд,
Бозбала бір-бірімен ойлас ұсайд,
Бірінен ат, ... тон ... ... кеп ... ... ұсайд,
-деген өлең жолдарынан, сондай-ақ Майлықожаның:
Бай қоңырат, бар қоңыраттан ... ... ... айт ... мықтап қылсын,
Саған берген болады маған берген,-
деген сияқты өлең жолдарында көрініс табады.
Айтыс Құлыншақтың Майлықожаға:
«Қоңсым едің ежелден ауқат көрген», «Ежелгі
қоңсылықпен ... ... ... ... ... ... шиеленісе түседі. Майлықожа Құлыншақ
ақынға адамды адам асырамайды, әркім Алланың берген несібесімен ... ... ... ... ... одан әрі ... екі ақын ... өз
елінің артықшылық, кемшіліктерін теріп айта бастайды.
Құлыншақ қоңыраттың қалың іргелі ел екенін, ... ... ... мүдіртпек болады. Ал Майлықожа өзінің қожа ... ... ... ... діні қағидаларымен сүріндірмек болады.
Сонда Құлыншақ:
Қожаның да ішінде бар-ды қожа, Кей қожаның үйінде
арақ, боза. Арақ ішіп айтасың өтірікті, Кереметің
қожа боп жоқ қой ... ... ... Ішіп ... арақ пен
бозасына. Арақ пенен бозасын мойнына алды, Қараңдар
шайтан пірдің мазасына,-
деп дін насихатшысы болып халыққа жақсы ... ... ... қожа-
молдаларда байқалып қалатын жағымсыз іс-әрекеттерді жасырмай ... ... ... ... ... таза екенін айтқанда, Құлыншақ:
Бір сөзді айтпайтұғын айттың маған,
Мен де лайық сөз айттым тақсыр саған.
Арақ пенен бозаны бірдей ... ... ... ағаң,-
деп мін таға сөйлейді. Сонда Майлықожа Құлыншаққа Мәделі ақынның ондай
кемшілігі ... ... - ... ... жайт ... ... ... апаң Қойқаң,
Келе сап Апақайды қылған сойқан.
Нағашысы арамқор сен болған соң, Жиендерің қылып жүр
ойпаң-тойпаң,-
деп өзіне жабыса кеткенде, Құлыншақ «сүйегіңді ... ... ... итеріп құтылмақсың, Бұралқы ішімдегі қоңсым
қожам,-
деген уәжін айтады.
Майлықожа да өзінің "ақ сүйек таза ... ... ... құрайыш дер, атам Әшім,
Отыз үш ата туған, кәрі-жасым.
Тіріде - пір, өлгенде - туың ... ... ... ... - палуан өткен Үрістем Дастан, Екінші -
Әзіретәлі дінді ашқан. Қылышынан қорыққаннан мұсылман
боп, Сен маған қоңсы едің әуел ... ... осы ... ... деп ... ... ақын айтыстарда
іркілмей сөз табар әдетімен тоқталмастан:
Құлыншақ сөйлер сезден ұялмайды, Жалғанда жаннан айыл
жия алмайды.
Мыңға бір үй келмейтін аз ... ... ... ... сия ... келіп, қожалығың таза емес деген ыңғайдағы ойларын сездіре:
Қазан атты қаңтарғын терін жесін,
Үш күн, үш түн шапса да ерінбесін. Қазақының ... ... ... ... жесін,-
деп елге сөз келтіре сөйлегені үшін тиісті жазасы сол болсын дегендей
ойларын айтады.
Белгілі ғалым Ә.Оспанұлы бұл айтыс Майлықожаның ... ... ... ... ... пен ... ... түптеп келгенде,
өткендегі айтыстардың ортасынан ойып орын ... ... ... ... ретінде ерекшеленетін шығарма екені даусыз.
Айтыс ... тән бар асыл ... ... тәлім-тәрбиелік мәні бар
елеулі еңбек»,- деп бағалай өз пікірін білдірген болатын [24.31].
Құлыншақ ақынның Майлықожамен бұл айтысы қазақ ... ... ... айтыс өлеңдеріне арналған томдығының 1988 жылы басылған екінші
кітабында тұңғыш рет жарық көрді. Бірақ онда ... ... ... ... өлең ... бұзылып, жалпы айтыстың ... ... ... ... деңгейде жарияланғанын айта кетуіміз
керек. Айтыстағы дінге қатысты айтылатын жолдардың ... ... ... ... жариялануы айтыстың кей тұстарын мағынасыздыққа
ұшыратқанын байқауға болады. Айтыстың бұлайша қысқартулар мен өзгерістерге
ұшырауын сол кездегі саясаттың ... ... ... деп түсінуімізге
болады. Бұндай қысқартулардан бөлек жекелеген ... ... ... де бұрмаланғаны
байқалады. Ақын шығармалары мәтінінің дұрыс жарияланбауы 1984 және ... ... ... ... ... «Бес ... ... жинағының
екінші кітабында жарияланған шығармаларында да бар. Мысалы, Майлықожамен
Құлыншақтың сөз қағысуындағы:
Майлы, ... ... май ... алып ... бай болмадың,
-деген өлең жолдары:
Майлы, Майлы дегенмен май ... пен түйе ... да бай ... ... Сондай-ақ Майлықожаның Құлыншаққа табан астында суырып салып
айтатын:
Сен Құлыншақ болғалы талай болды,
Иә құлын, иә жабағы, тай болмадың,
-деген жауабы:
Сен Құлыншақ атандың ... ... ... ... тай болмадың,-
деп берілген. Бұлайша қатерлермен берілуін ғалым Ә.Оспанұлы кезінде
көрсетіп жазған ... ... Шөже ... ... сол ... ... ... оның Арқаға барған сапарында болған сияқты. Шөже Құлыншаққа:
Қаратаудың қатпасы,
«Көкпар шаба келік» деп,
Бір-бір атты жетектеп,
Ішкендерің көк ... ... ... ... ... ... ... күнгейі мен
теріскейіндегі әулиелі дейтін жерлерінің қазақ халқы үшін Меккеден кем,
құрметтелмей, киелі жер деп ... ... ... ... ... өлке ... айта ... түкті шашты әзіз
Ұлсыздарға ұл берген,
Айналайын Қаратау
Әулиенің кені едің,
Қырық бір мың ... ... ... ... ... сен ... салып кетермін,
Артыңа теуіп кетермін! -
деп аты Арқаға кеңінен мәлім ... ... ... айтысында ешкімге
дес бермейтін Шөже ақынға сес көрсете сөйлеп, ұшқыр да ұтымды жауап береді.
Құлыншақтың кейінгі кезде табылған бір ... ... 2001 жылы ... "Жыр мұра" жинағында жарияланды. 30-дан аса жолдан тұратын ... ... ... бар.
Бірде жолаушылап келе жатқан Құлыншақты сырттай ... бір ... бара ... ақын қыз ... әзілдей тиісе:
Құлыншағым,
Төбеңде салпылдайды тұлымшағың. Домалап той дегенде тұра
алмайсың, Құрысып шапқыш аттай ұрыншағым,-
деп сөз бастайды. Құлыншақ ақын да әзіл ... ... ... ... ... кетеді. Бұл айтыста терең қоғамдық ... ... қыз бен ... ... ... ... әзілдің бір түрі
көркемдікпен көрініс табады. Бұл сияқты астарлы түрде әзілдесе айтысу, сөз
қағысу өзге ақындар шығармашылықтарында да жиі кездесіп ... ... Сөз ... ... ... өмір ... Сыр ... Қаратау өңірі ақындарында
өлеңмен айтысып ақындық өнер жарыстырумен қатар қысқа ... сөз ... әзіл айту ... де ... ... ... бір ... Майлықожамен әзілді сөз қағысуынан көруге болады.
Құлыншақ ақын Майлықожаға:
Майлы, Майлы десе де май болмадың,
Жұрттан алып жегенмен бай болмадың,
-дегенде, Майлықожа:
Сен Құлыншақ болғалы ... ... ... иә ... тай ... іліп ала ... екен. Ақындардың бұл өлеңмен қағысуы, кейде аздаған
өзгерістермен, ел ішіне кең тарап белгілі болған. Бұл ... екі ... ... ... ... ... қасиеттерін де көреміз.
Құлыншақ ақынның Майлықожамен сөз ... бірі ... ... ... ... ояз ... істейтін Кенесарының
кенже баласы Ақымет төренің алдында Құлыншақ пен ... ... ... "Екеуіңіз бір-бір ауыз өлеңмен сөз сынасыңыздаршы" депті.
Сонда Құлыншақ:
Қожаның бөлек болған ауылы жоқ,
Қазаққа ... ... ... ... бергенде, Майлықожа оның сөзінің аяғын аяқтатпай:
Ей, Құлыншақ,
Арғы атамды сұрасаң,
Үрістем, Дастан,
Бергі атамды сұрасаң,
Ақ пайғамбар, Әлі Атыстан,
Сен қазақ қожаға қоңсы емес пе ең әуел ... ... ... ... дейді Ә.Оспанұлы [14.55]. Біздің ойымызша, бұл
сөз қағысудың соңғы жағы, ... бар ... ... ... ... ... ... сөзден тосылып қалуы бізге мүмкін еместей сезіледі.
Осындай өлеңмен сөз қағысуының бірі мынадай болып ... ... мен ... ... тағы бір ... ... өзі бір ... бастайтынын, аяғын ойланбай жалғастыруын Майлықожаға айтады да:
Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен ... бір ... бос ... бастағанда Майлықожа ақын ақын:
Дәулет пенен перзенттің кештігі жоқ, Біреуге ерте,
біреуге кеш келеді,-
деп өлеңінің соңын жалғастырып тоқтаған екен. "Бұны Құлыншақ ... ... ... тағдыр ешкіммен ақылдаспас,
Біреуге ерте, біреуге кеш келеді,
-деп қорытындылапты. Сонда Майлықожа "жөн екен" депті" [14.55].
Осы сияқты бір-бірінің ... ... ... ... ... ... ... өлеңнің басын бірі шығарып, екіншісі ортасын, ... ... ... ... ... өлеңнің мағынасын сақтай отырып, кідірмей ұйқастыра ... ... ... ... ... ... белгілі.
1991 жылы шыққан «Өсиетім» деген атпен шыққан жинақта «Алты ақын мен
Ұлбике» деген ... ... ... ... Сыр бойы ... жиі ... бір ... дәстүр көрініс тапқан. Бір
құбылысқа арнап бірнеше ... өнер ... ... ... ... ... өлең шығаруы ақындық сынасудың бір жолы сияқты болған ... ақын - ... ... ... Бұдабай, Жанкел, Күдері
ақындар Ташкент, Шыршық жақтан келе жатып Мұсабай деген бай ... ... Бай да, оның ... де үйінде жоқ болып шығады да, датқаның
келіні қонақтарға ас даярлау қамына кіріседі. Келін ... ... ... ... ... жел ... қояды да, ұялғанынан әміркен мәсісін
шиқылдата береді. Бұл ... ... ... ... сол
құбылысты әзілмен өлеңге қосады.
Жолға аттанып кеткен ақын ... ... ... ... тіл
қатысып қалуға қуа келген Ұлбике ақын мен ... ... ... ... ... айтылған әзілді жалғастыра, сабақтастыра ақындық өнер
жарысына түседі. Бұндай ... ... де ... ... ... тағы ... аша ... сөз үлгісі ретінде қарастыруға болады.
Құлыншақтың ақындық өнері, ақындық өнерді бағалауы мен құрмет тұтуы
оның Бұдабай ақынға өлеңмен сәлем беруі мен ... ... ... берген жауабынан да айқын көрініс тапқан деуге болады.
Сыр өңіріне белгілі Әйеке болыс дұшпандарының қолынан мерт болғанда
қартайыңқыраған ... оның ... ... ... оны қыздарына
айтқызғаны әдебиет тарихынан белгілі. Құлыншақ та осы оқиғаға байланысты
елге, оның ... ... айта ... ... сапарында Бұдабайға сәлем
беруге барады.
Сонда Құлыншақ ақын ... ... ... ... ... ең,
Жарыстарда сен талай.
Өрт едің қаулаған,
Өлең едің заулаған.
Аузыңмен құс тістеген,
Қыран ең ілмей түспеген.
Көндіруші едің талайды,
Өлеңдете ... едің ... ... ... ... бұл күнде,
Өз айтқанын істеген,-
деп бейнелей жырлап, оның жоқтауын да жоғары бағалаған екен. Бұдабай ақын
да ... ... ... разы ... ... ақындық өнердегі өрен
жүйріктердің қатарына ... ... ... ... ... ... десе ... асауды тоқтатқан,
Бұғалықты бұрын сап,
Айып бізге болмай ма
Сөзден тайып тығылсақ?-
деп өлеңмен жауап беруді жөн санағанын айтады. Осыдан ... ... ... мен ер, ел ... ... еткен Бұдабай ақын Құлыншаққа ақ жол
батасын бере:
Жолың болсын қайтсаң,
Сәлем де Қаратау еліне.
Ажал, шіркін келмейді,
Көзіңе сенің ... бір ... бір ... өріне,
Дұғаңды бізге арнай жүр,
«Кетті -деп, - барар жеріне ,
-деп жырмен сөзін аяқтаған екен.
Құлыншақ пен ... ... бұл 72 ... ... ... жауап
түріндегі айтысын Ә.Оспанұлы Е. Өмірбековтің тұңғыш рет "Шежірелі ... ... алып ... келбеті» газетінде жариялады [16.19].
Бұл да Құлыншақ ақынның ақындық өнерін танып-білудегі ... бірі ... ... ... ... ... хат жазысып бір-бірімен
шығармашылық жақтан байланысты болу, ... ... ... де ... Бұған
көптеп мысалдар келтіруге болады. Бұндай құбылыс ... ... ... ... Соның бірі ақынның Молда Мұсаға (Мұсабек
Байзақовқа) жазған хаты. Ақын бұл ... ... ... амандық-саулық
жайын сұрай келе ақындық өнерін, білімін құрметтей ... ... ... хатына жауап ала алмағанын айта келіп:
Мұсабек өзің ақын, өзің молда,
Мұсабек өлеңщі деп ... ... ... ... сал ... ... ... де бір дуанамын елді кезген,
Сендегі үміткермін шырын сөзден.
Көр боп өскен ағаңа көрсетіп қой
Қисық ағаш шықпас деп жақсы тезден,-дейді.
Ақынның бұл өлең ... оның ... ... білімін жетілдіру жолында
ізденісте болғандығы аңғарылады. Құлыншақтың осындай ізденіетегі ой-мақсаты
Шәді төремен өлеңмен жазысқан хаттарында да ... ... Шәді ... ақын Шәді ... деп ... жүр сыртыңыздан жұрттың бәрі,-
деп сәлем жолдай келіп, оның Қазан қаласында баспадан шыққан ... ... ... ... сонда інілік ізгі ниетпен ақын сұрауын қабыл алып:
Жақында иОрқа - Күлше" тағы ... соң тағы ... ... да, ... бұл да бір қасиет қой,
Осындайөлең жүрсе арасында...-
деп жауап хатын аяқтайды.
Құлыншақ ақынның жоғарыда келтірілген айтыстары мен сөз ... өз ... ... ... салма сөз зергерлерінің бірі ... ... ... ... көңіл айту, бата түріндегі өлеңдері.
Құлыншақ ақынның шығармашылығында ... ... келе ... салт өлеңдері үлгісіндегі туындылары да едәуір орын алады. Бізге
ақынның жоқтау, көңіл айту, бата түріндегі біраз ... ... - ... ... ... келе ... жанр. Ежелгі түркілік
дәуірлерден бастау алатын бұл жанр қазақтың ... ... ... ... салмалық өнерін де көрсетеді. Қазақ ақындарында кісісі қайтыс
болған ... ... ... ... ... ... оны сол ... адамның анасы немесе жары, апа, қарындастары ... ... ... ... ... осы ... дейін сақталған. Ал ақынның өзінің ең
жақындарының бірі қайтыс болғанда ақынның оған жоқтау - ... жыр ... ... ... құбылыс. Оған мысалдарды көптеп келтіруге болады. Енді
Құлыншақ ақынның шығармашылығындағы жоқтау өлеңдерге тоқталайық.
Құлыншақ ақынның анасы қайтыс болғанда ... ... ... ... Онда ақын аяулы анасын былайша:
Тал бесігін таянған шешем,
Түнде тұрып ... ... ... ... ... ... ... шешем.
Өлеңдетіп әндеткен,
Айналасын сәнді еткен.
Уақыты жетіп демі біткен,
Айналайын ақ шешем,
-деп егіле жоқтайды.
Ақынның әкесі өлгенде айтқан "Алпыс бір жанның атасы" деп ... де осы ... ... деп тануға болады. Ақын:
Алпыс бір жанның атасы,
Тоқсанға жасы келгенше,
Ажалы жетіп өлгенше
Мойнында еді ... екем " деп ... ... қатасы,
-деп жоқтау жырына қосады.
Салт жырлары дәстүрінде шығарған туындылары ішінде көңіл ... ... да бар. ... ... ... ... қайтыс болғанда
айтқан көңіл айтуында:
Өшкен қайта жанбайды,
Өлген қайта келмейді. Артында қалған ... да ... ісі ... ... шама ... ... ұшыпты, -
дей келіп, өлмейтін адам болмайтынын, қазаға да ... ... ... ... ... ... ... халықтың дәстүрлі ауыз әдебиетін жақсы біліп
игергендігі оның бата үлгісіндегі өлеңдерінен де ... Бір ... ... ... батасында:
Ірімшік, құрт жиналып қапқа түсті, Есесіне сарғайып қауын
пісті.
Бірінен соң біреуін үйлестірген
Құдіреті құдайдың әбден ... ... кем емес ... ... уылжып жеген
тісті.
Рахмет, келінжан, пейіліңе,
Дихан ата оңғарсын бар жұмысты! -
деп, келіншектің шын ... ... ... ... ... ... игі тілегін білдіреді.
Ақынның осындай дәстүрлі өлеңіне тағы ... ... ... ... ... күнкөріс шаруашылық кәсібінің бірі аңшылық, саятшылық
болғандығы ... Құс ... ит ... ... басып аң ұстау қазіргі
кезде де дәстүрін үзе қойған жоқ. Осындай саятшылық кезінде ұстаған ... ... ... ... ... ... түскен аңды байлау,
яғни ұсыну, ... ... ... аңға кез ... ... ... ақша ... бір зат қыстырып, қақпанды бос қалдырмай, аңды өзіне
алу дәстүрі болған. ... аң ... ... ... ... ... аңшы да "байлансын" деп аңын оның қанжығасына байлайтын дәстүрі
қазақтың қонақжайлылық, ... ... ... ... ... қақпанды бос
қалдырмау да қақпан иесіне деген ризашылығы мен құрметімен қатар, тағы да
олжалы бола берсін ... ... ... Бұл өзі қазақ халқында
жазылмаған заң ... бір ... Бұл ... ... ... аты жақсы
аталмаған. Осындай дәстүрге орай шығарған Құлыншақ ақынның бірнеше ... ... ... ... [25.19].
Бірде Құлыншақ ақын жолаушылап келе жатып Таңат деген кісінің ... ... ... ... ... ... қалады да, "майлансын" айтады.
Ер жігіт тазы қосып, түлкі алады,
Кейбірі қолға үйретіп, құс ... атты ... ... деп ... ... -деп, ... келе жатқан
жоралғыны айта келіп:
Үш тоғыз үйірімен болсын-дағы,
Аңшының жолы болып жансын бағы.
Батасы ... ... ... ала ... ... ... батасын береді.
Осы тақырыптағы ақынның бір өлеңінің тарихы мынандай оқиғаға
байланысты ... ... ... ... ... ... ... Икен
деген бір кісі алады да, ... ... ... ... орай ... ... Икенге ақын жөн-жоралғыны айта келіп, қатаң ескертумен
оның көргенсіздік қылығын бетіне баса айтып:
Икен, сен қақпаннан,
Көріпсің де апсың түлкі,
Ырымын жасамастан,
Қақпанды бос ... ... ... ... ... қақпаннан,
Сырт айналып жөнейсің, -деген екен.
Құлыншақтың бұл сипаттағы өлеңдері ақынның халықтық дәстүрлердің ел
ішінде ... ... ... ... ... ... ... қосқан өзіндік орны
болғандығына айғақ болады.
Қорытынды
Біз ақынның өмірі мен шығармашылығы туралы әр кезеңдерде жарық
көрген ... ... ... ... келіп Құлыншақ ақынды
танып білудің әлі де ... ... бар ... ... ... кезінде хатқа түспей ауызша тарағандықтан көбісі бізге жетпей
қалған деген пікірдеміз. Замандас ақындары сөз жүйрігі, ... ақын ... ... ... бұл қазіргі қолдағы бар мұраларынан әлдеқайда
көп болуы ... ... ... ... ... ... ... отырып
Құлыншақ ақынның халықтың салт-дәстүрі мен өз ... ... ... оны ... ... ... жырына адамгершілік асыл
қасиеттерді арқау еткен көрнекті ақын ... ... ... ... ... дәстүрді терең игергендігі оның салт өлеңдері үлгісіндегі
шығармаларынан, арнау, толғауларын, сыншыл туындыларынан айқын аңғарылады.
Сөз өнерінің мәні мен ... ... ... ... ақын ақындық өнер
арқылы тәлім-тәрбие беруді басты мақсат ... ... ... ... ... ... әр түрлі мінез-құлық, қасиеттерді өмір
шындығымен, халықтың тұрмыс-тіршілігімен тығыз байланыста бейнелей білді.
Қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... ... елдің тұрмысы мен рухани әлеміне, дініне, әдет-ғұрып, салт-
дәстүріне тигізген кері ... де ақын ... тыс ... ... ... ғана нәр алып, сол ... әр ... ... ... қана ... шығыс әдебиеті ... да ... ... енгізгені оның өсиет мәндес өлеңдері
мен шығыстық қиссаларды («Шырын - Шекер» ... жыр ... ... ... ... үзілмей келген халқымыздың айтулы өнерінің бірі
болып саналатын айтыстың дамуына да өзіндік қосқан үлесі, орны бар ... мұңы мен ... асыл ... жыр ете ... ... ... ... дәстүрдің де ақын шығармашылығында біршама көрініс
тапқаны оның ... мен ... ... ... ... ... әдебиетіміздегі халықтың рухын көтеріп, жан ... ... ... ... эпостық, батырлық жырларды жатқа
айтып отырған үлкен жыршы да болғанына деректер негізінде көзіміз ... ... ... ... ... ... ... халықтың дастүрлі ауыз әдебиетін жан-жақты біліп, ... ... ... ... ... ... ... жанрларда туындылар
жасағаны да ... ... ... ... ауыз ... сусындап
өскенін оның өлеңдеріндегі сөз ... да ... ... ... ... ... таянған шешем,
Түнде тұрып оянған шешем.
Тар құрсағын кеңіткен шешем,
Тас емшегін жібіткен шешем.
Өлеңдетіп әндеткен,
Айналасын сәнді еткен.
Уақыты жетіп демі біткен,
Айналайын ақ ... өлең ... ... шумағының әр қатарындағы соңғы сөзді қоспай
алғанда, әрбір жолдардағы сөз тіркестері халқымыздың тілінде сол күйінде
қолданатын сөз ... ... ... ... жиі ... ... тіркестері мен сөздерін ауызша көркем әдеби туындылар жасайтын сөз
шеберлерінің көркемдік қолданыста пайдалануы олардың барлығына да тән ... ... ... ... дәстүрде фольклорлық бейнелеу тәсілдерін
қолдану қазақ хандығы ... ... ... да
шығармаларында кездеседі. Құлыншақ ақынның да ... ... ... жиі ... ... көруімізге болады. Жоғарыда
келтірілген жыр үлгісіндегі сөз тіркестері мен кейбір өлең ... ... ... да сол ... ... ... ... сол тұстас ақындардың ақындық өнерінің осалдығынан ... ... ... ... ... ... ... болған
дәстүрліліктің көрінісі деп тануымыз керек.
Құлыншақ ақынның сөз ... ... оның ... ... ... ... тапқан. Ақын айшықты сөздерді молынан қолданады. Мысалы,
Қисықты жамандайтын өлеңіндегі ... ... ... ... ... асасындай" деген өлең ... ... ... илам деп ... ... ... ... ұстанған ақынның
шығармаларында дінге қатысты сөздердің көрініс тауып ... ... ... ... ... Сондай-ақ, шығыстық әдебиетпен де танысып, шығыстық
сюжеттерге құрылған дастандарды жырлауы да шығыс классиктері шығармаларында
жиі қолданылатын ... ... мен сөз ... ... ... шығармалары негізінде 7-8 буынды жыр және 11-12 буынды қара өлең
үлгісінде жасалған. Бұл ... ... ... тән ... ... ... ... шығармалары ақынның өз заманындағы
айтулы сөз шеберлерінің бірі болғандығын көрсетумен қатар XIX ... даму ... де ... ... ... рухани мұра
болып саналады.
Х.Сүйіншәлиев: «Асылы, Құлыншақ шынында да заманының көрнекті ... ... оның ... ... ... ... ... жетілуіне
қосқан үлестері басқалардан кем түспейді», -деп қазақ әдебиеті тарихындағы
ақынның алатын орнын, қосқан үлесін орынды көрсетеді [30.644.].
Сандаған ... бойы ... ... шығармаларының ауызша сақталып
жетуі ақын шығармаларының өміршеңдігіне ... ... ... ... ... ... ақын өнерін насихаттауда өзіндік орны бар ғалым
Р.Бердібаев: «Сөз меруертін қалдырған кемел ақынның ... ұзақ ... ... ... ... ... ... «Әдебиет - ардың ісі» деп көрнекті ғалым ағамыз З. Қабдолов
айтқандай шығармаларына ... асыл ... ... ... ... ... арқау етіп көркем бейнелеп, сөз маржанын өрнектей
білген ақынның әдеби мұрасы әдебиетіміздің ... ... ... ... ... өз ... атқара береді деген сенімдеміз.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Айтыс. 3 томдық, 2-том ... ... ... ... Көптомдық. 2-кітап. Алматы: «Жазушы», 1988.
3. Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы. ... ... ... ... Ә. Қазақстан тарихы. Алматы: 1975.
5. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. Құрастырған және бас
редакторы 3. ... ... «Ана ... ... ... М. ... ... Алматы: «Ана тілі», 1991.
7. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. Алматы: ... ... Р. ... ... Алматы: «Білім», 2000.
9. Бердібаев Р. Гүлістан бұлбұлдары. Алматы: «Жазушы», 1970.
10. Бес ғасыр жырлайды. екі томдық. Том 2. ... ... М. ... халқының ауыз әдебиеті. Алматы: «Санат», 1992.
12. Жолдасбеков М. Жүрегі жүз жыл жырлаған. «Егемен
Қазақстан», 2006, 28 ... ... Қ. ... теориясы. Алматы: «Мектеп», 1960.
14. Жыр мұра. Астана: «Ел орда», 2001.
15. Кемелұлы Қ. Өсиетім... Шымкент: ... ... 3. Сөз ... ... ... ... 1992.
17. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. ... ... ... Қазақ совет энциклопедиясы. 7-том. Алматы: 1975.
19. Қазақстан тарихы. Очерктер. ... ... ... ... Ә. ... фольклорының тарихы. Алматы: «Ана
тілі», 1991.
21.Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. Алматы: «Анатілі», ... ... ... ақындары. Алматы: «Ғылым», 1988.
Оспанұлы Ә. Қаратау атырабының ... ... ... Ә. ... ... Алматы: «Қазақ
университеті», 1991.
Оспанұлы Ә. Құлыншақ ақын ... ... ... 2003, 24 қаңтар.
Өмірәлиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры мен стилі. Алматы: «Ғылым», 1983.
Өмірбеков Е. ... ... ... ... - Ш», ... X. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері.
Алматы: «Қазақстан», 1967.
Сүйіншәлиев X. XIX ғасыр әдебиеті. ... «Ана ... ... X. Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы: «Санат»,
1997. З1.Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы: «Ана
тілі», 1993.
32. Төреқұлов Н. ... ... жыр ... ... ... Уақатов Б. Қазақтың халық өлеңдері. Алматы: 1974.
-----------------------
1
46
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
39
41
43

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың әдеби мұрасы9 бет
Ақын, жыраулар мұрасындағы арнау өлеңдер табиғаты65 бет
Ақынның шығармашылық өмірбаяны171 бет
Б.С. Сүлейменовтің өмірі мен ғылыми мұрасы45 бет
Дәнеш Рақышевтың музыкалық-педагогикалық мұрасының жалпы сипаттамасы148 бет
Есмағамбет Ысмайыловтың шығармашылық мұрасы53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь