Мемлекет және құқық теориясы. Мемлекеттің пайда болуы

1.Тақырып.

Мемлекет және құқық теориясы.

Таптық қоғамдағы саяси биліктің негізгі құралы болып табылатын мемлекет қоғамдық еңбек бөлінісінің, жеке меншік пен антагонистік таптардың түзілуінің нәтижесінде пайда болған.
Егер, мемлекетке дейінгі рулық қоғамда билікті ақсақалдар жүргізіп, өмір әдет.ғұрыптар арқылы реттеліп отырған болса, ал мемлекеттің құрылуына орай, өкімет билігі (халық билігі) пайда болды. Үстем таптың еркін жүзеге асыратын әскер, сот органдары, түрме мекемелері құрылып, оның мүддесін қорғау үшін құқық пайда болды. Мемлекет дегеніміз . өзі орналасқан аумақтағы бүкіл ел көлемінде билік жүргізетін басқару және мәжбүрлеу аппараты бар, өз алдына дербес ерекше саяси ұйым.

Мемлекеттің пайда болуы
Біздің планета ғылымнан белгілі болғандай, шамамен 4 . 5 млрд. жыл бұрын түзілген. Ежелгі адамдар шамамен 2 млн. жыл бұрын пайда болған. Археологтардың зерттеулеріне сүйенсек біздің республика төңірегінде алғашқы адамдар шамамен бір млн. жыл бұрын пайда болғанын байқаймыз. Ойлау қабілеті бар адамдар . homo sapiens . шамамен 40 мың жылдар бұрын пайда болған. Біздің эрамызға дейінгі 4.5 мың жылдықта ең алғашқы қала мемлекеттер пайда бола бастады. Демек, осыған орай адамдар 35 жылдан астам уақыт мемлекетсіз өмір сүрді деуге болады.
Мемлекетке дейінгі уақыт ғылымда алғашқы қауымдық құрылыс немесе туыстық құрылыс деген атқа ие болды. Өйткені адамдар туыстармен топ болып, негізінен қандық жүйемен біргелесіп өмір сүрді.
Алғашқы қауымдық құрылыс жетілмеген қоғам болды, адамдар негізінен тек жинау экономикасымен, табиғаттағы барды терумен, дайын күйінде алумен айналысқан болатын. Қоңыржай климатта самсып пісіп тұрған жемістерді теру, аң аулау, балық аулау сияқтылармен айналысты. Осыған орай олардың қарулары да жетілмеген болатын.
Алғашқы қауымдық қоғамда әлеуметтік билік тіршілік етті. Әлеуметтік билік күштеуді емес,алдымен еріктілікті негізге алды. Еңбек ету жалпыға бірдей, әркім өз міндеттерімен еркін түрде айналысты. Тапқан тамақ бәріне бірдей тең бөлініп берілді. Олардың құқықтары мен міндеттері бірдей болғанындай, жауаптылықтары да бірдей болды.
Туыстық қоғамдағы негізгі басқару органы ол . ақсақалдар кеңесінен, көсемнен және туыстардың барлық мүшелерінің қатысуымен жалпы жиналыс болып есептелді. Жалпы жиналыста туыстардың өмірінің негізгі, маңызды мәселері . соғыс немесе бейбітшілік, басқа адамдарды асырап алу, тағыда басқа мәселелер қарастырылды. Бұл жиналысқа әр.бір ересек кез келген сұрақтарды шешу үшін қатысуға құқылы болды.
Жедел басқару мәселесінде ақсақал болып туыстардың арасынан құрметті мүшелердің бірі сайланды. Бұл қызмет сайланбалы және ауыстырмалы болды,
        
        Алғы сөз.
Мемлекет пен құқық адамзаттың қалыптасуының материалдық және рухани
қажеттіліктерінің жемісі. ... ... ... ... ... ... сай ... баулып, тәрбиелеу үшін мемлекет пен құқық
туралы оқып, білу болашақ ізбасарларымыздың құқықтық тәрбиесінің, құқықтық
санасының, ... ... ... ... және азаматтық
қасиеттерінің дамуына ықпал ... ... оқу ... ... әлеуметтік гуманитарлық циклдың
негізгі пәндерінің бірі ... ... оқу ... ... ... «Құқықтану», «Мемлекет және құқық негіздері» пәндерінің ... ... мен ... бірі ол ... пен құқық. Бұл пәндердің
еліміздің болашағы, ... ... ... білікті де білімді болар
мамандар даярлап, тәрбиелеудегі маңызы өте зор.
Ұсынылып отырған оқулықта мемлекет пен құқық ... ... ... ... ... мен мемлекеттік билік жүйесі және
олардың басқа жаңа қоғамдық саяси институттарымен өзара әрекеттесу жолдары,
адам мен ... ... ... Егемен Қазақстанның құқық
салаларының (азаматтық, әкімшілік, ... ... ... ... т.б.) ... мәселелері қарастырылған.
Оқулық Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 10 шілде
2002 жылғы №541 бұйрығымен ... және іске ... ... ... ... ... негіздері» пәнінің барлық мамандықтар мен
дайындау бағыттарына арналған типтік оқу ... ... және ... теориясы.
Таптық қоғамдағы саяси биліктің негізгі құралы болып табылатын мемлекет
қоғамдық еңбек бөлінісінің, жеке меншік пен ... ... ... пайда болған.
Егер, мемлекетке дейінгі рулық қоғамда ... ... ... ... ... реттеліп отырған болса, ал мемлекеттің құрылуына
орай, өкімет билігі (халық билігі) пайда болды. Үстем ... ... ... ... сот органдары, түрме мекемелері құрылып, оның мүддесін
қорғау үшін құқық пайда ... ... ... - өзі ... ... ел көлемінде билік жүргізетін басқару және ... бар, өз ... ... ... саяси ұйым.
Мемлекеттің пайда болуы
Біздің планета ғылымнан белгілі болғандай, шамамен 4 – 5 млрд. жыл
бұрын ... ... ... ... 2 млн. жыл ... ... ... зерттеулеріне сүйенсек біздің республика төңірегінде алғашқы
адамдар шамамен бір млн. жыл ... ... ... ... ... ... адамдар – homo sapiens - шамамен 40 мың ... ... ... ... ... ... 4-5 мың жылдықта ең алғашқы қала мемлекеттер ... ... ... ... орай ... 35 ... астам уақыт мемлекетсіз
өмір сүрді деуге болады.
Мемлекетке дейінгі уақыт ғылымда ... ... ... ... құрылыс деген атқа ие болды. Өйткені адамдар туыстармен топ болып,
негізінен қандық жүйемен біргелесіп өмір ... ... ... ... ... ... адамдар негізінен
тек жинау экономикасымен, табиғаттағы барды терумен, ... ... ... ... Қоңыржай климатта самсып пісіп тұрған жемістерді теру,
аң аулау, балық аулау сияқтылармен айналысты. Осыған орай ... ... ... болатын.
Алғашқы қауымдық қоғамда әлеуметтік билік тіршілік етті. Әлеуметтік
билік күштеуді емес,алдымен еріктілікті негізге ... ... ету ... ... өз ... ... түрде айналысты. Тапқан тамақ бәріне
бірдей тең ... ... ... ... мен міндеттері бірдей
болғанындай, жауаптылықтары да бірдей болды.
Туыстық қоғамдағы негізгі ... ... ол – ... ... және ... ... ... қатысуымен жалпы жиналыс болып
есептелді. Жалпы ... ... ... негізгі, маңызды мәселері –
соғыс немесе ... ... ... ... алу, ... ... қарастырылды. Бұл жиналысқа әр-бір ересек кез келген сұрақтарды
шешу үшін қатысуға құқылы болды.
Жедел басқару мәселесінде ... ... ... ... ... бірі ... Бұл қызмет сайланбалы және ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінің бәріменен
бірдей құқылы болды тең және солармен бірдей үлес алып отырды. Оның билігі
тек мәртебесінде болды және туыстардың ... бәрі оны ... ... жүргізу үшін әскери көсем сайланды. Туыстардың өзінің
ішінде ... ... де ... ... ... ... ... кеңесі басқарып отырды, ақсақалдар кеңесі туыстар ... ... ... ... ... бұл ... ... бастапқы
дамуының барысында ауыстырмалы болды және ешқандай жеңілдік берілген жоқ.
Тайпа одағын тайпа көсемі басқарып ... оны ... ... ... құрылыстың мынадай негізгі соған тән нысандарын ... ... ... ... ... ... ... және жалпы бірігіп
істейтін шаруашылық ... ... болу үшін ... ... ортақ бірдей тілдің, әдет – ғұрып пен дәстүрдің болуы.
3. өз туыстарыының ... ... ... ... Қазақ қоғамында бұл
тыймының жеті атаға дейінгі аралықта болуы (бұл тек өте ... ... ғана ... алыс ... арасында да сақталды).
4. ортақ жерлеу рәсімі мен жерінің болуы.
5. әрбір рудың өз ... ... руды – ... ... сайлаған абыройлы ру мүшесі – көсем немесе
ақсақал басқарды.
Сөйтіп, ежелгі ... ... ... ... ... қоғамдық
кезең болып табылды.
Мыңдаған жылдар бойы адамдар мемлекеттік-құқықтық ... ... ... ... ... бір ... ... мемлекеттік билікке
көтеріледі, өздерінің іс-әрекеттерімен құқықтық жазбаларға және талаптарға
әсер етеді.
Ежелгі дәуірде-ақ адамдар мемлекет пен құқықтың пайда болу ... ... ... ... ... ... жақтармен сипатталған көптеген
теориялар жасалған.
Алғашқы қауымдық құрылысқа тән этникалық ортақтық ... - ... ... ... ру ... сияқты қандас-туыстық байланыстармен
бірікті. Бұл кезеңде өте күрделі құрылым: екі ... ру ... ... ... ... Ру - ... тұрмыстық
қауымдық демократия принциптері негізінде басқарылды.
Тайпаның әрбір ересек мүшесі рулық кеңесте, ... ... де өз ... ... ... мүмкіндігі болды. Ақсақалдар мен әскери
көсемдер өз ... ... ... ... ... демократиялық ру-тайпалық өзін-өзі басқару әйелдерге де ... ... ... ... әлеуметтік билік өмір сүрді. Бұл дәуірді
потестарлық билік (латын сөзінде ... күш) ... деп ... ... өз ... ... мәжбүрлеуінсіз өздері орындап
отырды.
Рулық қоғамда негізгі ... ру ... ... кеңесінің және
рудың ересек мүшелерінің жалпы жиналысында болды. Мұнда ру өміріндегі
маңызды ... ... ... ... ... ... мұшелері болды.
Біртіндеп, жасы үлкен беделді ақсақалдардың орнына күш-қуаты мол әскери
көсемдер ... Ру ... және ... ... ешқандай жеңілдіктерге
ие болмады.
Әр бір кезеңдердің ғұлама ғалымдары, ойшылдар мен пәлсәпашылар
мемлекет пен ... ... ... ... өздерінің тұжырымдамаларын,
теорияларын ұсынған.
1. Теологиялық ( діни ) теория, мемлекеттің, мемлекеттік ... ... ... ... яғни «барлық билік құдайдан» деп түсіндіреді.
Діни мазмұнына қарамай бұл теория шындықты көрсетті.
2.Патриархалды теорияда ... ... ... ... ... ... ... өз отбасы мүшелеріне билігінен пайда болды деп
көрсетеді. Бұл теория патшаның, ... ... ... ... ... ... б.д.д. III ғ.Аристотель болды. Қазіргі уақытқа ... ... өмір ... ... теория бойынша мемлекет адам организмі ... ... ... ... адам ... ... ... Бұл теория
б.д.д. IV-III ғасырлардағы ежелгі грек ойшылдары идеяларында, соның ішінде
Платонның еңбегінде ... ... Бұл ... ... ... ... ... т.б. болды.
4. Келісім - шарттық теория, мемлекеттің пайда болуын келісім
нәтижесіндегі адамның ... ... ... ... түсіндіреді. Мемлекет-
адамдардың саналы түрде келісім-шартпен бірігуі және олардың өздерінің
бостандығы мен ... бір ... ... ... мемлекетке беруі.
Бұл теория ерте буржуазиялық ойшылдардың еңбегінде XVII-XVIII
ғасырларда кең түрде дамыды. Бұл теорияны жақтаушылар ... ... ... ... ... ... Күштеу теориясы мемлекеттің пайда ... ... ... Бір ... ... ... жаулап
алуы,жеңілген халық үстінен билікті бекіту үшін мемлекет қажет болды.
Күштеу ... ... ... демократия мемлекеттік ұйымдардың
құрылуына алып келеді деп көрсетеді. Барлық уақыттарда сыртқы ... ... ... ... ... ... әсерін
тигізді. Оның өкілдері К.Каутский, Л.Гумплович, Е.Дюринг еді.
6. Психологиялық теория XIX ... ... ... Оның өкілдері
Г.Тард, Л.И.Петражицкий болды. ... ... ... ... қасиетіне байланыстырады. Алғашқы қауым элитасына саналы түрдегі
тәуелділігі,оларға еліктеуі,бағыныштылығы, әділетті түрде қарым-қатынасына
байланысты адам ... ... ... ... пайда
болады. Сондықтан адам психикасы бұл заңдылықты іске асыруға ... ... ... ... ... ... ... құрылыстың табиғи дамуының нәтижесі, мемлекет дамуының ... ... ... ... ... әлеуметтік
өзгерістердің болуы. Бұл теорияның негізін қалаушылар К.Маркс, Ф.Энгельс,
Л.Морлан ... ... ... Оның ... ... ... Ол өзінің
«Шығыстық деспотизм» еңбегінде мемлекеттің ... ... ірі ... құрылыстардың салынуымен, ... ... ... байланыстырады. Бұл «менеджерлік бюрократтық
тапты»алып келді. К.Виттфогель деспотизм деп ... ... ... келгенде, бұл теориялардың барлығы мемлекеттің ... ... ... ... ... функциясы.
Қазақстан Республикасы мемлекеттің функциясы, яғни орындайтын ролі
ретінде оның ... ... ... мен ... ... өзі түсініледі. Мемлекет функциясы ішкі және сыртқы болып екіге
бөлінеді.
Ішкі функцияларға ... ... ... ... ... мына ... ... кіреді:
Мәдени-тәрбие жұмыстары.
Әлеуметтік қызмет көрсету.
Құқық тәртібін қорғау.
Мемлекет бұдан басқа да ... ... ... ... және табиғатты тиімді, ұтымды пайдалану, азаматтардың мемлекет пен
оның органдарын тікелей өздері немесе өз ... ... ... ... ... ... идеологиялық функцияларды жүзеге
асырады.
Мемлекеттің сыртқы функциялары оның ... ... ... аумағының біртұтастығын, бөлінбейтіндігін және қол
сұғылмайтындығын көздейтін ... ... ... ... ... де өзіне тән нысандары бар. Мемлекет нысаны ретінде
мемлекеттік биліктің ... ... ... ... ... ... ... асырудың әдіс-тәсілдері түсініледі. Бұл ұғым үш
тұрғыдан, яғни ... ... ... ... ... және ... ... тұрғысынан сипатталады.
Ұлттық - мемелекеттік құрылым нысаны негізінен біртұтас (унитарлы) және
федеративтік нысандарға бөлінеді. Бір тұтас ... ... тек ... ... ... аудан) ғана бөлінеді. Федеративтік нысанға
бірнеше дербес мемлекеттік ... ... ... ... ... мемлекеттер жатады (Мысалы, дербес ... ... ... Бұл ... ... ... ... мемлекеттердің белгілі
бір мақсатқа (экономикалық, әскери, т.б.) жету үшін уақытша ғана бірігетін-
конфедерация нысанындағы мемлекеттер болуы да ... ... ... ... ТМД, т.б.). Конфедерация тәуелсіз мемлекеттердің одақтасуы.
Өз мемлекеттерімізге қатысты ... ... ... деп ... мен бостандықтарына кеңінен кепіл бола ... және ... мен ... ... ... шын мәніндегі халықтық
билікке сүйенген мемлекет билігін, мемлекеттік басшылықты жүзеге асырудың
әдістері мен тәсілдерін ... ... ... ... ... және өз ... ... ісін басқаруға қатынасуға, мемлекеттік органдар мен жергілікті
өзін-өзі басқару органдарына ... өзі ... ... жеке ... ... жолдауға құқығы бар (Конституцияның 33-бабы). Саяси
режимі бойынша ... ... ... ... басым болып келсе (КСРО), басқаларында- фашизм ... ... ... ... Ал ... ... мемлекеттер бүкіл
биліктің тек “бір қолда” болуымен ерекшеленеді. Біздің республикамыз саяси
құқықтық режимі бойынша демократиялық мемлекет.
Басқару ... ... ... билік органдарының ұйымдастырылу
және қызмет тәртібі ... ... ... ... 1-
тармағына сәйкес басқару бойынша –Президенттік Республика билік бөлінісі
заң шығару, ... және сот ... ... бөліну принциптеріне
негізделген.
Мемлекеттік билікті, тұтастай алғанда – мемлекеттік аппарат, яғни
мемлекеттік міндетерді шешу ... ... ... ... билікті жүзеге асыру үшін өкілеттер жүктелген құзыреттік
органдар мен ... ... ... ... мына органдар жатады:
Қазақстан заң шығарушы және жоғары өкілді органы – Праламент, ал
жергілікті жерлерде – ... ... ... ... ... билігі органдары;
прокуратура органдары;
Құқық ұғымы және оның мәні
Құқықты субъективтік тұрғыдан қарастырсақ, әрекет еркіндігін ... ... алу, ... ету, ... өмір ... ... құқығы секілді
тікелей субъектімен байланысты құқықтар. Объективтік мағынадағы құқық-
нормативтік құқықтық актілерде белгіленген нормалардың ... ... ... ... кету ... ... ... объективтік құқықтың
негізінде туындайды. Құқық дегеніміз-мемлекет белгіліп, ... ... ... ... (нормалардың) жиынтығы. Құқықтың өзіндік
ерекшелігі оның нормаларын сақтау мемлекеттің мәжбүр ету ... ... ... ... ... жүзеге асуы. Бұл ереже Қазақстан
Республикасында мемлекеттік биліктің бірден-бір ... ... ... Конституцияда дәйектелген. Халық мемлекеттік билікті
тікелей және өз өкілдері арқылы ... ... ... ... және ... ... теңдігі-
мемлекеттің материалдық-техникалық базасын құрудағы маңызды ... ... ... ... сонымен қатар
жеке меншік нысандарына негізделетіні, ал ... ... ... заң ... теңдігін қамтамасыз ететіндігі жөніндегі
ереже бекітілген. ... ... ... аумағындағы өзінің
азаматтары мен заңды тұлғаларының өз мүліктеріне ... ... ... ... ... мен ... кең ауқымымен тұтаса
отырып, адамның мемлекеттік істерді шешуге ... ... ... оның ... мен ... заң жүзінде бекітуді білдіреді.
Интернационализм-барлық ұлттар мен ұлыстардың өзінің саяси, шаруашылық
және мәдени дамуындағы заң жүзіндегі және іс жүзіндегі ... тану ... ... ... ету ... ... (латын тіліндегі humanus-адамдық, адамшершілік)-адамның жеке
тұлға ретіндегі құндылықтарын, оның еркін даму және өз қабілеттерін көрсету
құқығын тану.
Құқық ... ... ... мынадай қызметтер
атқарады:
1-ден, маңызды реттеушілік қызмет;
2-ден, қорғаушылық ... ... ... ... ... ... тәрбиелік қызмет.
Бұл қызмет түрлері қоғамдық өмірде мемлекет пен жеке тұлғалар
арасындағы негізгі фактор болып саналады.
Мемлекетке дейінгі өмір ... ... өз ... ... жоғарыда айтылып өтілгендей алғашқы қауымдық қоғам тарихи түрде
қалыптасқан мінез-құлық ережелерімен,яғни салттарымен реттеледі.
2) бұл нормалар ... ... және ... өмір сүреді.
3) құқық нормалары әдетке айналған түрде болды,сенім арқылы және
мәжбүрлеу ( рудан қуу ) ... ... ... табу ... тиым салу әдісімен реттеліп отырды. Бұл жүйе жеке
құқықтар мен міндеттердің болмауымен сипатталады.
5) олар рудың және тайпаның барлық ... ... ... ... ... ... жалпыға мәлімет ретінде дайындалды.
Құқық нормалары үш негізгі жолмен қалыптасты:
1) кәдімгі құқық нормаларында мононормалардың ( ... ... ) ... және ... ... ... санкцияландыру.
2) мемлекеттің құқық шығармашылық қызметі арқылы, құқық нормаларының
арнаулы құжаттарда-нормативті актілерде ... ... ... ... яғни сот және ... ... шешімдерінен көрінуі және басқа істерде оларды үлгі
етілуі.
Құқықтың пайда ... ... ... ... ... ... - ... жердегі тәртіпті реттеу үшін құдайдың
қалауымен пайда ... ... ... ... ... ... пайда болатын табиғи құқығы,
туылу, қайтыс болу, үйлену т.б. құқықтары.
3. Құқықтың тарихи мектебі. Бұл ... ... ... ұлттық
ерекшілікке байланысты тарихи түрде пайда болып, дамуы.
4. Құқықтың ... ... ... ... ... ... құқық
нормаларына бағынуы.
5. Құқықтың психологиялық теориясы. ... ... ... ... ... ... маркстік теориясы. Бұл теория негізіне құқықтың экономика мен
эконимикалық базистің ... ... ... ... ... ... әртүрлі құбылыстар әсер етіп отырды.
Құқық бастаулары
Құқықтың қайнар көздері-құқық қалыптастыратын әлеуметтік факторлардың
жиынтығы (мемлекет, таптар, ... және т.б.), оған ... ... ... ... ... ... нысаны (заң, жарлық, ... және т.б.). ... ... ... тек ... мәні бар ... ... Үндеулер, мәлімдемелер, декларациялар және т.б. моральдық-саяси
сипаттағы актілер ... ... ... ... қайнар көзіне
жатпайды.
Құқықтың қайнар көзіне құқықтық әдеттерді, сот (әкімшілік) прецедентін,
шарттарды, ғылыми ... ... ... ... жатқызамыз.
Құқықтық әдеттер-адамдардың қарым-қатынасын реттейтін, мемлекет күшімен
қамтамасыз етілетін ресми түрде бекітірлеген әдет-ғұрыптар.
Құқық ... ... сот ... қабылдаған нақты шешім. Осы
шешім ... сот ... ... істерді шешкенде негіз болады.
Номативтік құқықтық актілер-қоғамдық қатынастарды реттейтін, жалпы
ережелерден тұратын мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... болатын Конституцияны Негізгі Заң деп те атайды.
Өйткені ол өз мазмұны жөніндегі ... ... ... заң болып табылады,
ағымдағы заңнаманы немесе басқа да нормативтік ... ... саты ... ... ... ... (латынша constіtutіo-құрылыс)- қоғамдық және мемлекеттік
құрылыстың, биліктің өкілді органдарының ... мен ... ... ... ... мен ... ... мемлекеттің
Негізгі Заңы.
Маңызды құқық бастауы Парламент қабылдаған заңдар болып табылады. Олар
нормативтік актілерге (жарлықтарға, қаулыларға және т.б.) ... ... ... ... ... ... мен ... негізінде және орындау
үшін шығарылған заңға сәйкес актілер де маңызды құқықтың қайнар көзі болып
табылады.
Құқық қайнар көзінің ... әр ... ... ... ... жанындағы бас басқармалардың, инспекциялардың,
департаменттердің нормативтік-құқықтық сипаттағы ... ... ... сондай-ақ Республика Жоғарғы Сотының қаулылары,
Президенттің орындауға тиісті Жарлықтары негізінде жарияланатын нұсқаулары,
Үкімет қаулылары жатады.
Құқық нормалары және ... ... ... ... және ... ... ... тұлғалар,
барлық азаматтар орындауға міндетті мемлекет белгілеген және бекіткен
орындалуы ... ... ... ... жүзеге асыру сендіру
тәсілімен ғана емес, ... ... ... ... етіледі.
Құқықтың үстема нормасы ретінде Конституция қоғамдық ... ... ... мен ... ... ... етеді,
азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен міндеттерін, ... мен ... ... ... ... ... құрылымы-оның құрылысы, элементтері: гипотеза,
диспозиция және санкция.
Құқықтық норманың гипотезасы-нормада ... ... ... ... ... байланысты орынның уақыттың немесе оқиғаның
жағдайларында қолданылатын белгілі бір ... ... ... ... ... табылады. Онда
мінез-құлық ережелері сипатталып, анықталады. Құқық пен оған ... ... ... қатынастарының міндеттері белгіленеді.
Санкция-құқықтық норманың қорытынды бөлігі, диспозициядағы әрекетті
жасағаны үшін немесе әрекетсіздігі үшін ... ... ие. ... ... ... ... құқық нормасы белгілеген шектен
шығып кетуден болатын салдар.
Бұйыру мазмұны немесе ... ... ... ... ... және ... болып бөлінеді.
Императивтік нормаларда үзілді-кесілді, бұйрық нысанында нақты талаптар
қойылады.
Диспозитивтік нормаларда диспозиция тараптардың ... ... ... ... ... ... белгілі бір ережелерді қамтиды.
Құқық тәртібін нығайту ісінде ... ... және ... ... ... ... ... жауаптылық өлшемдерін, қоғамдық қатынастарға
қатысушылардың құқықтарын қорғау өлшемдерін анықтайды.
Құқық нормасының кеңістіктегі әрекеті деп осы норма жүзеге ... ... және бұл ... ... ... ... басқадай нормативтік
актіні шығарған органға байланысты.
Құқық жүйесі
Құқық жүйесі дегеніміз-қоғам объективті ... ... оның ішкі ... ... ... ... нақты қоғамдық қатынастарды
біріңғай жақын белгілері бойынша ... ... ... ... Конститутциялық құқық негіздері
Конституциялық құқық дегеніміз-Қазақстан Республикасының мемлекеттік
және қоғамдық құрылысының негіздерін құрайтын ... ... пен жеке ... ... ... сайлау жүйесінің
негіздерін халықтың қолындағы мемлекеттік билікті іске асыру тетіктерін
реттейтін және белгілейтін құқықьық ... ... ... ... саласы. Себебі оның қайнар көзі
Конституцияның өзі болып табылады. Ол мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қатынастарды реттейді. Оның нормалары
басқа құқық салалары үшін бастапқы негіз қызметін атқарады.
Мемлекет және адам
Құқықтық мәртебе (латынша status-орын, жағдай) ... ... ... (құқықтар мен міндеттерінің жиынтығы). Республикадағы
әрбір адам азаматтық алуға, оны өзгертуге құқылы.
Азаматтық деген ұғым ... ... бір ... құқықтық
тиістілігін түсіндіреді. Азаматтыққа қарай адамға мемлекеттің ... ... ... мен ... ... ... ... байланысты, Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдануына
байланысты пайда болады. ... ... ... ... ... азаматтықтың сақталуы мен жойылуы конституциялық заңмен
белгіленген.
Қазақстан Республикасының ... ... оны ... ... Республика азаматтығынан шығу мәселелері Президент шешеді.
Біздің республика адам құқығы бұзылуының ... ... ... және азаматтығы жоқ адамдарға баспана беруге құқылы. Барлық
ұлттар мен ... ... ... және жақындасуы ... ... ... ... мен ұлттардың азамматтарының толық
теңдігіне кепілдік берілуі, азаматтардың патриотизм және ... ... ана ... ... мүмкіндігі үлкен жетістік болып
табылады.
Республикамызды мемлекеттік тіл біздің тәуелсіз ... ... ... ... тілі ... Негізгі Заңда ерекше көрсетілгендей,
мемлекеттік ұйымдарды және жергілікті ... ... ... ... ... түрде қазақ тілдерімен тең қолданылады.
Негізгі Заңда азаматтардың еңбек ... ... ... ... ... бар ... да құқықтары сақталып қана қоймай, олар ... ... ... ... ... ... түсті.
Біздің мемлекетімізде азаматтардың барлық құқықтары мен бостандықтары,
мысалы, өз құқықтары мен бостандықтарын сотпен ... ... де ... ... мен ботандықтары олардың жеке мүдделерін
қанағаттандыратын адамдардың мемлекеттік істерге қатысуының ... ... де ... ... Республикасының Ұлттық мемлекеттік құрылысы.
Қазақстан Республикасының ұлттық мемлекеттік құрылысы ... және оның ... ... ... ... ұйымдастырылуы, құқықтық мәртебесі, олардың өзара қатынас
тәртібі. Конститутция ұлттық татулықты ... ... ... ... ... мен ұлыстарының жан-жақты жақындасуын қамтитын ұлттық
мемлекеттік ... ... ... Ата ... ... біртұтас
мемлекет-Қазақстан Республикасы-демократиялық, зайырлы, құқықтық және
әлеуметтік мемлекеттілік құру жолында, Республикамыз-егемен мемлекет, ... ... ... ... ... бар. Ол ... үстемдікті жүзеге
асырады. Елдің ішінде тәуелсіз ... ... ие, ... ... өз ... ... ... түсе алады.
Мемлекеттік билік пен басқарудың өзіндік жоғары органдары бар
Республика ... ел ... ... ... саясат
жүргізеді. Сонымен бірге, ғылыми-экономикалық прогрестің негізгі ... ... ... ... ... мен ... жалпы шараларын
анықтайды. Мемлекеттік билік пен басқаруды жоғары ... ... ... ... ... ... және басқа мәселелерді
қарастырып бекітеді. Республиканың бірден-бір заң ... ... ... ең ... ... ... Парламент болып табылады.
Негізгі Заңда Қазақстан Республикасы Парламентінің ... ... ... ... ... ... көзделген. Жоғары өкілді
орган Конституция мен заңдарды қабылдап қана қоймай, ол ... ... ақша ... ... ... ... береді. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотын
сайлайды. Бас ... ... ... пен ... мәселелерін,өз
құзіретіне кіретін басқа да мәселелерді шешеді. ... мәні ... ... ... ... органдар жүзеге асырады.
Мәслихат депуттарын тиісті аумақта тұратын ... төрт жыл ... ... ... ұйымдастырылу және қызмет ... саны және ... ... ... белгіленеді.
3.Тақырып.
Әкімшілік құқықтың ұғымы.
Әкімшілік құқық- Қазақстан Республикасы құқық жүйесінің ең үлкен және
күрделі ... ... Ол ... ... ... мемлекеттің
басқару қызметінің процесінде пайдаланатын және мемлекеттік ... ... ... ... ... аса ... ... болып табылады.
Мемлекеттік басқаруды жетілдіруде, оның тиімділігін және ... ... ... үшін ... алдындағы
жауапкершіліктерін арттыру әкімшілік құқық маңызды құрал ... ... ... ... өмірдің әртүрлі жақтарының басым көпшілігі қамтитын
мемлекеттік басқару саласында Қазақстан Республикасы заңдарының ... ... ... ... мемлекетті басқаруға қатысуларының құқықтық
және ұйымдық нысандарын бекітеді, өкілетті органдар мен ... ... де, ... ... ... үшін де ... мінез-құлық (жүріс-
тұрыс) ережелерін тағайындайды. Оның көмегімен Қазақстан Республикасында
құқықтық мемлекет құрудың ... ... және ... ... ... ... ... мәдениеті қалыптасады.
Қазіргі кезеңдегі әкімшілік-құқықтық негізгі проблемаларының ... ... ... мен жергілікті органдарының арасындағы біріне-
бірінің бағыныстылығы мен ... ... ... ... ... құру ... ... кезеңдегі ғылымда «Әкімшілік құқық- ... ... ... болады. Мысалы, оқулық әдебиеттерде ... ... ... ... ... ... ... деп айтылған, ал
жалпы түрде әкімшілік құқықты – басқару ... деп ... ... ... ... ... құқықтың (ағылшын admіnіs tratіve faw)
ұғымын мемлекеттік басқаруды ұйымдастыру және оның ... - өкім ... ... ... болатын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқық
саласы анықталған.
Сонымен, әкімшілік құқықты сипаттайтын аса маңызды ... ... ... ... ... ... ол ... басқару саласында қалыптасатын ... ... ... ... ... ... негізгі мазмұны Қазақстан Республикасы
мемлекеттік және ... ... ... олардың лауазымды
адамдарының және азаматтарының басқару ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару ... ... ... дамитын және тоқталатын қоғамдық қатынастарды ғана реттеуге
арналған.
Әкімшілік құқықтың пәнін шын ... ... ... ... қатынастардың барлық қатысушылары үшін заңды түрде
міндетті болып ... ... ... ... ... ... ережелерін тағайындау жолымен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Мемлекет осындай
ережелерді тағайындай отырып, шын ... ... ... ... және осыған байланысты пайда болатын қатынастардың ... ... ... органдары қатысушы болатын кез-келген ... бәрі ... ... болып табылатын қоғамдық қатынастар
пайда болады, сондықтан да әкімшілік-құқықтық реттеуге жатады.
Қоғамдық ... ... - ... ... механизмі.
Әкімшілік құқық өзінің пәнінің ең ... ... ... ... ... толығынан сәйкес етіп ұйымдастыру мен
қызметіне, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... құқықтық режим(тәртіп) орнатады.
Қазақстан құқығының бұл саласының атқаратын қызмет ... ... оның ... ... ... саяды.
Оған тағы бір басқа- тағайындалған құқықтық режимді сақтауды да,
реттелінетін басқарушылық қатынастар ... ... ... ... ... да қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... - атқарушы билікті (тым кеңірек ұғым бойынша –
мемлекеттік-басқару қызметін) нақтылы жүзеге асыруға байланысты және сол
туралы ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы болып табылатын Қазақстанның құқықтық жүйесінің
саласы.
Әкімшілік ... ... ... ... асыра отырып , басқару
қатынастарына, оларға қатысушылардың ... өз ... ... ... ... ... ... тәсілдерінің
белгілі бір жиынтығын пайдаланады. Бұл - қоғамдық қатынастарды құқықтық
реттеудің әдістері болып табылады.
Әкімшілік-құқықтық ... ... ... ... қатынастар
– бұл әкімшілік құқық ... ... ... ... ... ... әкімшілік - ... ... және ... өзара байланысты міндеттер мен ... ... ... ... ... аса ... мыналар:
1. Басты ерекшелік – тараптардың теңсіздігі. Тараптардың бірінің басқа
тарапқа қатысты ... ... ... өкілеттіктері болады.
Мұндай тарап, мысалы, басқару органдары немесе лауазымды адамдар
болуы ... Сол ... екі ... арасында, екі қоғамдық
бірлестіктің арасында, егер тараптардың ең болмаса біреуінің биліктік
өкілеттіктері болмаса, әкімшілік құқықтық ... ... ... ... ... тараптардың қайсысының болса да басқару
органының, азаматтың және сол сияқты басқалардың - ынтасы бойынша
пайда болады. Бірақ екінші ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда міндетті шарт емес. Ол екінші
тараптың тілегіне қарамастан немесе оның ... де ... ... Бұл ... ... ... ... қатынастардың түрлері. Әкімшілік ... ... ... бойынша түрлеп топтастыруға болады. Осы
белгіге сәйкес тіке және көлбеу құқықтық қатынастар бөлінеді.
Тіке әкімшілік-құқықтық қатынастар әкімшілік-құқықтық ... ... ... ... тән ... субъектісі мен объектісінің
арасындағы байланыстылық ... ... ... мол ... Бұл ылғи да биліктік қатынастар деп аталынатынның дәл өзі.
Көлбеу әкімшілік-құқықтық қатынастар болып, солардың ... ... және ... ... тең құқылы болатындығы танылады.
Оларда, осыған сәйкес, бір ... ... ... міндетті болатын заңдық-
биліктік өкімі болмайды. Көлбеу қатынастары мемлекеттік басқару саласында,
тікелей қатынастар сияқты, соншалықты кең қолданылмайды.
Әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... құқық бұзушылық әкімшілік құқықтың нормаларымен жауаптылық
қаралатын, белгілі әрекеттерді жасауға тыйым ... ... ... ... ... ... заңымен тағайындалған тәртіпті бұза
отырып қаруға ие болуға немесе билетсіз пойызда ... тағы ... ... ... ... ... Осы сияқты ережелерді
бұзу әкімшілік құқық ... ... ... ... ... заңдық белгілері:
а) құқыққа қарсылық - бұл құқық ... ... ... ... ... Бұл ... тек қана әкімшілік құқықтікі емес, ... ... ... ... ... де ... ... белгіленген нормаларды сақтау әкімшілік жауаптылық шараларымен
қорғалады.
б) кінәлілік, яғни құқыққа қарсылық әрекетті қасақана немесе абайсызда
жасау. Заң ... егер ... ... ... не әрекетсіздік жасаған адам
оның сипатын біле ... өз ... ... зардаптарын болжай тұра, мұны
тілеп істесе немесе бұл зардаптардың болуына саналы ... жол ... ... ... ... жасалған деп танылады.
Құқық теориясында қасақана әдейі және ... ... ... ... ... менмендік немесе қылмыстық салақтық ... ... ұсақ ... ұсақ ... ... ... ... аң аулау тағы
сол сияқтылар- осылардың бәрі және ... ... ... тек ... ... мүмкін. Көптеген әкімшілік құқық бұзушылықтар
абайсыздықтан жасалынады, мысалы, жол ... өрт ... ... тағы сол ... ... 18 жасқа дейінгі дамдар ӘҚБтК-тің 13-бабының екінші абзацында
көрсетілген(ұсақ бұзақылық, атылатын қарудан елді мекендерде және бұл ... ... ... тәртіптің ережесін бұзып ату,
полиция қызметкерінің немесе халық ... ... ... ... ... ... және с.с) ... құқық бұзушылықты жасаған
жағдайда, олар ... ... ... ... ... құқық бұзушылықтың (теріс қылықтың) құрамы.
Әкімшілік құқық бұзушылық белгілерін оның ... ... ... ... бар. ... ... бұзушылық барлық белгілері бола
тұрып, құрамы болмауы мүмкін, сол себепті әкімшілік жауапқа тарту ... ... ... ... ... ... құқықтық актілермен
бекітілген белгілердің (элементтердің) жиынтығы, солар бар ... ... ... ... құқық бұзушылық құрамының белгілері (элементтері) болып:
объект, объективтік ... ... ... жағы табылады.
Құқық нормаларымен жағы, реттелген және әкімшілік жауаптылық шараларымен
қорғалатын қоғамдық қатынастар объект болып ... Іс ... ... ... нормалар, тапсырмалар, заңды талаптар, тыйым салулар
болады.
Объективтік жағы ... ... ... ... ... ... ... Жоғарыда айтылғандай, әрекет немесе ... ... ... ... еңбек, қаражат және ... ... ... ... ... қол ... ... жауаптылықтың ұғымы және негізгі белгілері.
Әкімшілік жауаптылық- заңдық ... ... ... ол ... ... ... ... әкімшілік құқық бұзушылық (теріс
қылық) жасаған адамдарға әкімшілік жазалар қолдануынан көрініс ... ... ... тән белгілер әкімшілік құқықта да бар.
Сонымен бірге заңдық жауаптылықтың жалпы белгілері заңдарда әкімшілік
жауаптылыққа ... ... ... икемделінеді және ... нақ осы ... ... ... ... ... ... тұтасынан алғанда
мыналар саяды:
1. Әкімшілік жауаптылық заңмен де, ... ... ... де, немесе
олардың әкімшілік құқық бұзушылық ... ... ... оның ... ... ... ... бар.
2. Әкімшілік жауаптылықтың негізіне әкімшілік құқық бұзушылық жатады.
3. Әкімшілік жауаптылықтың субъектілері адамдар да, ... ... ... ... ... құқық бұзушылықтар үшін әкімшілік жазалар қаралған.
5. Әкімшілік жазаларды өкілетті органдар мен лауазымды ... ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқарудың, олардың
лауазымды адамдары, сондай-ақ соттар (судьялар) қолданылады.
6. Органдар мен лауазымды адамдар әкімшілік жазаларды өздеріне ... ... ... ... емес ... ... бұзушыларға
қолданылады.
Әкімшілік-құқықтық қатынастар құқықтық қатынастардың бір түрі болып
табылады. Оларға қандай да болмасын құқықтық қатынастардың ... ... тән, атап ... ... ... ... ... құқықтық қатынас тиісті құқықтық ... ... ... оған ... ... беретін, реттеушілік ықпал жасауының нәтижесі;
осы қатынас тараптарының іс-қимылдарын (мінез-құлықтарын) құқықтық нормамен
реттеу: құқықтық нормамен белгіленетін құқықтық қатынас тараптарының ... мен ... ... ... және ... әкімшілік-құқықтық қатынастар – бұл ... ... ... ... ... қатынастар, ондағы тараптар
әкімшілік-құқықтық нормалармен ... және ... ... ... мен ... иеленуші болып табылады.
Әкімшілік-құқықтық қатынастардың ең ... ... ... ... пен ерекшеліктің, тектік пен түрліліктің ... ... ... ... әкімшілік-құқықтық қатынастардың әкімшілік құқықтық
нормаларынан және олар реттейтін басқарушылық ... ... ... ... ... қатысушылары (тараптары) мыналар болуы
мүмкін: - ... ... ... шетел азаматтары және
азаматтығы жоқ адамдар;
мемлекеттік ұйымдар: атқарушы билік (мемлекеттік басқару) ... ... ... ... емес ... ... ... одақтар т.с.с); еңбек ұжымдары; жергілікті өзін-
өзі ... ... ... ... жеке кәсіпорындар мен
мекемелер.
Әкімшілік-құқықтық қатынастарда мемлекеттің мақсаттары мен мүдделері
әрқашанда тиісті ... ... ... бұл қатынастар тараптарының
бірі, әдетте, мемлекеттің атынан іс-қимыл жасайтын мемлекеттік орган немесе
лауазымды адам болып табылады.
Әкімшілік-құқықтық ... ... аса ... 1. ... ерекшелік – тараптардың теңсіздігі. Тараптардың ... ... ... ... ... ... ... болады.
Мұндай тарап, мысалы, басқару органдары немесе лауазымды ... ... Сол ... екі ... арасында, екі қоғамдық бірлестіктің
арасында, егер ... ең ... ... ... ... әкімшілік құқықтық қатынастар болуы мүмкін емес.
2. Әкімшілік-құқықтық қатынастар тараптардың ... ... да ... ... азаматтың және сол сияқты басқалардың - ... ... ... ... ... ... келісімі немесе тілегі олардың ... ... ... ... шарт ... Ол ... ... тілегіне
қарамастан немесе оның келісімінсіз де пайда ... ... Бұл ... ... ... ... басқару органдарының әкімшілік-құқықтық қатынастарға түсуі
тек қана мүмкіндігі емес, сонымен қатар, көпшілігіне, ... ... ... ... керек.
3. Тараптардың арасындағы әкімшілік-құқықтық даулар, қағида бойынша,
әкімшілік тәртіппен, яғни өкілетті басқару органының ... ... ... ... биліктік және біржақты өкім ету жолымен шешіледі.
4. Әкімшілік-құқықтық нормалардың тараптарын әкімшілік-құқықтық
қатынастар тараптары ... ... ... қатынастың бір тарабының
жауапкершілігі екінші тараптың алдында емес, мемлекеттің, оның ... бар ... ... (лауазымды адамның) алдында пайда болады.
Әкімшілік-құқықтық дауларды не жеке не бара-бар ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Сотпен шешетін әкіміліке-
құқықтық даулар тобының ... ... ... ... ... ... қатынастардың түрлері. ... ... ... ... ... ... ... Бұлардың
ішінде олардың қатысушыларының өзара ... ... ... ... бөлудің ерекше назар аударарлық маңызы бар. Осы белгіге ... және ... ... ... ... әкімшілік-құқықтық қатынастар әкімшілік-құқықтық реттеудің және
мемлекеттік басқару қызметіне тән басқарудың субъектісі мен объектісінің
арасындағы бағыныстылық ... ... ... мол ... ... ылғи да ... қатынастар деп аталатынның дәл өзі. Олар ... ... ... ... ... бұл ... айыратын басты белгі, оларда тараптардың тепе-теңдігі
болмайтынын дәлелдейді. ... тіке ... бір ... ... ... болады, басқа тарапта олар ... ... ... ... ... аз болады (мысалы, басқарудың ... ... ... ... ... ... ... бағынышты емес қатысушысының арасында пайда болады. Алайды, бұл сияқты
жағдайларда да тараптардың бірі ... ... ... ұйымдық
жағынан оған бағынбайтын белгілі бір құқықтық қатынастың басқа тарабына
орындауға ... ... ... ... ... құқылы. Мысалы,
министрліктердің біреуінің ... ... ... ... міндетті болып табылатын нормативтік актілер шығару жөнінде
өкілеттіктері болуы мүмкін. Бұл білімнің, қоршаған табиғи ... ... ... ... және ... ... ... мүмкін.
Бұл сияқты қатынастарға барлық басқа әкімшілік-құқықтық қатынастарды
да жатқызуға болады, оларда тараптардың ұйымдық бағыныштылығы болмаса ... бір ... ... ... ... заңдық билікті іс-қимыл жасауға
құқығы бар. Мұндай құқықтық ... ... ... мен олардың тексеретін объектілерінің арасында пайда болатын
қатынастары жатқызуға болады.
Әкімшілік-құқықтық қатынастардағы шын ... ... ... ... өзінің құқықтық мазмұны бойынша иландыра
дәлелдейтін ең ауқымды белгі мынау: бұл ... ... тіке ... бір
жақтың екінші жақтан заңды түрдегі тәуелділігін іс жүзінде ... ... ... да ... ... ... қажетті заңдық -
биліктік өкілеттіктердің тек қана бір жақта атқарушы биліктің ... ... ала ... ... ... болып, солардың шеңберінде
тараптардың шындығында және заңды түрде тең құқылы ... ... ... ... бір ... ... тарапқа міндетті болатын заңдық-
биліктік өкімі болмайды.
Көлбеу қатынастары ... ... ... ... қатынастар
сияқты, соншалықты кең қолданылмайды.
Көлбеу құқықтық ... ... тіке ... ... ... тәжірибесі көрсетіп отыр. Шынында, мысалы, қандай да
болмасын бір нормативтік актіні дайындау және келісу сатысында ... ... Бұл ... ... ... арасындағы қатынастар
тәжірибесінде, жергілікті өкілді және атқарушы органдардың және ... ... ... ... ... кең орын ... түрі ... пен басқару органының (лауазымды адамның) арасында
мынандай ... ... ... ... ... арыз ... шағым
бергенде т.с.с. қалыптасатын қатынастарға тән.
Бірақ көлбеулік қатынасы өкілетті басқару органы тек заңды ... ... ... алу ... ... шығарғанға дейін ғана көрінісін
табады. Осы кезеңнен бастап көлбеулік қатынасы тікелей мәні бар ... ... ... енді ... шарты мен еңбек ақының мөлшерін
талқыламайды, қайта жұмыскер өзі жұмысқа тұрған ... ... ... ... ... ... ... құқық негіздері
Республикадағы мүліктік қатынастар саласында заңдылықты ... ... ... ... мен ... ... ... маңызы ерекшезор. Олар нарықтық қатынастардың сан-
салалы міндетерінің кең шеңберін орындайды, ... ... ... тәртіптің және т.с.с. нығаюына ықпал етеді.
Азамматтық заңдар өз реттеуіндегі қатынастар ... ... ... шарт ... ... ... ... іске асуын, қатысушыларының ... ... ... олардық сотта қорғалуын қамтамасыз етеді.
Азамматтық заңдармен реттелтін қоғамдық қатынастар азаматық ... ... ... заңдар сондай-ақ, тиісті құқық салаларымен
реттелмеген жағдайда отбасылық, еңбек ресурстарды ... және ... ... ... ... да ... қатынастар өндіріс құрал-жабдықтарын, тұтыну заттарын және
өзге де ... ... ... ... және ... ... байланысты қалыптасады.
Мүліктік қатынастарды баламалы-ақылы және ақысыз деп бөледі. Баламалы-
ақылы қатынастар ... ... ... өтеуге байланысты туындайды.
Бұлар – сауда-саттық, айырбас, тауар ... ... ... ... т.б. тауар –ақша қатынастары. Ақысыз қатынастар ақысыз ... ... ... ... ... ... ... алу,
проценнтсіз заем және т.б. қатынастар.
Азаматтық құқықтың пәні ретінде азаматтар мен ұйымдардың ... ... ... емес жеке ... да ... ... жеке қатынастарға, бір жағынан, тікелей мүліктік қатынастарға, екінші
жағынан, ... ... ... жоқ ... жатады.
Мүліктік емес жеке қатынастар-азаматтардың ар-намысын, қадір-қасиетін
және іскерлік беделін қорғау жөніндегі қатынастар. “Азамат ... ... ... ... ... іскерлік беделіне кір
келтіретін мағлұматтарды, егер ... ... ... адам ... сай ... дәлелдей алмаса, сор арқылы теріске шығаруды талар
етуге құқылы”.
Азаматтық құқықпен мына қатынастар реттеледі:
Тауар-ақша қатынастары;
Мүліктік қатынастар;
Мүліктіке қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке ... ... ... жоқ ... емес жеке қатынастар;
Отбасылық, еңбек қатынастары, табиғи ... ... ... ... ... ... ... құқықпен реттелтін қатынастардың қатысушылары ... ... ... сондай-ақәкімшілік-аумақтық бөліністер болып
табылады.
Азаматтар -ҚР ... ... ... азаматтары, сондай-ақ
азаматтығы жоқ адамдар-жеке тұлғалар ... ... ... өз ... негізгі мақсатына қарай коммерциялық және
коммерциялық емес ұйымдардан тұрады.
Азаматтық құқық-тараптардың арасындағы дербес және ... ... ... ... ... ... ... олармен
байланысты және байланысты емес жеке қатынастарды реттейтін ... ... ... табылады.
Азаматтық құқықтың жүйесі ретінде мазмұнына байланыситы азаматтық-
құқықтық институтардың тиісті бөлімдеріне топтастырылған құқық нормаларының
жиынтығын ... жөн. Жүйе ... және ... ... ... ... атап айтқанда: азаматтық құқықтың мақсат, ... ... ... ... мен оларды қорғаудың тәртібі дәне
әдістері; азаматтық-құқықтық қатынастар; ... ... ... ... ... ... және сенімхат; азаматтық құқықтағы
мерзімдер; меншік ... мен өзге де ... ... ... ... ... қамтылған.
Азаматтық құқықтың Ерекше бөлімін мемлекеттік және жеке меншік аясында
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... шарттарға және шарттан тыс міндеттемелерге қатысты ережелерді
қамтитын міндеттемелердің құқық және ... жеке ... ... ... құқықтың негізгі принциптері
Меншікті қорғауды қамтамасыз ету принципінің мәні мынада: Конституция
бойынша елімізде жеке және ... ... ... ... мемлекет олардың тең жағдайда қорғалуын қамтамасыз етеді.
Шарттық тәртіпті сақтау – азаматтық құқықтың маңызды принципінің ... ... ... ... ... елестету мүмкін
емес. Сондықтан да шарттық тәртіпті сақтау, шарттық міндеттерді дер кезінде
және сапалы орындау ... ... ... және ... ... өздерінің шарттық міндеттемелерінің орындалуын қамтамасыз
етеді.
Азаматтық құқық субъектілерінің тең ... ... ... ... ... Олар ... ... емес, заңға
сәйкес бір-біріне қарым-қатынасы бойынша кез келгені азаматтық құқықтар
міндеттерге ие бола ... және ... ... біріктіру принципінен біздің өміріміздің
маңызды заңы көрініс табады. Ата Заңыиызда меншік екі нысаны да ... ... ... ... қоғам игілігіне де қызмет етуге тиіс
екендігі атап көрсетілген.
Заңдылық азаматтық ... ... ... ... ... Бұл
принциптің мәні-азаматтық айналымның қатысушыларының барлығы да ... ... ... ... ... екендігінде.
Азаматтық құқық бастаулары
Азаматтық құқық бастаулары ретінде кодификацияланған және ... ... ... ... ... ... ... актілер танылады. Жоғары заң күші заңға, бірінші дәрежелі
мағынаға ие ... ... ... мұндай бастаудың
негізгісі болып табылады.
Азаматтық ... ... ... ... ... болып табылады.
Азаматтық құқықтың ендігі бір ... ... ... ... жарлықтары мен өкімдері табылады.
Азаматтық құқықтың бастауларына әр түрлі заңға ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастардың бірі. Ол
субъект, объект және махзмұн сияқты ... ... ... ... ... ... және
оларға байланысты мүліктік емес құқықытар мен міндеттердің иелері болып-
азаматтар (жеке тұлғалар) мен ... ... ... және ... пен
әкімшілік-аумақтық бөліністер танылады.
Азаматтық құқық қатынастарының объкектілері ... ... ... бағытталған нәрселер түсініледі.
Азаматтық құқық объектілерінің басым бөлігін мүліктік игіліктер ... ... ... мүліктер қүұрайды. Олар: заттар; ақша; валюта;
құнды қағаздар; жұмыс; қызмет; шығармашылық санаткерлік ... ... ... ... ... т.с.с.
Объектілердің басқа тобын, яғни жеке және мүліктік емес игіліктер мен
құқықтарды-жеке адаманың өмірі, ... ... ... ... ... беделі т.б. көптегени материалдық емес игіліктер ... ... жиі ... ... жер және оның қойнауы, су, орман-
тоғай, халық тұтынатын тауарлар, көлік құралдары, тұрғын үйлер секілді ... ... ... ... ... ... сондай-ақ жарғылық
міндеттерді іске асыруға қажетті заңды тұлғалардың мүліктері және т.с.с.
жатады. Заттар меншік ... ... ... болып табылады.
Азаматтық құқықтың субъектілері
Азаматтықө құқық қабілеттілігі дегеніміз-азамттардың ... ие болу және ... ... ... қабілеті. Ол барлық
азаматтарға бірдей деп танылады.
Азаматтардың құқықтық қабілеттерінің мазмұны құқықтық мейлінше ... ... ... ҚР шегінде де, одан тыс жерлерде дже мүлікті,
соның ішінде шетел ... ... ... ... ... мұраға
қалдыруға; республика аумағында еркін жүріп-тұруға және тұрғылықты жер
таңдауға; республикадан тыс ... ... ... ... және оның ... ... заң құджаттарында тыйым салынбаған кез келген қызметьпен
айналысуға; дербес өзі немесе басқа азаматтармен және ... ... ... ... ... заң ... тыйым салынбаған кез келген
мәліме жасасып, міндеттемелерге қатысуға; өнертабыстарға, ғылым, әдебиет
және өнер шығармаларына, ... ... өзге де ... ... ... ... ... және моральдық зиянның орнын
толтыруға талап етуге; басқа да мүліктік және жеке құқықтарды ... ... ... қабілеттілігі заңмен қорғалады.
Азаматтық әрекет қабілеттілігі дегеніміз-азаматтардың өз әрекеттерімен
азаматтық құқықтарға ие болып, оларды жүзеге асыру және өздеріне ... ... ... ... ... ... әрекет қабілеттілігінің
маңызды шарты-тұлғаның өз әрекетінің немесе әрекетсіздігінің заңды ... ... ... Бұл ... ... бір ... ... және
денсаулығының қажетті жағдайда болуына байлданысты орын алады. Тек осындай
жағдайда ғана тұлға өз ... ... ... ... құқық
қабілеттілігін өз күшімен және құралдарывмен жүзеге асыруға ... ... ... ... көлемінде кәмелеттік жасқа
толғаннан кейін, яғни 18 жасқа келгеннен кейін пайда болады.
Психикалық ауруының немесе ... ... ... адам өз
әрекетінің (немесе әрекетсіздігінің) мәнін түсінбесе немесе әрекетінің ие
бола алмаса, сот ... ... ... ... ... әрекет
қабілеттелігі жоқ немесе әрекет қабілеттіліг шектеулі деп ... ... ... ... және ... ... атынан мәмілерді онық
қорғаншысы жасайды.
Кәмелетке жетпегендердің әрекет ... ... ... ... ... шешіледі. Он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі аралығындағы
кәмелетке толмағандардың ішінара әрекет қабілеттілігі жоқ деп ... ... ... ... ... ... ... жасайды.
Ұйымдар-Азаматтық субъектілері ретінде, заңды тұлғалар
Ұйымдар дегеніміз-белгілі бір шаруашылық, мәдени-тәрбиелік немесе
басқадай ... ... ... ... Олар ... бола ... заңды тұлғалар деп аталады.
“Меншік, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығындағы оқшау
мүлкі бар және сол ... өз ... ... ... ... ... ... және мүліктік емес жеке құқықтар мен міндеттерге ие ... ... ... ... ... сотта талапкер және жауапкер бола алатын
ұйым заңды тұлға деп танылады.”
Заңды тұлғалар-адамдардың кез келген жиынтығы емес, ... ... ... ... яғни ... ... ... айқын көрсетілген өз жарғысы немесе ережесі бар ... ... ... тән ... оның ішік мықты құрылымының, басшылықты жүзеге
асыратын органының болатындығы.
Мәміле ұғымы және оның мәні
Мәміле дегеніміз-азаматтық ... мен ... ... ... ... ... әрекет болып табылады.
Мәміленің мейлінше көп тараған түрі-шарт, яғни екі жақты немесе бір
жақты ... де ... ... ... ... айтар болсақ мәміле
дегеніміз- заңды факті. Заңды фактілердің оқиғалардан ... ... ... ... ... ... әрекет болып саналады. Әрекет
болғанда да ол азаматтық құқық ... ... ... ... емес)
әрекеті. Міне осы жерден мәміленің белгілері мен ... ... ... ... ... оны ... азаматтық салдар туындап-
белгілі бір құқықтар белгіленіп/анықталып, өзгеріп, ... ... үшін бір ... ерік ... ... және сол ... ... – бір жақты мәмілелер деп есептеледі.
Жасалуы үшін екі жақты ерік ... ... ... ... екі ... деп танылады.
Әрбір қатысушысы дербес тарап болып ... үш және одан да ... жеке ерік ... мәмілелер-көп жақты мәмілелер болып табылады.
Мәміле жасау туралы келісімге қол жеткізген сәттен бастап жасалынды деп
есептелетін мәміле ... ... ... ... ... деп ... ... еркі көрініс табуы бойынша мәмілелердің: ... ... және ... ... ... жолымен белгіленген нысандары
айқындалған.
Ауызша мәмілелер, әдетте ... ... ... ... ... ... ... және қолма қол есеп ... ... ... ... ... ауыз ... арқылы жасалады (мысалы мәміле ... ... ... ... ... ... және ... тек жазбаша түрде ғана жасалатын мәмілелердің белгілі бір ауқымы
көзделген. Мысалы, АК-тің 152-бабының 1-тармағының 2) тармақшасында ... ... ... ... жүз ... ... жоғары
сомаға жасалған мәмілелер жазбаша түрде жасалуға тиіс деп көрсетілген.
Өкілдік және сенімхат
Өкілдік ұғымы және оның ... ... ... ... атынан бір адамның (өукілдің)
сенімхатқа, заңдарға, сот шешіміне не ... ... ... ... ... ... ... туғызады, өзгертеді және
тоқтатады.
Өкіл-басқа адамға оның өкілеттігін пайдалана отырып және соның ... етет ... ... ... ... ... немесе басқа да
заңды әрекеттер жасайтын) тарап. Өкілдік беруші-өзі өкілеттігін берген,
үшінші жақпен белгілі бір ... ... ... ... құқықтық
көмек алу ниетідегі тарап. Заңды тұлғалар да, азаматтар да ... ... ... ... өздерінің арнаулы құқық қабілеттілігі шеңберінде ғана
өкілдік беруші бола алады. Азаматтар толықтай әрекет ... ... ... ... бола алады.
Өзінің сипаты және мазмұны жағынан өкіл арқылы жасалмайтын мәмілелер де
бар. Өсиет қалдырушы ... ... өзі ... тиіс. Өкіл арқылы өсиет
жасауға жол берілмейді.
Сенімхат бойынша өкілдік дегеніміз-өкілдің өкілеттігі сенімхатты беруші
арқылы айқындалатын өкіл мен ... ... ... келісімі.
Сенімхат ұғымы және оның түрлері
Сенімхат деп бір адамның (сенім білдірушінің) өз атынан ... ... ... (сенім білдірген адамға) берген жазбаша уәкілдігін айтады.
Сенімхатта ... ... ... ... шеңбері, мазмұны мен сипаты
көрсетіледі. Егер де ... бір ғана ... ... ... ... онда сенімхат бір жақты мәміле деп саналады. Мұндай жағдайда
заң онда ... ... ... үшін ... ... ... келісім
талап етпейді.
Сенімхат ұғымы және оның түрлері
Сенімхат деп бір адамның (сенім ... өз ... ... ... ... ... (адамға) берген жазбаша уәкілдігін айтады. Сенімхатта
сенім білдірген адамның өкілеттік шеңбері, мазмұны мен сипаты ... де ... бір ғана ... ... ғана еркі ... ... бір жақты мәміле деп саналады. Мұндай жағдайда заң онда
көрсетілген ... ... үшін ... ... ... келісімін талап
етпейді.
Сенімхаттар бір жалғы, арнаулы және жалпы болып бөлінеді. Бір ... бір ... ... үшін ... ... ... жүкті алу үшін);
арнаулы – уақыттың белгілі бір уақыт кезеңінде бірыңғай әрекеттерді жасау
үшін беріледі ... жыл бойы ... жүк алу ... Ал, ... ... уәкілдің өкілеттігі шеңберінде әр түрлі қызметті іске
асыру үшін, мысалы, заңды тұлғаның филиалын ... үшін ... қою ... қою ... және оның мәні
Талап қою мерзімі дегеніміз ... ... ... ... ... ... ... оларды қалпына келтіру туралы
талабының қанағаттандырылуы мүмкін болатын ... ... ... ... ... ... талап қою мерзімі құқығы ... ... ... үшін ... Сондықтан да талап қою қағидасын
екі мағынада ... жөн ... ... ... азаматтық құқықтық
категория ретінде, ал екінші ұғым іс ... ... ... ... яғн ... бұзылған тұлғаның сотқа талап қою ... ... ... ... ... қою мерзімінің өтіп кетуіне
қарамастан, сот құқығы бұзылған субъектінің құқығын ... ... ... ... қою ... ... ... адамның іске асыру мүмкіндігі
жойылады. Осылайша талап мерзімінің өтіп кетуі ... бас ... ... қою ... ... ... ... мүддесін қорғау үшін
белгіленген. Заңның мағынасынан талап қою мерзімінің өтуі ... ... ... ... ... ... Бұл ... сот талап қою
мерзімінің өтіп кетуіне қарамастан, адамның ... ... ... ... ... Егер де бұл ... ... себептермен
өткізілді деп танылса, онда бұзылған құқық қорғалуға жатады.
Құқығы (талап-мерзімі) бұзылған ... ... ... ... ... ... жалпы мерзім үш жыл көлемінде. Үш жыл көлеміндегі талап
қоюдың жалпы ... ... ... ... ... ... ... бір-біріне қойылатын немесе азаматтардың ... ... ... ... ... (арнаулы)-талаптардың жекеленген түрлеріне байланысты
Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген ... ... ... ... ... ... қою мерзімінің 6 айлық уақыты: төлем
(айыппұл) өндіріп алу туралы, ... сай ... ... мен ... кезде айып (төлем, айыппұл) өндіріп алу туралы және т.б. талаптар
бойынша белгіленеді.
Талап қою ... ... ... ... ... өз ... дер ... орындауға ықпал жасайды.
Өкілетті тұлға өз міндеттемесін дұрыс атқармайтын борышқорды бақылау
үшін өз мүмкіндігін күшейтуге ықпал жасайды.
Талап қою ... және ... ... ... ... ... ... тараптардың келісуімен өзгертуге болмайды.
Тараптар өздерінің келісімдері бойынша талап қою мерзімін қысқартуға
немесе ұзартуға мүмкіншіліктері жоқ, ... ... қою ... ... ... яғни бұл ... ... мағынада анықталған.
Талап қою мерзімінің ағымы. Талап қоюдың жалпы мерзімі азаматтық
құқықтық қатынастардың ... ... ... үш жыл ... Сонымен қатар міндеттеменің жекелеген түрлері үшін заң
құжаттарында ... ... ... ... ... қысқартылған
немесе неғұрлым ұзақ арнаулы мерзімдері де белгіленуі мүмкін. Мәселен, АК-
тің 216-шы бабында көрсетілгендей, ... ... ... ... ... ... талап қою мерзімі үш ай шеңберінде анықталған.
Талап қою ... ... және оны ... ... заңмен
белгіленеді. Талап қою мерзімін реттейтін нормалар міндетті сипатқа ие
болғандықтан, бұлар ... ... ... ... қою ... ... пайдалану үшін оның бастапқы ... ... ... қою ... өтуі адам құқық бұзушылық туралы
білген ... ... тиіс ... күннен басталады. Орындалу мерзімі
анықталған міндеттемелер бойынша талап қою ... ... ... ... ... ... ... мерзімі белгіленбеген не талап ету
кезімен белгіленген міндеттемелер бойынша талап қою ... ... ... үшін ... ... ... онда ... мерзімін
есептеу аталған мерзім аяқталғаннан кейін басталады.
Міндеттемедегі тұлғалардың өзгеруі заңда нақты көрсетілгендей талап
қою ... мен оның ... ... ... жол ... анықталған ережелері бойынша талап қою ... ... ... және ... ... де мүмкін.
Талап қою мерзімінің тоқтатылуы – талап қоюға кедергі ... ... ... ... ... ... ... тұруға
әкеліп тоқтырған мән-жайлар жойылған күннен бастап, талап қою мерзімінің
ағымы одан әрі ... Бұл ... ... ... бөлігі алты айға
дейін, ал егер талап қою мерзімі алты айдан ...... ... ... қою мерзімі заңмен белгіленген мына төмендегі жағдайлар ... егер де ... ... осы ... төтенше және тойтаруға болмайтын
оқиға (бой бермейтін күш) кедергі жасаған болса, мысалы, жер сілкіну, ... сел ... ... басқадай табиғи апаттар;
2) Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... ... (мораторий);
3) егер де талапкер немесе жауапкер соғыс жағдайына көшірілген әскери
бөлімшелер құрамында болса;
4) егер де ... ... жоқ ... заңды өкілі болмаса;
5) егер де тиісті қатынасты реттейтін ... ... ... ... ... денсаулығына келтірілген зиянның орнын
толтыру туралы талаптар бойынша талап қою ... ... ... ... ... ... туралы тиісті органға жолдануына
байланысты зейнетақы немесе ... ... не ... бас ... ... ... ... Жоғарыда көрсетілген
негіздерден басқа мән-жайлар талап қою мерзімінің тоқтатылуына әкеліп
соқтырмайды. Талап қою ... ... ... ... ... білу ... қою ... өтуі белгіленген тәртіппен талап қою, сондай-ақ
міндеткер адамның ... ... өзге ... ... ... ... арқылы үзіледі. Үзілістен кейін ... ... өтуі ... басталады, үзіліске дейін өткен уақыт жаңа
мерзімге есептелмейді. Басқа сөзбен айтқанда, жаңа ... ... ... қою ... ... ... тек ... жағдайларда, яғни
талапкердің жек басына байланысты мән-жайлар (мәселен: ауыр ... ... ... ... және т.б.) ... ғана жүзеге асырылуы
мүмкін. Жоғарыда көрсетілген дәлелді себептер болған жағдайда ... ... қою ... ... ... мүмкіншілігі бар. Көрсетілген негіздер
осы қатармен ғана аяқталып қоймайды, оның ... кең ... ... қою ... азаматтық құқық объектілерінің барлығына ... ... ... ... ... көрсетілгендей (Азаматтық
Кодекстің 187-бабы) талап қою мерзімі ... ... ... Мысалы: заңда көзделгеннен басқа реттерді есепке алмағанда,
мүліктік емес жеке құқықтарға, салымшылардың банкіге салған салымдарды беру
туралы талаптарға және ... ... ... ... қарамастан, әруақытта да қорғалуға
жатады. Ол ... ... ... ... ... ... өндіріп алу талаптарына да қолданылмайды. Алайда, талап қою мерзімі
өтіп ... ... ... ... ... талап қойылған кезден үш
жылдан аспайтын уақыт ішінде қанағаттандырылуы қажет.
Талап қою мерзімін қайтадан қалпына ... ... ... ... ... болған жағдайда сот арқылы жүзеге асырылады. Мұндай
жағдайларда бұзылған құқық қорғалуы тиіс.
Меншік ... ... ... құқығының ұғымы және оның мазмұны
Меншік-қоғам өмірінің шарты. Меншік базистік сипаттағы экономикалық
санат болса, ал меншік құқығы ... ... ұғым ... ... ... ... және ... мағынада түсініледі.
Объективті мағына бойынша ... ... ... ... ... ... ... және оларға жиынтығы болып табылады. ... ... ... ... және оған билік ету құқықтары тиесілі.
Мүлік тек бір адамға ғана емес, екі немесе одан да көп ... ... бола ... ... ... бір материалдық объектіге қатысты
бірнеше субъектінің ... ... ... ... ... Мысалы: бірлесіп
салынған ғимарат; мемлекетке және бір не ... ... ... ... ... ... ... балық-консерві зауыты; екі немесе
одан да көп ... ... ... болып табылатын тұрғын үй және
т.с.с. Ортақ меншік субъектілері ... да, ... да ... ... ... ... құқығының субъектісі
Қазақстан Республикасы болып табылады. Мемлекеттік мүлікке иелік жасау, оны
пайдалану және билік ету ... ... ... ... ... жүзеге асырады. Ол бұл құқықтарын Үкіметке беруі мүмкін.
Мемлекеттік меншік құқығының объектілері мүліктің кең ... ... ... ... ... оның ... су, әуе кеңістігі,
өсімдік және жануарлар дүниесі, басқа да ... ... тек ... ... ... ... ... туралы жалпы ережелер
Міндеттемелер ұғымы және олардың мазмұны
Кең мағынасынан алғанда ... ... ... ... ... ... ... ресми түрде берілетін уәде.
Міндеттемелер ретінде бір адам (борышқор) басқа адамның ... ... ... ... ... ... ақша ... секілді белгілі
бір әрекеттер жасауға, не ... бір ... ... тартынуға
міндеттенетін, ал несие буреші борышқордан өз міндеттерін орындауын талап
етуге ... ... ... ... ... ... атқарылғанды
қабылдауға міндеттенетін азаматтық құқықтық қатынастарды түсінуге болады.
Міндеттеме субъектілері нақты айқындалған ... ... ... ... болып табылады.
Міндетемеге бірнеше несие берушілер мен борышқорлар қатыса алады.
Мұндай жағдайда міндеттеме орын ... ... ... үдлестік,
субсидиялық (жәрдем берушілік), ортақ (ынтымақтасқан) және регрестік (кері)
болып бөлінеді.
Үлестік міндеттемеде әрбір ... ... ... ... ... өз ... үлесін орындайды, ал несие ... ... ... ... ғана ... ... (ынтымастасқан) міндеттемеде несие беруші әрбір ортақ
борышқордан міндеттемені толық көлемде орындауды ... ... ... ... ... ... өндіріп берген жағдайда қалған
борышқорлар несие беруші алдындағы борыштарынан толық ... ... заң ... міндеттемені орындаған борышқор қалған борышқорларға
бірдей үлес есебінде кері (регрестік) ... ... ... міндеттеме)
құқылы екенін баянды еткен.
Міндетеме объектісі болып жұмысты орындау, мүлікті беру, ақша ... т.б. ... бір ... ... ... ... мен несие берушінің
құқықиары мен міндеттері құрайды.
Шарт ұғымы және оның түрлері.
Азаматтық-құқықтық шарт тәуелсіз тауар ... мен ... ... ... айналымында барабарлық (эквиваленттік) және
өтемелік принциптерін толық жүзеге асыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... құқықтар мен міндеттерді белгілеу, өзгерту
және тоқтату туралы екі немесе одан да көп ... ... ... азаматтар, ұйымдар бола алады.
Шарт әр түрлі болып келеді:
1) Құқықтар мен ... ... ... бөліну сипатына
байланысты шарттар бір жақты және өзара болып бөлінеді.
2) Өзара ... ... екі ... та ... да, ... ие
болады.
Мүлікті жалдау шарты
Мүлік жалдау шартының ұғымы АК-тың 540-бабынның ... ... ... ... жалға алушыға мүлікті ақы төлеп уақытша иеленуге және
пайдалануға беруге міндеттенетін шарт ... ... ... деп танылады.
Осы секілді жер не болмаса оның қойнауын пайдалану ... ... да ... ... ... ... ... бір жылға дейінгі мерзімге жасаған мүлік жалдау шарттары
ауызша жасала беретін болса олардың бір ... ... ... жасаған
мұндай шарттары жазбаша түрде жасалуға жатады. Тараптардың шарт ... ... ... ... ... ... шарттары ақылы, өзара және консеуалды болып бөлінеді.
Шарттың тараптары жалға беруші және ... ... ... ... ... және ауызша жасалады.
Лизинг шарты. Лизинг шарты дегеніміз- лизинг беруші лизинг алушыға
мүлікті ақы ... ... ... және ... ... ... ... мүлік жалдау шартының бір түрі болып табылады.
Осы шарт бойынша сатушыны және сатып алынатын ... ... ... алуы мүмкіндігі көзделген.
Азаматтық құқықтарды жүзеге асыру әруақытта да мерзіммен ... ... ... ... ... алатын орны ерекше.
Азаматтық заңдар уақыт кезеңі мен азаматтық ... ... ... ... жойылуын анықтаумен қатар, заңда ... ... ... ... ... да ... ... Уақыттың
кезеңдері объективті түрде, яғни азаматтық ... ... ... бағынбайтын болғандықтан, оқиғалар қатарына жатады.
Мерзімді есептеу. Азаматтық заңдарда мерзімді есептеу ережелері жоғары
деңгейде ... ... ... ... сәйкес мерзім
жылдармен, айлармен, апталармен, күндермен немесе сағаттармен ... ... ... ... мүмкін. Сонымен қатар, мерзім сөзсіз
болуға тиісті оқиғаның көлемінде көрсетілуі де ... ... ... ... ... ... ... көптеген
құқықтық салдарға әкеліп соқтырады, мәселен, мұра ашылады және т.б.
Мерзім, негізінен алғанда, заңда, ... ... ... шешімінде
тағайындалады.
Мерзімді дұрыс есептеу үшін оның басталған ... мен ... дәл ... ... ... кезеңімен белгіленген мерзімнің ағымы
күнтізбелік күннен немесе мерзімнің басталуы белгіленген ... ... ... ... басталады. Мысалы: егер мұра қалдырушы 24 мамырда
қайтыс болса, 1964 жылғы Азаматтық Коекстің 542-ші ... ... ... ... одан бас ... ... 25-ші ... басталады.
Мерзімнің аяқталуына тоқталатын болсақ, онда төмендегі ережелерге
сүйенуіміз қажет. Егер мерзім ... ... ... ... ... ... соңғы жылының тиісті айы мен күнінде бітеді. Айлармен
есептелетін мерзім мерзімнің соңғы айының тиісті күнінде ... ... ... ... мерзімге айлармен есептелетін мерзімнің ережелері
қолданылуы тиіс. Егер жылдармен немесе ... ... ... тиісті күн саны жоқ айға тура келсе, онда мерзім сол айдың соңғы
күнінде бітеді. ... ... күні ... ... ... тура ... содан кейінгі ең таяу жұмыс күні мерзімнің аяқталған күні ... ... ... да бір әрекет жасауға белгіленген болса, онда ... ... ... ... жиырма төрт сағатқа дейін орындалуы
мүмкін. Бірақ, егер бұл әрекет мекемеде немесе ... ... ... ... ... олардағы жұмыс ресми түрде аяқталған кезде немесе тиісті
операциялар жасалып болған кезде ... ... ... егер ... ... ... төрт сағатқа дейін почтаға немесе телеграфқа тиісті
жазба мәлімдемелер мен хабарламалар тапсырылса, онда олар ... ... ... ... ... ... мен принциптері
Отбасы құқығы некелесу, туыстық, бала асырап алу және ... ... ... ... да ... ... ... болатын, яғни
отбасы қатынастарын өзіндік және ... ... ... ... ... ... реттейтін құқық саласы болып табылады.
Отбасы құқығының пәнін құрайтын қоғамдық қатынастар өзіндік ... ... ... ... ... ... және ... қатынастар
құқықтың басқа да салаларының, бірінші кезекте азаматтық құқықтың реттейтін
пәнін құруы мүмкін. Бірақ, аталған қатынастардың ... бір ... ... ... ... отбасы құқығында бірдей емес. Азаматтық
құқықтың негізгі ...... ... ... ... ... Ол
өзіндік қатынастарды, олар мүлікті қатынастардан туындайтын болса, немесе
қандай да ... ... ... ... ... ... ... болса
ғана реттейді. Бұған керісінше өзіндік қатынастарды реттеу отбасы құқығының
негізгі міндеті болып табылады. Отбасы құқығының ... ... ... жеке ... ... мен міндеттеріне байланысты болады.
Отбасы құқығының азаматтық ... ... да, ... ... ... ... ... көздері.
Қазақстан Республикасы отбасы құқығының қайнар көзі ... 1998 ... 17 ... ... және ... ... Заңы
болып табылады. Осы аталған Заң актісі 1969 жылғы 6 тамызда ... ... ... неке және ... ... Кодексті алмастырылды.
Отбасы құқығының бастауларына басқа да нормативтік актілер жатады. ... ... ... ... 4- ... көрсетілгендей, неке және отбасы
туралы заңға (заңның өзінен басқа) отбасы құқығының ... ... ... басқа да нормативтік актілері ... ... атап ... ... ... ... ... министрлігі
бекіткен түрлі ережелер (мәселен, Қорғаншылық пен ... ... ... ... мен ... (мысалы, азаматтық хал актілерін
тіркеу тәртібі туралы) нұсқаулық жатады.
Некеге тұрудың тәртібі мен шарттары.
Отбасы құқығы ... неке – бұл ... ... ... ... ... емес жеке қатынгастарды туғызатын, отбасы құру мақсатымен
заңдарда ... ... ... ... және ... ... ... еркек пен әйелдің арасындағы тең құқықты одақ.
Некені заңды түрде рәсімдеу дегеніміз оны ... хал ... ... тіркеу болып табылады.
Некеге тұру үшін заңда белгіленген шарттарды (9-11 баптар) сақтау қажет.
Аталған шарттарды он (позитивтік), теріс (негативтік) деп бөлу ... ... оңды ... ... ... жағы болмаған жағдайда некеге
тұруға болады.
Оның біріншісіне ... ... ... ... еркек пен әйелдің өзара
ерікті келісімі және олардың неке жасына жетуі.
«Неке және отбасы туралы Заңның 10- бабында белгіленгендей, еркектер мен
әйелдердің неке жасы –18. Неке және ... ... ... 10-бабында
азаматтық хал актілеріне жазу органдары некеге ... ... ... ... себептері болған жағдайда неке ... екі ... ... төмендету мүмкіндігі (некеге тұрушылардың өздерінің және
олардың ата-аналарының, ... ... ... ... тұруға кедергі жасайтын қолайсыз жағдайлардың, немесе басқа да
себептердің ... ... және ... ... ... 11- ... Осы ... сәйкес мына тараптағы адамдардың некеге тұруына
тыйым салынады: 1) ... ... да ... ... ... ... 2) ... ата-тегі бойынша және өзінен тарайтын ... ... мен ... ... әжесінің және
немелерінің), ата-анасы бір және ... ... ... ... ... ... мен апалы-сіңлілердің (аға-қарындастардың); 3) асырап алушылар
мен асырап алынғандардың; 4) біреуін болса да ... ... ... ... ... сот әрекетке қабілетсіз деп ... ... ... ... бұзылған жағдайда неке жарамсыз деп танылады.
Белгіленген заң тәртібімен тіркелсе де, «отбасын құру ... ... ... ... және ерлі-зайыптылардың құқықтары мен
міндеттерін туғызбайтын неке ... неке деп ... ... ... ... ... неке ... бас пайдасы үшін ғана
жасалады.
Мәжбүрлеп қиылған неке жарамсыз деп танылу мүмкін. Некені жарамсыз деп
тану туралы ... ... ... қорғаныш және қамқоршы ... ... ... ... ... бұзылған басқа да адамдар құғылы.
Неке жасы жөніендегі шарт бұзыла отырып қиялған неке кәмелетке толмаған
адамның ата-анасының, қорғанысының (қамқоршысының) және ... ... ... деп ... Егер ... ... ісін қорғау
кезінде он сегіз жасқа ... онда тек ... ... ... ... ... танылады.
Некені жарамсыз деп тануды сот қана жүргізеді.
Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері.
Тіркелген неке ерлі-зайыптылардың арасындағы жеке және мүліктік құқықтар
мен ... ... жеке ... ... жатады: тегін таңдау құқығы,
қызмет түрін, мамандықты, тұрғылықты жерді таңдау ... ... ... ... шешу құқығы.
Заңға сәйкес ерлі-зайыптылар тең құқықтарды пайдаланады. Және ... ... тұру ... ... да ... ... отырғанға
дейінгі тегін қалдыра алады. Сонымен ... ... өз ... ... бір тек ... ... жеке ... болады, немесе әртүрлі тұрғын
иемденуге ... ... ... ... ... жасайды және бірінің
басқа бір тұрақты мекенге көшуі жағдайында ... де ... ... ... өмірлік мәселелерін бірлесіп шешу құқығы отбасының бюджетін
бөлісу, балалар ... үй ... ... ... немесе бөлек тұру міндеттері ерді-зайыптылардың бір-бірімен келісім
бойынша шешілетін белгілейді.
Ерлі-зайыптылардың мүліктік қатынастары ... ... ... ... және ... ... ... қолдау көрсету
міндеттерінен туындайды.
Некеге тіркеу кезінде неке жиі қолданылып жүрсе де, көп жағдайда ... ... ... ... ... ... бірлескен меншік режимі
қолданылады.
Ерлі-зайыптылардың некеде тұрған кезде мүлкі олардың бірлескен ортақ
меншікке тең ... ... ... және ... ... Нақты өмірде
белгілі бір заттарды әйелі тұрақты пайдаланса, ... ... ... бір ... ... ... де пайдаланады. Бірақ, сырт көзге олардың
ортақ мүлікке ... ... ... да ... ... ... ... саналады.
Заңда ерлі-зайыптылардың некеде тұрған кезде жинаған мүліктерінің
жалпы тізімі берілген. ... ... ... (жалақысы, зейнет
ақысы, материалдық көмек кәсіпкерлік қызметтен ... ... ... ... ... ... ... жағынан тең болуы
олардың қайсысы қандай ... ... ол ... ... ... және кімнің атына ... ... ... ... ... ... тең ... олардың отбасы табысының жалпы
сомасына қаншалықты үлес қосқаны да әсер ете ... Заң (32 бап, ... ерлі ... ... ... құқығы некеде тұрған кезінде үй
шаруашылығын жүргізуді, балаларды бағып- ... ... ... ... да ... ... жеке ... болмаған жұбайға да тиесілі
екендігін ... ... ... ... ортақ мүліктен басқа, ерлі-зайыптылардың
әрқайсысына тиесілі жеке мүлкі болады және оған өздері дара билік ... жеке дара ... ері мен ... некеге тұрғанға дейінгі немесе
ерлі-зайыптылардың некеге отырғаннан соңғы жеке ... ... ... ері мен ... сый ... ... ... мұрагерлік
жолымен иемдеген заттары, жеке пайдаланатын заттары (сырт киім, аяқ киім,
т.б.) ... ... тұру ... ... ... ... ... да қымбат заттар мен ... да ... ... басқасының бәрі жатады.-
Ерлі-зайыптылардың әрқайсысы некені тотқанқан сәтте де, сондай-ақ ... ... де ... ... мүлікті бөлісуді талап етуге құқылы. Ерлі-
зайыптылардың ... ... ... ... ... ... тең ... Жоғарыда көрсетілгендей, отбасының жалпы табысына ерлі-зайыптылардың
әрқайсысының қосқан үлесінің көлемі ереже бойынша ескерілмейді. ... ... ... ... ... ... балалардың мүдделерін
немесе ерлі-зайыптылардың біреуінің мүдделерін ... ... ... үлестерінің теңдігі негізін ескермеу құқығы берілген.
Ортақ мүлікті бөлген кезде ерлі-зайыптылардың әрқайсысына қандай заттың
берілетінін сот айқындауы керек.
Егер ерлі-зайыптылардың біріне берілетін зат құны ... оның ... ... ... онда ... бұл үшін тиісті өтемақы төленеді.
Ерлі-зайыптылардың бір-бірін асырап бағу жөніндегі міндеттеріне сәйкес
олар ... ... ... ... ... Ерлі-зайыптылардың
бірі мұндай қолдау тартқан жағдайда еңбекке жарамсыз жұбайының, сондай-ақ
жүкті кезінде және бала туғаннан бастап үш жыл бойы ... ... ... ... құқы бар, бұл үшін жұбайының қолдау көрсетуге қаражаты болуға
тиіс.
Алимент алушы жұбайдың еңбекке ... ... ... ... ... Бұл заң ... ... барлық үш тобы да (1,2,3),
сондай-ақ зейнет жасына жеткен азаматтар еңбекке ... деп ... ... ... алатын, алмайтындығына қарамастан еңбекке жарамсыз деп
танылады.
Алименть алуды талап етудің екінші ... ... яғни бұл ... жарамысз жұбайдың өмір сүруге жетерлік қаражатының болмауы деген
сөз.
Некені тоқтату.
Неке жұбайының (зайыбының) қайтыс болуы және оны өлді ... ... ... кеткен деп жариялау салдарынан я болмаса некені бұзу
жолымен ... ... неке ... ... ... ... ... Екінші жағдайда ерлі-зайыптылардың (екеуінің немесе бірінің) өз
еріктерімен тоқтатылады.
Адам өлімі некелік және ... ... ... тоқтататын заңды
себеп болып табылады. Қайғыны көтере білген жұбайы жаңадан некеге отырғысы
келсе, онда ол ... ... ... АХАЖ ... ... ... ... жөніндегі куәлікті көрсетсе болғаны.
Неке ерлі-зайыптылардың тірі кезінде олардың біреуінің ... ... ... ... сот ... ... деп ... жұбайдың
қорғаншысының өтініші бойынша оны бұзу жолымен тоқтатылу мүмкін.
Некені бұзуды реттейтін нормалар екі ... ... ... ... ... ... барлық әлеуметтік функцияларды орындауға қабілетті
отбасының шырқы бұзылмауын, ... ... ... ... жағдайларда
оның заңды жолдарына бөгет жасамауы көздейді.
Ажырасуға құқығын жасау және ... ... үшін ... ереже бойынша
некеге тұрған сәттен бер белгілі бір мерзімнің ... не ... ... ... ... ... ... Бірақ жұбайының жүкті кезі мен
бала туғаннан ... ... ... оның келісімінсіз некені бұзуға
болмайтындығы көзделген.
Азаматтық хал актілерін жазу органдарында некені бұзу ... ... ... жоқ және ... ... және өзге де ... ... некені бұзуға өзара келісуі жағдайында жүргізіледі.
Ерлі-зайыптыларға ортақ ... ... ... ... ... біреуінің өтініш бойынша, егер ерлі-
зайыптылардың екіншісін:
1. сот хабар-ошарсыз кеткен деп ... сот ... ... деп ... қылмыс жасағаны үшін кемінде үш жыл мерзімге бас бостандығынан
айыруға сотталса, неке ... хал ... жазу ... сот тәртібімен бұзу мынадай жағдайларда жүргізіледі:
1. ерлі-зайыптылардың кәмелетке толмаған ортақ балалардың болуы;
2. ерлі-зайыптылардың біреуінің некені бұзуға келісімі болмаған кезде;
3. егер ... ... ... ... ... ... ... өз әрекеттері не әрекетсіздігі арқылы жалтарса;
4. ерлі-зайыптылардың бір-біріне мүлікті талаптары болған жағдайларда
жүргізіледі.
Некені бұзу жөніндегі істі ... ... ... ... ... сот ... бітістіру шараларын қабылдауға құқылы. Сот
істі қарауды кейінгі қалдыруға ... ... үш ... ... ... құқылы.
Некені бұзу жолымен некені тоқтату ата-аналардың қай-қайсысының ... ... ... мен міндеттерін тоқтатпайды.
Ата-аналар мен балалардың құқықтары мен міндеттері.
Балалардың тууы олар мен ата-аналарының арасында әртүрлі ... ... ... алып келеді.
Бұл құқықтар мен міндеттер мынадай жағдайларда қолданылады:
а) баланың атын, тегін, әкесінің атын және сондай-ақ оның ұлты ... ... ... ... ... мен ... ... кезінде ата-аналарының
атынан өкілеттік алуды жүзеге асырғанында;
в) ата-аналар балаларын тәрбиелеу міндетін ... ... ат ... ... олардың орнындағы адамдардың) келісімі
бойынша ... ... ... ... аты бойынша не ұлттық дәстүрлер
ескеріле отырып беріледі. Некеге отырмаған ... ... ... ... ... бірлескен арызы немесе әкелікті белгілеу жөніндегі сот
шешімі болмаған жағдайда ... ... ... ... ... ата-аналар бірлесіп асырап. “Неке және отбасы туралы”
Заңның 60-бабы ата-аналардың өз балаларына қатысты ... мен ... ... жария етіп отыр. Бұрынғы заңдарға қарағанда жаңа
Заңда ... ... тең болу ... неке ... ... ... тікелей қарастырылмайды, сонымен бірге басқаша болуы да сөз
болмайды.
Ата-аналар немесе олардың бірі бала тәрбиелеу ... өз ... ... баланы перзентханадан (бөлімшеден) немесе өзге ... ... ... ... ... да ... ... дәлелді
себептерсіз бас тартса, өздерінің ата-ана ... ... ... ... ... көрсетсе, сондай-ақ ата-ана заңда белгіленген
тәртіппен маскүнемдікпен, нашарқорлықпен және уытқұмарлықпен ауырады деп
танылған ... онда ... ... ... ... ... ... сот тәртібімен жүргізіледі.
Ата-ана құқықтарынан айыру балалармен туыстық ... ... ... оның ... бала тәрбиелеу құқығынан, баланеың мүддесін
қорғау мен оныңы атынан өкілдік алу, ... ... ... ... к”әмелетке толған балаларынан алимент алу, олар ... ... ... ... етілу, балаларының мүліктерін мұраға алу
құқықтарынан айырылуға және т.б. әкеп ... ... және ... басқа да мүшелерінің арасындағы
алименттік қатынастар.
Ата-аналар өздерінің кәмелетке толмаған балаларын және кәмелетке толған,
бірақ ... ... ... бағып-күтуге, асырауға міндетті екендігі
көрсетілген.
Бұл міндетті орындамаған ата-аналардан балаларды бағып-күтуге арналған
қаржы өндіріп алынады. Ата-аналардың 18-ге ... ... ... ... міндетті саналады. Тіпті кәмелетке толмаған
балалар материалдық жағынан қамтамасыз етілген болса да, ... олар ... мен ... ... ... да, ... жұмыс істеп өздерін
асырап жүрсе де, ата-анасы оларға алимент төлеуге тиіс. Тек сот ... ... ... ... ... мүмкін.
Кәмелетке толмаған балаларға ата-анларынан ... ... ... ... бір ... ата-анасы табысының немесе өзге де кірісінің
- төрттен ... екі ... және одан да көп ... тең ... ... ... ... толған балаларға ата-аналарының алимент төлеу
мөлшері сот алимент төленетін кезде қолданылып ... ... ... еселенген қатынасында, тараптардың материалдық және отбасылық
жағдайлары мен назар аударарлық басқа да ... ... ала ... өз ... ... ... қамқорлық жасауға және көмек
көрсетуге міндетті. Еңбекке жарамсыз, көмекке зәру ... ... ... ... ... болған, еңбекке қабілетті балалардың
конституциялық міндеті болып ... ... ... зәру болып отырған ата-әжелер өздерінің
еңбекке жарамды, кәмелетке толған уақатты деп ... ... ... ... ... ... ... мақсат- ата-анасы жоқ, отбасының қамқорлығынсыз
қалған, материалдық жағынан қамқорлықты қажет ететін балаларды қамтамасыз
ету. Өз ... ... жоқ ... бала ... алу ... ... және ... табиеғи сезімдерін қанағаттандырады.
Бала асырап алу асырап алушының сотқа (ертеректе мұндай ... ... ... ... ... органдары жататын)
берген арызы бойынша жүзеге асырылады. Баланы асырап алу үшін ... ... ... ол тірі болса) келісім қажет. Заң ата-аналардың екеуінің
де және ажырасуларына байланысты балалармен бірге ... ... ... ... ... асырап алу үшін ата-аналық құқықтарынан айырылып немесе белгілі ... ... ... ... ... ... бала асырап
алудың алдында бір жыл бойы олардың тұрағы ... еш ... ... ата-
аналардың келісімі талап етілмейді. Сондай-ақ бала асырап алу үшін алты
айдан ... ... ... ... ... және ... негізсіз
балаларын бағып күтуге, тәрбиелеуге ... ... ... де ... ... ... ... отбасында баланың өсуіне, тәрбиеленуіне және білім
алуына жағдайлар болғанда ғана бала ... (қыз ... ... рұқсат
беріледі.
Бала асырап алуға тек мыналар тыйым салынады:
1. сот әрекетке қабілетсіз немесе әрекет ... ... ... ... сот ... ... қабілетсіз немесе әрекет қабілеттілігі шектеулі
деп таныған ерлі-зайыптылар;
3. сотарқылы ата-аналық құқықтарынан айырылған немесе сот ата-аналық
құқықтарын ... ... ... ... ... ... ... орындамағаны үшін
қорғаншылық (қамқоршылық) міндеттерден шеттетілген адамдар;
5. егер өз кінәлары бойынша сот шешімімен бала асырап ... күші ... ... сот ... бала ... ... күші ... бала асырап алушы адамдар;
6. денсаулық жағдайы бойынша ата-ана құқықтарын жүзеге ... ... ... ... ... ... бір баланы бірлесіп
асырап алуына болмайды.
Бала асырап алу ... ... ... деп ... ... алу туралы шешім жалған құжаттар негізінде қабылданғанда;
2. заң ... ... ... да бала ... алу атаъ-аналардың
келісімінсіз жасалғанда;
3. некеде тұрған адам ... ... бала ... ... ... алғанда);
4. заң бойынша бала асырап алуға құқығы жоқ адамдар бала асырап (қыз
асырап) алғанда.
Бала ... ... ... деп тану сот ... ... және ... ... пен қамқоршылық ата-анасының
қамқорлығынсыз қалған балаларды ... ... ... ... ... ... ... міндеттерді өз бетінше жүргізу мүмкіндігінен айырылған
адамдардың жеке және мүліктік ... ... үшін ... пен қамқоршылықтың мынадай түрлері қарастырылған: 1)
кәмелетке толмаған ... ... пен ... ... 2)
психикалық аурулардың салдарынан немесе ойлау қабілетінің төмендігінен
сотпен әрекетке қабілетсіз деп ... ... ... ... ... ... ... күш-қабілетінен айырылған адамдарға өздерінің
айтуы ... ... ету; 4) ... ... немесе есірткіні
шектен тыс қолданудың салдарынан әрекетке қабілетсіздігі сотпен шектелген
адамдарға қамқорлық жасау; 5) ... ... және ... ... ... 14 ... дейінгі балаларға, ал қамқоршылық ету 14-тен
18-ге ... ... ... ... ... ғылымдарында құқық нормаларын материалды және іс жүргізу деп екіге
бөлу ... ... ... ... ... ... бұзушылықтан қорғаудың ... ... ... мазмұны мен іс жүргізу нормаларын реттейді. Іс жүргізу
нормалары ... және ... да ... бұзушылық жасалған, өздерінің
құқықтары мен міндеттері туралы ... келе ... ... жүгінетін
сияқты қатынастардың барысында туындайтын, арнайы құзыретті органдар іске
асыратын құқық қолдану түрпішінде көрінетін құқық қорғау ... ... іс ... ... ... ... іс жүргізу, азаматтық іс
жүргізу және екі материалды: конституциялық және әкімшілік іс ... ... ... мен ... қоғам өмірінің көптеген салаларын
қамтиды. Солардың арасында аса маңызды міндеттердің қатарына жататын ... ... пен ... ... ... бостандығын,
мемлекеттік және мемлекеттік емес бірлестіктердің, еңбек ұжымдарының
мүдделерін қорғау, ... ... ... барлығы іс жүргізу құқығы
саласына жатады. Сондықтан, іс жүргізу құқығында құқық қолдану ... ... ... ... іске асырылады.
Құқық қорғау органдары құқық қорғайтын және қоғамдық тәртіп ... ... ... ... қамтамасыз ететін органдарға
бөлінеді. Мысалы нотариус, адвокатура, сот т.б. ... ... ... органдарына жататындықтарымен олар қоғамдық тәртіпті сақтауды
қамтамасыз етумен айналыспайды. Ондай органдарға ең ... ... ... ... ... ішкі ... ... қызметтегі секілді, қоғамдық
тәртіпті сақтау үшін құрылған бөлімдер жатады.
Құқық қорғау органдары жүйесіндегі маңызды орын алатын ... бірі ... Сот ... іске ... ... ... жазадан босату т.б. сияқты шешімдер қабылдай отырып, құқықты
қолданып, ... ... ... ... асырып, жеке және заңды
тұлғалардың құқықтары мен міндеттерін анықтай отырып, ... ... заң ... қорғауға тиіс орган. Адамдар қажет болғанда ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады және
азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен ... ... ... ... ... өзге де ... актілерінің, халықаралық шарттарының орындалуын қамтамасыз етуге
қызмет етеді.
Сот билігі азаматтық, қылмыстық және заңда ... өзге де ... ... ... арқылы жүзеге асырылады.
Судьялар сот төрелегін іске асыру кезінде тәуелсіз және ... мен ... ғана ... ... мәртебесі мен
тәуелсіздігіне нұқсан келтіретін заңдарды немесе өзге де ... ... ... жол ... ... іске ... сот қызметіне қандай да бір араласуға ... және заң ... ... әкеп ... ... істер
бойынша судьялар есеп бермейді.
Сот шешімдері мен судьялардың өз ... ... ... ... ... ... органдар мен олардың лауазымды адамдары, жеке
және заңды тұлғалар ... ... Сот ... мен судьяның
талаптарын орындамау заңмен белгіленген жауапкершілікке әкеп соғады.
Сот жүйесі. Қазақстан Республикасының сот жүйесін еліміздің ... мен ... ... құрайды. Қандай да болмасын атаумен арнаулы және
төтенше соттар құруға жол берілмейді. Жергілікті соттарға ... ... ... және ... ... соттар (Республика астанасының
қалалық соты, республикалық маңызы бар қалалардың ... ... сот – ... ... ... ... соты және
басқалар); 2) аудандық және оларға ... ... ... ... сот – ... ... соты және басқалар).
Республикада заңға сәйкес мамандандырылған (әскери, ... ... ... ... ... және ... соттар
құрылуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты жалпы ... ... ... ... ... және өзге ... бойынша жоғары
сот органы болып табылады, заңда көзделген іс жүргізу ... ... ... ... ... және сот ... ... түсіндірмелер береді.
Жоғарғы Сот Төрағадан, алқа төрағаларынан және судьялардан ... Сот ... ... ... ... Сот Төрағасының ұсыныс бойынша
Қазақстан Республикасының Президенті белгілейді. ... ... ... 1) ... ... 2) азаматтық істер жөніндегі алқа; 3)
қылмыстық істер жөніндегі алқа;4) соттың жалпы ...... ... заңдардың, Қазақстан Республикасы
Президенті Жарлықтарының және өзге нормативтік құқықтық актілердің дәл және
бірыңғай қолданылуына, жедел-іздестіру қызметінің, анықтама мен ... және ... ... ... ... ... қадағалауды
жүзеге асыратын, Қазақстан Республикасының ... есеп ... ... ... кез ... ... ... анықтау
және жою жөнінде шаралар қолданады, ... ... ... ... ... ... мен өзге де құқықтық ... ... ... ... ... ... ... заңда білгіленген
жағдайларда тәртіп пен шекте қылмыстық қудалауды жүзеге асырады.
Прокуратура мемлекет атынан: 1) Конституцияның, Заң ... ... ... ... ... ... оларды жою шараларын
қолданады; 2) жедел-іздестіру қызметінің, анықтама мен тергеудің, әкімшілік
және атқарушылық істер жүргізудің заңдылығына ... ... ... ... ... ... ... 4)Республиканың Конституциясы мен
заңдарына қайшы келетін заңдарға және басқа да ... ... ... 5) ... ... тәртіп пен шекте қылмыстық қудалауды жүзеге
асырады; 6) статистикалық көрсеткіштердің тұтастығын, объективтілігін және
жеткіліктілігін ... ету ... ... ... статистиканы
қалыптастырады, арнайы есепке алуды жүргізеді, құқықтық статистика және
арнайы есепке алу ... ... ... ... ... Прокурорлық қадағалау тексерістер жүргізу арқылы жүзеге асырылады.
Прокуратура органдары заңдарда белгіленген тәртіппен заң бұзушылық
туралы арыздарды қарай ... ... және ... ... ... ... ... мен заңды мүдделерінің бұзылуын жою, бұзылған құқықты
қалпына келтіру шараларын қолданады.
Қазақстан Республикасының ішкі істер органдары еліміздің ... ... ... ала ... мен ... ... ... сондай-ақ
қоғамдық тәртіпті сақтау мен қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, адам
мен азаматтың құқықтары мен ... ... мен ... ... және өзге де ... ... қол ... алдын алу және жолын
кесу жөніндегі атқарушылық және өкім етушілік ... ... ... ... орган болып табылады.
Ішкі істер органдарының құрамында криминалдық ... ... және ... өзге де ... ... Ішкі ... әскери полициясы құрылады. Криминалдық, әкімшілік және өзге
де полиция қызметтерінің ... ... Ішкі ... ... ... мен әскери полициясын құруды, қайта құруды және
таратуды Қазақстан Республикасының Ішкі ... ... ... ... Республикасындағы адвокатура адамның өз ... ... ... және ... заң ... ... мемлекет
кепілдік берген және ... ... ... ... ... жүзеге асыруға жәрдемдесуге арналған. Адвокатура қылмыстық
істер бойынша қорғау, азаматтық, әкімшілік, қылмыстық және басқа да ... ... ету, ... ... ... бостандықтары мен
заңды мүдделерін, сондай-ақ ... ... ... мен ... ... мен іске асыруға жәрдемдесу мақсатында заң көмегінің өзге
де түрлерін көрсету жөніндегі адвокаттардың қызметін ұйымдастырады.
Заң көмегін ... ... ... 1) ... кәсіби заң
білімдерін қажет ететін мәселелер бойынша консультациялар, түсіндірмелер,
кеңестер мен ... ... ... 2) ... қою ... ... ... сипаттағы басқа құжаттарды жасайды; 3) анықтау, алдын ала
тергеу органдарында, ... ... және өзге де ... және ... ... жеке және ... ... мен оларды қорғауды жүзеге асырады.
Қазақстан Республикасындағы нотариат – құқықтар мен ... ... ... ... өзге де міндеттерді жүзеге асыруға
бағытталған нотариаттық ... ... ... ... ... ... ... жеке заңды тұлғалардың ... ... ... қорғаудың заң жүзінде бекітілген жүйесі.
Нотариус мынадай ... ... ... 1) ... 2) ... ... ... құжаттарын
куәландырады; 3) мұраға сенімгерлік басқарушыны тағайындайды; 4) ... ... ... ... 5) ... және ... бірлескен
меншік құқығындағы мүлкі бар өзге адамдардың ортақ мүліктегі үлеске ... ... ... ... 6) ... ... алуға тыйым салады және
салынған тыйымды алып тастайды; 7) ... ... мен ... ... дұрыстығын куәландырады; 8) құжаттарға қойылған қолдың
түпнұсқалығын куәландырады; 9)құжаттардың бір тілден екінші ... ... ... 10) ... тірі ... ... 11) ... белгілі бір жерде болу фактісін куәландырады;
12) құжаттардың берілген уақытын куәландырады; 13)жеке меншік және ... ... ... жеке және заңды тұлғаларға береді; 14) ақшаны
депозитке қабылдайды; 16)вексель наразылықтарын жасайды; 17) ... және ... ... қабылдайды; 18) теңіз наразылықтарын жасайды;
19)дәләлдемелерді қамтамасыз етеді.
Әділет органдары қызметінің құқықтық ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы, Әділет
органдары туралы 2002 жылғы 18 наурыздағы ... өзге де ... ... ... Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары
құрайды.
Әділет органдары заң жобасы жұмысын жүргізу, заңдарды ... ... ... ... ... құқықтық қамтамасыз ету,
шетелдік құқықтық көмекті үйлестіру саласында, Әділет органдарының ... ... ... және әкімшілік іс жүргізу саласында, мемлекеттік
тіркеу саласында, ... ... ... және заң ... ... ... ... саласында, қылмыстық-атқару қызметі саласында,
санаткерлік меншік құқықтарын қамтамасыз ету саласында міндеттерді жүзеге
асырады.
Қазақстан Республикасының кеден ... - өз ... ... ... ... ... іске асыруға қатысатын және кеден
ісін, Қазақстан Республикасының жедел-іздестіру қызметі туралы ... ... ... ... ... жүзеге асыратын, сондай-ақ
Қазақстан Республикасының заң актілерінде көзделген өзге де ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету
жүйесінің құрамдас бөлігі болып ... жеке ... ... ... жеке ... және қоғамның қауіпсіздігін, елдің
конституциялық құрылысын, ... ... ... ... ғылыми-техникалық және қорғаныс әлеуетін қорғауды қамтамасыз
етуге ... ... ... ... ... бағынатын
және есеп беретін арнаулы мемлекеттік органдар.
7 Тақырып.
Қаржы құқығы негіздері
Қаржы құқығы мемлекеттің дамуының әрбір ... ... ... мен ... ... атқарылуын қамтамасыз ету үшін
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... құқықтық нормалардың жиынтығы.
Мемлекеттің қаржылық қызметі түрлі ... ... ... ... әдістердің бірі ақшалай қаржы жинау, яғни жеке ... ... ... пайдасының бір бөлігі заңда көрсетілген мерзім
мен мөлшерде мемлекеттің бюджетіне ... ... ... ... ... мемлекеттің арнайы ... ... ... ... ... емес ... да ... жарналар
жіберіледі, мысалы зейнетақы жинақтау қорларын айтуға болады. Мемлекеттік
мекемелердің ... ... ... үшін ... ... ... алымдар да міндетті түрде мемлекеттік бюджетке түседі.
Ақшалай қаржыны бөлу мен пайдаланудағы негізгі ідстерпдің ... мен ... беру ... ... ол ... мақсатты,
қайтарымсыз, ақысыз мемлекеттік бюджеттен берілетін ақшалай қаражат, яғни
бюджет қаражатын алушыларға осы ... ... ... ... беру банкілік қарыз түріндегі жоспарлы, мақсатты,
ақылы және ... ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда несие берудің мемлекеттік, банктік және коммерциялық
сияқты ... бар. ... ... бір ... басқа шет
мемлекеттердің және олардың жеке ... ... ... ... ... ақшалай қаржыларын уақытша пайдалануы.
Мемлекет бұндай жағдайда қарыз алушының рөлінде ... ... ... ... ... айналыстан бос ақшалай қаржыларды жинақтау
қатынастарын қамтиды.
Коммерциялық несие банктік қаржыландырудан түбірінен ... ... ... ... деп те ... Оның мәні ... ... қардыруға рұқсат беріледі. Сонымен кәсіпорын несиеге
алған материалдарды кейін өтеуге мүмкіншілік арқылы несие алады.
Қаржылық бақылау. ... ... ... ... ... ағымын, бюджеттің қазынасын қатаң ... мен ... ... бір ... Қаржылық бақылау барынша күрделі жүйе және
ол төмендегідей бірнеше бөліктерден ... 1) ... ... ... объектісі; 3) бақылау заты (тақырыбы); 4) бақылаудың максаты; ... іске ... ... бақылаудың субъектісі болып қаржылық бақылауды іске асыруға
құзіреті бар арнайы мемлекеттік не мемлекеттік емес ... ... ... ... ... ... ... бақылаудың
субъектісі, ал тексерілуші объектісі болады.
Мемлекеттік қаржылық бақылаудың объектісіне осы бақылаудың шеңберіне
ілінген ... ... ... 1) ... органдар; 2) мемлекеттік
заңды тұлғалар; 3) мемлелкеттік емес заңды тұлғалар; 4)азаматтар жатады.
Бюджеттік ... ... ... ... ... ақша ... Осы ... бюджет дегеніміз мемлелкеттің міндеттері мен функцияларын іске
асыруды қаржымен қамтамасыз етуге арналған орталықтандырылған ақша қоры.
Бюджет ... ... ... ... ... ... ... жоспарлау, қарау, бекіту, атқару, нақтылау, түзету
жөніндегі, бюджеттің атқарылуы бойынша бюджет есебі мен ... ... ... ... ... ... гранттарды жоспарлау
мен пайдалану жөніндегі Қазақстан Республикасының бюджет заңдарымен
реттелген ... ... ... деп ... ... және ... ... қоры, сондай-ақ бюджеттік үрдістер мен қатынастар
жиынтығы бюджет ... ... ... ... ... ... түрлер мен
деңгейлерге бөлінеді. Бюджеттердің ... 1) ... ... ... 3) ... ... 4) мемлекеттік бюджет;
5)жергілікті бюджеттер жатады.
Түзетілген бюджет дегеніміз ... ... ... ... ... ... ... органдар енгізген
өзгерістер мен толықтыруларды ескере отырып бекітілген ... ... ... - ... қаржы жылына арналған, ... ... ... ... ... ... ... бюджет – атқарылуы барысында Қазақстан Республикасының
Парламенті немесе тиісті мәслихат қабылдаған өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... ... бюджет – араларындағы өзара өтелетін операцияларды есепке
алмағанда, республикалық және жергілікті ... ... ... ретінде пайдаланылатын және бекітуге жатпайтын жиынтық
бюджет.
Жергілікті бюджет – облыстық бюджет, республикалық маңызы бар ... ... ... (облыстық маңызы бар қаланың) бюджеті.
Еліміздің тұрақты ... ... ... ... ... және ... емес активтерді қоспағанда, өзге де
мүліктердің қорлануына, экономиканың шикізат секторына ... ... ... ... ықпалын төмендетуге арналған мақсатта
Қазақстан ... ... қоры ... ... Республикасы
Үкіметінің Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... түріндегі, сондай-ақ,
материалдық емес активтерді қоспағанда, өзге де ... ... ... ... ... қоры болып табылады. Ұлттық қор жинақтау
және тұрақтандыру қызметтерін ... ... ... ... мен ... ... және ішкі ... қаржы рыноктарының конъюнктурасы, мемлекеттегі және шет елдердегі
экономикалық жағдай, ... ... ... ... ... бұл ... макроэкономикалық және фискалдық
тұрақтылық және Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының негізгі ... ... ... ... ... Қор ... мен ... ұлттық
және шетелдік валюталарамен жүргізіледі.
Ұлттық қорды сенімгерлік басқаруды ... ... ... мен ... ... Үкіметі арасында жасалатын сенімгерлік
басқару туралы шарттың ... ... ... ... ... ... ... жүйесі, түрлері
Салық дегеніміз мемлекет біржақты тәртіппен заң жүзінде ... бір ... ... ... және өтеусіз сипатта болатын
бюджетке төленетін міндетті ақшалай төлемдер.
Салықтың түрлері. Әр түрлі негіздерге ... ... ... ... ... ... ауыртпалығын көрсететін субъектіге
байланысты салықтар тікелей және ... ... ... Тікелей салық салық
төлеудің субъектісі оның ауыртпалығын өзі тікелей көтереді, яғни төленген
салық тікелей оның мүлкінің, ... ... ... ... тікелей
салыққа жеке табыс салығын жатқызуға болады.
Жанама салықта салық төлеуші салықты төлеудің ... ... ... ... Жанама салықтарға қосылған құн салығы мен акциз ... ... ... салықтардың төлеушісі тауарды сатушы, бірақ негізінде
салықтың сомасы ... ... ... ... кіретіндіктен оны тауарды
сатып алушы өтейді. Сонда ... ... ... ауыртпалығы салық төлеуші
тауар сатушыдан, тауарды сатып алушыға көшіп отыр.
Салықты есептеп шығару ... ... ... ... ... тыс ... салық болып бөлінеді. Еңбекақыға салынатын салық,
салық органы әрбір салық төлеушіге ... ... ... ... өкім ... ... ... міндеттілігі күшіне енетін салық.
Еңбекақыдан тыс ... ... ... өзі ... ... ... Салық органдары салықтың дұрыс есептеп шығарылуын және ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Ұлттық Банкі мен мемлекеттік мекемелерді қоспағанда, ... ... ... тұлғалары, сондай-ақ Қазақстан
Республикасында қызметін тұрақты мекеме ... ... ... ... ... ... ... алатын резидент емес заңды
тұлғалар жатады. Заңды тұлғалардың ... ... оның ... ... ... ... ... оннан отызға дейінгі пайызы
корпоративті салық ретінде ... ... ... ... ... төлеушілер салын салынатын табысы бар жеке тұлғалар
(резидент және резидент емес) болып ... ... ... төлем
көзінен салық салынатын табыстарына: 1) қызметкерджің табысы; 2) біржолғы
төлемдерден ... ... 3) ... ... ... ... ... 4) дивидендтер, сыйақылар, ұтыстар түріндегі ... 6) ... ... ... ... ... ... еңбек табысының көлеміне байланысты салық мөлшері 5-20 пайызға дейінгі
ставкалар қолданылу арқылы есептеп шығарылады.
Қосылған құн салығы. ... құн ... ... ... ... ... және ... айналысы процесінде қосылған,
оларды өткізу бойынша салық салынатын айналым құнының бір ... ... ... ... ... ... тауарлар импорты
кезіндегі аударымы білдіреді. Салық ... ... ... ... тиісті қосылған құн салығы сатылған тауарлар (жұмыстар, қызмет
көрсетулер) үшін есептелген қосылған құн ... ... мен ... ... ... ... үшін ... тиісті қосылған құн
салығының сомасы арасындағы айырма ретінде айқындалады.
Салық салу ... 1) ... ... ... 2) салық салынатын
импорт қосылған құн салығын салу объектілері болып табылады.
Акциздер. Қазақстан Республикасының аумағында ... ... ... аумағына импортталатын тауарларға, оның ішінде:
спирттің барлық түрлеріне; алкоголь өніміне; темекі ... ... бар ... ... ... ... бензинді қоспағанда),
дизель отынына; жеңіл автомобильдерге (арнайы мүгедектерге арналған, қолмен
басқарылатын автомобильдерден ... шикі ... газ ... ... төмендегідей түрлеріне: ойын бизнесі; лотореяны ұйымдастыру мен
өткізуге акциздер салынады.
Үстеме ... ... ... бөлу ... ... кең таралған
пайдалы қазбалар мен жерасты ... ... ... ... мен
өндіруге байланысты емес жерасты құрылыстарын салуға және пайдалануға
жасалған келісімшарттар бойынша ... ... ... ... ... ... осы келісімшарттар пайдалы қазбалардың басқа
түрлерін өндіруді көздемеген ... ... ... салық төлеушілер
болып табылады.
Көлік құралдары салығы. Егер заңнамада басқадай ... ... ... салу ... бар жеке тұлғалар және меншік, шаруашылық
жүргізу немесе оралымды басқару құқығында салық салу объектілері бар ... ... ... ... ... әрі – ... ... көлік
құралдары салығын төлеушілер болып табылады.
Мүлік салығы. Мыналар мүлік салығын төлеушілер болып табылады: 1)
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... құқығында салық салу объектісі бар заңды тұлғалар; 2)
Қазақстан ... ... ... ... салық салу объектісі
бар жеке кәсіпкерлер. Сол сияқты заңды тұлғаның ... ... ... бөлімшелері және Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан
салық слау объектілері бойынша салық төлеушілер болып табылады.
8 Тақырып.
ҚР еңбек құқығы негіздері
Еңбек ... ... мен ... еңбек
қатынастарын және еңбекті қолдануға байланысты ... да ... ... ... ... Ол бірлескен еңбек әрекетіндегі
жұмысшылар мен қызметшілердің еңбегіне, сондай-ақ жеке еңбек шарты бойынша
жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ... реттейді. Құқықтың бұл саласы азаматтарды жұмысқа
қабылдау, басқа жұмысқа ... және ... ... ... уақытының
ұзақтығы, еңбекке ақы төлеудің мен нысаны, еңбекті қорғаудағы міндетті
ережелер, еңбек дауларын қараудың ... және т.б,. ... ... ... ... қатынастарын ары қарай дамытудың бастапқы базасы еңбек ... ... ... ... принциптері болып табылады.
Еңбек ету бостандығы, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдау құқығы.
Еңбек тәртібін сақтау.
Еңбек қорғау.
Еңбек құқығының бастаулары
Еңбек құқығының ... ... ... ... ... актілер. 1. ... ... 2. ... Республикасындағы еңбек туралы ҚР заңы; 3.
Еңбек құқығының бұдан кейінгі қайнар ... ... ... ... құрайды.
Еңбек құқық қатынастары
Бұл қатынастар-бір жағынан, жұмыс берушінің, екінші жағынан, жұмысшылар
мен қызметшілердің арасындағы белгілі бір ... ... ... ... ... заңдық қатынастар.
Бұл қатынсатардың субъектілері-кәсіпорындар, мекемелер, ұйымдар (жұмыс
берушілер), жұмысшылар мен қызметшілер (қызметкерлер) боып табылады.
Тараптардың құқықтары мен ... ... ... ... заңдар,
ұжымдық, жеке еңбек шарттары және т.б. нормативтік актілер айқындайды.
Еңбек құқық қатынастарының мазмұнын ... ... ... ... ... ... қабілеттілігі дегеніміз-олардың өз
әрекеттері арқылы еңбек құқық қатынастарына кіре ... ... ... ... дербес жұмысты орындай лалатын қабілеттіліг. Ол адам
16 жасқа толысымен толық көлемде туындайды.
Ұжымдық ... ... яғни ... ... және ... ... ... құралы ретінде бір жағынан- еңбек ұжымының, ... мен ... ... және әлеуметтік-экономикалық мәселелерін
шешу жөніндегі міндеттемелерін, екінші жағынан-меншік иесінің құқықтары мен
мүдделерін қамтамасыз ету жөніндегі ... ... ... ... жасау барысында еңбек ұжымының ... ... ... ... ... сақталады, тараптардың қабылдаған
міндеттемелерін материалдық, өндірістік және ... ... ... ... ... ... жасалған ұжымдық шарттарда ... мен ... ... ал ... емес ... ... мен еңбек ұжымы тараптап болады.
Ұжымдық шарт мыналарды ... ... ... және ақы ... ... ... мен лауазымдық окладтардың ең төменгі көлемін;
тауарлар мен ... ... ... ... ... ... төлемдердің тәртібі мен мөлшерін; жұмыстарын жоғальқан жағдайда
қызметкерлерді ... ... мен ... жұмыссыздық бойынша
жәрдемақы төлеудің мерзімі мен мөлшерін ұлғайту мүмкіндіктерін; еңбек ұжымы
мүшелерінің еңбек және өндірістік тәртіпті ... және т.б. ... ... шарт мерзімді (бір жылдық) және ұзақ мерзімдлі болуы мүмкін.
Халықты еңбекпен қамтудың ... ... ... ... Жұмыссыздық-адамды кемсіту, құқығынан
айыру. Адам, оның өмірі, ... ... мен ... ең ... ... ... демократиялық және құқықтық мемлекет құруға
толығымен бет ... ... ... ... ... жол берілмеуі керек.
Еңбекке олрналастыру қатынастары және халықты еңбекпен қамтамасыз ету
Қазақстан Республикасының Конституциясымен, “Халықты ... ... ... ... ... ... рет ... қаржылық жүйе ретінде еңбекпен қамтуға ықпал
жасайтын мемлекеттік қорды белгіледі. Бұл қор ... және ... ... ... тұлғалардың-жұмыс берушілердің міндетті
шығарылымдарының есебінен ... ... ... ... ... ... қаржыландыру үшін құрылған. Осы заңға сәйкес республикада
халықты еңбекпен қамтудың жаңа ... ... ... Заң
азаматтардың еңбекке орналасу, әлеуметтік қолдау ... ... ... жалдану шарттары
Жұмысқа жалдану шарты, бір жағынан, кәсіпкерлер, ұйымдар және ... ... ... ... ... ... ... шеттелтілген жалданбалы жұмысшылар. Бірақ олар кәсіпорынның жеке
құрамына, штатына кіреді.
Біріккен еңбек қызметі ... шарт ... ... ... ... ... ... қатынастары жұмыс істейтін меншік
иелерімен қалыптасады. Қазақстан ... ... және ... ... ... ... ... ақы төлеудің нысандары мен жүйесін дербес айқындайтындығы, ... ... ... мен ... ... ... үстемелер, сыйлықтар және материалдық көтермелеудің басқа ... ... ... (18 бап).
Жалдау туралы контракт кәсіпорын басшысымен (меншік иесімен) немесе
оның өкілетті органымен ... ... ... кәсіпорын
басшысының құқықтары, міндеттері және ... оын ... ... ... ... ... жәнезаңда көзделген кепілдікті
сақтай отырып, қызметінен босату жайлары айқындалады. “Кәсіпорындар ... ... ... ... мына ... ... жалдау мерзімі, тиісті жұмысқа қойылған шарттар сақталған жағдайда ... ... ... ... ... және әлеуметтік кепілдікті қамтамасыз ету
бойынша кәсіпорынның қызметкері алдындағы міндеттері;
- қызметкердің кәсіпорын алдындағы міндеттері;
- ... ... ... контракт мерзімінен бұрын бұзылған
жағдайда қызметкерді жұмыстан босатудың және ... ... ... ... ... ... арттырып, өндіріс
қызметінің жақсартуына ықпал жасауы мүмкін. ... ол іс ... ... ... бір түрі ... ... Ол ... құқығына нұқсан
келтірмеуі-“тиімсіз” қызметкерден құтылуудың құралына айналмауы тиіс.
Жеке еңбек шартының мазмұны
Жеке еңбек шартында: тараптардың реквизиттері; ... ... ... ... ... еңбек міндеттерін жүзеге асыру басталатын күн;
еңбек жағдайларының ... ... ауыр дене ... ... не қауіпті жағдайларда жұмыс істегені үшін берілетін кепілдіктер мен
төлемақылары; жұмыс уақыты мене демалыс уақытының режимі; еңбекке ақы ... ... ... ... ... ... құқықтары мен міндеттері;
қызметкердің құқықтары мен міндеттері; жеке еңбек шартын өзгерту, бұзу ... ... ... ... ... тиіс (ЕТЗ, ... ... шартының тараптары-қызметкерлер және кәсіпорын, ... ... ... ... шартының мазмұнына тараптардың құқықтары мен міндеттерін
айқындайтын жағдайлар кіреді.
Еңбек ... ... ... ... ... нашарлататын еңбек
кез келген жағдайлары жарамсыз деп танылады. Заңды бұза отырып ... ... ... деп ... ... бұза отырып жасалған жағдайларға жасады: еңбегі заңмен
белгіленген мөлшерден төмен жалақы белгілеу, заңнан тыс ... ... ... немесе бала емізетіндігін желеу етіп, әйелдерді
жұмысқа қабылдамау. Бұрын ... ... ... ... ... ... көзделеген жағдайлардан басқа)
және т.б. жағдайларға байланысты жұмысқа қабылдаудан бас тарту және т.б.
Бір орынға ... ... ... ... ... ... беруші білімін,
жұмысқа стажын және т.б. мәліметтерді ескере отырып, таңдау ... ... ... ... ... ... бас ... дұрыс деп
есептеледі.
Жеке еңбек шартының мен мерзімі
Жеке еңбек шарты екі дана етіліп, тараптардың қолдары қойылып ... ... ... ... ... нысанда жасалуы қажет екендігі оның ендігі
уақытта мәніндегі маңызды құжатқа айналғандығын көрсетеді.
Жеке еңбек шарты күшінде болу ... ... үш ... мерзімге
жасалуы мүмкін. Яғни ол:
1. белгісіз мерзімге;
2. ... бір ... ... бір ... ... ... жұмыста уақытша болмаған
қызметкерді ауыстыру уақытына жасалуы мүмкін;
Жалпы алғанда жеке еңбек шарттарының басым көпшілігі белгісіз ... ... бір ... ... жеке ... ... мерзімі
жұмыстың сипаты бойынша анықталады.
Жұмысқа екі ай мерзімге дейін қабылданған, ал жоқ ... ... төрт ай ... ... ... ... уақытша
қызметкерлер деп танылады. Табиғи және климаттық жағдайларға байланысты
бүкіл ... ... ... алты ... аспайтын белгілі бір кезеңде
(маусымда) ... ... ... ... ... деп
танылады.
Жұмысқа қабылдау кезіндегі сынақ. Жеке еңбек шартын жасасу кезінде
қызметкердің өзіне ... ... ... ... мақсатында
тараптардың келісімімен сынақ өткізілуі мүмкін. Сынақ туралы талап ... ... ... ... қабылдау туралы өкімде) көрсетілуге тиіс.
Мұндай талап болмаған жағдайда қызметкер жұмысқа сынақсыз қабылданды ... ... ... үш айдан асыруға болмайды.
Басқа жұмысқа ауыстырудың тәртібі мен ... ... ... ... бере ... олар еңбек
қатынастарында тұрған жеке еңбек шартын бір жақты бұзуға тыйым салады ... ... ... ... еркі, келісімі болуы қажет
екенін көрсетеді.
Жеке еңбек шартының жағдайларының өзгеруі қызметкерді басқа жұмысқа
ауыстырғанда оның ... орны ... ... ... ... өзгергенде
орын алуы мүмкін. Басқа жұмысқа ауыстыру ... ... ... ... ... басқа мамандыққа немесе лауазымға басқа
жұмысқа ... сол ... ... ... ... кәсіпорынға,
мекемеге жұмысқа ауыстыру; жұмысшы немесе қызметші бұрын еңбек ... ... ... тыс сол орындағы, мекемедегі, ұйымдағы басқа жердегі
жұмысқа ауыстыру. Бұрынғы ... ... өз ... ... басқа
қажетті жағдайлармен жаңасы жасалғаннан кейін бұл ауыстырулар тек қана
қызметкердің келісімімен ғана ... ... ... уақытша ауыстыру тәртібі. Уақытша ауыстыру деп негізгі
жұмыс орнын сақтай отырып, ... ... ... ... ... ... Бұл ... қызметкердің жұмыс жағдайы белгілі ... ғана ... ... ... ... ... ... тәртіптік өндіріп алу жағдайларында ғана рұқсат етіледі.
Қызметкердің ықтиярымен оның ұйым ... ... ... ... ал ұйымнан тыс жерге басқа жұмысқа ауысуы екі ұйымнын да жоғары
органының өкімімен ... ... ... ... мен бұзу
Жеке еңбек шартын тоқтату деп заңда көзделген негіздер бойынша оның
күшінің тоқтатылуын түсіну ... ... ... ... ... ... және жеке ... шартын тоқтатуға әсер ететін заңдық мәні бар әр
түрлі жағдаяттар, яғни ... ... ... ... немесе
үшінші тұлғаның, мысалы, соттың, кәсіподақ ... ... ... ... ... ... өлімі,
шарт мерзімінің бітуі және т.б.
Демек, жеке еңбек шарты қандай да бір ... ... орын ... өтуі ... ... ... емес ... бойынша тоқтатылуы
мүмкін, сондай-ақ:
Тараптардың келісім бойынша;
Тараптардың бірінің бастамасы бойынша;
Заң актілерінде ... өзге ... ... ... ... ... ... мынандай жағдайларда бұзылады: жұмысшының ... ... ... бастамасымен; кәсіподақ ұйымының
талап етуімен. Жеке ... ... ... бұзу негіздерінің өзіндік
ерекшелігіне бір тараптың тілегіне немесе қарсылығына ... ... ... ... ... бұзу ... ... келісімімен
қызметкерді басқа жұмысқа ауыстыру-үш тұлғаның; қызметкердің, жаңа жұмыс
орны ... ... ... ... ескі ... орны ... ... басшысының ерік-жігерлері арқылы жүзеге асырылады.
Жұмысшыны немесе қызметшіні кәсіпорынмен бірге басқа орындағы ... бас ... жеке ... ... тоқтатуға (бірақ босатуға емес)
негіз бола алады. Сондай-ақ жеке ... ... ... ... немесе
қызметшіні соттаған сот үкімі де негіз бола алады.
Жұмысшының бастамасы бойынша жеке еңбек ... ... жеке ... ... ... ... болып табылады.
Белгісіз мерзімге жасалған жеке еңбек шартын әкімшілікке бір ай ... ... ... ... ... мен ... кез ... уақытта
және кез келген себеппен бұзуға құүқылы. Мұндай жағдайда жұмысшының немесе
қызметшінің еңбек тәртібін бұзғаны үшін ... ... ... ... ... ... ... мерзіміне есептелмейді.
Өтініш берген күннен бастап, бір ай мерзім ... ... ... ... ... ... ... Ал кәсіпорынның, мекеменің, ұйымның
әкімшілігі ... ... ... ... ... есеп ... де ... өзі қаламаса, бір ай мерзім өткеннен кейін әкімшілік
келісім-шартты бұзып, қызметкерді жұмыстан босата алмайды. Ал қызметкердің
бір ай ... ... ... ... ... кетуге құқығы жоқ. Бұл шарт
бұзылған жағдайда себепсіз жұмыстан қалғаны үшін ... ... ... босатуға құқылы.
Жұмыс берушінің бастамасымен жұмысшыны немесе қызметшіні ... ... ғана ... ... ... тұлға) таратылған, жұмыс берушінің (жеке адамның) қызметі
тоқтаған және қызметкерлердің саны немесе штаты қысқартылғанда.
Жұмыс берушінің ... ... ... ... ... тиісті
қамқорлық жасау болып табылады; ол жалақысы, біліктілігі жөнінен бұрынғы
жұмысына жақын жұмыс ... ... ... ... босатудың ерекше тәртібі де белгіленген: жұмыстан
босату жөнінде бір айдан кешіктірмей әр қызметкерге жеке ескертіледі. Бұдан
кейін олар өздерінің қалауы ... ... ... ... ... ... өзінше жұмысқа орналасуға құқылы.
Босатылған қызметкерлерге жеңілдіктер мен төлемақылар көзделген: орта
айлық ... ... ... ... төленеді.
Жұмыстан босатылғаннан кейінгі үзіліс үш ... ... ... ... ... стажы сақталады.
Біліктілігінің жетіспеуі салдарынан жұмысшының немесе қызметшінің
лауазымына сәйкессіздігі (бұл жұмыс ... ... ... ... тиіс), я болмаса, денсаулығына байланысты.
Қызметкердің өзінің лауазымдық міндеттерін жүйелі түрде орындамауы. Бұл
жағдайда, оларға тәртіптік немесе ... ... ... кейін ғана
жауапекршілік жүктеледі.
Еңбекке уақытша қабілетсіз болу ... ... ... екі ... ... бойы ... қою. Бұл ... жұмыс беруші қызметкерді жұмыстан
босатуы мүмкін, бірақ ... ... ... Бұл ... мүддесі үшін ғана
керек.
Жұмыс берушінің бастамасы бойынша уақытша еңбекке жарамсыз кезінде, екі
айға жетпегенде, сондай-ақ ... ... кісі ... ... бұл ... ... жұмысшы немесе қызметшінің осы жұмысқа қайта
алынуы. Ол кісінің орнына алынған жұмысшы ... ... ... ... ... бір рет өрескел бұзған жағдайда жеке еңбек
шарты бұзылуы мүмкін.
Қызметкердің еңбек ... бір рет ... ... бір ... ... ... жұмыста үш сағат бойы болмауы.
Еңбек тәртібін өрескел бұзу дегеніміз- тараптың ... ... ... міндеттерін немесе әрекеттерін орындамағандық сол ... ... бір ... жек ... ... және оларға моральдық немесе
мүліктік зиян келтіру. Бұларды ... ... ... босатуға
кәсіподақ комитетінің келісімі қажетсіз.
Ақша немсе тауарды құнды затпен тікелей айналысатын қызметкерлерге
жұмыс беруші тарапынан ... ... Бұл ... жауапты жақтар:
сатушылар, кассирлер, қойманың меңгерушілер және бухгалтарлер, экономистер,
үй сыпырушылар, товароведтер, тексерушілер және т.с.с.
Тәрбиелік ... ... ... осы ... ... ... әдепсіз қылық жасаса (мұғалімдер, оқу орнының оқытушылары,
балалар мекемесінің тәрбиешілері және ... ... ... ... ... ... ... бұзуға мыналар
жатады: жеке еңбек шартына сәйкес ... ... ... ... ... және ... қорғалатын өзге де құпиялар болып
саналатын мәліметтерді жария ету және т.б. жайттар.
Жұмыстан босату бұл жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... жойылған негізі көрсетіледі және тиісті заңға
сілтеме жасалады. Жұмыстан ... ... ... ... күн. ... жұмысшы жалақы алуға құқылы.
Жұмыс уақыты және демалыс уақыты
Жұмыс уақыты дегеніміз-қызметкердің жеке еңбек ... ... ... орындайтын заңда көрсетілген уақыты.
Жұмыс уақытының мынандай түрлері бар: бір ... ... ... жұмыс уақыты және толық емес жұмыс уақыты.
Бір қалыпты жұмыс уақыты. Ұйымдарда қызметкерлердің жұмыс уақытының
бірқалыпты ... ... 40 ... ... ... ... уақыты дегеніміз-бірқалыптағы жұмыс ... ... ... ... ұзақтығы мынандай мөлшерде белгіленеді: 16
жастан 18 жасқа дейінгі жұмысшылар мен қызметшілер үшін аптасына 36 ... ... 16 ... ... адамдар үшін аптасында 24 сағат. Еңбек жағдайы
зиянды жұмыстарда істейтін ... мен ... үшін ... ... ... ... ... сағаттан бастап таңғы сағат 6-ға дейінгі уақытта түнгі жұмыс уақыты
болып есептеледі. Жүкті әйелдерді түнгі ... ... ... ... ... ғана жол беріледі. Түнгі уақытта жұмыс істеуге ... ... ... мен ... ... ... ... тыйым салатын
медициналық қорытындысы болған жағдайда өзге де ... ... емес ... уақыты тараптардың-жұмыскерлердің, қызметкерлердің
және әкімшіліктің келісімі бойынша белгіленеді. Оның ... ... ... ... ... артық жұмыс дегеніміз-кәсіпорын, мекеме, ұйым әкімшілігінің
бұйрығы бойынша көрсетілген ... ... ... ... ... ... жол берілмейді, тек қана ерекше реттерде қолданылады.
Демалыс уақытының ұғымы және түрлері
Демалыс уақыты дегеніміз-жұмысшылар мен ... ... бос өз ... пайдаланатын уақыттары.
Заңда жұмыс уақытына кіретін арнаулы үзілістер көрсетілген: жылдың суық
мезгілінде ашық далада, жылу ... ... ... ... істейтін,
жүк тиеу-түсіру жұмыстарында істейтін жұмысшылар мен қызметшілерге, заңда
көрсетілген реттерде жылыну және демалу үшін ... ... ... ... беріледі, бір жарым жасқа дейінгі балалары бар әйелдерге
дем алатын және тамақтанатын жалпы үзілістің үстіне баланы емізуге ... ... және ... ... ... ... мынадай жағдайларда:
1. төтенше жағдайларды немесе дүлей апатты, өндірістік аварияны
болғызбау не ... ... ... жою ... жазатайым оқиғаларды, мүліктің жойылуын немесе бүлінуін болғызбау
және оны тергеу ... ... ... ұйымның немесе оның жеке бөлімшелерінің одан әрі
қалыпты жұмыс істеуі тез ... ... ... ... ала ... ... орындау үшін жол беріледі.
Мейрам күндері. Кәсіпорындарда, мекемелерде, ұйымдарда мынандай мейрам
күндері жұмыс ... 1-2 Жаңа жыл, 8 ... ... ... ... ... 1 ... хадқының бірлігі мерекесі, 9
мамыр-Жеңіс күні, 30 ... ... ... ... ... күні, 16,17 желтоқсан –Тәуелсіздік күні.
Жыл сайын демалыс. Барлық жұмысшылар мен қызметшілерге жұмыс (қызмет)
орны және орташа ... ... ... жылына бір рет еңбек ... ... ... ұзақ ... ... ... көздей отырып,
оның жыл сайынғы ұзақтығы 18 жұмыс күнінен кем болмайды.
Еңбекке ақы төлеу ұғымы
Еңбекақы дегеніміз-мемлекет ... ... ... ... санына және сапасына байланысты еңбектері үшін жұмысшылар мен
қызметшілерге жұмыс беруші төлейтін ақшалай өтем.
Еңбек ақы төлеу жүйесі ... ... мен оған ақы ... ... ... ... ... тәсілі. Оның уақыттық, істегеніне
қарай төлеу және қосымша сыйлықтық деген түрлері бар. Еңбекке ақы төлеудің
уақыттық ... ... ... ... ... сағатына сәйкес
тарифтік ставка немесе оклад бойынша еңбекақы ... Ақы ... ... ... ... ... ... етілетін және т.б.
өндірістердің белгіленген режимі бар ... ... ақы ... ... бір ... ... ... Оған окладтан немесе тарифтік ставкадан басқа, жұмыстың
белгіленген ... және ... ... ... орындағаны үшін
сыйлықтар да кіреді.
Еңбекке ақыны істегеніне қарай төлеу жүйесі-өнімнің әрбір бірлігі үшін
кесімді ақы ... ... ... ... ... ... және мереке күндеріндегі еңбекке ақы
төлеу.
Мереке күндеріндегі жұмыс мыналарға екі есе ... ... ... ... екі есе баға ... ... ... немесе күндік ставкалар бойынша төленетін
қызметкерлерге –екі есе сағаттық немесе ... ... ... ай ... ... алатын қызметкерлерге –жалақыдан тыс бір ... ... ... ставка бойынша;
Кепілдік және өтемдік төлемдер. Жұмысшылар мен қызметшілер мемлекеттік
немесе қоғамдық ... ... ... ... төл ... ... ... төлемдер төленеді. Мұндай жұмысшы мен
қызметшінің жұмыс орны ... және ... ... ... ... ... барысында қызметкер шеккен шығындарды өндіріп
алу өтем төлемдері ретінде жүргізіледі. Жұмысшылар мен ... ... ... ... ... жұмысқа қабылданған немесе
жіберілгенде болатын шығындарды ... ... ... ... ... ... қалуға қарсы кепілдік. Еңбекақыдан,
қызметкердің келісіміне қарамастан, заңда көзделген мына ... ... ... төлеу, еңбекақы есебінен берілген толық жабу,
қате есептеудің ... ... ... ... ... ... жұмысқа ауысуға, шаруашылық мұқтаждықтарына байланысты ... ... ... ... ... ... ұғымы
Еңбек құқығының институты ретінде еңбек қорғау дегеніміз-жұмысшылар мен
қызметшілер үшін қауіпсіз және еңбектің салауатты ахуалын жасау шараларын
реттейтін ... ... ... ... ... бір ... салауатты және қауіпсіз еңбек
жағдайын қамтамасыз етуді талап ететін жұмысшылар мен ... ... ... және ... ... ... алдын алу үшін
санитарлық-гигиеналық ахуалды қамтамасыз ету ... ... ... ... енгізуді ұйымдастыратын кәсіпорын, мекеме,
ұйым, жұмыс берушінің міндеттері.
Еңбек тәртібі ұғымы
Еңбек тәртібі дегеніміз- әрбір қызметкердің өзінің еңбек ... да дәл ... ... ... ... ... ... мінез-құлқының белгілі бір тәртібі.
Еңбек тәртібінің (ішкі) ... ... ... ... барлық салаларына қолданатын нормативтік акті. Оның мынандай
бөлімдері бар: жалпы ережелер; жұмысшылар мен ... ... және ... тәртібі; әкімшілік негізгі міндеттері; жұмысшылар және
оны пайдалану; ... ... үшін ... ... ... ... жетістігі үшін ынталандыру
Жұмыстағы жетістігі үшін ынталандыру дегеніміз-қызметкердің ... ... ... үшін оған адал ... ... қоғамдық құрмет
көрсету тәртібі. Жұмыс беруші ... ... ... ... әр ... ... ... құқылы. Көтермелеудің түрлері мен
тәртібі жеке еңбек, ұжымдық шарттармен және жұмыс берушінің актілерімен
белгіленеді
Ынталандыру ... ... ... және ... ... ... келісімімен қолданылады. Ынталандырудың мынандай
түрлері бар: алғыс айту, ... ... ... ... марапаттау
және т.б.
Тәртіптік жазалау шаралары
Еңбек тәртібін бұзғаны үшін, яғни қызметкердің кінәсінен оған жүктелген
еңбек міндеттерінің орындамағаны немесе тиісінше орындалмағаны үшін ... ... ... ... ... ... ... жасауға;
2. сөгіс беруге;
3. қатаң сөгіс;
4. ҚР ЕТК-нің ... ... жеке ... ... ... құқылы.
Материалдық жауапкершіліктің түрлері мен жағдайлары
Құқыққа қайшы әрекетінен немесе әрекетсіздігінен жұмысшы мен қызметші
кінәлы болып, нақты нұқсан ... ... ... Ал ... қалған зиян мөлшерін шартты уақытында жасап,
ресімдемеген кінәлі лауазымды қызметкер өтейді.
Еңбек дауларын ... ... ... заңдардың қолданылуы мәселелері бойынша бұрын қызметкер
(қызметкердің өкілі) мен жұмыс беруші (жұмыс ... ... ... жеке ... ... ... талаптарға орындау туралы
қызметкер мен жұмыс берушінің арасындағы келіспеушіліктерді еңбек даулары
дейді.
Жеке еңбек дауларын келісім ... ... ... комиссиясы жұмыс берушінің ... мен ... тең ... ... негізде құралады. Қызметкерлер
өкілдері келісім комиссиясына ұйымның жалпы жиналысында ... ... ... ... комиссия құрамына ұйымның басшысы
тағайындайды. Жұмыс ... ... саны ... (конференцияда)
белгіленген қызметкерлер өкілдерінің санына сай келуге тиіс.
Комиссия:
1) басқа жұмысқа ауысу және басқа жұмысқа ауысу кезінде аңбекақы төлеу;
2) жеке ... ... ... ... ... ... уақытының режимі, еңбек тәртібі;
4) демалыстың ұзақтығы, соның ішінде жыл ... ... ... ... ... ... ... еңбекке ақы төлеу және еңбекті қорғау мәселелері жөніндегі еңбек
дауларын;
7) ... ... ... жеке және ... ... қолдану мәселелері
жөніндегі басқа да дауларды қарауы мүмкін;
Еңбек дауларын соттарда қарау
Тікелей соттарда келісім комиссиясында қаралмаған ... ... ... ... жеке ... шартымен жұмыс істейтін адамдардың өтініші,
сондай-ақ қызметкердердің кәсіпорынға, мекемеге, ұйымға келтірген залалын
олардан өндіріп алу ... ... ... ... ... ... ... шетел кәсіпорындары, мекемелері, ұйымдары,
азаматтығы жоқ ... ... ... ... ... даулары жөніндегі талаптарын қарайды.
Еңбек дауын шешу туралы өтінішті қызметкер ... ... ... бере ... ... ... ... жері бойынша сотта қойылады.
9 Тақырып.
ҚР Қылмыстық құқық негіздері
ҚР Қылмыстық құқық негіздері ұғымы.
Қылмыстық ... өзге ... ... функциясы бойынша оқшау сала.
Өйткені ол қоғамдық ... ... қана ... ... ... ... қорғайды. Ал оның қорғау аясына, ең ... ... ... бұған дейін реттеліп қойған қоғамдық қатынастар енеді. Мысалға,
мүлікті қалай пайдалану, иелену, билік ету мәселесіне ... ... оны ... ... реттейді. Ал алда-жалда ... ... ... ... ( ұрлық, тонау, қарақшылық т.б.), онда ... ... ... ... ... ... мемлекет пен қылмыс жасаушы тулғаның
арасында туындаған қатынастарды ... сол ... өзге ... ... қатынастарды және кейбір құқық салаларымен мүлде
реттелмеген қоғамдық қатынастарды қорғайтын нормалардың ... ... деп ... ... барлық нормалары екіге, Жалпы және Ерекше ... ... ... ... ... ... ... жеклеген жаза түрлерінің қолдану шегін, оларды тағайындау
тәртібін белгілейтін нормалардан, шартты түрде жаза ... ... мен ... ... ... ... ... қалдыруды
реттейтін инстуттарды орнықтыратын нормалардан, сондай-ақ, сотталғандарды
түзету ісін қоғамдық үйымдар мен бірлестіктердің қатысу ... ... ... ... ... ... ... жауыптылығы мен
оларды жазалаудың ерекшеліктері де, соттылықты жою мен алып ... ... ... ... реттеледі.
Жалпы бөлімнің нормалары өзара да, Ерекше бөлімнің нормаларымен де
тығыз байланысты.
Қылмыстық құқықтың ... ... ... жаза түрлерімен оның
қолдану шегін көрсете ... ... ... қылмыстарға сипаттама береді.
Қылмыстық құқықтық норма үш элементтен: ... ... ... ... ... ... ... тек дипспозиция мен санкцияны
құрайды.
Диспозиция мінез-құлық ережелерін немесе соған байланысты ... ... іске ... үшін қойылатын талап.
Санкция-диспозицияда көрсетілген талаптарды орындамаудан ... ... ... ... ... мен ... ұғымын, қылмыстық жауапкершіліктің негізін, қылмыстың ... ... ... ... ... пен ... бостудың негіздерін
анықтайтын заңды нормалардың жиынтығы.
Мемлекеттің, жеке және заңды тұлғалардың ... ... ... қорғау барысында туатын қоғамдық қатынастар, қылмыстық құқықтың
пәні болып табылады.
Қылмыстық құқықтың ... ... ... жеке ... ... құзыретті органдары (тергеу, прократура, сот т.б) ... ... ... ... мен ... осы ... құрайды. Мемлекеттің құзыретті, құқық қорғау органдары ... ... ... құқы бар, әрі ... Сол ... ... ... заң алдында жауап беруге міндетті. Сонымен бірге жауапқа
тартылған қылмыс жасаушының құқықтары ... заң ... ... ... ... ... ... міндеттері: адам мен азаматтың құқықтарын,
бостандықтары мен занды ... ... ... ... мен
занды мүдделерін, қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті, қоршаған ... ... ... ... мен ... тұтастығын,
қоғам мен мемлекеттің ... ... ... ... ... ... бебітшілік пен адамзаттың қауіпсіздігін қорғау, сондай
– ақ қылмыстардың алдын алу болып ... Бұл ... ... асыру
үшін қылмыстық жауаптылық негіздері белгіленеді, жеке адам, қоғам немесе
мемлекет үшін ... ... ... ... болып табылатыны айқындалады,
оларды жасағаны үшін жазалар мен өзге де ... ... ... ... қылмыстық заңнамалардың төмендегідей 3 міндетін атап
көрсетуге болады: 1) қорғау; 2) ... ... 3) ... ... ... ... алдын алу, оны болдырмаудың
жолдарын карастыру немесе қылмыс жасаған тұлғаның қайта қылмыс жасамауының
алдын алу. Бұл мақсаттар әр ... ... ... ... ... ... – қылмыстық-құқықтық шараларды қолдана отырып қылмыстық қол
сұғушылықтан қорғау міндетті. Ол үшін қылмыстық заң қылмыстық ... ... және оған ... ... ... ... міндетті қылмыстық құқықтың барлық ... ... ... (жаза, қажетті қорғаныс, мәжбүрлі қажеттілік т.б.)
Қылмыстық қүқықтың принциптері.
Қылмыстық – қүқықтық принциптер – заң шығарушыға, ғылымға, қүқық ... ... ... органдары мен азаматтарға қылмыспен қарсы күрес жүргізу
саласындағы ... ... ж-е ... ... көрінісі болып
табылады.
1. Қылмыстық қүқықтың ... бірі ... . Бұл ... ... ... ... ... құқық қолдану тәжірибесінде
де, заң нормаларын қабылдау шамасында да, сөз жоқ, ... ету ... ... Қазақстан Республикасы халықаралық құқық нормаларын
қастерлейді ж-е ... ... ... бекітілген уақыттан бастап
басшылыққа алынады. Заңдылық принципінің тағы бір талабы- қылмыстық заңның
Конституциялық заңға ... ... ... ол ... ережелерді басшылыққа алады деген сөз.
2. Қылмыстық қүқықтың екінші бір принципі – азаматтардың заң ... ... ... Қ.Р. Конституциясының 14 бабының 1-тармағында-заң
мен сот алдында жұрттың бәрі тең деп аталған. Қылмыс жасаған адам – ... ... ... , мүлікті жағдайына, нәсіліне, ұлтына, саяси
сеніміне, жынысына, біліміне, тіліне, дінге қатынасына, кәсібінің түрі мен
сипатына, тұрғылықты ... ж-е ... да ... ... ... Бұл орайда 2 адам ұқсас жасаған қылмысқа бірдей
жаза қолданады деген ұғым емес. Жаза жасалған ... ... ... ... ... қүқықтың үшінші принципі жауаптан құтылмайтындық . Қолымен
істеген ... ... ... ... сөз. ... ... үшін нақты
жауаптылықты айқындау қажет. ... ... ... ... үшін бұл өте ... ... ... ашылмай, кінәлі
адамдардың жазасыз қалуы, жасалған қылмыстардың тіркелмеуі, тіркелген
қылмыстардың біразының ... осы ... ... асырылуындағы
келеңсіз көріністерді көрсетеді.
4. Қылмыстық заңның төртінші принципі – жеке жауаптылығы. Адам ... ... ... ... қауіпті әрекеттер жасағанда, ж-е
зардаптары үшін жауапқа тартылады. Бұл ... ... адам ... жеке
істеген қылмысы немесе бірлесіп қатысқан болса да, ... ... үшін ... өзі дербес, жеке жауапты болады.
5. Қылмыстық қүқықтың бесінші принципі кінәлі жауаптылық- бұл ... ... ... сөз. Қылмыс істеген адамнің өзінің іс-әрекетіне
қасақаналық немесе ... ... ... саналы, психикалық қатынасы
жатады.
6. Қылмыстық ... ... ... әділеттілік болып табылады.
Қылмыстық ... ... ... ... ... толық белгілері
бар адамдар тартылуы керек. Бұл принципке сәйкес – бір қылмыс үшін ... ... ... ... ... Келесі принцип – ізгілік принципі.
Азаматтардың, жеке басын, олардың өмірін, ден саулығын құқықтары мен
бостандығын ... қол сұғу ... ... ... ... норма үш элементтен: гипотеза, дизпозиция және
санкциядан тұрады. Ерекше ... ... тек ... мен ... ... ... немесе соған байланысты белгіленген
талаптарды бейнелейді.
Гипотеза-норманы іске асыру үшін қойылатын талап.
Санкция-диспозицияда ... ... ... туатын салдар.
Қылмыстың ұғымы және белгілері.
Адамның құқыққа қайшы мінез-құлқы белсенді ... ... ... күйде болуы мүмкін. Әрекет дегеніміз адамның қылмыстық
заң тыйым салған ... ... ал ... дегеніміз адамның заң,
нормативтік актілер, нусқаулар немесе арнаулы жарлықтар ... ... ... ... ... табылады.
Жазалау қатерімен тыйым салынған айыпты, қоғамға қауіпті әрекет,
әрекетсіздік қылмыс деп танылады.
Адамның қылмыстық құқылық норма ... ... ... ... ... ... деп ... қылмыстық заң тыйым салмаған, осы заңда көрсетілмеген іс-
әрекеттерді істеуін қылмыс қатарына жатқызуға болмайды.
Сот ... ... ... ... ... және ... дәрежесін есепке алуы қажет. Мұның өзі ... ... ... ал дәрежесін-сандық сипаттамасы деп түсінуді білдіреді.
Сипатына қарай қоғамға қауіптілік экономикалық және ... ... және ... жеке ... ... ... қылмыстар болып
бөлінеді қоғамға қауіптілік сипаты қылмыстың объектісі бойынша ... ... ... ... ... заңда көрсетілген
санкция бойынша да анықталады. Мәні жөнінен екі ... ... ... ... сол ... ... ... салыстыру қажет. Ауырырақ жаза ... ... ... қауіптілігі дәрежесі де жоғары болып табылады.
Қылмыстың тағы бір белгісі кінә ... ... ... нысандары
қылмыстық заңда қасақаналық (тікелей немесе жанама), абайсыздық (менмендік
немесе немқұрайдылық) болып бөлінеді.
Тікелей немесе жанама ниетпен жасалған ... ... ... ... ... адам өз ... ... қоғамға қауіпті екенін
ұғынып, оның қоғамдық қауіпті зардаптары болуының мүмкін екенін ... ... ... ала ... және осы ... ... ... тікелей ниетпен жасалған қылмыс деп танылады.
Егер адам өз іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға ... ... оның ... ... ... ... мүмкін екенін алдын ала
білсе осы ... ... ... де оған саналы түрде жол берсе, не
бұған немқұрайды қараса, қылмыс жанама ниетпен жасалған деп танылады.
Менмендікпен ... ... ... ... ... қылмыс деп танылады.
Егер адам өз іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіп ... ... ... ала ... ... бұл зардаптарды жеткілікті негіздерсіз
жеңілтектікпен болғызбау мүмкіндігіне сенсе, қылмыс ... ... деп ... адам ... ... сақтық болғанда ол зардаптарды болжап
білуге тиіс және ... біле ... бола тұра өз ... ... ... ... ... мүмкін екенін
болжап білмесе, ... ... ... ... деп ... басқа құқық бұзушылықтан ажыратыу.
Қылмыс әр уақытта да қылмыстық заңға қайшы болады. Басқа құқық
бұзушылық құқық ... ... ... ... мен нормативті
актілерге қайшы. Істелген қылмыстың зардабы ... ... ең ... ... ... жаза және ... ... сотталғандық атақ болып
табылады. Басқа құқық бұзушылықта мұндай жазалау шаралары жоқ, іс-әрекеттің
қоғамға қауіптілігінің негізгі ... ... зиян ... болып
табылады. Қылмыс пен басқа құқық бұзушылықты бір-бірінен қоғамға қауіптілік
дәрежесінің көрсеткіші арқылы ажыратуға да ... ... ... ... ... ... ... жасалған жеңіл жарақат қылмыс емес).
Қылмыстық жауаптылық және оның негіздері.
Қылмыстық жауаптылық, ... заң ... ... ... ... ... ... салынған қоғамға қауіпті кінәлі түрде
істелген іс-әрекет үшін ғана белгіленеді.
Қылмыстық ... ... тән ... ... ... бір түрі ... табылады.
Қылмыстық жауаптылық өзінің нысаны, мазмұны жағынан мемлекеттік күштеу
мәні бар жауаптылықтың ... ... ... және ... ... деп – ... заң ... қоғамға қауіпті іс-
әрекеттерді белгілі бір қылмыстың қатарына ... ... ... ... және ... ... құралған элементтердің
және олардың белгілерінің жиынтығын айтамыз. Қылмыс құрамының әрқайсысы
оның субъективтік және ... ... ... ... ... ... құрамы да белгілі бір ... ... ... қосымша жүйелерінің ең болмағанда біреуінің жоқ болуы жүйенің
болмауына, яғни қылмыс құрамының тұтастай жоқ болуына әкеп ... ... ... деп ... ... жүйелерін құрайтын
бастапқы элементтерді айтамыз.
Қылмыс құрамының белгілеріне 4 түрлі элементтер жатады: объект,
объективтік жақ, ... ... ... ... ... іс-әрекеттің мәнін өлшеу үшін қылмыстың
обьектісін анықтаудың маңызы ерекше.
Қылмыстық әрекет бағытталған және сол ... ... ... ... ... обьектісі дейміз. Обьект маңызды болса
соған байланысты істелген қылмыс та қауіпті болып саналады, соған орай ... ... да ... ... ... асырылады. Қылмыстық құқық
бойынша қылмыстың обьектісі деп ... қол ... ... ... ... ... қатынастарды айтамыз.
Қылмыстың обьектісі жалпы, топтық және тікелей деп бөлінеді.
Қылмыстың жалпы ... деп ... заң ... арқылы қорғалатын
қоғамдық қатынастардың жиынтығын айтамыз. ... ... ... ... ... ... ... жалпы қылмыс аталуының
табиғатын ... ... ... ... ... ... негізгі қағидасын, сонымен бірге қылмысты ... ... ... ... ... ... ... обьект дегеніміз
қылмыстық қол сұғушылықтан қылмыстық заң қорғайтын біртектес немесе өзара
ұқсас қоғамдық қатынастардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... тонау, алаяқтықпен алу өзара
ұқсас.
Қылмыстың тікелей ... деп ... заң ... ... бір ... ... қылмыстардың тура немесе ... ... Мыс. ... ... көрсетілген бұзақылық қоғамдық
тәртіпті бұзуға бағытталған. Қоғамдық тәртіп осы бұзақылықтың тікелей
обьектісі ... ... ... Яғни ... ... ... обьектіге қол
сұғуы.
Мыс: ұрлық, тонау, алаяқтық –басқа біреудің меншігін иемдену ... Бұл ... ... ... ... емес, қылмыс
құрамының басқа белгісі қылмыстың обьективтік жағының ... ... ... ... –деп бұл қоғамдық мүддені қорғау үшін
қылмыстық заң ... ... және осы ... ... ... ... ... тарауына орналастыруға негіз болатын обьектіні айтамыз.
Мыс қарақшылықтың негізгі тікелей обьектісі бөтен біреудің мүлкі болады.
Қосмша ... ... ... ... заң ... ... обьектіге зиян келтіргенде немесе зиян келтіру қаупі болғанда жол-
жөнекей оған да ... ... ... негізгі тікелей обьектімен байланысты
обьектіні айтамыз.
Факультативті тікелей обьект – дегеніміз қылмыс ... ... ... ... ... бірақ қылмыс құрамының негізгі элементіне жатпайтын,
қылмыстық заңмен қорғалатын қоғамдық ... ... ... ... әсер ету ... қылмыскер оны бүлдіруі, жоюы немесе
оның ... ... ... ... құрылыстың қирауы
т.б.) Қылмыс жасау барысында қылмыскердің тікелей әсер ... тән ... ... ... ... заты ... саналады. Қылмыстың затын
оның обьектісімен шатастыруға болмайды.
Қылмыстың обьектісі қоғамдық қатынастар, ол ... заты ... ... ... ... ... әсер ету ... тиісті
обьектіге қол сұғуды жүзеге асырады, яғни қоғамдық ... ... ... ... ... жағы ... істеген адамның мінез-құлқының
сыртқы көрінісін білдіреді. ... ... ... қауіпті,
екіншіден қылмыстық заңға қайшы болуы керек. Қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... «қоғамға қауіпті
зардап» деген ұғымды білдіреді.
Қоғамға қауіпті іс-әрекетпен одан туындайтын зардаптың ... ... ... байланыс деп атайды. Қоғамға қауіпті іс-
әрекет қылымстық зардап, себепті ... ... ... ... ... ... объективті жағының мазмұнын ашып көрсететін белгілер
қатарына қоғамға қауіпті іс-әрекет, ... ... орын және ... ... ... істеудің тәсілін, құралын және қару-жарақтарын ... ... ... заң ... ... ... көрсетілген
нақты қылмыс құрамының обьективтік жағын белгілеуге байланысты құрал
материалды және ... деп екі ... ... жағы ... ... ... ... нақты белгілі бір
қоғамға қауіпті зардапты көрсеткен қылмыс құрамы материалдық құрам деп
аталады.
Қылмыстың субьектісі.
Қылмыстың субьектісі ... ... ... ... жасаған ж-е заңға
сәйкес сол үшін қылмыстық жауаптылықты ... ... ...... ... жауаптылық жасына жеткен (14-16 жас) жеке тұлға ... ... ... жануарлар дүниесі, табиғат күштері келтірген
зиян үшін олар қылмыстың субьектісі болмайды. Егер ... ... ... ... ... ит ... құралы болады, субьект итке талатқан
адам болады.
Заңды тұлғалар – мекеме, ... ... ж-е ... да ... ... ... болып табылмайды.
Қылмыстың субьектісі жалпы және арнаулы болып екі түрге бөлінеді.
Есі дұрыстық; заңда белгіленген жасқа толу және жеке адам болу ... ... ... тән, ... белгілер және жалпы субьект деп
аталады. Жекелеген қылмыстың құрамының ерекшелегіне қарай ... ... ... ... адам ... арнаулы субьектісі болып табылады.
Қылмыстық субъективтік жағы.
Қылмыстық субъективті жағы, қылмыстың ішкі мәнін, мазмұнын ... ... ... және ... ... ... ... байланысты.
Қылмыстың субъективтік жағының мазмұнын мынадай заңдылық
белгілері: кінә, қылмыстық ... ... ... Осы белгілердің жиынтығы
қоғамға қауіпті іс-әрекет жасаған адамның жандүниесінде орын алған ... оның ... мен ... ... байланысын бейнелеп береді.
Кінә кез ... ... ... ... ... міндетті белгісі
болып табылады. Кінәсіз қылмыстың құрамы ... ... ниет ... ... ... кейбір құрамдар үшін заңда көрсетілген ... ... ... Ал олай ... ... ниет пен мақсат қылмыс
құрамының ... ... ғана ... ... ... субъективтік
жағының мазмұнын, кінәнің нысандарын, қылмыстық қаскүнемдік пен арам
ниеттің және оның ... ... мен ... ... ... ... қорғану.
Қажетті қорғану жағдайында қол сұғушы адамға зиян келтіру, ... ... өзге бір ... жеке ... ... ... меншігін, жер
учаскесін және басқа да құқықтарын, қоғамның немесе ... ... ... ... қол ... қол ... зиян ... қорғау кезінде, егер бұл ... ... ... ... асып
кетушілікке жол берілмеген болса, ол қылмыс болып табылмайды.
Қажетті қорғану - әрбір адамның ... және ... ... болып табылады. Қажетті қорғану ... оған зиян ... ... ... заң ... ... қол ... болып
табылмайды. Қажетті қорғану қиянат жасауды тыюдың, оған тойтарыс берудің
белсенді нысаны ... ... Бұл ... жасаушыға қарсы істелген тікелей
әрекет болып саналады. Сол себепті де мемлекет заңда белгіленген ... ... ... ... ... ... қару қолдану құқығына да жол
береді.
Қылмыстық ... ... адам ... ... ... қол ... ... мемлекет органдарынан көмек сұрауға мүмкіндігі болғанына
қарамастан қажетті ... ... ... сұрау мүмкіндігіне қауіпті қиянаттан қашып кету жасырынып қалу,
жұлқынып шығу, қиянат жасаушыға басқадай бөгеттер ... ... ... ... ... ... ... туысқандарына, көршілеріне,
таныстарына хабарлау сияқты әрекеттер жатады. Заң бойынша барлық адамзаттар
– кәсібі ... өзге де ... ... ... ... қажетті
қорғануды жүзеге асыруға бірдей негізде құқылы. ... ... ... ... ... ... ... үшін қажетті қорғануды қолданудың
ерекше талаптары белгіленбеген. Көптеген азаматтар үшін ... ... ... жеке ... ... табылады.
Қажетті қорғанудың пайдаланудан бұлтарған немесе бас тартқан адамдар
тек қана моральдық жағынан айыпталады. ... ... ... басқадай
нормативті актілерге сәйкес қажетті қорғануды жүзеге асырмаса оның ... ... ... жауаптылыққа жатады.
Аса (мәжбүрлі) қажеттілік.
Қоғамдық мүдделерге аса қажет болған жағдайда зиян келтіру, яғни
белгілі бір адамның ... өзге де ... ... ... мен ... ... ... немесе мемлекеттің мүдделеріне
тікелей қатер төндіретін қауіпті жою үшін зиян келтіру, егер бұл қауіпті
басқа ... жою ... ... және бұл ... аса ... ... кетушілікке жол берілмесе, қылмыс болып табылмайды.
Төнген қауіптің сипаты мен ... және ... ... жағдайына
сөзсіз сәйкес келмейтін зиян келтіру заңмен қорғалған ... ... ... гөрі ... зиян келуі аса қажеттіліктің ... ... ... ... ... ... сатылары деп қасақана істелетін қылмысқа дайындалу,
оқталудан біткенге дейінгі өтетін кезеңдерін ... ... ... ... істеуге дайындалу, қылмыс істеуге оқталу ж-е
қылмысты ... Адам ... ... үшін ең ... ... психологиялық ой-
ниетін қалыптастырады. Бұл адамның ішкі сезімін, ... ... ... осы ішкі ... ... көрініс бермеуі, яғни жүзеге асырылмауы
мүмкін. Бұл ... ... ... ... басталған қылмыс қандай да болмасын себептермен аяқталмай қалса
біз оны қылмыс ... ... ... ... тек аяқталған қылмыс
қана емес, дайындалу, оқталу сатыларында жасалған, бірақ олардың ... ... ... ... ... қалған қылмыстар жатады. Егер ... ... бұл ... ... ... ... болар еді.
Сондықтан дайындалуды, оқталуды қылмыстық іс-әрекеттің ... деп ... ... істеудің бірінші сатысы-қылмысқа даярланғандық
болып табылады. Қылмыстың келесі ... ... ... ... келеді. Кейбір қылмыстарда шабуыл жасаған кезден, ... адам ... ... ... ... кезден басталуы мүмкін.
Қылмысқа қатысу.
Қылмыстық құқықта ... ... ... ... ... және ... деп бөлінеді. Оларды
бұлай бөлуге қылмысқа ... ... ... ... мен
дәрежесі негіз бола алады. Қылмысқа қатысушыларды осылай бөлудің ... ... ... ... саралау және жаза
тағайындағанда әрқайсысының ерекшеліктерін еске алу үшін маңызы өте зор.
Қоғамға ... ... ... қауіпті іс-әрекет бұл адамның құқыққа қайшы, саналы, белсенді
немесе енжар түрде қоғамдық қатынастарға зиян келтіретін мінез ... ... ... қауіптілігіінің дәрежесін ең алдымен келтірілген
зиянның мөлшері, қол сұғылатын обьектінің құндылығы арқылы анықталады.
Іс-әрекеттің қоғамға қауіптілігінің ... ... ... ... қайшылығы болып табылады. Бұл белгінің болуы адамды жазықсыз
қылмыстық жауапқа тартуға болмайтындығын байқатады.
Адамның ... ... ойы ... зиянды болғанымен, ол белгілі
бір әрекетпен ұштаспаса, ол ... ... ...... саналы мінез-құлқының көрінісі. Сондықтан адамның
санасынан тысқары болған кез-келген дене қозғалысы, ол қаншалықты ... ... ... не зиян келтіру қаупін төндіргеніне қарамастан,
қылмыстық –құқылық тәртіппен жазаланатын іс-әрекетке жатпайды.
Адамның еркіне ... (күш ... ... ... ... ... зиян келтірсе қылмыстық-құқылық іс-әрекет туралы сөз
болмайды.
Қылмыстық зардаптың түсінігі және оның ... ... бұл ... ... ... ... ... немесе әрекетсіздік арқылы жасалған түріне қарай ... да әр ... ... ... Заңда іс-әрекеттен келтірілген зиянды
анықтағанда «ауыр зардап», «елеулі бұзу», «едәуір зиян»- деп бөледі.
Қылмыстық жаза және ... ... ... үкімі бойынша тағайындалатын мемлекеттік
мәжбүрлеу шарасы. Жаза қылмыс жасауға ... деп ... ... және адамды құқықтары мен ... осы ... ... ... оларды шектеу болып табылады.
Жаза түрлері:
1) Айыппұл – Қылмыстық кодексте көзделген шекте, заңмен белгіленген және
жаза тағайындау сәтінде ... ... ... ... ... бір ... сәйкес келетін мөлшерде не сотталған адамның
жалақысының немесе өзге де ... ... ... ... ... Белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу
құқығынан айыру мемлекеттік қызметте, ... ... ... ... бір ... ... не белгілі бір кәсіптік
немесе өзге де қызметпен айналысуға тыйым салудан тұрады.
3) Қоғамдық ... ... Ол ... негізгі жұмысынан немесе
оқуынан бос уақытында тегін қоғамдық ... ... ... ... ... ... немесе өзін-өзі басқару органдары
белгілейді.
4) Түзеу жұмыстары екі айдан екі жылға дейінгі мерзімге белгіленеді және
сотталған ... ... орны ... ... ... адамның
табысынан бес процентке дейінгі шекте мемлекет кірісіне ұстап
қалынады.
5) Әскери қызмет ... ... ... – шарт ... ... қызметін
өтеп жүрген әскери қызметшілердің, сондай-ақ шақыру ... ... өтеп ... ... үлес қаражатынан әскери қызметке
қарсы қылмыс жасағаны үшін ... ... ... ... кірісіне ақша ұсталып қалынады.
6) Қамау сотталған адамды ... ... ... ... ... оқшалау жағдайында ұстау болып табылады. Ол бір айдан алты айға
дейінгі мерзімге белгіленеді және он алты жасқа ... ... мен ... толмаған балалары бар әйелдерге қолданылмайды.
7) Бас бостандығынан айыру сотталушыны колония-қонысқа жіберу, ... ... ... ... ... ... ... отырғызу
жолымен оқшаулаудан тұрады.
8) Өлім жазасы-ату жазасы адамның өміріне қол ... ... ... ... ... соғыс кезінде немесе ұрыс жағдайында
мемлекеттік сатқындық, бейбітшілік және адамзаттың ... ... және ... ауыр ... қылмыстар жасағаны үшін ғана ең
ауыр жаза ... ... ... Ол ... он ... жасқа
толмағандар және алпыс бес жасқа толған еркектерге тағайындалмайды.
Қазір елімізде уақытша мараторий жарияланған.
Кәмелетке толмағандар деп ... ... ... жасы он ... ... он ... ... адамдар танылады. Қылмыс жасаған кәмелетке
толмағандарға жаза тағайындалауы не оларға тәрбиелік әсері бар ... ... ... жаза ... да ... бар. Біріншіден, оларға
жазаның барлық түрі ... тек ... ... ... айыппұл,
белгілі бірқызметпен айналысу құқығынан айыру; қоғамдық жұмыстарға тарту;
түзеу жұмыстары; ... бас ... ... ... ... негіздері
Экологиялық құқықтың теориялық және әдістемелік салаларының негізгі
тіректерінің бірі ұғымдар мен санаттар болып табылады. Мысалы ... ... оқып ... ... ... ... ... ортаны қорғау», «табиғи ресурстар», «табиғат пайдалану» т.б. осы
сияқты атауларды кездестіруге болады. ... ... ... ... қысқаша тоқталып кетуге болады.
Экология терминін ғылымға 1866 жылы неміс биологы Эрнст Геккель (1834-
1919) енгізген. ... тірі ... мен ... ... ... ... ... етуі жайындағы ілім. Қоршаған орта –
табиғи объектілеріндің, өзара қарым-қатынастағы атмосфералық ... ... ... ... топырақты, жер қойнауын, жануарлар мен ... ... ... қоса ... ... ... ... байланысты адамзат тарапынан қоршаған ортаны
қорғауды, яғни экологиялық қауіпсіздікті сақтауды талап етеді. Экологиялық
қауіпсіздік ... жеке ... ... ... ... ... мен
құқықтарын қоршаған ортаға антропогендік және табиғи ықпал ету нәтижесінде
туындайтын қатерден ... ... Ал ... ... ...
табиғат пен адамның өзара үйлесімді іс-қимылына, қоршаған ... ... ... ... ... пайдалану мен молықтыруға бағытталған
мемлекеттік және қоғамдық шаралар жүйесі. Қоршаған ортаның тазалығының
төмендеуіне оның ластануы әсер ... ... ... ... ... және өзге ... ... ресурстарды пайдалануы. Табиғи ресурстар бұл қоғамның
материалдық, ... және ... ... ... үшін қоршаған
ортаның шаруашылық және өзге қызмет процесінде ... ... ... нысаны (объектісі) қоғам мен табиғаттың өзара
байланысы барысында туындайтын қоғамдық қатынастар. Экологиялық құқықтың
оқытатын ... ... ... ... қорғау; 2) табиғат байлықтарын
тиімді пайдалану; 3)жеке, заңды тұлғалардың және мемлекеттің ... мен ... ... ... туындайтын қатынастарды оқытады.
Экологиялық құқықтың мынадай қағидаттарын көрсетуге болады: 1)адамның
өмірі мен денсаулығын қорғаудың ... ... ... ... мен
демалысы үшін қолайлы қоршаған ... ... және ... ... ... ... ... жағдайында тұрақты дамуға
көшуі, адамдардың ... және ... ... ... және ... ортаға деген қажеттерін қанағаттандыру мақсатында қоршаған ортаның
әлеуметтік-экономикалық міндеттері мен проблемаларын теңдестіре ... 3) ... ... ... аумақтардағы экологиялық
қауіпсіздікті қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... ... ресурстарды ұтымды пайдалану және молықтыру,
табиғатты пайдаланғаны үшін ... ақы ... ... және қоршаған
ортаны қорғауға экономикалық жағынан ынталандыруды енгізу; ... ... және ... ғылыми және мәдени жағынан ерекше маңызы
бар ... орта ... ... қамтамасыз ету; 6) қоршаған ортаны
қорғау туралы заңдарды мемлекеттік реттеу мен мемлекеттік бақылау, ... үшін ... ... 7)қоршаған ортаға ... жол ... ... ... ... ету ... ... қоғамдық бірлестіктер мен ... ... ... ... ортаны қоғау саласында белсенді түрде ... ... ... 9)халықаралық құқық негізінде қоршаған ортаны
қорғау саласындағы халықаралық ынтымақтастық қағидаттарын сақтау негізінде
жүзеге асырылады.
Экологиялық мәселелер. ... ... ... 1.Климаттың
өзгеруі; 2.Озон қабатының бұзылуы; 3.Биоәртүрлілікті сақтау (өсімдіктер мен
жануарлар дүниесінің әртүрлілігін); 4.Жердің шөлейттенуі және тозуы.
Ұлттық экологиялық мәселелер: 1. ... ... ... ... ... ... ... байланысты мәселелер; 3.Су
ресурстарының сарқылуы және ... ... ... ... ... ... және сынақ кешендері
полигондарының әсері.
Жергілікті экологиялық мәселелер: 1.Әуе ... ... ... 3.Бактериологиялық және химиялық ластану;
4.Химиялық ластану; 5.Өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтар; 6.Табиғи ... ... ... ... Климаттың өзгеруі. «Қызу әсерінің» салдарынан болатын климаттың
өзгеруі жалпы әлемдік ... ... ... ... және қоршаған ортаның
жай-күйіне барынша ықтимал қатер төндіреді. Жыл сайын атмосфераға ... ... ... улы, ... газ (СО2), азот тотығы (NO), күкірт (S)
шығарылады. Солардың 10 пайызын ғана ... ... ... ... ... озон ... ... адам, жануарлар,
өсімдіктер мен микроорганизмдер ... үшін ... ... ... 1973 жылдан бергі байқаулар Қазақстанның үстіндегі озон қабатының
қалыңдығы 5-7 пайызға азайғанын көрсетті. Адамдардың барынша ... озон ... 3 ... ... Озон (О3) ... 1 ... тері ісік ауруымен ауырушылардың санын 6 пайызға ұлғайтады.
Қолданылған шаралардың ... ... 1986 ... деңгейімен
салыстырғанда озон бұзғыш заттардың (ОБЗ) мөлшері 10 ... ... ... ... ... (ОБЗ) флерон, фреон, хлор, көміртек, автокөліктер
бөліп шығаратын улы химиялық ... ... ... Қазақстанның экожүйесі Орталық Азияда ... ... ... ... ... бірегейлігімен
ерекшеленеді. Өсімдіктер мен ... ... ... ... ... ... және ... тиісті өзгерістерге
әкеледі. Биоәртүрлілікі іс ... ... ... ... өмір сүру
орасының жойылуы және тозуы, ең бастысы, ... жою, ... ішкі және ... су ... ластануы, өсімдіктер мен
жануарлар түрлерін тым көп ... ... ... ... мәселелер: 1. Экологиялық апат аймақтары (Семей,
Арал). Табиғи экологиялық жүйелердің бұзылуы, флора мен ... ... ... және ... ... ... салдарынан халықтың денсаулығына
елеулі зиян келтірген Арал және ... ... ... апат ... ... ... апат аймақтары елдің ішкі қауіпсіздігіне
нақтылы қатер болып табылады.
Каспий ... ... ... қарқынды игерумен байланысты
мәселелер. Ғалымдардың есебі бойынша балық уылдырығының ... ... суға ... 10 ... ... ... жатыр. Мұнайдың әрбір тамшысы
судың бетінде көлемі 30 диаметрлік лай, ... ... ... тамшының салмағы 0,5-0,8 грамм. Оттегінің үлкен екі көзі ... ... (40 ... Сондықтан, осындай мұнайдың қабыршықтары дүние
жүзілік мұхиттағы тіршіліктің ... ... ... ... ... ... балдырлардың жойылуына, нәтижесінде оттегін, жұтып, көмір
қышқыл газын бөліп шығаратын бір жасауынды (клеткалы) ... ... ... көбеюіне әкеледі. Бұл балдырлар өте тез дамып көбейеді. Әдетте
олардың ұзындығы 10 шақырымға, қалыңдығы 35 м, ... ... ... ... ... ... тіршілік атаулының барлығын жояды. Бұндай
балдырлар Скандинавияның оңтүстігінде, Солтүстік теңізінде байқалуда.
Заңды ... ... ... ... ... ... үшін құқық
бұзушыға қолданылатын, белгілі бір ... және жеке ... ... ... ... шарасы. Экологиялық құқық бұзушылыққа
қарсы заңды жауаптылық дегеніміз мемлекеттің қоршаған ... ... ... ... ... ... ... және басқа да
құзыретті субъектілер мен экологиялық ... ... ... ... жаза ... жөніндегі қарым-қатынас.
Экологиялық құқық бұзушылыққа қарсы заңды жауаптылықтың түрлері.
Экологиялық құқық бұзушылық өзінің құрамына қарай әкімшілік және ... ... ... ... ... мүмкін. Жасалғаны үшін әкімшілік, тәртіптік
және қылмыстық сияқты жауаптылық туындайды. Сонымен ... ... ... ... үшін ... және ... жауаптылық
туады.
Тәртіптік жауаптылық. Тәртіптік жауаптылық еңбек саласы, қызмет бабы,
лауазым дәрежесімен тығыз байланысты. Экологиялық құқық бұзушылық, ... ... ... ... ... үшін ... жаза түрінде
қолданылатын санкцияны тәртіптік жауаптылық дейміз.
Экологиялық құқық бұзушылық үшін ... ... ... келтірілген зиян, әсіресе мүліктік нұқсанды қызметкер белгіленген
мөлшерде және ... ... ... ... керек. Материалды
жауаптылықтың: толық және шектелген сияқты екі түрі бар. ... ... егер ... ... ... ... міндеттелсе,
ішімдіктің, нашаның әсерімен жасаса, тікелей оның кінәсі бойынша ... ... ... ... егер ... отқа шағымданған жағдайда
сот шешімімен тағайындалады.
Шектелген материалдық жауаптылық кәсіпорын басшысының ... ... ... ... ... құқық бұзушылыққа қарсы әкімшілік-жауаптылық. Жеке адамның
әкімшілік жауаптылық көзделген құқыққа ... ... ... немесе
абайсызда жасалған) іс-әрекеті не әрекетсіздігі немесе заңды тұлғаның
құқыққа қарсы іс-әрекеті не ... ... ... ... деп
танылады.
Әкімшілік экологиялық құқық бұзшылық деп экологиялық құқықтық
тәртіпке, ... ... ... ... ... ортаға нақты қауіп төндіретін, әкімшілік жауаптылық қарастырылған
құқыққа қарсы, кінәлі әрекетті не әрекетсіздікті айтамыз. ... ... ... жауаптылыққа 16 жасқа толған азаматтар тартылады.
Экологиялық құқық бұзушылыққа ... ... ... ... ... ... ... судың, топырақтың тазалығына, тағамдардың
сапасына тікелей байланысты. Қылмыстық кодекстің міндеттеріне адам ... ... ... мен ... ... меншікті,
ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін, қоғамдық ... ... ... Республикасының конституциялық құрылысы мен
аумақтық тұтастығын, қоғам мен ... ... ... ... қол ... қорғау, бейбітшілік пен адамзаттың қауіпсіздігін
және қоршаған ортаны қорғау жатады.
Экологиялық құқық ... ... ... ... ... ... келтірген субъектілер жәбірленуші жаққа мүліктік ... ... ... ... ... ... ерекшелігі, ол құқық бұзушыға тәртіптік, әкімшілік және
қылмыстық ... ... ... және ... ... үшін өтем, өтемақы төленуінде. Өтем заттай және ақшалай өтелуі мүмкін.
Заттай өтеу ... егер жер ... оған зиян ... оны ... ... ... ... қалпына келтіруді айтуға болады.
11 Тақырып.
Қылмыстық іс жүргізу және азаматтық іс жүргізу құқығының негіздері
Қылмыстық іс жүргізу құқығының негіздері
Қоғам мен ... ... ... қиянатттардан қорғау және
құқықтық тәртіпті нығайту үшін мемлекет жүзеге асыратын шараларды орындауда
басты роль ... ... ... органдары (прокуратура, алдын ала тергеу
және анықтама жүргізетін органдар) мен сот болып табылады. Бұл ... ... ... мен ... ... ... бірдей емес
болғанымен, олардың қызметін ... ... ... ... мыналар жатады: қылмыстарды ашу, қылмыс істеген адамдарды толық
әшкерелеу, кінәлі адамдарға заңмен ... ... ету ... ... жоқ адамдарды ақтау, сондай-ақ қылмыстардың алдын алу ... ... ... бір-бірімен байланысты болса да,
олардың өкілеттіктері бірдей емес. ... ... ала ... органы істелген
қылмысты ашып, оны істеген адамды әшкерелейтін дәлелдемелер жинағанның
өзінде айыпталушының кінәлілігі ... ... ... және оған ... құқылы емес.
Прокурор тергеу органының жасаған тұжырымдарымен келіскен жағдайда бұл
қылмыстық істі тиісті сотқа жіберуге міндетті. Содан кейін сот ... ... ... ... ... ... және айыптаушы мен
қорғаушы жақтарының келтірген дәлелдемелерінің ... ... ... ... және оған жаза ... ... қолданбау жөнінде
шешім шығарады.
Қылмыстық процесс, яғни қылмыстық іс жүргізу дегеніміз – бұл ... ... ... ала ... және ... ... күресуге байланысты өз міндеттерін орындау мақсатында жеке
тұлғаларды (азаматтарды) қатыстыра ... ... ... ... ... осы қызмет саласында туындап қалыптасатын құқықтық қатынастар жүйесі
болып табылады.
Қылмыстық іс ... ... ... ... Олар қылмыстық іс
жүргізудің сатылары деп аталады. Ол сатылар былайша аталады: 1)қылмыстық іс
қозғау; ... ала ... ... және ... ала тергеу); 3) бірінші
сатыдағы сотта іс жүргізу; 4) кассациялық (апелляциялық) сатыда іс жүргізу;
5)үкімді орындау. Бұл ... ... іс ... ... ... яғни ... бойынша, әр қылмыстық іс осы сатылардан өтеді.
Қылмыстық іс қозғау үшін себеп пен ... ... ... Заңға
сәйкес, қылмыстық іс қозғаудың себептеріне мыналар жатады: 1)азаматтардың
арызы; 2) ... ... ... басқа ұйымдардың лауазымды
адамдарының хабарламасы; 3)бұқаралық ақпарат құралдарында ... ... ... ... ... іс ... ... олардың лауазымды адамдарының тікелей өздерінің анықтауы.
Алдын ала ... ... Бұл әр ... істі тез және ... ... адамды қылмыстық жауапқа тарту мақсатында қолданылатын және заңмен
реттелген тергеуші мен анықтама органдарының қызмет жүйесі болып ... ... ... екі ... жүзеге асырылады: 1)анықтама; 2) алдын
ала тергеу. Заңға сәйкес қылмыстардың басым ... ... ... ... ... Сондықтан алдын ала тергеу – қылмыстық ... ... түрі ... саналады. Ал заңда арнайы ... ... ... ... ... ала тергеу жүргізу міндетті емес және оның
орнына ... ... ... ала тергеуді Ұлттық қауіпсіздік
комитетінің, ішкі істер және салық ... ... ... сатыдағы сотта іс жүргшізу стадиясы. Қылмыстық іс айыптау
қорытындысымен прокурордың 1-сатының сотына келіп түскен соң жаңа ... ... бұл ... ... ... немесе оның тапсыруы бойынша
басқа судья істі осы сотта қарауға қабылдау мәселесін шешеді.
Басты сот ... ... – осы ... алдын ала тергеу (анықтама)
жүргізу кезінде жиналған және айыптаушы мен ... ... ... жан-жақты зерттеліп, соның негізінде қылмыстық іс бойынша сот
төрелігі жүзеге асырылады. Ал ... сот ... өзі бес ... ... ... 2) сот ... 3) соттағы жарыссөздер; 4)
сотталушының соңғы сөзі; 5) үкім шығару.
Кассациялық (апелляциялық) ... іс ... ... Бұл ... ...... күшіне енбеген бірінші сатының соттары ... мен ... ... ... ... ... саты
сотының тез арада тексеріп, онда қателіктер ... ... ... ... жою ... ... ... мақсатпен іс жүргізуге
қатысушы адамдардың (сотталған, ... ... ... ... азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер және олардың өкілдері)
шағым беру, ал прокурордың наразылық білдіру құқығы заңда көзделген. ... іске ... ... ... ... ... ... үкім
жарияланған күннен бастап он тәулік ішінде, ал ... ... ... үкім көшірмесі табыс етілген күннен бастап нақ сол ... ... ... іс ... стадиясы. Бұл стадияның ...... ... ... (бірінші саты, кассациялық саты
және төменгі қадағалау сатысы) заңды күшіне енген ... ... ... ... ... ... ... шығады. Осыдан қадағалау
сатысындағы іс жүргізудің кассациялық сатыда іс ... ... ... ... айтылғандай, кассациялық сатыда заңды күшіне енбеген
бірінші саты сотының үкімдері мен қаулыларының дұрыстығы тексеріледі.
Азаматтық іс жүргізу құқығының негіздері
Қазақстан Республикасында сот ... тек сот қана ... ... ... ... көпшілігі азаматтық істер болып табылады. Бұлар
– азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй, экологиялық, қаржы, салық ... ... ... қарастылығына жатқызылған басқа да құқық
қатынастарынан туындайтын даулар.
Сотта азаматтық іс: 1) ... ... ... ... қорғалатын
мүдделерін қорғау үшін өтініш жасаған адамның арызы бойынша; 2)прокурордың
арызы бойынша; 3) заң бойынша басқа ... ... мен ... үшін ... жүгіне алатын болған жағдайда мемлекеттік басқару,
жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... және ... ... ... қозғалады.
Азаматтық іс жүргізу кодексінің 152-бабына сәйкес азаматтық іс бойынша
арызды қабылдау туралы мәселені судья жеке дара шешеді. Арық ... ... ... бес ... ... ... істі ... жөнінде ұйғарым шығарады.
Мүдделі адамның бас тартылатыны ... бұл ... ... шешуіне
байланысты болады.
Азаматтық істі қозғаудың алдында мүдделі адам талап-арыз, шағым (арыз)
береді. Талап-арыздың берілуімен ... ... іс ... ... ... ... ... отбасылық, еңбек, тұрғын үй және басқа да құқық
қатынастарынан туындайтын субъективтік құқық немесе заңмен ... ... ... ... мен шешу жөніндегі соттың ... іс ... ... ... қызметі.
Талап қоюшының қандай талап қоюына қарай талаптар беру туралы (өндіру
немесе орындау), тану (анықтаушылық) және ... ... ... бұзу ... тал қою ... бөлінеді. Талаптардың көпшілігі ... ... ... алу ... ... ... ... келтірілген
залалдың орнын толтыру туралы, көшіріп жіберу және ... ... ... ... ... үшін ... ... іс жүргізу қабілеті
болуға тиіс. Бұл – сотта өз құқықтарын тікелей өзі жүзеге асыруға және ... ... ... ... қабілеттілік деген сөз.
Сотқа берілетін талап қойылған арызға баж ... ... ... ... ... бес күннің ішінде судья ұйғарым шығарады да, ... істі ... ... ... және сол ... бастап нақты іс
бойынша процесс пайда болады.
Сот отырысы 4 бөлімнен: ... істі мәні ... ... ... сот ... ... мен хабарлау бөлімдерінен тұрады.
Бірінші сатыдағы соттың мәні бойынша іс шешілетін ... ... ... Сот ... ... ... ... шығарады.
Егер шешімге шағым берілмесе немесе наразылық келтірілмесе, ... ... беру және ... ... мерзімі өткеннен кейін заңды
күшіне енеді. Кассациялық ... ... ... ... келтірілген
жағдайда, егер шешімнің күші жойылмаса, ол екінші сатыдағы сот кассациялық
ұйғарым шығарған күннен бастап ... ... ... Бұл ... ... ... және кассациялық тәртіппен шағым жасауға жатпайды.
Құқық негіздері (тест)
1.Құқықтың қалыптасуының жолдары:
а.3 ... ... ... ... жолдармен.
2.Моральдық- діни норма; Ману заңына сүйенген ел:
а.Индия
б.Ирландия
в.Исландия
г.Сомали
д.Замбия
3.Мемлекеттің ішкі қызметтері:
а.экономикалық, әлеуметтік, қаржы, мәдениет, экология, құқықтық тәртіпті
реттеу
б.қаржылық, мәдениет, құқықтық тәртіпті ... ішкі ... ... әлеуметтік салаларын реттеу білім беру, құқықтық ... ... ... ... басқармасы, ден-саулық сақтау, экология саласы
д.мәдениет саласы, ден-саулық сақтау, азаматтарды еңбекпен қамту
4.Норма дегеніміз не?
а.қатынастарды ... ... ... деңгейді айтамыз
в.бірқалыптылық жағдайға келтіру
г.норма деген жарғы
д.заңды мойындау
5.Құқықтық норманың элементтері:
а.диспозиция, санкция, гипотеза
б.санкция, гипотеза, лицензия
в.санкция, лизинг, лицензия
г.гипотеза, санкция, лизинг
д.гипотеза, ... ... ... ... ... ... ... қорғаушы
б.қорғаушы. міндеттеуші
в.тыйым салушы, қорғаушы
г.міндеттеуші, тыйым салушы
д.жазалаушы, тыйым салушы
7.ҚР 1995 ж. ... ... ... ... заңы деп аталады.
а.демократиялық
б.социалистік
в.жаңа мемлекеттің
г.ерекше мемлекеттің
д.монархиялық
8.ҚР адамның өмір сүру ... ... ... бекітілген?
а.ҚР Конституциясында
б.ҚР Азаматтығы туралы заңында
в.ҚР азаматтық кодексінде
г.ҚР азаматтық құқығында
д.ҚР ... ... ... ... ... бірі:
а.мемлекеттік рәміздерді құрмттеу
б.әкімді құрметтеу
в.Үкіметті құрметтеуг
г.мемлекеттің Заңын құрметтеу
д.адамдардың бір-бірін құрметтеуі.
10.Әкімшілік құқықтық қатынастың түрлері:
а.тік және көлбеу
б.тік және ... және ... және ... және ... ... ... ... орган:
а.сот
б.тергеуші
в.инспектор
г.адвокат
д.сот орындаушысы
12.Адамдар мен мекемелер азаматтық ... ... ... жағына
д.соторындаушысы
13.Заңдарды жүйелеудің .........жолы бар.
а.2
б.3
в.4
г.1
д.5.
14.Неке дегеніміз ол .........
а.одақ
б.шаңырақ
в.отбасы
г.семья
д.махаббат
15.Жұбайлардың арасында неке шартын жасау:
а.жұбайлардың өз қалаулары
б.жұбайлардың міндеті
в.қажет емес
г.заңды түрде қажет
д.неке шартынсыз неке ... ... ... ... ... халқы, басқару аппаратының, заңының болуы;
б. халқының, негізгі заңының болуы;
в. халқының, басқару аппаратының болуы;
г. территорясының, президентінің болуы;д.
д. басқару аппаратының, ... ... ... көрсетілген белгілердің қайсысы Қазақстан
Республикасына ... ... ... ... ... ... топтардың бірігуі
г. партиялардың бірігуі
д. барлық көрсетілген белгілердің болуы
18. Парламенттік республикаға жататын мемлекетті атаңыз?
а. Италия
б. ... ... ... ... ... ... теологиялық теориясының басты идеясы
неде?
а. мемлекет құдай тағаланың ерік ықтиярының нәтижесі ең ... ... ... жеке ... таптардың туындалу негізінде мемлекет пайда болады.
в. мемлекет матриархаттың патриархатпен алмасуының нәтижесінде, діннің
шығу нәтижесінде пайда
болады.
г. мемлекет ... өз еркі ... ... ... ... ... да болған, ол жер бетінде адамзат қоғамымен бір
мезгілде пайда болған.
20.Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... парламент
в. Конституциялық Кеңес
г. мәслихат
д. жоғарғы сот
21.Қазіргі ... ... ... Қазақстан Республикасы үшін жаңа
функция болып табылады?
а. әлемдік экономикаға шығу
б. еңбекті реттеу
в. ... ... ... қызмет
д. заң шаруашылық қызмет
22.Сенат қанша мерзімге сайланады?
а. 6 жылға
б. 5 жылға
в. әрбір 2 жыл сайын ... ... ... ... 3 жылға
д. 4 жылға
23. Көрсетілгендердің қайсысы Мемлекеттік аппаратқа жатады?
а. атқарушы-өкілді органдар және сот органдары
б. саяси ... ... ... ... ... ... ... ұйымдар
24. Мемлекет функцияларын жүзеге асырудың тұрпаттары қандай?
а. барлық көрсетілген қызметтер
б. бақылау қадағалау қызметі
в. сот қызметі
г. мемлекеттің ... ... беру ... заң шығару қызметі
25. Төмендегі көрсетілген жағдайлардың қайсысы басқа жұмысқа
ауыстыру деп саналады?
а. жұмысшының мамандығын өзгертіп ауыстыру
б. егер ... 3 ... ... басқа цехқа 5 разрядқа ауысса
в. егер жұмысшы бұрынғытабысынан ... ... ... ... ... егер ... ахауларға байланысты ауыстырса
д. уақытша басқа жерге ауыстырса
26. Қандай ... ... ... жіберілмейді
а. барлық көрсетілген жұмысшылар
б. рұқсаты жоқ мүгедектер
в. аяғы ауыр әйелдер
г. 8 ... ... жас ... бар әйелдер
д.16 жасқа толмағандар
27. Құқық нормасын бұзушыға шара қолдануды белгілейтін құқық
нормасының элементі қалай аталады?
а. ... ... ... ... аксиома
28.Қазақстан Республикасының территориясында төтенше жағдайға
кімнің құқығы бар?
а. президент
б. парламент
в. жоғарғы сот
г. бас ... ... ... қай функциясы өркениетті қоғамда басты, негізгі
функция болу керек?
а. азаматтардың ... мен ... ... ... ... ұйымдастырушылық
г. экологиялық
д. әлеуметтік
30.Қазақстан Республикасының заң шығару органына қай орган
жатады?
а.парламент
б. жоғарғы сот
в. бас ... ... ... ... ... ел ... ... және елден тыс
аумақтағы тәуелсіздігі қалай аталады?
а. мемлекет егеменділігі
б.құқық субъектілігі
в. құқық қаблеттілігі
г. ... ... ... ... ... ... неше жастан тартылады?
а. 18жастан
б. 16 жастан
в. жасы шектелмеген
г. 20 жастан
д. 14 ... Қай ... ... заңдық күші бар?
а. жарлықтар, Конституция
б. мекеме басшысының бұйрығы
в. министрліктердің өкілдері
г. үкімет қаулылары
д. сот үкімдері
34. Мұрагерлік бойынша қалған билік,басқару формасының қай ... ... ... тирания
г. деспотазия
д. комунизм
35. Парламент депутаттығына кім сайлана алады?
а. Қазақстан ... ... шет ел ... ... жоқ ... лауазымды адам
д. барлық көрсетілген азаматтар
36. Мемлекеттік биліктің жоғары органдардың құрылымы мен қызметін
бекітетін, азаматтардың құқықтары бостандықтарын реттейтін құқық
салаларының ... ... ... ... ... ... құқық
г. қылмыстық құқық
д. қаржы құқық
37. ҚР ... ... ... ... ... ... республика
в. федерация
г. конфедерация
д. аталғанның бәрі
38. Кезекті еңбек демалысы қанша уақыттан кейін ... 11 ... ... 6 ... кейін
в. 1 жылдан кейін
г. айдан кейін
д. демалыс кез келген уақытта, қалауынша беріледі
39. Қазақстан Республикасының негізгі заңы ... ... ... ... ... ... президенттің жарлықтары
г. жоғарғы соттың қаулылары
д. барлық көрсетілген актілер
40. Неке жасы неше жастан басталады?
а. 18 ... 17 ... 21 ... 16 ... заңда неке жасы көрсетілмеген
41. Ортақ бірлескен меншікті бөлу үшін талаптың ескеру мерзімі:
а. 3 ... 1 ... 6 ... 2 жыл
д. белгіленбейді
42. Ажырасқан жұбайды асырау міндеті қандай жағдайда тоқтатылады?
а. еңбекке қабілеттілігі жоқ жұбайы жаңа некеге тұрған жағдайда
б. некені ... ... 6 ай ... соң
в. некені бұзғаннан кейін 3 жыл өткеннен соң
г. егер ажырасқан жұбайлар зейнеткерлік жасқа жетсе
д. ... ... ... ... ... бұзуы келесі мынадай жағдайларда жүргізіледі:
а. мүліктік дау болған жағдайда
б. соттың жұбайлардың біреуі өлді деп жарияланғанда
в. жас ... ... ... ... жұбайлардың бірін 3 жылға дейін бас бостандығынан айырғанда
д. ... ... ... ... сот ... бұзады
44. Жұмыс істемейтін ата-аналар қандай мөлшерде алимент төлейді?
а. нақты ақша соммасы ретінде
б. төменгі айлық жалақы мөлшерінде
в. төлемейді
г. белгілі бір ... ... (25%, 33%, ... 25% ... әр кварталда төлейді
45. Басқару тұрпаты бойынша ҚР қандай мемлекет?
а. президенттік республика
б. конституциялық монархия
в. парламенттік республика
г. абсалюттік монархия
д. арестократиялық ... Заң ... ... ең жоғарғы заң күші бар нормативтік акт
б. қоғамның барлық мүшелерінің жасасқан келісім
в. ... ... ... келісім
г. мемлекет органдарының ресми құжаты
д. қоғамда қалыптасып ... ... ... қай уақыттан бастап құқықтық қабілеттілікке ие болады?
а. туылғаннан
б. 14 ... 16 ... 18 ... 21 ... ... ... азамат әрекет қаблеттілігі жоқ деп танылады?
а. жүйке ауруы және ақыл-есі кем
б. 18 жасқа дейін
в. мүгедектер
г. ішімдік және нашақорлықпен айналысатын ... ... ... ... Азаматтық құқықтық қатынастың субъектісіне жататындар:
а. заңды тұлғалар, жеке тұлғалар
б. бағалы қағаздар
в. жұмыстар, ... жер оның ... ... ... ... ... ... мүлікке не жатады ?
а. ақшалар
б. ғарыш объектілері
в. ғимараттар
г. үйлер
д. барлық көрсетілгендер
51. Жеке тұлғаларда ... ... қай ... ... ... ... түрде кәмелетке толғандаб. тумысынан
в. орта мектепке барғанда
г. кез келген сәттен бастап
д. құқық бұзушылықты жасаған кезден ... ... ... ... ... 6 ай
б. 1 жыл
в. мерзім көрсетілмейді
г. 3 жыл
д. 9 ай
53. Жеке ... ... ... ... ... ... еліміздегі азаматтығы жоқтар мен шет елден
келгендер
б. тек Қазақстан Республикасының азаматы
в. басқа елдің азаматы
г. азаматтығы жоқ ... ... ... Жеке ... ... ... кім шектей алады?
а. ешкім шектей алмайды
б. өкілеттік берген мемлекеттік орган
в. заң ғана шектей алады
г. тек ... шарт қана ... ... кез келген адам шектей алады
55. Өзі оқып жүрген жоғарғы оқу ... ... емес ... ... студент заң алдындағы
жауаптылықтың қай түріне тартылады?
а. тәртіптік жауаптылыққа
б. қылмыстық жауаптылыққа
в. азаматтық жауаптылыққа
г. ... ... ... жауаптылықты туындатпайды
56. Жұбайлардың қандай құқықтары жеке өзіндік құқықтары болып
табылады?
а.барлық көрсетілген құқықтар
б. фамилиясын таңдау құқықығы
в. мамандық таңдау ... ... жер ... ... ... ... ... Жұбайлардың біреуінің арызы бойынша қандай жағдайларда неке
бұзылады?
а. жұбай лардың біреуін хабар ошарсыз кетті деп танығанда
б. неке ... ... ... ... ... дау болмағанда
г. барлық көрсетілген жағдайлар болғанда
д. жасөсірім балалары болмаған реттерде
58. Төменде көрсетілген органдардың қайсысы соттарға басшылық етеді?
а. Әділет ... Ішкі ... ... Бас прокуратура
г. Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті
д.Жоғарғы сот
59. Мемлекет егемендігі дегеніміз не?
а. аталғандардың ... оның ... мен ... ... бар ... ... ел таңбасының болуы
д. ұлттық рәміздердің болу
60. Қай орган қорғаушы қызметін жүзеге асырады?
а. адвокатура
б. нотариус
в. Әділет Мистрлігі
г. прокуратура
д.сот
61. Адамдар мен ... ... ... мен бостандықтары
нормативтік актінің
қайсысында көрсетілген?
а. Конституцияда
б. халықаралық шартта
в. жай ... ... ... аталғадардың бәрінде
62. Мынылардың қайсысы заңдық жауапкершілікке жатады
а. ... ... ... ... ізгілік жөнімен жауаптылықта болу
в. діни саяси жауаптылықтар
г. этикалық ізгілік жөнімен болатын жауаптылықтар
д. аталғандардың бәрі
63. ... ... ... және заң ... билікке жатады
а. парламент
б. үкімет
в.министрліктер
г. комитеттер
д. соттар
64. ҚР қандай органдары атқарушы ... ... ... ... ... ... ... соттар
д. аталғандардың бәрі
65. Құқық бұзушылықтың субъективтік жағына кіретіндер:
а. ... ... ... ... ... әрекетсіздік
д. құқыққа қарсы әрекет пен нәтижесінің себеп-салдарлық байланысы
66. Жұмысқа ... ... ... ... ... уақытқа
белгіленеді?
а. 3 айға, ерекше жағдайда кәсіподақ комитетінің келісімімен 6 айға
дейін
б. 2 аптаға
в. 1 айға
г. 1 айға, ерекше жағдайда ... ... 3 айға ... 4 айға
67. 18 жасқа толмағандар үшін жұмыс уақытының қай түрі белгіленген?
а. қысқартылған жұмыс уақыты
б. күндігіне 8 ... ... 35 ... ... 3 ... ... 40 ... Жұмыс уақыты ерекше зиянды жұмысшылар үшін белгіленген жұмыс
уақытының ұзақтығы
а. аптасына 36 сағаттан аспауы тиіс
б. аптасына 30 сағаттан ... ... ... 24 ... ... ... аптасына 41 сағаттан аспауы тиіс
д. аптасына 20 сағаттан аспауы тиіс
69. Себепті жағдайларға байланысты өз еркімен жұмыстан шыққаннан
кейін қанша ... ... ... стажы
үзілмей сақталып қалады
а. 21 күннен көп емес
б. 1 айдан көп емес
в. 24 жұмыс күннен көп емес
г. 28 ... ... көп ... 2 аптадан көп емес
70. Өз еркімен еңбек шартын бұзу үшін жұмысшының әкімшілікті ескерту
мерзімі қандай?
а. 1 ... 2 ... 2 ... 1,5 ай
д. 3 апта
71. Демалыс күнгі жұмыс үшін еңбек ақы ... ... ... ... ... ... ең төменгі жалақы көлемінде төленеді
д. ең төменгі есептік көрсеткіш көлемінде төленеді
72. 14 пен 18 жас арасындағы адамдардың әрекет қабілеттілігі ... ... ... ... ... ... ... әрекет қабілеттілігі жоқ
г. әрекет қабілеттілігі жартылай
д. аталғандардың ешқайсысы да емес
73. 14 ... ... ... ... ... әрекет қабілеттілікке ие емес
б. толық
в. шектелген
г. ішінара
д. жартылай
74. Төменде аталған өкілеттіктің қайсысы Парламенттің құзыретіне
кіреді?
а. рақымшылық ... ... ... ... ... ... ... ақша жүйесін белгілейді
г. бейбітшілік және соғыс сұрақтарын шешеді
д. азаматтарға кешірім жасайды
75. Қазақстан Республикасының Президентіне кандидаттыққа ... ... ... ... жас ... 40-қа толған
б. 35-ке толған
в. 45-ке толған
г. 30-ға толған
д. 35-ке толған
76.Мыналардың қайсысы қылмысқа қатысушы болады?
а. ұйымдастырушы
б. куәгер
в. айғақ
г. ... ... ... ... Жаза ... ... ... тұрғыдан мәжбүр ету
б. кінә
в. алиби
г. әрекет
д. әрекетсіздік
78. Кісі өлтіру дегеніміз:
а. жеке тұлғаның өміріне қарсы ... ... ... ... қарсы қылмыс
г. әскери қылмыс
д. лауазымды қылмыс
79. Жануар мен өсімдіктер дүниесіне қарсы ... ... ... ... ... ... қылмыстар
в. транспорттық қылмыстар
г. экономикалық қылмыстар
д. жеке тұлғаға ... ... ... ... ... ... ... күшіне енген?
а. 1998 жылы 1-ші қаңтарда
б. 1995 жылы 30-ші ... 1984 жылы 16-шы ... 1990 жылы 25-ші ... 1997 жылы 6-шы шілдеде
81. Импорт, экспорт және транзитке байланысты тауарлар туралы
заңдарының орындалуын қамтамасыз ететін және осы операциялар үшін
міндетті ... ... ... ... ... ... сот
г. МАИ қызметі
д. салық полициясы
82. Мемлекеттік шекарадан заттарды, бағалы мүліктерді заңсыз алып
өту?
а. контрабанда
б. тонау
в. ұрлық
г. ... ... бәрі ... ... ... өзгертуге, тоқтатуға тікелей
бағытталған іс әрекеттер қалай
аталады?
а. мәміле
б. шарт
в. акт
г. келісім
д. қамсыздандыру
84. Міндеттеме тараптарын ата:
а. талапкер, міндеттеме алушы
б. ... мен ... ... ... мен ... ... тұлға
д. борышқор
85.Зейнеткерлік туралы реформаа қашан қабылданды?
а. 1998 жылы
б. 1997 жылы
в. 1996 жылы
г. 1995 ... 1994 ... ... ... мен ... ... нормалардың жиынтығы:
а. отбасы құқығы нормалары
б. әкімшілік құқық нормалары
в. еңбек құқығы нормалары
г. қылмыстық құқығы нормалары
д. шариғат
87. Құқықтық норманың қорытынды бөлігі қалай ... ... ... ... гипотеза
д. үкім
88. Адамның белгілі бір мемлекетке қатыстығы:
а. азаматтық
б. партиялылығы
в. ... ... ... ... ... ... ... делегаттар
в. кандидаттар
г. консультанттар
д. уәкілдер
90. 16-ға толғандардың жеке басын анықтайтын негізгі құжат:
а. төлқұжат
б. сенімхат
в. өкілдік
г. мандат
д. тууы туралы куәлік
91. Жұмысшылар мен ... ... бір ... атқаруға
проффесионалдық дайындығы?
а. квалификация
б. сертификация
в. аттестация
г. жекешелендіру
д. коллективизация
92. Кәсіподақ пен ... ... ... келісім-шарт.
а. ұжым келісім-шарт
б. еңбек келісім-шарт
в. жәрдемақы жөнінде келісім-шарт
г. әкімшілік келісім-шарт
д. жеке ... ... ... ... ... ... ... комисиясы, сот
б. жалпы жиналыс, кәсіподақ комитеті
в. кәсіпорын басшысы, сот
г. әділет басқармасы, сот, кәсіподақ комитеті
д. арбитраждық сот, азаматтық ... ... ... Әкімшілік пен жұмысшының арасындағы даулар.
а. еңбек даулары
б. жеке даулар
в. ұжымдық даулар
г. әкімшілік ... ... ... Заң дегеніміз не?
а. нормативтік акт
б. президенттің жарлығы
в. үкіметтің жарлығы
г. соттың шешімі
д. парламенттің бұйрығы
96. Сот үкімі бойынша, еңбек ... жоқ ... мен ... ... ... ақы.
а. алимент
б. жәрдем ақы
в. еңбек ақы
г. өтем ақы
д. сый ақы
97. Қазақстан Республикасының қазіргі ... ... ... 1995 жылы 30 тамыз
б. 1995 жылы 25 қазан
в. 1995 жылы 29 ... 1995 жылы 16 ... 1995 жылы 28 ... ... ... ... ... қай жылы
қабылданды?
а. 1978 ж
б. 1937 ж
в. 1952 ж
г. 1949 ж
д. 1991 ж
99. Қазақстан тарихында құқықтық нормаларды жүйелеу қай ... ... ... ... ... хан
в. Әбілхайыр хан
г. Тәуке хан
д. Жәнібек хан
100. Мемлекеттің ел ... ... ... жоғарылығын және
басқа мемлекеттермен қарым-қатынаста тәуелсіздігін көрсететін қасиеті
а. Егемендік
б. Құқық қабілеттілігі
в. Бюрократтық
г. Тоталитарлық
д. Объективтілік
101. ... ... ... асыруының тікелей нысандары
а. Референдум
б. парламент
в. Мәслихат
г. Сот
д. Конституция
102. Қазақстан Республикасының басқару түрі
а. Президенттік
б. парламенттік
в. парламенттік-президенттік
г. Халықтық-демократиялық
д. Дуалистік монархия
103 Қазақстан Республикасының ... ... ... ... Президент
б. Мемлекеттік хатшы
в. Парламент
г. Конституциялық кеңес
д. Премьер-министер
104. Қазақстан ... қос ... жол ... ... берілмейді
б. оны азаматтың өзі шешеді
в. ерекше жағдйда жол беріледі
г. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша жергілікті
мемлекеттік атқару органы басшысының лауазымы қалай аталады?
а. әкім
б. болыс
в. мэр
г. ... ... ... ... ... үшін ... ... неше жыл
тұруы қажет?
а. кем дегенде 15 жыл
б. кем ... 10 ... кем ... 5 ... ... 1 ... кем дегенде 20 жыл
107. Мүліктік және онымен байланысты жеке мүліктік емес ... ... ... ... ... саласы
а. азаматтық құқық
б. әкімшілік құқық
в. конституциялық құқық
г. еңбек құқығы
д. қаржы құқығы
108. Баланы асырау үшін материалдық ... ... ... ... 18 ... 17 жас
в. 16 жас
г. 15 жас
д. 14 жас
109. ҚР Неке және Отбасы Заңы ... ер ... үшін ... ... 18 ... 20 ... 16 ... 17 жас
д. 25 жас
110. ҚР Неке және Отбасы Заңы бойнша әйелдер үшін белгіленген неке
жасы
а. 18 ... 19 ... ... 16 ... 15 ... ... ... еңбек заңдары бойынша 16-дан 18 жасқа
дейінгі кәмелетке толмағандар үшін ... ... ... ... ... 36 ... аптасына 35 сағат
в. аптасына 30 сағат
г.аптасына 41 сағат
д. аптасына 24 сағат
112. Азаматтық құқық ... ... ... құқығын қорғау үшін
сотқа шағымдану түрі
а. талап-арыз
б. наразылық
в. анықтама
г. талап
д. ұсыныс
113. Қай орган азаматты әрекет ... жоқ деп тани ... ... ... ... ... ... Қазақстан Респуликасының қылмыстық құқығы бойынша ауыр қылмыс
жасағаны үшін қылмыстық жауапқа қанша жастан бастап тартылады?
а. 14 ... 18 ... 13 ... 21 жас
д. 19 жас
115. Қазақстан Респуликасының қылмыстық құқығы бойынша жеңіл қылмыс
жасағаны үшін қылмыстық жауапқа қанша ... ... ... 16 ... 18 ... 13 ... 21 ... 19 жас
116. Мемлекеттік биліктің бірден-бір қайнар көзі:
а. халық
б. парламент
в. ... ... ... сот ... Конституцияда ең көп көңіл бөлінген мәселе:
а. азаматтар мен адамдардың құқығы және ... ... ... ... тәрбие мәселесіне
118. Азаматтық дегеніміз не?
а. адамдардың мемлекетпен үнемі саяси және ... ... ... ... ... өз уақытында салық төлеп тұруы
в. адамдардың іскерлікпен айналысуына рұхсат берілуі
г. адамдардың сол елде емін-еркін жүріп-тұруы
д. адамдардың сол елдің жоғарғы оқу ... ... алу ... Төмендегі мемлекеттердің қайсысы унитарлы мемлекет?
а. Қазақстан
б. Өзбекстан
в. Ресей
г. ГФР
д. Грузия
120. Жазалау бұл:
а. бұл жариялылық сипаттағы ... ... бұл ... ... бұл ... ... қолданылатын санкция
г. бұл әкімшілік салған штраф
д. бұл прокуратура органы берген ... ... ... ... (неприкосновенность) қол сұғуға кімнің
келісімі керек?
а. Президенттің
б. Мәжілістің
в. Үкіметтің
г. Әділет мекемесінің
д. Айыпталушының
122. Жазалаудың мақсаты:
а. ... ... ... ... тегін (арзан ) жұмыс қолын пайдалану
в. экологиялық жағынан қауіпті жұмыстарды күштеп істеткізу
г. қылмыстың алдын алу
д.кек алу
123. Амнистия дегеніміз не?
а.бұл мемлекеттің ... заң ... ... актісі
б.бұл мемлекет басшысының қаулысы
в.бұл сот органының шешімі
г.бұл атқарушы биліктің үкімі
д.бұл адвокаттың творчестволық ... ... Неке арыз ... соң ... 1 айдан соң тіркеледі
б. 2 айдан соң тіркеледі
в. 2 аптадан соң тіркеледі
г. 1 аптадан соң тіркеледі
д. арыз берген күні тіркеледі
125. ... ... ... ... ... ... ... аға-қарындас, асырап алушылар,
ақыл-есі төмен, туыстар болса
б. толыққанды емес туыстар болса
в. жеті ... ... ... ақыл-есі төмен болса
д. жасы 17-де болса
126. Ортақ ... ... ... ... бастап жиған мүліктері
б. сыйға тартақ мүліктері
в. мұрагерліктегі мүліктері
г. өз ... ... ... ... ... ... ... мүліктері
127. Жұбайлардың бірі қылмыс жасағанда қандай мүлік тәркіленеді?
а. ортақ мүлік ... жеке ... ... өз жалақысы тәркіленеді
г. сый-тартулар тәркіленеді
д. мұраға қалған мүлік тәркіленеді
128. Неке қандай жағдайларда тоқтайды?
а. ... бірі ... ... сот арқылы өлді ... ... бірі ... ... ... арыз ... жұбайлардың бірі үленіп кеткенде
г. жұбайлар ажырасып кеткенде
д. ... ... ... ... Жұбайын қандай мерзімде өлді деп жариялайды?
а. 3-жыл өткен соң
б. 2-жыл өткен соң
в. 1-жыл өткен соң
г. 6-ай өткен соң
д. іздеу ... ... ... Неке ... ... ... бұзылады?
а. жұбайлардың арасында келіспеушілік болғанда, кәмелеттік ... ... ... жұбайлардың бірі қайтыс болса
в. 18-ге толмаған балалары болса
г. балалары болмаса
д. жұбайлар өз ара сотқа барамыз деп шешсе
131. ... ... үшін ... ... ... ... 5-айға дейін
в. 6- айға дейін
г. 2-аптаға дейін
д. 1- айға дейін
132. ... ... ... ... АХАЖ органдарында бұзылуды айтамыз
б. жұбайлардың өздері ажыраса салуын айтамыз
в. бірге некеде болмауын ... ... ... жыл бірге тұмауын айтамыз
д. некенің мұсылманша бұзылуын айтамыз
133. Неке қандай жағдайда АХАЖ-да ... ... ... ... ... өзара келіссе, сот арқылы
жұбайлардың бірін ақыл-есі төмен деп тапса, із түссіз ... ... 3- ... көп ... бас ... ... толмаған балалары болса, неке контрактын ... бірі 5 ... көп ... сотталса
в.жұбайлар 3 жылдан астам уақыт бірге тұрмаса, балаларын бөлісе
алмаған болса, 2 жылға бас ... ... ... ... болса,18-ге толмаған балалары болса
д.егер неке контракты жасалған болса
134. Некені АХАЖ-да бұзғандағы жарасу мерзімі:
а. 1-айға дейін
б. 2-айға дейін
в. 3-айға дейін
г. 2 ... ... арыз ... ... ... ... деп табу үшін ... прокурор, жұбайлар, олардың ата-аналары, қамқоршы-қорғаншы
органдар бере алады
б. жұбайлардың ... бере ... тек ... бере ... тек ... ғана бере ... тек сот органдары ғана арыз бере алады
136. Материалдық көмек алу үшін (алимент);
а. ажырасу шарт емес
б. ... ... ... ... ... керек
г. барлық жауап дұрыс
д. заң бұл мәселені ... ... ... 2-балаға 33%, 3-және оданда көп балаға 50% өндіріледі
б.1-балаға-25%, 2-балаға 50%, 3 және ... көп ... ... ... 2000 ... 2 ... 4000 ... 3 және оданда көп
балаларға 5000 теңгеден аспайды
г.1 балаға 25%, 2 балаға 40%, 3 және одан да көп ... ... ... 20%, 2 ... 30%, 3 және одан да көп ... 50%
өндіріледі
138. Еңбекке жарамды, кәмелеттік жасқа толған балалары ата-аналарына
алиментті:
а.еңбекке жарамсыз, көмекке мұқтаж болса береді
б.алимент төлемейді өйткені, олардың зейнет ... ... ... ... ... кетуге құқығы бар
д.тек көмекке мұқтаж болғанда ғана төлейді
139 ... ... ... ... бала тәрбиесіне немқұрайлы қараса, қатыгездік көрсетсе, қайыр
сұрауға мәжбүрлесе, балалар үйінен алуға бас ... ... ... ... ... ... төлеуден бас тартса айырылады
г. оқытпаса айырылады
д. еңбекке баулымаса айырылады
140. Ата-аналық құқығынан айыра ... ... тек сот ... ... тек ... да ... тек қамқоршы-қорғаншы органдарында айырыладыг.
г. тек әкімшілік тарапынан айырылады
д. ата-ананың құқығынан айыруға ... ... ... Ата-аналық құқығын қалпына келтіре алатын орган;
а. тек сот арқылы қалпына келтіреді
б. тек әкім ғана қалпына келтіре ... тек ... ... ... қалпына келтіреді
г. тек АХАЖ-да ғана қалпына келтіреді
д. ата-аналар өз әрекетімен құқығын қалпына ... Бала ... алу үшін ... ... ... жасқа толған, ата-аналық құқығынан айырылмаған болуы
тиіс
б. 18 жасқа толған, жұмыс істейтін болуы тиіс
в. міндетті ... 20 ... ... болуы тиіс
г. өз баласы болмауы тиіс
д. 19 жасқа толған кез-келген адам асырап ала ... ... ... ... 14 ... дейін тағайындалады
б. 14-15 жасқа дейін тағайындалады
в. 16 ... ... ... 13 ... дейін тағайындалады
д. 18 жасқа дейін тағайындалады
144. Неке контракты:
а. нотариуста бекітіледі
б. АХАЖ-да бекітіледі
в. сотта бекітіледі
г. әкімшілікте ... ... ... ... ... Міндеттеменің объектісіне:
а. іс-әрекет, мүлікті табыс ету, ақы ... ... ... ... тек жұмыс атқару жатады
в. іс-әрекет жатады
г. уәде жатады
д. адамдар жатада
146. Міндеттеменің мазмұны ... ... ... мен ... ... ... айтамыз
в. мүліктерді айтамыз
г. кодекстерді айтамыз
д. объекттерді айтамыз
147. ... ... бір ... екі жақты
б. бір жақты
в. екі жақты
г. үш жақты
д. тараптар көрсетілмейді
148. Азаматтық құқықтық қатынастың ... ... ... ... ... ... ... жер қойнауынан алынған пайдалы қазбалар
д. уәде
149. Жеке еңбек шартының тараптары
а. еңбеккер, еңбек беруші
б. еңбеккер, ішкі тәртіп
в. еңбек беруші, еңбек ... ... ... ... ... ... ... ішкі еңбек ережесін мойындау
150. Жеке еңбек шартының мазмұны:
а. тараптардың құқықтары мен міндеттері
б. ... ... ... еңбек дауын қараудың тәртібі
г. еңбеккердің міндеттері
д. еңбек берушінің құқықтары
151. Жеке еңбек шарты қандай мерзімге жасалады?
а. шектеулі, шектеусіз, нақты бір ... ... ... ... жасалады
в. шектеулі мерзімге жасалады
г. 5 жылдық мерзімге ... 1 ... ... жасалады
152. Келісім комиссиясында арыз қанша уақытта қаралады?
а. 3 ... 5 ... 1 ... 2 ... 1 ... мерзімде қаралады
153. Қ.Р. азаматтығы жоқ адамдардың құқықтарымен міндеттері қалай
қорғалады?
а. Қ.Р. азаматтарымен бірдей
б. ... ... ... ... біздің еліміздің құқығымен қорғалмаиды
д. міндеттері жоқ
154. Құқық қай кезеңде туындады ?
а. мемлекетпен қатар
б. мемлекеттен бұрын
в. мемлекеттен кейін
г. ежелгі қауымдық ... ... ... ... ... белгілеріне жатады:
а. қатаңдық, міндеттілік, қағидалық, жүйелігі
б. мемлекетпен байланысы, ... ... ... ... ... ... ... нақтылық
д. қатаңдық, сәйкестене анықталуы
156. Жұмысқа қабылдау жасы:
а. 16 ... 14 ... 15 ... 17 ... 18 ... ... Мерзімінен тыс жұмыс 1-жұмыс күнінде:
а. 2 сағаттан аспайды
б. 3 ... ... 4 ... ... 5 ... ... 1 сағаттан аспайды
158. Тәртіптік жазаның түрлері қайсысы?
а. ескерту, сөгіс, еңбек шартын ... ... ... қатаң сөгіс
в. қатаң сөгіс, жұмыстан шыару
г. жұмыстан шығару
д. қатаң сөгіс жариялау
159. Азаматтығынан қандай жағдайда айрылады?
а. адамның басқа ... ... ... ... ... т.б. ... басқа елдің азаматтығын алу
в. сатқындық жасаса
г. опасыздық жасаса
д. әділет басқармасына қызмет етсе
160. Қылмыстық жауаптылықтың негізіне не жатады?
а. қылмыс құрамы
б. қылмыскердің ... ... ... ... ... ... қылмыстың құралы
161. Үкімді кім шығарады ?
а. сот
б. прокурор
в. әділет басқармасының бастығы
г. тергеуші
д. адвокат
162. ... ... ... ... ... ... ... алады?
а. 2-айдан астам
б. 3-айдан астам
в. 1-айдан астам
г. 6-айдан астам
д. 1-жылдан астам уақыт ауырса.
163. Қандай жағдайда жұмыс беруші жұмысшыны жұмыстан босата ... ... ... ... ... бұзса, бір жұмыс күнінде 3 сағат қалса
б. жұмысқа ауырып келмесе, мас болып ... ... 1 ... ... ішкі ... ... жұмысқа 5сағат кешіксе
д. жұмыс орнында ұйықтап қалса
164. Кезекті еңбек демалысы бірінші жылы қанша күнтізбек күніне
сәйкес беріледі?
а. 18 ... 21 ... 24 ... 15 ... ... ... себепті жағдаймен өз қызметін атқармай, мемлекеттік
немесе қоғамдық жұмыстарды атқарғанда қандай төлем төленеді ... ... ... ... ... ... ақы
г. жәрдем ақы төлемі
д. орнын толтыру төлемі
166. Мемлекет пен ... ... ... ... «материалистік»
теорияны ұсынған:
а. К.Маркс
б. Ф.Аквинский
в. Сократ
г. Л.Брежнев
д. Кант
167. Екі жақты шарт дегеніміз не?
а. құқықтар мен ... ... ... екі ... ... ... шарты
в. екі тараптың құқықтарының болуы
г. екі тараптың міндеттерінің болуы
д. екі жақтың ... ... ... Сынақ мерзімі қанша уақытқа белгіленеді?
а. 3-ай
б. 1-ай
в. 2-ай
г. 3-апта
д. 2-апта
169. Жұмыстан қысқартылатын жұмысшылар қандай мерзімде қысқартылу
жөнінде ескертілуі тиіс?
а. 1-ай ... 2-ай ... 3-ай ... 21 күн ... 14 күн бұрын
170. Азаматтық заңдылықтардың қатынастары;
а. заттай және заттай емес қатынастарды реттеп отырады
б. еңбек қатынастарын реттеп отырады
в. әкімшілік қатынастарды ... ... ... ... жүйелерін реттеп отырады
д. азаматтардың құқықтарын реттеп отырады
171. Мәміле дегеніміз не?
а. ерікті құқықтық мөлшердегі іс әрекет
б. адамдардың ымыраға келуі
в. келісім шарт ... ... ... келісімі
172. Құқықтық қабілет дегеніміз не?
а. азаматтың құқықтары мен міндеттеріне ие бола алу қабілеті
б. азаматтың өз бетінше ... ... ... банктен несие алуы
г. өзін сотта қорғайалуы
д. шет елдің ... ... ... ... үшін жауаптылық неше жастан басталады?
а. 18 жас
б. 16 жас
в. 17 жас
г. 15 жас
д. 14 ... ... ... не (анықтама)?
а. жазалау қатерімен тыйым салынған, айыпты, қоғамға ... ... ... да бір ... ... әрекеттері
в. қоғамдық тәртіп бұзушылық
г. әкімшілік тәртіп бұзушылық
д. жұмыс орнында тәртіп бұзушылық
175. Некені бұзу үшін қай кезде екі жақтың келісімі керек?
а. сәби ... ... ... бірі ... ... ... ... өзін-өзі асырауға мүмкіндігі жоқ
г. балалары кәмелетке жетпейінше
д. 5- баладан көп болса
176. Ата-аналық құқықтан ... ... ... босатылмайды?
а. балаға алимент төлеуден
б. тәрбие беруден
в. балаға білім берден
г. баланы спортқа баулудан
д. міндеттің бәрінен құтылады
177. Қылмыстық құқықтың ... ... ... ... ... ... ... көлемін көрсетеді
в. қылмыстың мерзімін анықтайды
г. қылмыстың жасалу себебін айқындайды
д. қылмысты дәрежелейді
178. Қылмыстық құқықтың нормасының санкциясы:
а. жазаның түрі мен мөлшерін ... ... ... ... ... қылмыстың нақты түріне тоқталады
г. қылмыстың ауыр жеңілдігін байқатады
д. ... ... ... ... ... ... әдісі:
а. громматикалық
б. аутентикалық
в. ғылыми
г. практикалық
д. логикалық
180. Қылмыстың субъектісіне жататындар:
а. ақыл-есі дұрыс, ... ... ... ... жеке ... ... қатысы бар заңды тұлға, жеке тұлғалар жатады
в. қылмыс жасаған лауазым иелері жатады
г. қылмыс жасалу ... ... ... қылмыс орнынан табылған айғақты заттар жатады
181. Ұйымдасқан қылмыстық топтың қылмысы-бұл:
а. алдын-ала келісіп тұрақты түрде жасалған қауіпті қылмыс
б. бас ... ... ... табу мақсатында жасалған қылмыс
в. экономикалық сипаттағы қылмыс
г. кек қайтару мақсатында жасалған қылмыс
д. аса қатыгездікпен жасалған қылмыс
182. Құқықтың қызметтері ... ... тиым ... заңды игіліктерді қорғау
б. жаза қолдану, қамауға алу, айып пұл ... тиым ... ... ... ... ... ... орындату
д. қандайда бір жағымды әрекеттерге рұқсат беру
183. мемлекет пен ... ... ... ... ... ... ... Құқықтың қалыптасуының жолдары қандай?
а. нормативті актілер, үлгілер (прецедент), құқықтық әдеттер
б. салт-дәстүрлер, құқықтық әдетер
в.нормативті актілер, құқықтық қызмет, ережелер
г. ... ... сот ... ... қоғамдық тәртіп, құқықтық ережелер
185. Теріс қылық үшін жауптылықтың түрлері қандай?
а. әкімшілік жауаптылық, тәртіптік жауаптылық, азаматтық құқықтық
жауаптылық
б. ... ... ... ... ... ... мүліктік жауаптылық, тәртіптік жауаптылық, қылмыстық жауаптылық
г. қамау, мүліктік ... ... ... ... ... құқықтық жауаптылық, мүліктік жауаптылық
186. Заң бойынша құқық бұзушылық қандай түрлерге бөлінеді?
а. қылмыс, теріс қылық
б. ... ... ... ... ... қылмыстық жауаптылық
д. теріс қылық, тәртіп бұзушылық
187. Кодификация деген не?
а. құқықтық нормаларды құқық жасау ... ... ... ол кодекс
в. нормативті актілерді сырттай тәртіпке келтіру
г. заңдарды бір салдаға топтастыру
д. заңдарды қабылданған уақытына қарай топтастыру
188. Конституцияның қызмет ету ... ... заң ... ... қызмет, идеологиялық қызмет
б. азаматтардың бостандығын қорғау, саяси қызмет
в. барлық заңдардың салалық базасы қызметі
г. азаматтардың құқықтарын қорғау қызметі,
д. ... заң ... ... ... ... ... ... Конституция саяси режимнің сипатына қарай қалай бөлінеді?
а. демократиялық, демократиялық емес
б. унитарлы, демократиялық
в. ... ... ... ... ... ... жазбалы емес
190. Конституциялық құқықтық қатынастарды реттеу үшін қолданылатын
әдістер:
а. ... ... ... ... ету, тану ... ... тыйым салу, құқық қорғау, бостандықтарға кепіл болу әдістері
қолданылады
в. міндеттеу, ... ... ... ... ету ... рұқсат ету, міндеттеу әдістері қолданылады
д. тыйым салу, құқық қорғау әдістері қолданылады
191. Аптадағы қалыпты жұмыс ... ... ... 40 ... 45 сағат
в. 30 сағат
г. 35 сағат
д. 36 сағат
192. Дотация дегеніміз:
а. жетпей жатқан қаржының орнын ... ... ... ... ... ... бір мақсатқа жұмсалған ақша
г. бюджеттен бөлінетін қаржы
д. несиеге берілетін ... ... ... ... ... ... беру
в. белгілі бір мақсатқа жұмсалатын қаражат
г. шығынның орнын толтыру
д. артық ... ... ... ... ... қызметі:
а. басқару және құқық қорғау
б. жаза қолдану
в. үй беру
г. бақылау , тексеру
д. мәжбүрлеу, тексеру
195. Әкімшілік көлденең қатынаста субъекттер:
а. тең ... ... ... болады
в. бір-біріне бағынышты болмайды
г. мәртебесі үстем болады
д. бір-бірімен байланыспайды
196. Әкімшілік ... ... ... ... сот арқылы да, сотсыз да жүзеге асырылады
б. тек сот арқылы жүзеге асырылады
в. тек сотсыз жүзеге асырылады
г. ... ғана ... ... тек ... қызметкерлері жүзеге асырады
197. Әкімшілік жауапкершілікке тартылатындар:
а. жеке тұлға, заңды тұлға
б. тек қана адамдар
в. тек қана мекемелер
г. тек ... ... ... ... Әкімшілік жазаның түрлері:
а. ескерту, айып салу, өтемін төлеп алып қою, ... ... ... әкімшілік қамау, лицензиясынан
айыру
б. ескерту, бас бостандығынан айыру, ... ... ... ... ... ... өтемін төлеп алып қою, ескерту , материалдық жауапкершілікке
тарту, тәркілеу, айып салу
г. ... ... ... ... ... ... ... қызметтен босату, тәртіптік жаза қолдану
199. Әкімшілік қамау қандай мерзімге жасалады?
а. 15 ... 35 ... 40 ... 20 ... 25 ... ҚР ... ... бірі:
а. сенат
б. насихат
в. конгресс
г. жоғарғы кеңес
д. жоғарғы сот
201. Жұмысқа жаңа қабылданған жұмысшының еңбек кітапшасы қандай
мерзімде арналуы қажет?
а. 5 күн
б. 7 ... 10 ... 3 ... 21 күн
202. Жұмыс беруші, жұмысшының жұмыс жағдайының өзгеретінін қандай
мерзімде ескертуі қажет?
а. 1 ай
б. 2 ай
в. 2 ... 21 ... 15 ... Әкімшілік жауапкершілікке қанша жастан тартылады?
а. 16 жас
б. 15 жас
в. 14 жас
г. 18 жас
д. 20 жас
204. Қылмыстың ... ... ... ... ... жақ, ... ... жақ
б. нақтылы істелген қылмыс, айғақ
в. айыпты адамның кінәсі,
г. қылмыстың объективті жағы, субъективті жағы
д. қылмыстың түрі, дәрежесі, айыбы
205. Қылмыстың субъективті жағы ... ... ... кінәсін, мақсатын айтамыз
б. қылмыс жасағандағы құралын айтамыз
в. қылмыс жасаудың тәсілін ... ... ... ... ... ... ... оқталу
206. Әрекет қабілеттілігі дегеніміз:
а. өзінің іс-әрекетімен азаматтық құқықтары мен міндеттерін жасап ... ... ... өз ... ие ... конституциялық құқықтарын жүзеге асыру
г. өзінің іс-әрекеттерімен азаматтық құқықтарын артыру
д. ... ... ... ... ... Заңды тұлғаға жататындар:
а. мекемелер, кәсіпорындар,
б. адамдар мен азаматтар
в. прокурор, тергеуші, адвокат
г. сот және ... ... бәрі ... ... ... ... органдарын кім басқарады?
а. әкім
б. билер
в. болыс
г. үкімет
д. ұжым басшысы
209. Өкілдік және заң шығару органдарына жататындар:
а. парламент
б.кеңес
в. үкімет
г. жоғарғы ... бас ... ... ... ... пен ... ... болуының қандай
концепциясын ұсынды?
а. теологиялық
б. күш көрсету
в. психологиялық
г. материалистік
д. келісімдік
211. Т.Гоббс, Дж.Локк, Ж.Руссо мемлекеттің пайда болуының қандай
теориясын дамытты?
а. келісім-шарт
б. ... ... ... ... ... мемлекеттік органдар сайлау жолымен құрылады?
а. ҚР парламенті
б. үкімет
в. сот
г. бас прокурор
д. жоғарғы сот
213. Тонау, ұрлық ... үшін неше ... ... 14 ... 15 ... 16 жастан
г. 18 жастан
д. 21 жастан
214. Есі дұрыс емес деп танылған адамға сот медициналық мәжбүрлеу
шараларын қолдана ма?
а. қолданады
б. ... ... ... ... тек ... ... Адам қылмысты соңына жеткізуден өз еркімен бас ... ... ... ... ... ... тартылады
в. сот шешеді
г. кейбір жағдайларда
д. айрықша жағдайларда
216. Мүлікті тәркілеу жазаның қай түріне жатады?
а. қосымша
б. негізгі жаза
в. ... ... ... алу шарасы
д. ескерту шарасы
217. Құқықтық мемлекеттің белгілерін атаңыз;
а. заңның үстемдігі,адамдардың құқығы мен ... ... ... ... ... мемлекетті президенттік басқару
г. әртүрлі ұлттар мен халықтардың болуы
д. мемлекеттік ... ... Жеке ... ... ... аталғанның бәрі
б. белгісіз мерзімге
в. белгілі мерзімге
г. белгілі бір жұмысты атқаруға
д. 3 жылға
219. Еңбек құқығының ... ... ... ету ... ... тәртібін сақтау, еңбекті қорғау
б. еңбек ету, еңбек ақысын талап ету,
в. ... ... ... еңбекпен қамтамасыз ету, мамандықты таңдау
г. еңбекті қорғау, еңбек ақысын талап ету
д. мамандықты ... ... ... ... ... ... ... жататындар:
а. жұмыс беруші және жұмысшы
б. жұмыстың түрлері
в. ҚР еңбек туралы заңы
г. еңбеккерлер,
д. қызметкерлер
221. Ұжым ... ... ... ... ... комитеті, мекеме жетекшісі
б. ұжым мүшелерінің
в. ректор мен проректор
г. ұжым басшысы мен ... ... мен ... ... ... ... ауысарда жұмысшының келісімі сұрала ма?
а. сұралады
б. сұралмайды
в. кейбір ... ... өзі ... аталғандардың бәрі дұрыс
223. Жеке еңбек шартын бұзу негіздері
а. тараптардың бірінің талабымен, өз-ара келісуі, заңда қарастырылған
басқа да ... ... өз ... шешілетін мәселе
в. жұмыс беруші өз қалауынша шешеді
г. жұмысшы мен жұмыс беруші өз ара келіседі
д. ... ... ... да ... ... ... орай жұмысты атқарған бұрынғы жұмысшы орнына
қайта оралғанда:
а. ол жұмысқа қабылданып, оның орнындағы кейінгі жұмысшы босатылады
б. ол жұмысқа қабылданбайды өйткені ол ... ... ... оның ... істеп жатқан кейінгі жұмысшы жұмысын жалғастыра
береді
г. жұмыс беруші екі жұмысшыға да ... ... ... ... бұл ... ... беруші өз қалауымен шеше алады
225. Жұмысшы өз қалауымен жеке еңбек шартын бұзарда қандай мерзім
бұрын ескертуі тиіс?
а. 1 ай
б. 2 ай
в. 2 ... 1 ... 21 ... ... өз қалауымен жұмыстан кету жөнінде арыз беріп қойған
болса, қайтадан өз орнында қала ала ма?
а. қалуына болады
б. ... ... ... ... ... кету жөніндегі арызын қайтып алады
д. жұмысшы жұмыссыз қалады
227. ... ... ... ... қандай?
а. 22 сағат пен таңғы 6-ның арасы
б. 23 сағат пен таңғы 7-нің арасы
в. 21 сағат пен ... 5-тің ... 22 ... пен ... 8-дің ... 23 ... пен таңғы 8-дің арасы
228. Қандай мәміле заңсыз болады?
а. ... ... ... 14-ке толмағандардың, заңның талабына сай
емес
б. ақыл-есі дұрыс ... 18-ге ... бір ... ... қарапайым адамдардың жасаған мәмілесі
г. құқықтық сауаты төмен адамдардың
д. ... ... сай ... 18-ге ... ... ... жауаптылық туралы жазбаша шарт жасасу үшін
заңдарда белгіленген жас ... 18 ... 17 ... 16 ... 15 ... 14 ... ҚР азаматтарының міндеттерін көрсетіңіз:
а. барлық жауап дұрыс
б. салықтар мен алымдарды төлеу
в. ҚР қорғау
г. ҚР рәміздерін
д. ... ... ... құрметтеу
231. ҚР Президенті қанша жылға сайланады?
а. 5 жыл
б. 6 жыл
в. 5 жыл
г. 4 жыл
д. 5.5 жыл
232. Неке, отбасы,ана,әке және бала ... ... ... ... ... ... ... соттың
д. ішкі істер бөлімінің
233.Жұбайлардың әрқайсысы мамандықты таңдауға құқылы:
а. өз ... ... ... отбасы мүшелерінің шешімімен
г. ата-ананың рұқсатымен
д. жұмыс берушінің рұқсатымен
234. Ертедегі гректің «конституция» сөзі қандай ұғымды ... ... ... ... егемендік
г. негізгі заң
д. құқық
235. ҚР негізгі заңы
а. Конституция
б. қаулылар
в. жарғылар
г. жарлықтар
д. жауаптардың бәрі дұрыс
236. Қазақстан Республикасының алғашқы Конституциясы қашан
қабылданды?
а. 1993 ж. 28 ... 1991 ж. 16 ... 1991 ж. 17 ... 1987 ж. 9 ... 2001 ж. 21 ... ҚР ... ... конституция
б. кодекс
в. қаулы
г. нормативті актілер
д. жарғылар
238. ҚР соңғы Конституциясы қашан қабылданды?
а. 1995 ж. ... 1995 ж. ... 1995 ж. ... 1998 ж. ... 1991 ж. ... ҚР сайлау жүйесі қандай түрде өткізіледі?
а. жабық түрде
б. ашық түрде
в. еркін түрде
г. тепе-тең түрде
д. дұрыс жауап жоқ
240. Мәслихат ... ... ... ... 4 ... 5 жыл
в. 7 жыл
г. 3 жыл
д. 6 жыл
241. Гипотеза, диспозиция ненің құрылымы?
а. құқықтық нормалардың құрылымы
б. құқықтық қатынастардың ... ... ... ... ... жарлықтарының құрылымы
д. жауаптардың барлығы дұрыс
242. Тараптар келісімге қол ... ... шарт ... неше ... 2 ... 1 ... ауызша
г. 3 дана
д. жауаптардың бәрі дұрыс емес
243. Қызметкер жеке еңбек шартының талаптарына сәйкес ... ... ... ... қандай уақыт болып есептеледі?
а. жұмыс уақыты
б. демалыс уақыты
в. үзіліс
г. тынығу уақыты
д. келісім-шарт жасайтын ... ... қос ... бар ма?
а. жоқ
б. бар
в. болған
г. алып тастаған
д. жауаптардың бәрі дұрыс
245. Қылмыстық құқықтың жалпы бөлімі ... ... ... ... түрлері
б. лауазымды адамдардың қылмыстарын
в. өте ауыр қылмыстарды
г. қылмыстың себептерін
д. адам өлтіруді зерттейді
246. Еңбеккерге ... ... үшін ... ... ... 1 ... 2 ... 1.5 сағ.
г. 45 мин
д. уақытын әркім өзі белгілейді
247. Қазақ хандығындағы алғаш қағаз бетіне түсірілген заңдар жинағы:
а. жеті ... ... ... ... ... Есім ханның ескі жолы
г. әдет ғұрыптар
д. Абылай ханның жарлығы
248. Құқықтық мәртебе...
а. Республика азаматының құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы
б. Республика ... ... ... ... азаматтарының міндеттерінің жиынтығы
г. лауазымдық қызметке ие болу
д. қоғамдық құбылыстарды реттеу үшін
249. ҚР-дағы мемлекеттің бірден-бір қайнар көзі:
а. халық
б. президент
в. депутаттар
г. құқықтар
д. ... ... ... ... ... бәрі ... ... тәртіпті сақтау
в. меншікті қорғауды қамтамасыз ету
г. азаматтық құқық субъектілерінің тең ... жеке және ... ... ... және ... ... түрлері
а. бір жолғы, арнаулы және жалпы
б. мүліктік
в. мемлекеттік және жеке
г. тіке және көлбеу
д. ауызша және жазбаша
252. Азаматтар үшін жалпы ... қою ... 3 ... 1 жыл
в. 2 жыл
г. 6 ай
д. 1 ай
253. Талап қою ... ... адам ... ... ... қорғалатын мүдденің бұзылуынан
туындайтын талаптың қанағаттандырылуы мүмкін болатын уақыт кезеңі
б. тұлғалар арасында шарт жасау үшін берілетін мерзім
в. банктен несие алу үшін ... ... ... бұзу үшін сотқа арыз беретін мерзім
д. жұмысқа тұру үшін берілетін мерзім
254. ... ... сөзі ... ... ... ... орнату
б. заңдар, дәстүр
в. соттау, қамау
г. құқық қорғау
д. міндеттер мен құқықтар
255. Әкімшілік құқықтың әдістері:
а. рұқсат етуші, міндеттеуші, тиым салушы
б. тәрбиелеуші, тәртіпке ... ... ... ... құқық қорғаушы
г. мідеттеуші, талап етуші
д. тапсырыс беруші, міндеттеуші
256. Әкімшілік шаралардың түрлері:
а. барлық жауап дұрыс:
б. ескерту, айып ... ... ... ... ... мүлікті тәркілеу, арнайы құқығынан айыру
д. әкімшілік қамау, лицензиясынан айыру
257. ... ... ... ... ... нақты құқықтық нормалар жоқ, тек принципті ережелер
жариялайды, заңдар нақты құқықтық қатынастарды реттейді
б. декларация бұл болашақты бағдарлау үшін жазылған акт, ал заң ... ... ... ... декларация бұл президенттің халыққа жолдауы, ал заң жазбаша
түрдегі акт
г. жауаптардың бәрі дұрыс
д. жауаптардың бәрі дұрыс емес
258. Азаматтық құқық ... ... ... ... және жеке ... ... тауар ақша қатынастары
б. консенсуалды, реалды қатынастар
в. еңбек және әкімшілік қатынастар
г. халықаралық қатынастар, ... ... ... ... ... шығару
259. Азаматтық заңдылықпен тауар ақша қатынастары реттеле ме?
а. реттеледі
б. реттелмейді
в. жартылай
г. соттың шешімімен
д. мүмкін
260. Азаматтық құқығының пәнін құрайтын қатынастар:
а. тауар-ақша, ... ... емес жеке ... ... ... ... алу ... затты сату, сатпау мәселесі
г. заттай емес қатынастар
д. мұрагерлік
261. Өкілдік дегеніміз:
а. бір адамның атынан өкілдік ету үшін ... бір ... ... ... жұмыс бабымен елші болып бару
в. келісім-шарт
г. сенім хат
д. бөтен біреудің жұмысын істеп ... ... ... ... ... ... ақша, мүлік, қатынастың себепшісі
б. азаматтар, азаматтығы жоқтар
в. мекемелер, ұжымдар, фирмалар
г. заңдар, жарғылар
д. мәміле
263. Азаматтық ... ... іске ... ... ... ... ... сотпен
г. аралық сотпен
д. ішкі істер басқармасымен
264. Орта ғасырларда феодалдық ... ... ... қалай аталды?
а. конституция
б. декрет
в. консенсус
г. концепция
д. институттар
265. Әкімшілік құқықтың бөлімдері:
а. жалпы және ерекше
б. ... және ... ... және негізгі
г. жалпы және арнаулы
д. жалпы және ... ... ... әдістері:
а. рұқсат етуші, міндеттеуші, тиым салушы
б. рұқсат етуші, құқық қорғаушы, үйретуші
в. ... ... ... шек қоюшы, бостандық беруші, рұқсат етуші
д. рұқсат етуші, еңбекпен қамтамасыз етуші
267. Ел ішіндегі және сыртқы қарым-қатынастарды реттейтін ... ҚР ... ... ... ... сенатор
д. министр
268. ҚР Парламентінің негізгі қызметі:
а. заң шығару
б. заңның орындалуын қадағалау
в. заңның орындалуын бақылау
г. соттардың ісін тексеру
д. ... ... ... ... ... ... басқару дегеніміз:
а. жауаптардың бәрі дұрыс
б. салық жүйесін ұйымдастыру
в. салық қатынастарын реттеу
г. салық құрылымын реттеу
д. ... ... ... реттеу
270. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің негізгі қызметі:
а. ұлттық қауіпсіздікті, мемлекеттік қауіпсіздікті қамтамасыз ету
б. президент және ... ... ... мемлекеттік және әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету
г. барлық жауап дұрыс
д. барлық ... ... ... Ішкі істер органдары бөлімдерінің жүргізетін құқықтық
формулалары
а. балық жауап дұрыс
б. әкімшілік тәртіпті сақтау
в. жедел іздестіру жұмыстары
г. қылмыстық іс-жүргізу
д. қылмыстық жазаларды ... ...... ... ... асырушы орган:
а. ішкі істер бөлімі
б. әкімшілік
в. салық инспекциясы
г. министрлік
д. барлық жауап дұрыс
273. ... және ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік комитеті
б. ішкі істер органдары
в. прокуратура
г. сот органдары
д. жауаптардың бәрі дұрыс
274. Республика азаматының басқа мемлекеттің азаматтығында ... ... ... ... бұл ... ... қарастырылмаған
г. жауаптардың бәрі дұрыс
д. жауаптардың бәрі дұрыс емес
275. Адам құқықтары мен бостандықтары .............деп танылады.
а. абсолютті
б. негізгі
в. ерекше
г. заңды
д. қажетті
276. Неке мен ... ана мен әке және бала ... ... ... министрліктің
г. үкіметтің
д. соттың
277. Орта білім алу ........
а. міндетті
б. құқығы
в. мүмкіндігі
г. бостандығы
д. еркі
278. Сенат депутаттарының өкілеттік мерзімі:
а. 6 жыл
б. 5 жыл
в. 4 ... 7 ... 5.5 ... ... ... өкілеттік мерзімі:
а. 5 жыл
б. 6 жыл
в. 4 жыл
г. 3 жыл
д. 7 жыл
280. Үкімет ҚР-ның ..........билігін ... ... ... ... ... ... ... Бас прокурордың өкілеттік мерзімі:
а. 5 жыл
б. 4 жыл
в. 6 жыл
г. 7 жыл
д. зейнеткерлікке шыққанша
282. ҚР азаматтығы тоқтатылады:
а. ҚР азаматтығынан ... ... ... ... ... ... тұрып басқа мемлекетке жұмысқа тұрса
г. шет елге көшіп кеткенде
д. шет ... ... ... ... арыздар кімнің атына беріледі?
а. ҚР Президентіне
б. миграция бөліміне
в. Парламентке
г. ... Ішкі ... ... ... ... арыздар қандай мерзімде қаралады?
а. 6 ай
б. 5 ай
в. 1 жыл
г. 5 жыл
д. 3 ... ... ... ... ... бәрі ... адам мен ... құқығы мен бостандығын қорғау
в. мекемелердің меншігін, құқығын қорғау
г. қоғамдық тәртіп пен ... ... ... ... Қазақстан Республикасының территориясын қорғау
286. Қылмыстың объектісі дегеніміз:
а. қылмыстық заңмен қорғалатын әлеуметтік ... ... ... қылмыстың ауырлық дәрежесі
г. жәбірленуші
д. қылмыс жасаған адам
287. Қылмыстың объективті жағы:
а. әрекет, әрекетсіздік , қылмыс жасаудың жолы, тәсілі, ... ... ... жеке тұлға
в. қылмыстан зардап шеккен адам
г. қылмыс жасаудағы қатыгездік
д. қылмысты жасаған адам
288. Құқықтың жүйесі дегеніміз..........
а. оның ішкі ... ... ... құқық қорғау
г. құқықтық тәртіпті орындау
д. құқықтық нормалар
289. Қылмыстық құқықтың нормалары бөлінеді:
а. жалпы және ерекше
б. жалпы және ... ... және ... ... және ... ... және ... Қылмыстық жауаптылыққа тартуға негіз:
а. қылмыстың құрамының элементтерінің болуы
б. қылмыскердің ... ... ... ... ... қоғамға қайшы әрекеттері
д. қылмыстық жауаптылық жасына жетуі
291. Қылмыс жасау туралы ойлаған ойына жауаптылық бола ма?
а. болмайды
б. болады
в. кейбір жағдайларда
г. ... ... ... ... заң бұл ... ... ... санкциясы:
а. жазаның түрін, мөлшерін көрсетеді
б. қылмыстық оқиғаны байқатады
в. жазаға анықтама береді
г. қылмыстық заңға түсінік береді
д. кінәлінің айыбын байқатады
293. ... ... ... ... өзін ... тарту
б. жауапқа ата-анасын тарту
в. жауапқа басқа адамды ... ... ... дәлелдеу
д. айыбын мойнына қою
294. Қауыптілік дәрежесіне қарай қылмыстың ... ... онша ауыр ... ... ... ... ерекше ауыр
б. онша ауыр емес, орташа ауыр, аса ауыр, ерекше ауыр
в. онша ауыр ... ... ... аса ... ... қылмыс
г. орташа ауыр, аса ауыр, айрықша ауыр
д. онша ауыр емес, ауырлығы орташа, айрықша ауыр
295. Жаза дегеніміз соттың үкімі ... ... ... ... мәжбүрлеу
б. жазалау
в. кінәләу
г. айыптау
д. қамау
296. Әскери қызмет бойынша шектеу - жазаның қай түріне жатады?
а. негізгі жаза
б. қосымша жаза
в. ... ... ауыр ... ... жаза
297. Түзеу жұмыстары – жазаның қай түріне жатады?
а. негзгі
б. қосымша
в. айрықша
г. алғашқы
д. ерекше
298. Мелекет функциясы ...........болып ... ішкі және ... ішкі және ... ішкі және ... ішкі және ... ішкі және ... ... субъективті тұрғыдан түсіну:
а. әрекет еркіндігі
б. құқықтылық
в. жауаптылық
г. қағида
д. ереже
300. Құқықтың қайнар көзі:
а. құқықтық әдеттер, сот ... ... ... ... ... құқықтық актілер, құқықтық әдеттер, ережелер
в, қаулылар, ережелер, әдет-ғұрыптар, шешімдер
г. нормативтік құқықтық актілер, жарғылар, шешімдер
д. ... ... ... ... ... ... белгілері:
а. қоғамға қауіптілігі, заңға қайшылығы, айыптылығы, жазаланатындығы
б. қылмыстың ауырлығы, ... ... ... ... ... жасауы
г. заңға қарсы әрекет, әрекетсіздік
д. жазаланатындығы, кінәлілігі, айыптылығы, қатыгездік
302. Қасақана қылмыс жасаудың сатысы:
а. қылмысқа дайындалу, қылмысқа оқталу, аяқталған қылмыс
б. қылмыс ... ... ... ... ұйымдасқан топ болып қылмыс жасау, қылмысының ауырлығы
г. қылмыс жасауға дайындалу, қылмысты соңына жеткізу
д. қылмыс жасауды ұйымдастыру, қылмыс жасауға ... ... ішкі ... жататындар:
а. барлық жауап жатады
б. мәдени – тәрбие жұмыстары, әлеуметтік қызмет көрсету
в. құқық тәртібін сақтау
г. экологияны қорғау, табиғатты тиімді ... ... ... ... ... ... Азаматтық құқықпен реттелетін қатынастар:
а. тауар – ақша, мүліктік, мүліктік емес жеке қатынастар
б. мүліктік қатынастарға байланысы жоқ мүліктік емес ... ... ... ... ... салу ... ... арасындағы келісім шарт
д. тауар өткізу, ақша табыс ету шарты
305. Азаматтық ... ... ... азаматтар, заңды тұлғалар, мемлекет, әкімшілік-аумақтық бөліністер
б. мекемелер, ұжымдар, фирмалар, кәсіпорындар, фирмалар
в. адамдар, шет елдіктер
г. тек қана жеке тұлға
д. тек қана ... бола ... ... тұлғалар .....................ұйымдарынан тұрады
а. коммерциялық , коммерциялық емес
б. заң органдары
в. адвокаттар
г. ... ... ... ... ... ... ... қамтиды:
а. жауаптардың бәрі дұрыс
б. мақсаты, міндеттері, азаматтық құқықтық қатынастар
в. ... ... ... ... ... ... мен
әдістері
г. азаматтық құқықтың субъектілері мен объектілері, мәміле, өкілдік,
сенімхат
д. азаматтық құқықтағы мерзімдер, меншік құқығы, міндеттемелер,
шарттар
308. Азаматтық құқықтық қатынастың объектілеріне ... ... ... мен ... ... азаматтар
в. мекемелер, фирмалар
г. азаматтар, ақшалар
д. азаматтар мен мекемелер
309. Әрекет қабілеттілігі шектеулі ... 14-18 ... 13-17 ... 15-18 жас
г. 15-20 жас
д. 14-19 жас
310. Талап қою мерзімін ... ... ... ... прокуратура
в. адвокат
г. нотариус
д. полиция
311. Міндеттеменің объектісіне жататындар:
а. жауаптардың бәрі дұрыс
б. жұмысты орындау
в. мүлікті беру
г. ақша төлеу
д. ... ... ... ... ... көзі:
а. ҚР Конституциясы, ҚР еңбек туралы заңы, еңбек заңына сәкес
нормативтік актілер
б. ҚР Конституциясы, жұмысқа қабылдау туралы бұйрығы
в. ... ... ... ... туралы бұйрығы
г. нормативтік актілерге сәйкес жұмыс атқару
д. ұжым шарты, жеке еңбек шарты
313. Еңбек құқықтық қатынастарының ... ... ... берушілер мен жұмысшылар
б. тек адамдар мен азаматтар
в. тек мекемелер
г. тек келісім шарттар
д. ... ... шарт ... ... қатысатын мүшелер:
а. тараптардың теңдігі сақталады
б. мүшелер тең болуы шарт емес
в. әкімшілікен көптеу болуы мүмкін
г. кәсіподақтан аздау болуы мүмкін
д. заң бұл ... ... ... ... ... ... рұқсаты сұрала ма?
а. сұралады
б. сұралмайды
в. сұраудың қажеті ... ... ... заң бұл мәселені ескермеген
316.Латынның «конфедерация» сөзі нені ұқтырады?
а.одақпен бірігу
б.саясатпен бірігу
в.экономика саласында бірігу
г.достық қарым қатынас
д.бірлесіп өмір сүру
317.Конституционализм ... ... ... ... мемлекет
идеяларын жүзеге асыру, халықтың пікірін ескеру қандай мемлекеттік
режимде негізге алынған?
а.демократиялық мемлекеттік саяси режим
б.социалистік мемлекеттік режим
в.монархиялық саяси режим
г.авторитарлық саяси ... ... ... ... есі ... ... жазалау жасына жеткен, айыпты жеке
тұлға:
а.субъект болады
б.объект болады
в.субъективті жақ болады
г.объективті жақ ... бәрі ...... ... ... ... ... ережелерінің (нормалардың) жиынтығы.
а.құқық
б.мемлекет
в.жарлық
г.Конституция
д.жарғы
320.Тік және көлбеу қатынастар құқықтың қай саласына қатысты?
а.әкімшілік құқық
б.қылмыстық құқық
в.азаматтық құқық
г.отбасы құқығы
д.еңбек құқығы.
321.ҚР құқық ... ... ... ... ... келтіру
б.мәжбүрлеу қызметі
в.міндетін жүзеге асыру
г.мәртебені жүзеге асыру
д. жазалау міндеті
322.Кінәліге қылмыстық жазаны тағайындайтын орган:
а.сот
б.нотариат
в.адвокат
г.полиция
д.прокуратура
323.Қүқық қорғау қызметінің ... ... ... ... ... ... қорғау органдарының негізгі бағыттары:
а.конституциялық бақылау, сот төрелігі, прокурорлық қадағалау, қылмыстық
қудалау, адвокаттық ... ... ... ... ... сот төрелігі, конституциялық бақылау, адвокаттық
қызмет, прокурорлық қадағалау
в.әділет органдарының қызметі, қылмыстық қудалау, сот төрелігі,
адвокаттық қызмет, конституциялық бақылау
г.адвокаттық қызмет, әділет органдарының ... ... сот ... ... қадағалау
д.конституциялық бақылау, сот төрелігі, әділет органдарының қызметі,
қылмыстық қудалау, адвокаттық қызмет
325.Құқық қорғау қызметінің қағидасы:
а.жариялылық
б.кешірімділік
в.құқықтық ... ... ... ... ... ... болу үшін қанша жасқа толу керек:
а.25 жас
б.20 жас
в.21 жас
г.30 жас
д.40 жас
328.Судьялардың ... ... ... жағдай:
а.депутаттыққа кандидат болып тіркелгенде
б.кәсіпкерлік жұмыспен айналысқанда
в.ауырып қалған жағдайда
г.өз қалауы бойынша тоқтатылуы
д.кезекті еңбек демалысына кеткенде
329.Криминалдық полиция ... ... ... ... ... ... іздеп табу
в.алдын алу
г.қылмыстарды ашу
д.қылмысты тексеру
330.Мемлекттің қаржылық қызметіне жататындар:
а.ақша жүесін ұйымдастыру, бөлу, пайдалану
б.ақша жүесін ұымдастыру, тарату, тағайындау
в.ақша ... ... ... жалақыны белгілеу
г.ақша жүйесін ұйымдастыру , тарату, әлеуметтік көмек көрсету
д.ұйымдастыру, салық жинау, бөлу
331.Мемлекеттік тіркеуден өткізуден түскен қаржы мыналардың қайсысына
жатады:
а.алымдарға
б.салықтарға
в.төлемақыларға
г.мемлекеттік бажға
д.жауаптардың бәрі ... ... ...... қай ... өндіріледі
а.барлық жауап дұрыс
б.қызметкердің табысы
в.дивиденттер
г.сиақылар
д.жинақтаушы зейнетақы төлемдері
333.Мемлекеттің қаржылық қызметінің ... ... ... ... ... ... қызмет
д.несиелік қызмет
334.Айналымнан құны жайылған ақшаларды алып тастап, оның орнына жаңа валюта
енгізу
а.нулификация
б.деноминация
в.девальвация
г.ревальвация
д.дотация
335.мемлекеттегі баждар ........ болып бөлінеді
а.мемлекеттік және кедендік
б.мемлекеттік және міндетті
в.мемлекеттік және ... және ... және ... өмір ... және ... ететін өсімдіктер жануарлар, су, ауа, жер
қойнауы ол-.........
а.қоршаған орта
б.экология
в.мемлекет
г.құбылыс
д.жауаптың бәрі дұрыс
337.Экология туралы ғылымды ең алғаш ұсынған ғалым:
а.Геккел
б.Аквинский
в.Гомер
г.Кант
д.Дарвин
338.Қазақстанда ... ... ... және ... қана ... ... әкімшілік басқару
д.ауыл шаруашылық министірлігі
339.Экология құқығында қолданылатын әдіс
а.императивтік, ... ... ... ... ... ... ортаның құқықтық нормаларын қанша топқа бөлеміз
а.3 топ
б.2 топ
в.4 топ
г.5 топ
д.1 топ
341.ҚР «атмосфералық ауаны қорғау» туралы заңы ... ... ... ... ... ... су кодексі қашан қабылданды
а.1993ж
б.1997ж
в.1995ж
г.2000ж
д.1998ж
344.Экологиялық құқық бұзушылықтың белгілері
а.барлық жауап дұрыс
б.кінәлілігі
в.құқыққа қайшы әрекет
г.қоғамға қауіптілігі
д.жазалатындығы
345.Экологиялық құқық бұзушылықтың ... ... ... ... ... мен ... мен заңды тұлға
г.табиғатты қорғауға жауаптылар
д.жауаптардың бәрі дұрыс
346.Қылмыстық, азаматтық істі сотта қарап шешу
а.сот төрелігі
б.сот қаулысы
в.сот ... ... ... ... ... күнде заңды күшіне енеді
а.10 күн
б.7күн
в.5күн
г.8күн
д.6күн
348.Сот үкімі қай кезеңде орындалуға жатады
а.заңды күшіне ... ... ... ... ... соң
г.жариялаған соң
д.бекіткен соң
349.Алдын ала тергеу жүргізу қандай жолдармен аяқталады
а.істі қысқарту, айыптау қорытындысын жазу
б.кінәлінің үстінен барлық айғақтарды жинау
в.қылмыстық оқиғаны анықтау
г.қылмыстық істерді ... ... ... ... ... қоюшы, жауапкер
б.адвокат, талап қоюшы
в.сот және прокурор
г.жауапкер, сот
д.сот, жәбірленуші
Негізгі әдебиеттер.
1.ҚР Мемлекет мен құқығының негіздері. Баянов Е. Алматы. 2003
2.Мемлекет және құқық ... ... Ғ. ... ... және ... ... ... М.Т. Алматы. 2001
4.Мемлекет және құқық негіздері. Абдуллина З.К. Алматы. 2001
5.Құқық негіздері. Баққұлов С.Д. ... ... ... құқығы. Ашитов З.О. Алматы. 2004
7.Мемлекет және құқық. Бейсебаева С.Б. Шымкент. 2001
8.Мемлекет және құқық негіздері. Дулатбеков Н. 2001
9.Құқық ... ... Қ.И., ... 2006
Қосымша әдебиеттер.
1.Назарбаев Н.Ә. Қазақстан – 2030 .Алматы. 1997
2.ҚР Конституциясының түсіндірме сөздігі. Алматы. 1996
3.ҚР Қылмыстық құқығы. ... А.Н. ... ... және ... Байданов Н. Алматы. 2001
5.Мемлекет және құқық теориясы. Сапарғалиев Ұ. Алматы. 2003
6.ҚР ... ... ... С.Қ. ... 2001
7.Азаматтық құқық. Төлеуғалиев Ұ.И. Алматы 2001
8.ҚР еңбек құқығы. Қағазов Қ. Алматы. 2000
9.Азаматтық ... ... С. ... ... ... құқығы. Айымханова Н. Алматы. 2002
11.ҚР еңбек құқығы. Шайбеков К.А. Шымкент-Түркістан 2007.
12.Ағдарбеков Т. Мемлекет және құқық теориясы.-Алматы, ... Қ.Д. ... және ... ... ... 1999.
14.Бейсебаева С. Б. Мемлекет және құқық теориясы. ... ... ... ... ... ... мемлекеттік егемендігі туралы Деклорация. Алматы. Қазақстан.1991
3.ҚР Азаматтық кодексі. Алматы. 2003
4.ҚР Қылмыстық кодексі.Алматы. ... ... ... ... туралы кодекс. Алматы. 2001
6.ҚР еңбек туралы заңы. Алматы. 2000
7.ҚР азаматтығы туралы Заңы. Алматы. 2001
8.ҚР отбасы және неке туралы Заңы. Алматы. ... ... ... Астана. 2007
Мұсабекова М.А.
ҚҰҚЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Редактордың аты-жөні
Баспасөзге қол қойылған ... ... XxY ... қағаз. Офсеттік мөр. Көлемі ... б.п.
Тираж ... дана. Тапсырыс № ... *
© ... ... ... ... ... университетінің
баспасы
М.Ауезов атындағы ОҚМУ баспа орталығы, Шымкент қ., Тауке хан даңг.5
*Көрсеткіш мәндері БО ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Статистика пәнінен оқу-әдістемелік жиынтық200 бет
Экологиялық құқық бұзушылық үшін жауапкершілік17 бет
Қазіргі кездегі мемлекеттік функцияның түсінігі және жіктелуі27 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
"Мендельдік емес генетика"3 бет
"қабылданған шешімді орындаудағы ұйымның функциясы"6 бет
100 көлеміндегі сандарды көбейту мен бөлу20 бет
3-сыныпта көбейту мен бөлуді игерту әдістемесі15 бет
AVR тегінденгі микроконтроллерларды пайдалану ерекшеліктері4 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь