Отырардың заттық мәдениеті

Зерттеудің көкейтестілігі: Бүкіл Шығысқа кеңінен танымал болған Отырар қаласының тарихы қазақ халқының өмірінде ерекше орын алады. Себебі, Отырар тарихы, қазақ халқының тарихы болып табылады, қазақтың ұлт болып қалыптасқан алтын бесігі, отырықшы мәдениеттің ошағы, әлемдік мәдениеттің ірі орталықтарының бірі, дүниеде теңдесі жоқ Әбу Нәсір әл.Фарабидің туылған жері.
Отырар тарихы жайында көне грек оқымыстысы Птолемей араб пен парсының, түркінің жиһан кезген атақты географтары, шежіреші тарихшылары Әбу Исхақ Ибрахим, Әбу Райхан Мухаммад ибн Ахмед әл.Бируни, әл.Мақдуси, Якут әл.Хамауи, Әбу Джафар Мухаммад ат Дин, Әла ау.Дин Ата Малик Жуаини, Мухаммад бин Ахмед әл.Насауи т. Табари, Из ад Дин Әбу.л Хасан Әбу Ибн әль.Әсир, Фазалла Рашид ау.б. картаға түсіріп, тарихи деректер жазып қалдырған.
Ал біздің заманымызда Отырар тарихын В.В.Бартольд, А.К.Кларе, А.А.Черкасов, А.Н.Бернштам, Е.И.Агеева, Г.И.Пацевич, Ә.Марғұлан, А.Ма.шанов, К.Ақышев, К.М.Байпақов, Л.Б.Ерзакович, А.Әлімов, А.Алтаев, Ө.Жәнібеков, Ә.Дербісәлиев, т.б. зерттеген.
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың өзі ұсынған «Мәдени мұра» бағдарламасында 2004.2006 ж.ж. Бар мен жоғымызды түгелдеп, келер ұрпаққа аманаттау керектігі айтылған, сондай.ақ 2004 жылдың 30 қыркүйегінде тарихи Отырар жерін халықаралық туризм орталығына айналдыру мақсатында Үкіметіміздің 1009 шешімімен «Көне Оырардың өрлеуі» атты бағдарламасы қабылданды. Түптен келгенде осы мәдени іс.шаралардың барлығы орта ғасырда әлемдік деңгейге жеткен Отырар өркениетін тәуелсіз Қазақстан жағдайында қайта өркендетуге, Отырардың мәдени ескерткіштерін сақтап, оны өскелең ұрпақтың рухани игілігіне айналдыруға бағытталған. Ол игілік, сөз жоқ, біздің ұл қыздарымыздың парасатты, ұлттық тарихи құндылығымызды қастерлейтін, еліне адал азамат болып өсуіне септігін тигізері сөзсіз.
Зерттеудің мақсаты: Отырар өркениетінің заттық және рухани мәдениетінің қазақ таихында алатын орнын айқындау. Отырар өңірінен табылған археологиялық қазба байлықтары арқылы ежелгі ұлыстардың: сақтар, сарматтар, ғұндар, үйсіндер, қаңлалар, түрік, қарлұқ, оғыз, қыпшақтардың көшпелі отырықшы мәдениетінің аса жоғары болғанын көрсету. Отырардың заттық мәдениеті мен рухани мәдениетінің қазақ халқының мәденитін дамытудағы ролін айқындау.
Зерттеу пәні: Отырардың заттық және рухани мәдениеті тақырыпты архив материалдары мен жазба дерек материалдарымен толықтыру арқылы оның мазмұнын ашу керек.
Зерттеу міндеттері: Отырардың заттық және рухани мәдениетін зерттеу барысында Отырар өңірінде жүргізілген археологиялық қазба байлықтарын: саз, шыны, металл, сүйек, тас, ағаштан жасалған заттарды және қазба жүргізілген орындарда болып, зерттеудің теориялық қағидаларын және әдістемелік негіздерін анықтау.
        
        Зерттеудің көкейтестілігі: Бүкіл Шығысқа кеңінен танымал болған Отырар
қаласының тарихы қазақ халқының ... ... орын ... ... Отырар
тарихы, қазақ халқының тарихы болып ... ... ұлт ... ... бесігі, отырықшы мәдениеттің ошағы, әлемдік ... ... ... ... ... жоқ Әбу Нәсір ... ... ... ... ... көне грек ... ... араб пен
парсының, түркінің жиһан кезген атақты географтары, ... ... ... Ибрахим, Әбу Райхан Мухаммад ибн Ахмед әл-Бируни, әл-Мақдуси,
Якут әл-Хамауи, Әбу Джафар Мухаммад ат Дин, Әла ... Ата ... ... бин ... әл-Насауи т. Табари, Из ад Дин Әбу-л Хасан Әбу Ибн әль-
Әсир, Фазалла Рашид ау-б. картаға түсіріп, тарихи деректер ... ... ... ... ... тарихын В.В.Бартольд, А.К.Кларе,
А.А.Черкасов, А.Н.Бернштам, Е.И.Агеева, Г.И.Пацевич, Ә.Марғұлан, ... ... ... ... А.Әлімов, А.Алтаев,
Ө.Жәнібеков, Ә.Дербісәлиев, т.б. зерттеген.
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың өзі ұсынған «Мәдени мұра» бағдарламасында
2004-2006 ж.ж. Бар мен ... ... ... ... аманаттау
керектігі айтылған, сондай-ақ 2004 жылдың 30 ... ... ... ... ... орталығына айналдыру мақсатында Үкіметіміздің 1009
шешімімен «Көне Оырардың ... атты ... ... ... осы ... ... ... орта ғасырда әлемдік деңгейге
жеткен Отырар өркениетін тәуелсіз Қазақстан жағдайында қайта өркендетуге,
Отырардың ... ... ... оны өскелең ұрпақтың рухани
игілігіне ... ... Ол ... сөз жоқ, ... ... парасатты, ұлттық тарихи құндылығымызды қастерлейтін, ... ... ... ... ... тигізері сөзсіз.
Зерттеудің мақсаты: Отырар өркениетінің заттық және рухани
мәдениетінің ... ... ... ... ... Отырар өңірінен табылған
археологиялық қазба байлықтары арқылы ежелгі ұлыстардың: сақтар, ... ... ... ... қарлұқ, оғыз, қыпшақтардың көшпелі
отырықшы мәдениетінің аса жоғары ... ... ... ... мен ... ... қазақ халқының мәденитін дамытудағы ролін
айқындау.
Зерттеу пәні: Отырардың заттық және рухани мәдениеті ... ... мен ... ... материалдарымен толықтыру арқылы оның мазмұнын
ашу керек.
Зерттеу міндеттері: Отырардың заттық және ... ... ... Отырар өңірінде жүргізілген археологиялық қазба байлықтарын: саз,
шыны, металл, сүйек, тас, ағаштан жасалған заттарды және ... ... ... зерттеудің теориялық қағидаларын және әдістемелік
негіздерін ... ... ... ... ... ... туралы
жазылған жазба деректерді және әдебиеттерді пайдалану.
Отырардан табылған заттардың ... ... ... ... ... ... ... тайпалардың, қоғамның елдің ... ... ... ... Отырардың заттық және рухани ... ... мен ... ... ... ... ... отырып,
Отырар мәдениетіне байланысты тарихи жазба деректерді ... ... ... ... ... ... және ... мәдениеті туралы
архив құжаттарымен танысып, сондай-ақ сұхбаттасу, ... ... ... мазмұнын, сапасын арттырып, нәтижелерін қорытындылау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: Жұмыстың ғылыми жаңалығы ... ашып ... ... ... ... ... ... заттар
ғылыми айналымға пайдаланылды.
Жазба деректерді пайдалана отырып, зерттеулерді талдап, автордың ұзақ
уақыт ... ... ... мына мәселелер қарастырылды:
– Отырардың заттық және рухани мәдениеті үш ... ... ... ... ... ... қалыптастыруды
анықтау кезеңдері қарастырылды.
– Диссертациялық жұмыстың тақырыбына байланысты пайдаланылған жазба
деректер мен археологиялық қазба ... ... ... мен
жұмыс ғылыми негізде жүргізілді.
– Жазба деректер мен аңыздарда кейінгі зерттеуші ... ... ... орта ... әлемдегі ең ... бірі ... ... кітапханасы туралы жаңа материалдар
зерттеліп ғылыми жұмысқа енгізілді.
– Б.д.д. 3 мың жылдықтан ... б.д. 18 ғ. ... ... қаласының
гүлденуіне, оның көркейуіне Отырар суландыру жүйесінің ... Жер ... ең ... ... ... ... ... белгілі
болды.
– Отырардағы тұрғын үй құрылыстарын зерттеген К.Акишев, Л.Б.Ерзакович,
К.М.Байпаков еңбектеріндегі 2 ... ... ... бар ... ... үйінің бұрынғы үлгісі.
– Отырардың заттық және рухани мәдениетіне байланысты ... ... ... ... ... оған ... қазба жұмыстары
барысында табылған заттар дәлел болғаны байланыстырып көрсетілді.
Қорғалатын жұмыстың ғылыми маңызы: ... және ... сақ, ... ... түрік, қарлұқ, оғыз, қыпшақ, қарахандықтардың
көшпелі, отырықшы мәдениетінің және өнерінің, ғылымының, экономикасының
дамығандығы туралы көптеген мәліметтер ... ... ... ... арқылы жалпы қазақ халқының мәдениетінің аса
жоғары болғанын көрсете аламыз.
... ... ... ең ... ошағы екені белгілі болды.
– Бұл жұмыс қазақ тарихын толықтыра түседі.
Зерттеу нәтижесінің дәлелділігі мен ... ... ... ... ... ... ұлт болып қалыптасуына әсері, ата-
бабамыздың көшпелі өмірімен қатар ... ... ... дәлел.
Бүкіл шығысқа кеңінен танымал қала мәдениетінің ... ... мен ... ... ... түседі.
Зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы: Жұмыста қаралған сұрақтар мен
мәселелер, ғылыми жаңалықтар, көптеген материалдар ... ... ... ... ... пайдалануға болады.
Зерттеу қорытындысы Қазақстан тарихына байланысты жазылған ... ... ... болады, ежелгі және орта ғасырлық Қазақстан
тарихына байланысты лекциялар, ... ... ... ... ... ... ... Республикасының Президенті
Н.Назарбаевтың ұсынысымен ... ... ... қабылданды.
Үкіметіміздің нөмірі 1009 шешімімен «Көне Отырардың өрлеуі»
бағдарламасы қабылданды.
Зерттеу жұмысына өзіндік ... ... ... оның ... ... көңіл бөлу басты мәселе.
Отырардың ежелгі және ортағасырлық ... ... ... зерттеуде және олардың мақсаттарын зерттеуде ... үлес ... ... ... ... сүйектен, саздан, шыныдан, ағаштан, тастан,
металлдан жасалған заттардан қазақтың ... ... ... молынан
байқалады. Бұл біздің тарихымыз үшін өте маңызды болып табылады.
Отырар мәдениетінің жоғары болғанын, оның ... ... ... ... ... өз ... Отырардағы кітапхана
жайында айтады: аңыздарға қарағанда ... ... саны ... ... ... ... орынды алатын кітапхана болған.
Автордың жеке үлесі: Отырардың ... және ... ... ... ... жүргізу арқылы қазақ тарихында сақтар, ғұндар,
үйсіндер, қаңлылар, қыпшақтар, қарахандықтар мәдениетінің жоғары ... ... ... ... ... ... тарих ғылымында алатын орыны ерекше екені көрсетілді.
Мынадай жағдайлар қорғауға ұсынылып отыр:
1. Магистірлік диссертация деректерін ... ... ... ... және ... Қазақстан мәдениетіне байланысты
бөлімде, әсіресе IX-XII ғ.ғ. Қазақстан тарихының ... ... ... ... деректер Қазақстанның ежелгі және ортағасырлық
тарихына байланысты мәселелерді толықтыра түседі.
3. ... ... ... мұрағат құжаттары мен Отырар
мемлекеттік ... ... ... материалдары, этнографиялық,
археологиялық деректер Республикамыздың мәдени дамуының тарихындағы өзекті
мәселелерді нақты, жан-жақты толық ашып көрсетеді.
Жұмыстың негізгі ... ... және ... ... ... оның ... халқының
тарихында алатын орны туралы мәселе бірнеше жылдар бойы зерттеліп келеді.
Бұл мәселені ... ... ... ... ... ... келеді,
ол туралы археологиялық, этнографиялық әдебиеттерді, еңбектерді талдау
барысында анықтадық.
Кіріспеде зерттеу ... ... жайы ... оның ... ... ғылыми болжамы, жұмысқа өзіндік көзқарас, жұмыстың
ғылыми маңызы, тәжірибелік маңызы, ғылыми жаңалығы қамтылған.
Бірінші ... ... ... мәдениеті туралы айтылады. Бұл
бөлімде саздан, шыныдан, сүйектен, тастан, ағаштан, металлдан ... ... ... ... ... ... тұрғын үй
құрылыстары, дәстүрлі киім үлгісі туралы айтылады.
Отырар ... ең ... рет ... жұмыстарын 1895-1904 ж.ж.
А.К.Кларе, А.А.Черкасов ұйымдастырған ... ... ... ... ... ... жүргізді.
1946 жылы А.Н.Бернштам Отырар өңірін зерттеген. 1970 жылдардан ... ... ... ... ... ... барысында
Отырардың мәдениетінің, экономикасының, ғылымының дамығандығы туралы
зерттеп, деректерді анықтап ғылымға енгізді.
IX-XII ғасырлар Орта Азия мен ... ... ... ... ... ішінде әсіресе Отырар қаласының маңызы зор болды, өйткені ол 9
жолдың ... Ұлы ... ... ... ... ... ... Россия т.б. мемлекеттермен байланыс орнатқан.
К.Акишев, К.М.Байпаков, Л.Б.Ерзакович өз еңбектерінде ... ... ... ... бұйымдарға көп тоқталған.
Нумизматика ғылымын зерттеуші ғалым Р.Бурнашева Отырардан табылған
күміс және мыс теңгелерді зерттеп, сол арқылы ... ... ... ... ... ... қосты.
Отырардың егіншілік мәдениеті туралы В.В.Грошев өз ... ... ... ... ... жазған.
Отырардығы тұрғын үй құрылыстары археологиялық қазба жұмыстары арқылы
белгілі болды, Отырар отырықшы мәдениеттің ошағы болғаны дәлелденді.
Отырар тарихы туралы көне грек ... ... араб пен ... ... ... ... Әбу Исхақ Ибраһим әл-Истахри, Әбу
Райхан Мұхаммед бин Мұхаммед әл-Бируни, Шамс Ад-Дин Әбу Абд Алла Мұхаммед
әл-Мағдиси, Якут ... Әбу ... ... ... т.б. ... жазған.
Б.з. Отырар тарихын В.В.Бартольд, А.К.Кларе, А.Н.Бернштам,
Е.И.Агеева, Г.И.Пацевич, ... ... ... ... ... т.б. ... зерттеулерде Отырардың тарихының ғылым үшін маңызды жағы
қарастырылды. ... ... ... ... даму ... үлесінің
зор болғанын зерттеулер нәтижесі және археологиялық қазба байлықтары
көсетіп отыр.
Бұл жұмыста зерттеулерге ... ... ... ... Отырар
туралы еңбектердің көпшілігі орыс тілінде жарық ... Оны ... ... ... ... ... зор болып табылады. 1990 жылдардан бері
қарай К.М.Байпаков, ... ... ... ... ... көре бастады.
Екінші бөлім Отырардың рухани мәдениеті деп ... Онда ... ... ... Әбу ... әл-Фараби және оның арғы-бергі ізбасарлары
туралы, Қаратау атырабының ақындары, дін және ... ... ... ... ... ... ... ғұлама ғалым Әбу Нәсір
еңбектерін қазақ ғалымдары арасынан ең бірінші болып зерттеген 1970 жылдары
А.Машанов еді. Әбу ... ... шет ... ... ... елге алып
келген. Одан кейін А.Көбесов, Ә.Дербісәлиев зерттеген.
Ақын-жыраулардың ішінде жырлары жинаусыз жатқан ... ... ... артында қалдырған ... ... ... өңірінде ислам дініне дейін бірнеше діндер болған. Ол туралы
К.М.Байпаков, А.Нұржанов ... ... 1975, 1989, 1999, ... ... қазба жұмыстары барысында табылған заттар дәлелдей
түседі.
Бұл зерттеулер Қазақстан тарихының ғылымына үлкен үлес қосады.
Отырардан және оның ... ... ... ... ... біз үшін ... болатыны байырғы қазақ тұрмысы
мен мәдениетінің еске ... ... ... ... Жерорта теңізінен Қытайға дейін Еуразияны
көктей ... ұлы ... жолы ... ... ... ... т.б.
мемлекеттермен үнемі ғылыми, мәдени экономикалық, дипломатиялық байланыста
болып, ... ... мен ... ... ... ... ... мал
шаруашылығы қатар дамыған, қазақтың ұлт болып қалыптасқан алтын бесігі,
отырықшы мәдениеттің ошағы алғашқы адамдардың тұрағы, әлемдік ... ... ... тұрағы, әлемдік мәдениеттің ірі орталықтарының
бірі, дүниеде теңдесі жоқ ұлы ... Әбу ... ... туылған жері,
Қожа Ахмет Иассауидің ұлы ұстазы бабтардың бабы Арыстанбабтың Орта ... ұлы ... Әмір ... Алла ... ... ... ... араб пен монғол шапқыншылығына содан кейін қазақ ... ... ... ... сыр бойы үшін ... ... жоңғар шапқыншылығына ұшырап ақыры Отырар ... ... ... ... ... ұлы Жібек жолындағы қатынас
үзіліп, өндіріс ... ... құм ... ... далалары шөлейтті
аймаққа айналды.
Орыс, қазақ деректеріне ... ... ... ... оны ... ғ. Орта ... ... Түркістан, Шілік, Шымкент
жағына көшіп кеткен (К.Акишев, К.М.Байпаков, Л.Б.Ерзакович).
Бірақ Отырар тарихқа Отырар өркениеті деген атпен еніп,/1/ ... оның ... ... ... мен ... ... ... мен мәдениеттің жалғасы болған. Отырарда қатар жайған
мәңгі ... ... ... және ... асыл-мұрасын қалдырды.
Отырар жанында көне грек оқымыстысы Пталемей араб пен парсының,
түркінің жиһан кезген ... ... ...... Әбу ... ... ... Әбу Райхан Мухаммед ибн Ахмед Әл-Бируни (Х-
ХІ), Әбу-л-қасым, Шамс ад-Дин Әбу Абыт Алла ... ...... әл ... Әбу ... Мухаммад ат-Табари ((((), Из ад Дин ... Әбу Ибн ... ... ... ... ... ... Әла
Ад-Дин Ата Малик Жуаини (((((((() Мухаммед бин Ахмед әл-Насауи ((((()
т.б. ... ... ... деректер жазып қалдырды.(К.Акишев,
К.М.Байпаков)
Ал біздің заманымызда ... ... ... ... ... Е.И.Агеева, Г.И.Пацевич, Ә.Марғұлан, А.Машанов,
К.Акышев, К.М.Байпаков, Л.Б.Ерзакович,
Ә.Әлімов, А.Алтаев, Ө.Жәнібеков, Ә.Дербісәлиев Т.Б. ... ... ... ... ... О.Сүлейменов, М.Шаханов
Отырар тақырыбына қалам тартты.
Жоғарыда аталған зерттеушілердің ішінде ... ... ... экспедициясына қатысқан А.Н.Бернштам, Е.И.Агеева,
Ц.И.Пацевич (((((((((( ж.ж.) ... ... ... ж.ж.) ... ... ... ... археологы”, “Музей
адам” деген лақап аттармен белгілі ... ... ... Адасхан
Алтаевтар т.б. археолог ғалымдар “Отырар алқабындағы” қалалардың ... ... ... ... бастап ХҮІІІ ғ. дейінгі заттық тұрмыстық
мәдениеттің ескерткіштерін тауып, ғылымға “Отырар, ... ... ... ... өркениетінің негізі болған жоғарыда табылған заттық
тұрмыстық мәдениеттік ескерткіштердің ... ... тән ... ... балшықтан күйдірілген қыш ыдыстарда металлдан соғылған ... ... ... , ... т.б. секілді зергерлік әшекейлер де, еңбек
құралдарында, тастан ... ... ... ... ... өнерінің сарындары ... ... ... “мұндағы
археологиялық Отырар-Қаратау” мәдениеті ескерткіштерінің біз үшін маңызды
болатыны ... ... ... ... ... ... ғана ... байырғы қазақ тұрмысы мен мәдениетін еске
салатындығында болып отыр./2/ Ал ... ... ... ... ... бұл бұйымдардың бәрі де
қазақтарға тән екендігі жазылған. Қазақтардың ... ... ... ... ... ... да аз емес ... ... бірі ... қазақ ғалымдарының бұл пікірлерін фольклор
туындылары арқылы дәйектей түсуге болар еді.
Жалпы ... ... ... және ... бойынша қалыптасқан ғылыми пікірлерге түсіне ... ... ... ... қазаққа тән екендігін және бұл өнердің
Отырар өркениеті тарих еншісіне кеткенімен ұлттық аспап алып, күні ... осы ... түн ... ... ... ел ... ... қазақ
тұрмысында кеңінен қолданылып келгендігін айтуға болады.
Бүкіл әлемдік өркениетте ... ... орны ... Отырар
өркениетінің тағы бір негізі- Отырардан шыққан қазақ халқының ... ... ... мен оның ... энциклопедияны –
ғұламалардың, ақындардың сазгерлердің т.б. өнер ... ... ... ... ... ... ... болады. Өйткені, Отырарда заттық
және рухани мәдениет қатар қанат жайып дамыған болатын.
Отырардың заттық мәдениеті
1.1. Отырар өңірінен ... ... ... ... бүкіл Шығысқа кеңінен танымал, ұлы Жібек жолының бойында
орналасқан ... ... орта ... ... ... алқап
орталығы болып табылады.
Отырардан Арысты өрлей шыққан жолдар Тараз бен ... ... одан әрі ... ... жетеді, Сырдарияны өрлей жоғары
кететін ежелгі жолторабы Шаш, соғды арқылы жалғасып, Мерв пен ... ... ... жол Арал ... одан әрі Қара ... ... ... Азияда – деп ескертті белгілі совет ... ... ең ... және ... орынды табу қиын!”./3/
Отырар жайында көне грек оқымыстысы ... араб пен ... ... ... ... географтары шежіреші тарихшылары. Әбу Исхан
Ибрахим Әл-Истахри (((((((( ж.ж.). Әбу Тайхан Мұхаммед Ибн Ахмед әл Беруни
(Х-ХІ ғ.ғ.) Әбу ... ... ... ... ғасырдың аяғынан бастап керамикалық заттар жасаушылардың
жылтыр көздері (глазурь ) ойлап табуына ... ... ... ... да ... ... жаңа ... жолдары да ашыла бастады. Ең
бірінші өте әдемі жылтыр көз өрнектер шыға бастаған. ... олар ... ... ... жаңа жолдарын іздей бастаған, сөйтіп
керамика саласында Х ... ... ... және қалайы көздер кеңінен
тараған. Қорғасын көздер темір, мыс, ... ... ... ... қолданылған.
Затты күйдіргенде тотықтар заттың үстіңгі жағын неше түрлі
түске бояған-қызыл,жасыл,сары ... ... ... ... түстер көздің
жауын алып тұрады. Өрнектердің де түрлері неше алуан. Мұнда әр ... ... ... араб ... түрлі өзгерілген
жануарлардың суреттері бейнеленген. Суреттер көбінесе ойын ... ... ... ... ... мен ... ойылған
суретке орнатылып, шымқайланып, бұрынғысынан да әдемілене түскен.
ХІ-ХІІ ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... орналасуы белдеулер тұсында көлденеңінен, ал
бөлімшелерінде шашыраңқы ... ... ... ... және ... ... көк ... бояулар
кеңінен қолданылған. Әр түрлі көлемдегі тегене, ... ... ... ... ... ... ... салынған арнаулы пішінде
жасалынатын жоғары сапалы көркем керамикалар шығару ... ... ... ... ... ... Мерв қаласы екендігі
бұрыннан мәлім ... ... ... ... шеберханалар болатын.
Отырарда мұндай керамика күйдіру пешінің ішінен ... Бұл ... осы ... ... ... ... ... орнында үйіліп қалған әрбір төбенің өз
аты бар: Алтынтөбе, Жалпақтөбе, Құйрықтөбе, Мардан, Пышақшы төбе ... ... ... ... басқа болған, бірақ жергілікті аңыздар
қазіргі кездегі ... ... ... оазистегі ертедегі серік-
қалалармен байланыстырады. Мысалы, ... ... ... бұрын осы
жерде зергерлер тұрған, Пышақтөбе қару- жарақ жасаушылар, Құйрықтөбеде мал
союшы- қасапшылар ... ... ... ... ... мен ... Х-ХІ ғасырларда қаңырап бос қалған, сондықтан халық
аңыздардың оазистегі қалалардың тарихи шын аттарын сақтауы кездейсоқ емес.
Отырар оазисі ... ... ірі ... бірі ... Көк ... ... ... сол жақ жағалауын да алып жатыр.
Егер Көк Марданда жүргізілген зерттеу жұмыстарында оның Х ... ... ... ал ... ... араб ... кезінде
жойылған. Оазис Отырармен қатар бірнеше қалалар ... ... ... ... ... ... де алып жатыр.
Бұл Қауғаната, Бұзық сондай-ақ ірі ... ... ... ... бүлінген қалдықтары және Кумидж қамалының қалдығы.
Солтүстік шығыста оазистің шекарасы ... ... ... ... ... Бұл жерде археологтар үш қалашықты тапқан: Бұзықтөбе, Ақтөбе,
Кішітөбе және тағы бір Ақтөбе. Бұл ... ... біз алда ... ал ... қалашығына талдау жасайық.
Отырартөбенің топографиясы, Отырар қаласының бүлінген ... ... ... ... (( км ... ... совхозының
бөлімшесінің жанында орналасқан. ... ... бұл ... орта ... ... тән ... ... орталық қалдықтары биік бес бұрышты төбені алып тұр. Оның ең
биік ... ... ... ... (( метр ... ал ... бөліктері
орта есеппен ((-нан ((- метрге дейін жетеді.
Орталық бөлім (( га алаңды, ал төбенің оңтүстігі -((( ... ((( ... ... ((( ... ... ... ((( ... ((( метр жерді алып жатыр. Қалашықтың қалдықтарының жайылғанына,
желдің ұшырғанына, төбенің үстіне шөп өскеніне ... ... ... ... мен байқаулардың көмегімен бұрынғы жоспардың
бөлшектерін анықтауға мүмкіндік туды. ... ... ... тік ... ... ... дуалдармен қоршалған.
Дуалдан биік болып шығып тұрған мұнаралардың іздері байқалады.
Дуалдың ... ... ... ... де, дуалдың
периметрлеріндегі болар-болмас қана көрінеді. Мұнаралары дөңгелек ... сырт ... ... олар ... тұр. Бұл ... ... ((( ... көлденеңі ((((( метр өзек екен. Қалаға
кіретін ( қақпа бар. Екеуі ... және ... ... ... ... үшінші – батыс жақта тура ортасында ... ... ... ... ... ... . ... ойық
қазіргі кезде (( метрге жетті. Орталық көше солтүстік ... ... ... ... ... тең немесе екі ... тұр. ... ... ... ... ... көрінеді. Ол
көлденеңі ((( метрдей кішкене сай сияқты . Орталық ... ... ... ... тарайды. Солтүстік және батыс қақпалардың алдынан
бітпей қалған ... ... ... Бұл ... ... топографиясы негізінен соңғы орта ғасырда
(ХІІ-ХІІІ ғ.ғ.) қалыптасқан. Осы кезде қалалар ... ... ... деп айқын бөлінген жоқ. Бірақ Отырардың өзі бұдан бұрынырақ пайда
болған. Онда оның ... ... ... ... ... оның шекарасын табу
мүмкін емес. Көмекке аэрофотосурет келді. Төбенің ... ... ... үш ... ... көрініп тұр, оның жобасының
сызықтары күңгірттеу. Бұл сызық ... ... ... ордың
орындары./5/ Қамалдың үш жағы (((, ((( және ((( метрге тең.
Орталық ... ... ... ... ... ... ... алаңға созылып жатыр. Отырардың маңайы ... ... ... ... ... ор ... оның ... жерлері
сазға айналған.
Дуалдың солтүстік жағына қазіргі кезде салынған ... Осы ... ... ... ... ... ... екі
бұрышы шығыңқы жер бар. Орталық төбенің дуалының солтүстік бұрыштан
қашықтығы – 520 ... Осы ... дуал ... ... ... 20-25 метр, биіктігі 2-3 метр. Дуалда ішке кіретін жер бар, ... ... ... ... бөлімшесінен Байылдыр ауылына қарай жол
кетеді. Оңтүстік жақтағы учаскенің ... осы ... ... дала
учаскесі кіріп тұрғандықтан нашар сақталған.Дуалдардың кейбір жерлері
құлаған, бірақ аэрофотосуреттерде ертедегі ... ... ... ақ
түсті сызықтар байқалады.
Батыс жақтың дуалы бүтіндей сақталған. Қалашықтың ... ... ... ... Бұл ... ... белдеу учаскелердің
қоршаулары мен сыртқы дуалы ... ... Егер ... ... ... төбеден 750 метр қашық тұрса, сыртқы жағы 1000 ... ... ... 2000 ... жері жақсы сақталған.
Дуалдың құрылысын анықтау үшін оның бір ... ... ... Оның ... 25 ... ... 1,2 метр ормен
бөлінген жер.
Оларды бөлгенде дуалдың құрылысын, негізгі параметрлері мен
екі ... ... ... мүмкіндік туды. Дуал балшықтан ... ... ... ... ... жалпағынан қалған
үш қатар саз балшық кірпіштен жасалған ... ... ... ... ... 26x30x13-15x8x10cм .
Қаланған кірпіштің жан-жағына, әр бұрышына екіден балшықтан
жасалған білеулер қойылған. Білеулердің ... ... Одан ... 5- 7 қабатты болып ... ... ... түскен. Балшық
қабаттарының биіктігі 15 см. ... ... ашық жер ... ... ... ... ... қорғаны болып
есептелген.
Саз балшық кірпіштен қаланған дуалдың жоғарғы жағы қираған.
Археологиялық ... ... ... ... ... қарап
Отырар рабадының айналасындағы дуалдың ХІ-ХІІ ғасырларда ... ... ... салу мен ... жұмыстары ХІІІ ғасырдың басында
жүргізілген, өйткені ... ... ... ... ашылған осы
учаскеден кездеспеді.
Қазылған осы жерден тағы да бір ... жай ... ... платформа күйген қамыстың қабатынан шықты. Бұл “күйген қабат”
барлау құдықтары мен қала айналасының басқа ... де ... бұл нені ... Осы ... Отырардың су жерді зерттейтін бөлігіне
көңіл қою керек. Кейбір ғалымдардың пікіріне қарағанда, Отырар “күйген
қабат” барлау құдықтары мен қала ... ... ... ... Сонда бұл нені ... Осы ... ... су жерді
зерттейтін бөлігіне көңіл қою керек. Кейбір ... ... ... (Фараб) деген арықтар мен каналдар кесіп жатқан батпақ,
шалшық жер, жазық деген мағынаны білдіреді. ... ... ... ... ... Сондықтан күйген қамыс қабаттарының пайда
болуын енді түсінуге ... ... ... тұрғанда, адамдар
батпақ жердің бір учаскесін ... ... мен ... өртеп, үстіне
топырақ сеуіп, қолдан жоталар (платформа) жасаған.
Отырардың орталығындағы биіктігі 18 ... ... ... ... бойы ... ... басқа шаруашылықтардың қалдықтарынан
жиналған. Бұл төбе бірнеше қабаттардан тұрады, оның ... ... бір ... мен ... ... ... бір беті болып табылады.
Өсу кезіндегі қабаттарының қатты болуы ұдайы жүргізілген құрылыс іздері
мен қызу өмір ... ... ... ... ... пайда болған
қабаттар басқаша./6/ Өрт, шала ... ... ... ... соғыс пен
айқастардың талассыз куәсі іспетті.
Түрлі қабаттарды ажырату қиын да ... іс. Көп ... ... істеген археологтың негізгі мақсаты қабаттардың
ауысуын және орналасуын (стратиграфиясын) бақылау болып ... ... ... ... ... ... төбенің солтүстік беткейінде көлемі 24х8 метр жүргізілді.
Қалашық қабаттарын 16 метр тереңдікке дейін қазғанда ... ... ... мәліметтер табылды.
ХҮІІ-ХҮІІІ ғасыр қабаты 0,7-0,8 метр. Жоғардан көрінеді. Екі
үйшік ... Бірі ... ... қараған. Үйдің қабырғаларын қалаған
кесектің көлемі ... см. Оның ... 0,8 ... ... ... ... ... тандыр мен хум тұр. ... ыдыс ... ... ... ... ... табақ) олар жылтыр шынымен оюланған.
Ыдыстардың екі беті де жылтырақ, оюланған жері ... ... ... көкпен боялған. Таңбалары бір өңді және әр ... ... ... ашық көк, ... қара және марганец түстестері кездеседі. Ою
мәнері таң қаларлықтай бір ... ... ... және ... белгілері дөңгелек сәулелі болып шоғырланса, кейде екіден және
төрттен біріктірілген.
Ал, біздің заманымызда Отырар тарихын В.В.Бартольд, А.К.Кларе,
Е.И.Агеева, Л.Б.Ерзакович т.б. ... ХІХ ғ. Аяғы мен ХХ ғ. ... ... зерттей бастады.
1895 ж. А.К.Кларе, А.А.Черкасов Отырарды алғашқы қазба жұмыстарын жүргізген
олар керамика коллекцияларын тапты, кірпіш тапты, мыс теңгелер де ... ... рет ... ... ... ... ІХ ғ. ... кездеседі./7/
Кедер қаласы Фарабтан алшақ емес жерде орналасқан Х ғ. дейін
Кедер ... осы ... ... болған. Х ғ. кейін Фараб ... ... ... ... ... ... қалалары ішінде айырықша
орын алады./8/
ІХ-ХІІ ғасырлар Орта Азия мен ... ... ... ... ... Осы ... ғылыми, саяси, мәдени,
экономикалық орталық болып қала берді. Жаңа қалалар ... ... ... ... түсті. Қала жері рабаттар есебінен, яғни сауда-саттық
кәсібі жүргізілетін базарлар есебінен ... ... ... ... ... істеді. Ал ішкі қала Шаһристан мен Цитадель хан сарайы
мен медреселер орналасқан, әсемдігімен, ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан археологиялық
экспедициясы құрылды. Оны ... ... ... ... ... оазисі болды. Алғашқы жылы Пышақшы төбе, Сырдарияның сол
жағалауындағы төбелер Бұзық, Оқсыз, Артық Ата, Сумағар төбе ... - 1951 ж. ж. ... ғ. ... төбе, Көкмардан, Алтын
төбеде қазба жүргізіледі.
1969 жылы Отырар археологиялық ... ... ... ... негізгі обьект болды. Ең негізгі ... ... ... түсіру болды. Әсіресе 1971 жылдан бері ... ... ССР ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан
комплексті археологиялық экспедициясы ... ... ғана ... ... ... ... Құйрық төбеде көптеген көне және
ортағасырлық зираттарда қазба ... ... ... ... Орта Азияға белгі болған
Отырардың заттық ... ... ... ... ... кездесетін
шыныдан, сүйектен, күміс, алтыннан жасалған бұйымдар) ... ... ... сауда-саттығының жоғары дәрежеде
болғанын білеміз. Заттық мәдениет арқылы Отырар жайында ... ... ... ... ... ... бірі болып саналатын тұрғын ... киім ... ... ... ... ... ... жазба деректер дәлелдей түседі.
Қазақ халқының ұлттық киім ... ... ... ... ... білуге блады. Әрбір халықтың ұлттық киімдерінде ... ... ... көре ... ... ... ... болмаса қазақстанның
барлық өңірлерінде бірдей болған.
Ал тұрғын үй ... ... ... көшпелі мәдениет пен
отырықшы өмір қатар дамығандықтан жылжымалы және тұрақты түрлері ... ... ... ... ... ... ... К.Акишев, К.Байпаков еңбектерінде толық
жазылған.
Отырар алқабы немесе ертеректе ... ... ... ... тоқсан жолдың тоғысқан торабында тұрады.
Археологтар қазба жұмыстары ... ... саз ... ... ... ... сапты аяқ, тостаған,табақ, хум,
кесе т.б. тапты ыдыстардың әр ғасырда бояуы мен өрнегінің өзгеріп отыруы
мәдени дамуымыздың ... ... ... ... ... әшекейі, әр елдің әдет ғұрпымен
байланысты. Ыдыстардың бояуына, өрнегіне, жасалыну пішінініе, ... қай ... ... аынқтауға болады. Б.ғ.д. І м. ... ... ... ... бәрі өзінің дәстүрлі түрін, пішінін, өрнектерін,
жасалу технологиясын сақтаған./10/ Бұны біз ... ... ... ... ... ... ... керамикаларға көзе, сапты аяқ, таба, қазан жатады.
Бұлар жасалыну барысында дөрекілеу жасалынған. ... ... ... ... ... ... Сыртында ою-өрнегі болмаған көзелердің
жиегіне алмұрт тәрізді болып келген. Мұндай ... І-ІҮ ғ.ғ. ... ... ... ... ./11/
Ақтөбе, Шөлтөбе жерлерінен табылған 1 мыңжылдықтарға жататын
көзелердің пішіні шар ... ... жоқ, ... ... ... домалақтарын қадау арқылы жапсырған шар тәрізді көзелер.
Мойыны қысқа, иығы шар тәрізді ... ... ... төбе ... ІҮ-Ү ... ... ... аяқтардың пішіні алмұрт тәрізді, оның
тұтқасы иығы мен ... ... ... бүйірін бастырып
өрнектеген мойыны жоқ сапты аяқтарда кездеседі. ... ... ... ... боялмаған және сырланбаған, тік сызықшалар сызылған ... ... ... ... сырт ... өте ... ... ернеуі шамалы сыртқа қарай шығыңқы, енді ... ... ... ... табаны жайпақ және тегіс. Х-ХІ ғ.ғ. тән ... ... ... ... көріну үшін үштік , домалақ болып келген және
ашық сарғыш түсті саздан жасалынған, ... ... ... бар. ... ғ.ғ. тән сапты аяқтардың ернеуі кең , мойыны жуан, бүйірінде сызықтары
жүргізілген, сазы қызғыш түсті, ою-өрнектері айқыш-ұйқыш, ... ... ... ... ҮІІ –ІХ ғ.ғ. тән ... ... ... және бүйірінде орналасқа, қызыл ангобқа үшбұрышты, иректі өрнектер
түсірілген. Көзелер шар ... , ... ... екі тұтқалы болып келген,
қызыл немесе шие ... ... ... І-ІҮ ғ.ғ. тән ... ІІ, ... Арыс
өзенінің жағалауынан табылған алмұрт тәрізді ... ... ... Формасы домалақ болып келген көзелердің мойыны болмайды.
Ыдыс сыртындағы ... ... ... қызыл, шие түсті. Көзелердің
иығында домалақ жапсырмалар қадалған. ІҮ-Ү ғ.ғ. тән көзелер Алтын төбеден
табылды.
Х-ХІ ғ.ғ. тән ... бір ... ... ... ... иығында айналдыра домалақ күн сәулесі тәрізді крест тәрізді
өрнектер түсірілген ... ... ... және ... сары ... ... Осы ғасырлардағы көзелердің ернеуі де өрнектеліп, табаны
домалақ, жайпақ болып келген. ІХ ... ... ... керамикалық
заттар жасаушылардың жылтыр көздері (глазурь) ойлап табуына байланысты
заттардың сонымен ... ... да ... Олардың көлемі әр ... ... ... ... келген қақпақтар өте көп кездеседі. Қақпақтардың тұтқасы ортасында
, немесе шетінде ... Ыдыс ... ... ... басы,
қораздың басы, ақбөкен мүснді не болмаса мұнара тәрізді болып келген. Кейде
қырғауыл бейнелі ... да ... ... ғ.ғ. ... ... ... екі басты қой пішінде жасалған мүйізі мен тұмсығының
детальдары кеңірдек тәріздес түйір-түйір ... ... ... ... ... ... қадалынған. Кей ... ... ... ... ... ... ... ай тәрізді болып та келген. Қой пішінді
тұтқалар ыдысқа көз тимеу үшін кие ... ... ... ... ... ол денсаулық кепілі барлық жаманшылықтан жебеп қорғайды
деген ұғымды береді./13/
Балшық ертеден келе жатқан түрлі заттар жасайтын материал./14/
Азық-түлік сақтайтын, су ... ... ... хұм, ... үш ... тік ... болып келген. Хұмның мойыны жоқ ... ... ... ... ... ... ... ашық қоңыр, ашық-сұр,
қызғыш ангобтармен боялған және қанық қоңыр, қара ангобтармен боялып,
қолмен бастырып өрнектер ... Ыдыс ... ... ... ... іздері бейнеленген.
Астықты, ұнды сақтайтын хұмдардың бетіндегі сорғалаған тамшының
іздері-тоқшылықтың, береке-байлықтың, ақпа-төкпе мол дәулеттің, пейілдің
белгісі. Айқыш-ұйқыш ирек ... ... ... ... өз ... адам талғамы екенін көрсетсе, екінші жағынан олар ыдыс ішіндегі
затты бұзылудан сақтаудың ырымы ... ... ... үшін ... ... ... табылған. Хұмдардың мойыны жоқ,
алмұрт тәрізді ... ... ... ашық қоңыр, сұр, қоңыр ангобтар
жағылған. І-ҮІ ғ.ғ. тән екі ... ... да ... ... ІІ ... ... ... Арыс өзеніне тән, олар ІҮ-ҮІ ғ.ғ. жатады.
Су таситын құмыралардың мойыны ... ... кең, ... ... 4 ... етіп ... ... жасалған. Пішіні алмұрт
тәрізді, мойыны ұзын ... ... ... ... қанық
қоңыр, ашық қоңыр ангобтар жағылған. Алтын төбе мен Арыс ... ... ІҮ-Ү ғ.ғ. тән. ... ... ... ас
дайындау, азық қорын сақтау ... ... ... көп ... ... діни ... аясы мен ... сипаттайды.
Бұл ыдыстар қолмен немесе қшқана ыдысына салып жасалынған.
Құмыралардың бүйірі қампиған су ағуға ... ... бір ... кіші ... ... ... су ... шығыңқы,ұзындау,
жұмыр тұтқалар ыдыс ернеуі мен ... ... Бұл қыш ... ... қызыл қошқыл ангоб жағылған ҮІІ-ҮІІІ ғ.ғ. құмыраларда үш
қырлы су ағары болған. Ас ішетін ... ... ... ... ... ... Шар тәрізді, мойыны қысқа екі тұтқалы болып келген
қызыл немесе шие ... ... ... І-ІҮ ғ.ғ. ... ... ... Арыс өзендерінің жағалауларынан табылған алмұрт тәрізді болып
келген көзелер де кездеседі. Домалақ ... ... ... Тұтқасыз
ангобтар: қанық қоңыр, қызыл, шие тәрізді түстер болып келген. Көзелердің
иығында дрмалақ жапсырмалар ... ... ... ұзын ... ... сыртындағы ангоб
шие түсті, қара қызыл, қоңыр ангобтар жағылған, ашық сұр ... ... ... жоқ , ... ұзын ... ... ... ашық қоңыр
ангоб жағылған. Бұл Ақтөбеден табылған ... шар ... ... ... ... кездеседі./15/ Тұтқасы жоқ мойыны ұызын алмұрт
тәрізді құмыраға ашық қоңыр ангоб жағылған. Жасалыну барысында қалың ... ... ғ.ғ. ... ... ... ... ... және суағары шығыңқы болып келген. Сыртына қызыл ангоб жағылған.
ҮІІ-ІХ ғ.ғ. құмыралардың өрнектері ... ... ... ... ... ылайықты болып келген. ІХ-Х ғ.ғ. құмыралар ай тәрізді иректеліп, үзік-
үзік сызықшалар арқылы өрнектелген.
ХІІІ ғ. ... ... ... ... ... ... бастап ернеуіне дейін.
Керамикадағы таңбалар. Жасалыну барысында таңбаның өзі үшке
бөлінеді: а) өткір затпен немесе саусақпен бастырып ... б) ... в) ... ... ... ... затпен безендіру.
Құмыраларды крест белгілері бар. Ыдыстардың бүйіріне ... ... ... ... Мысалы жылан белгісі – ұзақ ғұмыр мен өсіп өну
символы, ақ жолдың белгісі.
ХІІІ-ХІҮ ғ.ғ. ... ... ... сүр, ... ... қызыл ангобтармен боялған. Қызыл ангобты тарелка, құмыра, сапты
аяқтарды бояғанда ... ... ... екі түрі ... ... тығыз болып
жасалған. Қызыл түсті саздан жасалған қара, қызыл түсті бояулармен боялған.
Араб жазуы тәрізді өрнектер де ... ... ... көп пайдаланылған.
Қақпақтардың бетін ... ... ... ... ... ... қадау
арқылы өрнектер түсірген. Керамикадан жасалған сирек кездеседі., оның
ернеуі мен ... кең. ... ... ... ... ... ғ.ғ. минералды бояулармен әшекейленген қара,қоңыр,
қызыл және күлгін түсті ыдыстар ... ... ... ... ... ... Боялары өте қарапайым түрде жағылған, қисайта
тартылған ... ... ... ... тәріздес және шыққан ... ирек сым ағыс ... ... ... ІХ ғ. ... ... жақсарды. Затты күйдіргенде тотықтар заттың ... неше ... ... ... ... сары ... жылтыр, мөлдір
түстер көздің жауын алып ... Әр ... ... ... араб ... түрі өзгермеген, жануарлардың суреттері
бейнеленген. ХІ-ХІІ ғ.ғ. өрме, ... ... ... ... көлденеңінен
тараған. Өрнектер көлденеңінен, шашыраңқы түрде кездеседі. Х-ХҮ ғ.ғ. ... ... кең ... Х-ХҮ ғ.ғ. Отырарда өрнектер салынған арнаулы
пішінде жасалынатын жоғары сапалы керамикалар шығару ... ... ... ... ... ... әрі қою етіп
дайындаған. Осындай етіп дайындалған балшыққа оюлар жақсы ... ... ... ... ... пішінін бұзбау үшін пеш ішінде
бірқалыпты жоғары температура ... ... ... пішіні, мазмұны, құрылысы, ... ... ... әдет ... байланысты.
Б.д.д. І мың жылдықтан Ү ғасырға дейінгі керамиканың бәрі
өзінің дәстүрлі ... ... , ... жасау технологиясын сақтаған.
Х-ХІІ ғ.ғ. керамикалар жоғары дәрежеде болғанын көрсетеді.
Себебі осы ғасырларда қала мәдениеті ... ... кезі ... ғ.ғ. ... ... ... ... Осы
ғасырдағы ою-өрнек түрі – белгілі мазмұндағы өсімдік суреті, райхан,
қызғалдақ, тікенек, ... ... ... Бұта мен ... да
суреттері кездеседі. ХҮІІ-ХҮІІІ ғ.ғ. шыны бояулардың сапасы ... Сұр ... ... ... кең ... сырттары бұлдыр-бұлдыр
болып тұрады.
Отырардан және Оазистен табылған керамиканы орта және ... ... ... ... ... ... ыдыстармен
салыстырғанда олардың бір-біріне ұқсастығы бар екені анықталды./17/
Отырар комплексі мен ... ... ... ... ... ... Бұл ертедегі Яксартты (Сырдарияны) мекендеген тайпалар
туысқандығын көрсетеді. Ыдыстарды ... ... ... және ... тән ... ... ... бір жерден екінші жерге көшкенін экономикалық
сауда ... ... ... ... ... ... және ... өңіріндегі шыны
өндірісі
Отырар қаласының орнына және оның маңындағы ... ... ... орнына жүргізілген қазба барысында және кездейсоқ
металдан ... ... ... табылды, бұл да мәдениеті мен экономиканың
даму белгісі болып табылады.
Металл балқытатын пеш Құйрықтөбеден табылды. 1985 жылғы ... ... ... да ... ... заттар
табылды.
Қара металдан көптеген ... ... ... ... ... ... ... шот, қайшы, күрек, шеге
табылды. Темірден жасалған кетпен, шот егіншілік ... ... ... қарапайым түрде жүргізілді. Ол үшін ... ... ... Ол үшін ... шығатын тандырларпайдаланды. Ол қалың
кірпіштен қаланды.
1973 жылы Оңтүстік ... ... ... ... қазба барысында 102 мыс теңге табылды./19/ Бұл Оңтүстік
Қазақстандағы ақша ... ... ... болғандығын көрсетеді. 102
дананың 31-і нашар сақталған. Он алтынның жазуы өшкен, қалғандары майда
теңгелер.
Мыс ... ... ... ... ... болған.
Мыс теңгелерде теңгенің шығарылған жылы, сол ... ... ... ... мыс ... айналысқа түсуі сауданың ... ... ғ.ғ. ... ... ... өмір ... ... қазбадағы шыққан теңгелер төмендегіше болды. Бірінші
қазбадан табылған мыс теңгелер ... ... және ... өшкен бұлар ХҮ ғ.
жатады. Екінші қазбадан: мыс ... ... ... , бұған ХҮІ ғасырдағы
басшы аты жазылған – ... хан деп. ... ... деп ... бір мыс теңге ХҮІІ-ХҮІІІ ғ.ғ. Джанит династиясына жатады. Үшінші
қазба ХІҮ ғ. мыс ... ... ... ... ... ... ... соғылды. Мыс теңгелер Отырардың өзінде соғылған. Екі
жағында да жазуы бар мыс теңгелер ХҮІІ-ХҮІІІ ғ.ғ. жатады. ... ... ... теңгелер табылған. Бетінде араб жазуы кәлима
жазылған. Бір шеті ... ... ... ... ... Бұл Қарахан мен
Шағатай дәуіріне жатады. ХҮІ-ХҮІІІ ғ.ғ. мыс ... ... ... ең ... ең көп ... ... теңгелері еді. 1972 жылы
табылған мыс теңгелер қоймасынан ... ... ... ... бар теңге
табылды.
Сан жағынан екінші көп жәдігерлер қатарына ... ... ... ... ... ... теңгелер құрайды. Отырардан
табылған теңгелерді Р.З. Бурнашева көп зерттеген. Теңгелердің ... ... ғ.ғ. ... ... ... және ... ғасырлар аралығындағы теңгелер
құрайды. Теңгелерді зерттеу ... ... мен Орта Азия ... және ... ... ... ... түріне, салмағына, көлеміне,
жылына, хандар аттарына назар аударылып отырған. ХІҮ ... Әмір ... ... ... бірнеше қалада соғылған. Ал, біздің қолдағы
теңгелер бірнеше қалада соғылған. Ал, біздің ... ... ... Гератта соғылған болып шықты. Оның бір бетінде кәлима мен датасы
болса, екінші ... ... ... хан мен Әмір ... ... ... Кей
теңгелердің ортасында Әмір Темір мемлекетінің таңбасы түсірілген. Тағы бір
көмбеден шыққан 972 мыс теңгелер Яссы, Түркістан, Ташкент ... ... ... ... ... хан 1556-1573 жылдар аралығында
Ташкент пен Түркістанды билеген хан ... ... ... ... хан ... ... болады. Дәуріш хан 1556-1573 жылдар ... пен ... ... хан болса, Р.З. Бурнашеваның ... Әділ хан ... ... ... қазақ хандарының ... ... ... ... ... ... соғылған теңгелерге қазақ
хандары өз аттарын ... ... 1986 жылы ... ... ... ... мектеп оқушылары Отырар төбенің (қазба
жүріп ... ... ... ... ... ... ... мешіт
маңынан оқушылар үстіне ... ... ... ... қабырғаға
құландысының арасынан бір құмыра тиын ... ... 1000 ... ... ... ... Бұл ... кейін 1987 жылы 1-ші тамызда Қазақ ССР
Ғылым Академиясының ... ... ... ... ... ... ... арқылы Қазақстанның
белгілі нумизмат ғылымы Р.З. ... ... ... ... 10 ... жуық ... уақыт зерттеген, келісім бойынша 1996 жылы
Музейге қайтарды. Көмбе негізінен тұтастай ... ... ... ... ... ... ... мыс теңгелерден тұрады.
Бұған қарағанда қазақ, өзбек хандықтарының Сыр бойы үшін ... ... ... ... Сырдария аймағы мен Орта Азияда сауда
қатынасы тоқтамаған. Қазақ хандығының орталығы ... Яссы – ... ... басы мен ХҮІІ ... ... болған. Оған көмбедегі
теңгелер дәлел. Кезінде ... ... ... Адасхан Алтаев пен
А.Әлімовтер де ... ... ... тауып, ғылыми айналысқа
түсірген болатын.
Ал, жалпы Отырар көмбелерінің қаншасы жер ... ... ... ... Отырар төбенің батыс жағынан Жантақтай алқабында
Арыстанбаб кесене мешітіне таяу жерде 2004 ... ... ... ... ... ... теңге кездейсоқ табылды. Отырарда алтын теңгелер ... ... ... ... ... ... жүрсе енді міне, сол
дәлелденді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Иллә Аллаһ Мұхаммед Расул Аллаһ ( Алладан ... ... жоқ, ... ... ” деп ... ... жазылған екінші бетіне “Асад-ад-Дин-фид
Дуния, улуғ сұлтан”деп жазылған. Алтын теңгелер диаметрі біртектес 25 мм.
Құйрық төбеден ... ... ... ... ... музейінде сақтаулы. Сондай-ақ Отырар өңірінде айна ... де кең етек ... ... ... ... ... ... Айнаның бетіне өсімдік тәрізді өрнек ... ... ... бар ... да көп ... мен мыстан көптеген зергерлік бұйымдар жасалған. Мысалы,
Отырар өңірінен табылған қола тұмаршаларда жануарлар бейнеленген. Мысалы
тұмаршаның ... ат ... ... аяқ ... ит және ... ... барысында әсіресе мыс пен қоладан жасалған заттар көп
табылды. ОРлар-ілмек, таға, сапты аяқ. ... ... ... ... өрнегі бар қасық табылды. Қоладан қақпақ та жасалды,
шеберхананың құрал – ... ... ... ... ғ.ғ. мыс пен
қоладан заттар көптеп жасалына бастады.
Отырар және оның маңындағы ... ... ... 1971 ... ... ... ... дейін керамикадан жасалған
заттардан кейін металлдан жасалған бұйымдар тұрады. ... ... ... әр ... ... қазба барысында табылған заттардың ерекше
түрлері бар. Мысалы, шот Отырар ... ... 1995 жылы ... 16 см. ... ... ... ... толық сақталған, үсті
қатты тот басқан.
Жебе ұшы. ХҮІІ ғасырға жатады, темірден жасалынған. ... ... көп ... ... ... жатуына байланысты түсін
өзгерткен. Отырардан 1999 жылы ... ... 6,5 см, ені 1,5 см ... ... ... ХҮІІ ғ.ғ. тән. ... сақталған, жоғарғы
бас жағы үлкен болып келген. Төменгі ұшы иіліп майысқан. Биіктігі-3,8 см.
Жоғарғы жағы ... 2,3 см . ... ... қазба барысында 1999 ж.
Табылған ілгек. Темірден жасалған толық сақталған ХҮІІ ғасырға тән ұзындығы
17,5 см, жалпақтығы – 3 см. ... ... ... ... ... 1999 жылы қазу ... табылған.
Қола мен мыстан жасалған бұйымнан өте ... ... ... ... ... жүзік, ілмек, келсап, қоңырау т.б. заттар.
Соның ішінде әсіресе көп кездесетін қола айналар Монғол ... де және одан ... де көп ... ... Қола айналар көбінесе
қаланың өзінде жасалынды, кейбіреуі ғана сырттан ... ... ... жасалған ілмек Отырардан 1995 жылы қазба ... ... екі шеті ... ... жуан ... ... –2,5 см, жалпақтығы – 7 мм.
Қола айна, Отырар төбеден 2001-2003 жылдар аралығында табылған.
Төрттен бір бөлігі сақталған, кішкене ... бар, ... ... ... формасы дөңгелек ұзындығы- 4 см, ені-2,5 см.
Тағы бір қола ... ... ғ.ғ. тән ... дөңгелек,
астыңғы беті тегіс, сыртында ұстайтын тетігі дәл ортасында орналасқан. Айна
қалыпқа құйылып жасалған. Астынғы бетіне қалыппен ... ... ... диаметрі 8,7 см 1995 жылы Отырардан қазба барысында табылған.
Қола жүзік ... жағы ... ... 1,7 см, ... 2,2
ХҮІІ ғасырға тән.
Қола білезік ІІІ-Ү ғ.ғ. тән 1967 жылы диаметрі ... ... Екі шеті ... басы ... ... ... түсі қоңыр
түсті.
Алтын кесіндісі Қалың сым ... ... ... ... ... ... 3 см, екіншісінің ұзындығы 2,7 см. Жалпы
салмағы 24 гр. 50 ... ... ... ғ.ғ. ... ... ... бес өте нәзік
тоқылған өрнекті қабырғалардан біріктірілген бес қырлы болып ... жоқ. Үсті бес ... ... сатыландырып, бірте-бірте кішірейіп,
төбесі “тәж” тәрізді, ... бар. ... ... ... ... ... қабырғаларының ортасында “гүлдесте” өрнегі бір текті
көтеріліп жапсырылған оның ... және ... өте ... ... ... Салмағы 6 гр 40 мг. Ұзынша бөлігі 9 мм. Биіктігі 2
см.
Құйрықтөбеде қалашығынан 1974 жылы жаз ... қола ... Бұл ... ... ... ... ... коллекциясына түсті. Бірінші құмыраның бүйірі ... ... –1,4 см, ... –6,5 см . ... құмыра жұмыртқа
тәріздес, жақсы сақталған. Биіктігі -14,5 см, ... ... 9,5 ... биіктігі 24 см.
Шыны жасау.
Тараз бен тырар қазбалары кезінде шыныдан жасалған ... ... ... Шыны негізінен жергілікті жерде өндірілді. Мұны
шыны күлінің және жанармай қалған шыны бұйымдарының ... ... ... жасыл, көгілдір, сары, қызғылт түсті шыны жасалған. Шыны жасау
үшін әуелі ... ... және ... ... ... кептіріп,
содан оларды ұнтақтап, ірі бөлшектерін алып тастау үшін елейтін болған.
Бұйымдарды ... ... етіп ... үшін ... ... Шыны ... тартары жоқ аласа пештер мен арнаулы тигельдерде
– отқа ... ... ... қыш ... балқытылған. Шыны
ыдыстардың дені үрлеу әдісімен енді біразы қалыпқа құю арқылы жасалған.
Қалып ретінде пайдаланылған ... ... мен ... ара ұясы
шеңберлес сызықтар, розеткалар түріндегі ою-өрнектері ... ... ыдыс ... ... ... шыны тіндерімен және
жолақтарымен өрнектеледі, кейде түрлі-түсті шыны ... бар ... ... жасалған бұйымдар металл, негізінен қола шырақтар
мен оларға арналған ... ... ... ... ... ... Ақтөбеден табылған.
Отырар өңірінен табылған сирек кездесетін жәдігерлерге ... ... ... Шыны заттар ішінен өз формасын беріп тұрған ... мен ... ... ... Басым бөлігінің тек түптері
мен ернеулері сақталған . Шыныдан жасалған ... ... ... ... ... ... Отырар төбе, Қоңыр төбеден табылды. Осы
жерлерде шыны ... ... ... ... ... әр түрлі болды-
жасыл, қызыл, сары, ... ... ... ... ... аяқ, бокал, рюмка ,
графин жасады. Сондай-ақ білезік пен ... ... ... да
жасаған. 1998-2000 жылдары Оңтүстік Қазақстан комплексті археологиялық
экспедициясы Құйрықтөбеден ... ... ... ... ... ... ... шығыңқы, биіктігі –17 см, ... 11,6 см . ... ... ... ... ... см, бүйірінің
диаметрі 11,6 см. Шыныдан жасалған сапты аяқтар да көп ... ... түсі ... ... жылдары қазба барыснда табылған түбектің бүйірі
цилиндрлі , шиша түсі көкшіл. Құйрықтөбеден ... ... ... ... ... ... болып келген, жоғарғы жағы домалақ, шиша түсі жасыл.
Сапты ... бұл ... ... көп ... Түбектердің
барлығының формасы бір қалыпты . Шыны түсі- көгілдір . ... ... ... табылған түбектің биіктігі –12,2 см, ернеуінің диаметрі 12 см./25/
Түбекті ... ... ... ... қойған, бұл тазалықтың
кепілі. Отырардан табылған ... ... ... де ... ... барысында табылған шынылардың жалпы саны
83. Отырар төбеден, Құйрық төбеден табылған бұл әсіресе Х-ХІІ ғасырлардың
мәдениеті мен экономикасының ... ... ... археологиялық қорық-музейі Отырар өңіріндегі
жәдігерлерді қорғау, насихаттау ... ... ... бара ... ... жұмыстарын жүргізумен айналысты. 1991 жылы ... ... ... , ... ... ... өтетін
жаңа жолдың жаңа бөлігі салынды. Қоңыртөбеден солтүстік-шығысқа қарай ... ... ... ... ... жолды құрылысшылар техникамен
сырып өткен. Осы жерде ... ... ... етіп ... ... және
табанына қарай иілген. Ауданы 100х75см, биіктігі 40 см, қабырғалары 2-3
см, күйген түсі ... . ... ақ ... күл алынды. Жоспарда
дөңгелене келген алты пеш қалдықтары ... ... ... ... ... 80-100 см аралығында. ... ... ... күл ... ... ... ... мен шиша бөліктері көп
табылды. Осыған қарап бұл жерді өндіріс орны деп жорамалдауға болады. ... ... ... ... ... ... ... айналымында
шиша қалдықтары көп табылды. Шиша ... ... ... ... келеді. Шишалар қалыпқа ... құю және ... ... 2 км қашықтықта пештермен қатар қабатта ... ... ... ... брак ... бұл ... ... болған деген жорамал айтуға негіз бар. Қазбаның шығыс ... ... 3,5 см ... зат шиша ... ... компонент болуы
ықтимал. Осындай шариктер сырлы ... шиша ... ... ... ... мен көне Қазақстанның қалаларында шиша
бөліктері көп кездесетініне арнайы әдебиетте ... ... ... ... ... осы уақытқа дейін археологияда еш мағлұмат
жоқ.
Графиннің мойын бөлігі ... ... ... Шыны ... , ... –5,2 см, аузының диаметрі-2,5 см. Мойын бөлігі ғана
сақталған. Құйрық төбеден табылған.
Сапты аяқ-бір бүйірі ... ... ... шыны Х-ХІІ ғасырға
тән, биіктігі 9,5 см, ернеуі –8,5 см, ... –8 см. ... ... көгілдір түсті шыны ХҮІ-ХҮІІ ғасырларға тән шыны ... ... Ол ... ... ... ұзындығы –3 см, диаметрі 0,6 см.
Шыны ыдыстардың бір ... ... ... ... ... бөлігі
сақталған. 9,5х12 см.
Шыны ыдыс тұтқасы ХІІІ-ХІҮ ғасырларға тән қанық көк түсті ... ... ... ... Отырар төбеден табылған, ұзындығы-8 см.
Шыны графин жасыл-сарғыш түсті. ХІҮ-ХҮ ғасырларға тән. Отырар
төбеден табылған ... –29 см, ... ... –16 см, ... 1,5 см. ... ХІ-ХІІ ғасырларға тән. Бүйір жағы сынған, Құйрық
төбеден ... , ... –5,2 см, ... ... 1 см, ... ... ... жасалған ыдыстар көбіне ХІ-ХІІ ғасырларға тән, яғни
Отырардың гүлденген кезіне тән. Экономикасы , мәдениеті дамыған ... ... ... Қазба барысында табылған сирек кездесетін заттарға
шыны жатады.
1.3. Сүйектен тастан, ағаштан жасалған бұйымдар
Отырар ... ... ... ... , ағаш , ... ... ... кездеседі.
ХІҮ-ХҮ ғсырлар Отырар, Сауран, Сығанақ, Созақ, ... ... ... ... ... ... көп тараған қолөнердің бірі ... ... ... ... ... ... ... өрнектеу, шегелеу, сүйеккке
күміс қаптау сияқты жұмыстар аса шеберлікті қажет ... ... ... ... ауылының негізгі сәнді бұйымдары ретінде саналады. Сүйекті
ағашқа ырып қақтау және оның бетіне ... ... ... ... ... ... ... қапсырма жасалды. Ат пен сиырдың, қой мен
ешкі сүйектерінен заттар жасады. Үй ... мен дала ... ... бұғы ... де ... ... тән сүйек түйме бір шеті сынған диаметрі
1,8 см, қалыңдығы 0,5 см Отырар төбеден табылады.
Қолдан өңделген оюлы ... . ... ... ... ... Бұл әсемдіктің белгісі. Сап ұзындығы – 7,3 см, ені 1,2 см, ... ... Бір жағы ... ... ... аңдардың мүйізін өңдеп
қажетіне жаратқан. Мысалы Отырардан 1999 жылы қазба барысында табылған бұғы
мүйізі. Оның ұзындығы 14,2 см, қуыс ... 2,5 см, ... 1 см. ... сұр түсті. Мүйіздің іші қуыс, шеттері кесілген және өңделген .
Сыртқы жағында ұзын ... бар. ... ... қалпы сақталған. Бір
шеті жуан екінші шеті ... ... ... ... де жасаған. Формасы
домалақ блып келген. Сүйектелген жасалған затттар Отырардан табылған.
Тасқа паналау, тас қалау, ... ... ... ... өрнектеу, таспен тағы басқа затты өрнектеп, ... ... ... ертеден пайда болғаны мәлім. Сондықтан тас адам ... ... өтеп ... Қазақ халқы тасты үй, мешіт, мұнараға ,
құдық шегендеуге, зиратқа пайдаланды. ... ... ... тас қалаушы
шеберлер деп атады. Шеберлер тас қалаудың қарапайым болса да тәсілдерін
шебер меңгерді. Соның нәтижесінде ... ... тас ... ... түрлі мұнаралар мен күмбездер бірнеше жүздеген жылдар бойы сол ... тұр. ... ... ... берік қалау мен бірге оның сәнді
сәулетті болуын шеберлердің өздері орындады.
Қазақ халқының архитектуралық өнеріне ... ... ... ... күмбездеу, қалау секілді ... ... келе ... дәлелі.
Қазақстанның ежелгі тұрақтарына жүргізілген қазба барысында
ортағасырлық ... ... ... көптеген материалдарды
топтастырды./27/ Бұлар еңбек құралдары тас дән іріктегіш, т.б.
Отырар өңіріндегі қалашықтардан тастан ... ... ... ... ... тас. ... – 27,5х44 см, түсі ... Жылқыға салатын
ер тәрізді. Қаракөншектен табылған Отырар өңірінен табылған тастан жасалған
заттар- қайрақ, диірмен, ұршық бас, ауырпалық. Ауырпалық деген аумен ... ... ... асты ... ... өтіп ... үшін пайдаланған.
Ауыртпалықты тастан қашап жасаған. Ортасын жіп ... ауға ... ... ... ... 1981 жылы ... ... тас диаметрі 3,5х4 ... ... бір ... ... бар. Оны ... жазу үшін ... ұлттық қолөнерінде ағаштан көптеген заттар жасалды.
Балташылар, ағаш ұсталары, ершілер, үйшілер ағаш ойып, ... өріп ... Ағаш ... асадал, кебеже, сөре, тарақ т.б. ... Ағаш ... оны ... ... ... өрнектеген. Тоқушылар
қамыстан, шиден заттар жасаған. Бұл ... ... ... жоқ ... ... ... Ағаш шеберлері балта, пышақты, үстірік (сүргі)
бұрғы, ағаш түрпісі, тез, қысқы, үскі, қашау, станок ... ... ... ... ... ... мен үлгілер біз, қырғылар,
желім сияқты көмекші құралдар да болады. Ағаштан бұйым ... ... ... ... ... , ... ... шынар, қара ағаш, ырғай,
шырғай, тас жарған, мойыл, қайыңның түбірі (безі)сияқтыларды пайдаланды.
Бұлардың бірі ... бірі ... ... ... ал ... ... ... енді кейбіреуі иілгіш, жеңіл, су
сіңбейтін, біраз бояу сіңгіш, желім ұстағыш ... ... ... ... ... ... ағаштар
пайдаланылады. Мысалы, қазақ шеберлері әрі жеңіл, әрі жонуға жақсы ... тас ... ... басын қайыңнан істейді. Күйменің
тарамтастың өрме ағаштарын әрі солқылдақ әрі ... ... деп ... мен
мойылдан жасаса, найзаның сабын, садақ жебесін, соқа мен арбаның оқтық
және т.б. бөлшектерін темірдей ... деп ... мал ... науаны
(астауды )су сіңіп, ісінбейді деп самырсыннан жасайды. Құстың тұғыры,
балдағы пышақтың сабы, ... ... ... заттар әрі жеңіл, қызыл көк, ақ
түстер аралас иісі жақсы болғандықтан арша ағашынан жасалады. ... ... ... көбінесе ырғай мен шырғай ұмқат ағаштарынан,
тобылғыдан істейді. Қазақ үйдің уық ... ... қара ... мен ... ... ... істейді. Оюластырып шегелеп
өрнектеу емен мен қызыл ағашқа жасалады.
Отырар өңірінен табылған ағаштардың саны көп ... ... ... сақталуы қиын болғандықтан аз кездеседі.
Сирек табылған ағаштар ҮІІІ-ІХ ғ.ғ. ... Оның ... ... ені 13 см, ... см.
Ағаштан жасалған зат арша ағашынан жасалған.
Ағаш қалдықтары Құйрық төбеден табылған. ... әр ... ... ... жапырақты өрнектер түсірген. Бұл ... қара ... ... ... ... арша ағашынан жасалған зат ұзындығы
–36см, ені-10,5 см, ... 2 см. ... ойып ... ... ... бұл зат ... сақталған.
1.4. Отырардың егіншілік мәдениеті
Отырарда егіншілік мәдениеті мықтап дамып, бұл алқапта ... ... т.б. ... ... ... мен ... ... жүзім-алмадан, басқа да жеміс-жидектерден
жоғары өнім алынған. “Өз шығармаларында заманалық үлкен оқиғаларға да ... ... ... да қалам тартқан ақын”/28/ (Рахманқұл Бердібай )
Сәдуақас Жақашұлының:
Батыс жақта Жалпқтөбе,Отырар,
-Ескі қала ... аты ... ... екен сол төбе ... жүз ... ... халқы бар.
Өлі дала, жалпақ жатқан тегісі,
Уақытында болған елдің егісі.
Алпыс екі ... ... ... ... ... ... ... қарағанда Отырар
диқандары ирригациялық құрылыс жұмыстарын, өсімдік тану ғылымын жетік
меңгерген ... ауыл ... ... ... ... ... ... Отырар суландыру жүйесінің даму
тарихы адамзат қоғмының саяси-әлеуметтік, экономикалық дамуына ... ... ...... ... ... ... суару әдісі Сырдария мен Арыс өзендерінің жағасында ерте ... ... Бұл ... егісті ызаға еккен (біздің эрмызға
дейінгі бір мың жылдықтың ортасы ) . Бұл біздің ... І-ҮІ ... ... Ал, ... ғ.ғ. мемлекеттің ... ... ... байланысты егінді ызаға егу әдісі бірте-
бірте ... ... ... ағызып ала беруге болатын тасқын ... ... және ... ... бастаған. Осының негізінде
магистралдық каналдар қазылып оның жер бетінен төмен ... ... ... ... ... ... ... магистралды қуатты су
жүйесінің болуы осы алқаптағы елдің кәсібінде, егіншіліктің дамуына ... ... ... су ... құру ісі ... мемлекет
ықпалында болған. Отырардың ер ... ... ... (лақап аты
Ягантугди) тұсында ерекше ... ... ... ХІІІ ... ... ... ... адамзатқа орасан зор
пайда келтіріп тұрған атақты ... ... ... ... ... суармалы егіншіліктің дамуын тежеп, оның мүлдем құлдырауына әкеп
соқты. Әйтсе де ХІІІ ... 40 ... ... ... ... бір жағы ... дихандарының азаткерлік еңбекқорлығының
арқасында бұрынғы бұзылған су жүйелері қайта қалпына келтіріліп егіншілік
қайта жандана бастайды.
Монғол ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік құрылымдық белгілері айқындала бастаған тұста
ХІҮ-ХҮ ғ.ғ. Отырар суландыру жүйесін ерекше дамиды. ... ... ... ... ... 40 ... ... 5-7
текше метр су жіберетін атақты Темірарық осы кезеңдерде қазылса керек ... ... ... ... ... роль ... ... жүйесі ХҮШ ғасырдың басында өмір сүруден қала ... ... ... Орта Азия ... Сыр бойы үшін
толастамаған шабуылдары мен ... ... ... ... ... ішкі қырғи қабақтың салдары болды.
Отырар алқабына 1762 жылы ... ... ... ... ... 40 үй ғана бар ... ... Бұлар
қалмақтардан бас сауғалай Самарханға, қашқындардың тоғай, құм паналап,
тығылып ... ... ес ... соң ... қаласына қайта келгендер еді. Бұлар
кейін Шілікке, Түркістан мен Шымкентке көшіп кетіп, әлемге ... ... құм ... ... ... оман-арықтары көміліп, олардың
сілемі ғана қалды. Сөйтіп қазақ мемлекеттігінің қалыптасуына зор ықпал етіп
Орта Азиядағы ... ... ... армияны азық-түлікпен қамтамасыз
етіп тұрған ... ... ... ... ... ... ... экономикалық ойранына ұшыраған бұл өлкеде ел қамын
ойлаған есті ... әр ... де ... ... ... ... ... қаздырып, оған су шығарып, егіс егіп, елді ... ... ... ... қалып отырған. Солардың бірі ХІХ ғасырда
өмір сүрген қазақтың белгілі ақыны Майлықожа Сұлтанқожаұлы ... ... 1983 ... ... жарыққа шыққан ғалым
Әсілхан Оспанұлының “Қаратау ... ... атты ... ... өмірбаяны, ақындық қызметі туралы, ел адамдары
айтқан жеке оқиғалар, аңыз-әңгімелер аз ... ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілік қамын тиімді ұйымдастыруды
қарастыру арлы, абыройлы ... ... адам ...... бар мақсат, биік арман-мұраты іспетті. Сырдария өзенінің ернеуін
жырып, алдын тоғандай тосқауыл жасап, арық ... сол арық ... ауыл ... су ... ... ... суландырғаны, сөйтіп бір
жағынан диқаншылықпен шұғылданғаны да ... Ақын ... ... ... ... қарасты “Сүткент” совхозының өзеннен өтер өткелі
тұрған жер – Қызылжарда осы күнге дейін сақталған”- деп жазды. Осы ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруымен 1984 жылдың шілде айында ... ... ... ... ... кешенді археологиялық
экспедициясымен бірлесе отырып, ақынның Қызылжардағы мекен-жайына
археологиялық ... ... ... ... ... пен
қаржы жағына көмектескен әдебиетші, жазушы Әдіһам Шілдерханов ... ... ... ХІХ ... ... ... етегімен Қожатоғай ауылының солтүстік-батыс жағындағы Саяқ
тоғайына дейін канал қазылып , ... ... жер ... егіс ... ел ... бас ... ... игілікті іс тындырғанымен отаршыл мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... ақыры бұл өлкеде 1916-
1917 ж.ж. ... ... ... ... ... Бұл кез Майлықожа ... ... ... ... Мұса мен ... Қызыл жыраудың тас
жетімдей күй кешіп жатқан шақтары еді. Осы аштықта аштықтан екі ... ... ... ... ... ... Ергөбек ақын:
Артымда аштық қаҺары- деп Ташкент жағына кетсе, ... ... ... бұл да ... өрде ... ... көлде жатқан.
Әулие ата , Шақпақ пен Піспек, Тоқпақ,
Ақ Жайық берекелі жерде жатқан.
Ақ мешіт бұл да ... ... ... ... қазағымен.
Мың-дағы жылан жылы төмен кеттім,
Тек жүрмей ол жақта да өлеңдеттім,- деп Қазалы, ... ... ... Олар жай кеткен жоқ, аштық сұмдығын елмен бірге көріп, ... ... ... Оман-арық қазып, оған су шығарып, егін ... оған ... ... ... адамзаттың құтыла алмасын
меңзеп кетті. Қызыл Жырау 1917 жылы сөйтіп ... ... ... ... Отырар суландыру жүйесін қайта құру әрекеті
1914 жылдан басталады. Оны ... ... ... ... ... ... Олар ... губерниясының губернаторынан Арыцс
өзенін бөгеп , су шығарып, егіс егу үшін ақша ... ... Бұл ... ... жылғы үлкен аштықтың алдын алудың бірден бір ... ... ... ... чиновниктері бұл ирригациялық құрылыс ... ... ... олар оның ... ... ... жұмыстарынан
әрі аса алмады.
Кеңес үкіметі орнағаннан кейін бұл өлкедегі ... ... ...... ... ... қайта құру екендігі
туралы. Бірінші рет баспасөзде пікір айтқан ... ... ... Су ... ... болған Дүйсенқұл Сарқұлов еді.
Орта Азия ирригация тарихынан мол ... бар, ... ірі ... ... сол ... “Ақ ... ... ” газеттерінде Орта ғасырдағы Отырар суландыру жүйесінің ізімен ... ... ... су ... ... ... назарын
аударарлық ел арман тілегін білдіретін ... ой ... ... жылдары ел тарапынан тағы да талпыныс ... ... ... ... Қамбарбек, Маябасов Сәдібек деген азаматтар
халықтан қаржы жинап, “Су серіктігін” құрып, жер ... ... ... бөгер су шығаруға әрекеттенеді. Бірақ қаржы тапшылығы,
мемлекет тарапынан қолдау ... ... ... ұйымдастырушының
жоқтығы бұл жұмыстың да нәтижесіз болуына әкеп соқты.
Ел ішінде елес боп ... ... ... , ... тоғысы Кңес үкіметінің ұжымдастыру саясатымен дөп келіп,
Қазақ АССР Су ... ... ... ... ... ... тиімді саласын айқындау, белгілеу ... ... ... ... ... ... Осы экспедицияның ғылыми –
зерттеу, сараптау жұмыстарының негізінде Дүйсенбай Алтынбековтың талабымен
1930 жылы 1 ... ... АССР Су ... ... ... ұйғарымы бойынша Отырар-Шәуілдір суландыру ... ... ... ... Арыс ... ... және түпкілікті плотина
салынып, екі ... ... және оның ... кіші тармақтары қазылып,
онымен 3100 гектар егістік, 3700 ... ... ... тиіс ... бұл жоба ә ... жаз ... , су қары азайғанда, бір ... ... ... ... алмайды, тиімділігі аз деген ғылыми
негізсіз себептермен қысқартылып тасталады.
Әлшері Смайылов, Мөлке Шойманов, ... ... ... ... ... т.б. ел азаматтары ақылдаса келе бұл
ұжымдық басшылыққа, бір ... ... ... ... бір ... ... ... жүрген осы ауылдың азаматы Алтынбеков Дүйсенбай жарар
деген ... ... ... көп ел ... Тұрғанбай Бозшабаев түсті.
Қазақстан облысының атқару ... ... ... өз атына
ұсыныс жазып. Дүйсенбайды осында шақыртады. Бұл істе ... ... ... боп, ... ... ... аудандық партия комитетінің
бөлім меңгерушісі Отырардың аяулы азаматтарының бірі Мөлке Шойманов ... Бұл кісі ... де ... канал қазу ісімен тығыз байланыста
боп, Дүйсенбайға талай ... ... 1930 жылы 7 ... ежелгі
Отырар суландыру жүйесін қайта құруға – ... ... ... бастауға
арналған (қазіргі Дүйсенбай каналының сағасы) салтанатты митингіде
партия ... ... ... сөз ... тарихи аймақтағы тарихи істі
те…… бастап, тез аяқтауға өз жерлестерін ... ... ... Мөлке бұл алда келе ... ... ... ... ... жолы ... де ашық ... Айтса
айтқандай 1932 жылы Қазақстанда саяси-экономикалық асыра сілтеудің кесіріне
ашаршылық басталды. Ашаршылық зобалаңынан Ақтөбе, Қарағанды , Қарсақбай
жағының елі осы ... ... ... ... жүйесінің бір тармағын
қалпына келтіріп, егіс егіп үлгерген Отырар елі ... ... ... ... аштыққа ұшыраған босқындарға көмек берген.
Ертеректе, Байылдыр ауылында ... ... ... ... ... екен. Сол кісілер айтты деген қасіретті жылдардың ... ... ... ... ... ... ... Жібек, Қатша
жежелеріміз де бар колхозшылар Байылдырдың солтүстік ... ... ... жатады. Мезгіл таңертең болса керек. Көз ұшында Түркістан ... ... ... ... екі ... көрінеді. Олар түс әлетінде
ғана бұларға жетіп ... ... ... ... ... жігіт пен келіншек екен. Оларды көрген жұрт мұнда жастықтың
күшімен жеткен ғой деседі. Бригадир тез ат арба ... ... ... ... бір ... әйелді қосып, поселкеге тамақтандыруға
жібереді. Әйел үйіне барған соң асығыс- атала- быламық пісіріп, ... де, ... ... қалдырып, шабыққа қайтып кетеді. Кешке келсе,
жігіт пен келіншек қазанда қалған быламықтың қалғанын тоя ішіп, ашөзегіне
түсіп ... ... өліп ... ... ... ... ... ұстаз Келдебек
Жабатаев ағайдың айтуынша сол қасіретті ... ... ... ... ... аштықтан өліп қалған балалы әйелді тауып ... ... әлі жаны бар екен ... ... емшегінен сүт шықпаған соң
үш-төрт бидай дәнін жаулығының ... ... ... ... ... ... Бейшара бала бидайдың нәрімен аман қалған.
Еңбек ардагері ... ... ағай ... ... ... ... Жанкелдин сол жылдары аштыққа ұшыраған бір ауыл
туыстарын ... ... ... осында, қазіргі Ескі ... ... ... ... ... ... колхоз ұйымдастырып,
мақта еккізіп,ашаршылықтан аман алып қалған.
Міне осындай алапат аштық апатының алдында ел қамын ... ... ... көп ... ... шақырту хатын алған,
Торғайда 1929 жылы контрреволюция бүлігі кезінде ... ... ... ... орнатуға Республика прокуратурасы тарапынан
жіберілген тәжірибелі прокурор, ержүрек табанды заң ... ... ... ... ... соң екі ... ... алып, хатта
айтылған елдегі болып жатқан жағдаймен танысу үшін туған жерге келеді. Бұл
1930 жылдың шілде айы болатын.
Оңтүстік ... ... ауыл ... ... егіншілік болды. Егіншілік Сырдария, Келес, Шу, Арыс өзендерінің
бойларында, Қаратау бөктерінде дамиды.
Оңтүстік ... ... ... ... ... барлық
дақылдарды “ақ егіс” және “көк егіс” деп екіге бөлетін Ақ егіске- бидай,
арпа және тары ... көк ... ... ... ... мен жүгері жатады.
Жерде “жер ағашпен” жыртатын жер ағаш екі ... ... ... Бұл ... онша жуан емес айыр ... ... кесіп алады да түп жағын
айыр жеріне жақындатып кесіп, бұтақтың біреуін оқтық есебінде ... ... ... ... етіп қысқартып кесіп, ұшын сүйрелейтін
кесілген бұтақтың ұшына шойын ... ... ... ... Бұдан соң тұтас
жасалған оқтық пен жер ағаштың ... ... ... ... ... сап орнатады да оның ең жоғарғы ұшын көлденең тесіп тұтқа өткізеді.
Жазба деректерде ... қоса ... ... ... ... заттарды, ыдыстарды салыстыру арқылы Отырардың
егіншілік мәдениеті туралы анықтауға мүмкіндік туды.
Дәнді сақтайтын шұңқырдың, балшықтан жасалған ... ... ... ... ... ... жұмыстары барысында жерді қолдан суару
әдісінің белгілі мөлшері болды. Олар қарапайым түрде қолданылды.
Отырар өңіріндегі мекендеген ертедегі ... ... ... ... ... ... мәдениетінің дамығандығын, қала
мәдениетінің көтерілуіне отырықшылық өмір себеп ... ... ... еккенде пайдаланатын құрал ерте темір дәуірінен белгілі
ол-жер ағаш болған.
Жер ... ... ... ХІХ ғ. аяғы мен ... ... ... тарағаны сабан болған./31/ (дөңгелекті соқаның
жергілікті түрі) Оңтүстік Қазақстанда ат сабан деп ... ... қос ... ... ... ... оқтықпен байланыстырып
тұратын белағашы болған.
Егіншілікпен айналысатын жерлерде кетпен, ... орақ ... ... ... темір дәуірінен бастап егіншілікпен
айналысып отырықшы өмір ... ... ... ... ... ... б.д. ІІ ғ. тән тастан жасалған дән үгіткіш дәлел бола
алады. Сондай-ақ Ү-ҮІ ғ.ғ. тән ... ... ... ... ҮІІ-ІХ
ғ. тән су құбырларын қалдықтары Отырар өңірінде егіншщілік ... ... ... Б.д. ... ғ.ғ. тән ... ... ... да бұған дәлел бола алады. Демек Отырар отырықшы мәдениетінің
бірден-бір ошағы деп айта аламыз.
1.5. Отырардағы ... үй ... ... ... ... пен ... ... қатар
дамығандықтан тұрғын үйдің жылжымалы және тұрақты түрлері ... ... ... ... тұрғын үйлердің қандай ... ... ... жұмыстары мен жазба деректер дәлелдей түседі.
ҮІІ-ҮІІІ ғ.ғ. алғашқы жартысындағы тұрғын ... ... ... қазу ... ... 63,8 ... метр болатын бір бөлмелі үй аршылды. Оған
деңгейі еденнен ... ... ... кіре ... ... ... жасалынған. Есік қуысында есік пен табалдырықтың жақтауы ... ... үш ... ... 0,4 ... сәкілер салынған. Оңтүстік
және батыс қабырғалары жағындағысы 0,7 м. Екі бөлмелі ... ... ... ... ... де ... ... болған,
онда астық сақтайтын болған.
Археологиялық қазба жұмыстары барысынан белгілі болған ХІҮ-ХҮ
ғ.ғ. тән үйлердің көлемі 20 – 30 кв.м. ... төрт ... бес ... ... ... ... болып келген. Екі бөлмелі болып келген
үйлердің бір бөлмесі кішілеу, ал екіншісінде тандыр бар. ... ... еден асты ... кеткен. Төрт бөлмелі үйлердің 2 ... ... ал екі ... ... пайдаланатын бөлме болған және
де үлкен дәлізі ... ғ.ғ. ... ... ... ... арқылы жылытылды.
Екі немесе үш бөлмелі үйлердің көлемі 80-100 кв.м көк секциялы үйде 300
кв.м. ... ... бір ... ... ... ... ... Баспаналардың шағын аулалары болған.
Екінші түрлі үйлер шаршы пішінді болып келген, крест ... ... ... ... де бар. Екі ... үйлердің бір тандыр және
екі тандыр бары да кездеседі.
Тұрғын жайдың ішкі көрінісінде өзгерістер ... ... ... жіңішке сәкі - суфа жайдың көп бөлігін алып ... ... орын ... ... ... тандыр әрі ошаққа
айналған, өйткені оты төмен қарай жанған, ... ... ... ... шыққан.
ХҮІ-ХҮІІ ғ.ғ. тұрғын үйлердің 2 түрі белгілі ... ... ... ... бір ... бойымен орналасқан үйлер
жатады. Екінші түрі 4 бөлме кейпінде сипатталады.
Барлық үйлерде азық-түлік қоймасы болған. Оларда ... ... ... пен ... сақталатын, саз жәшік қойылған, кей үйлерде
жертөрелер болған. Кей үйлердің аулалары ... ... ... ... ... ... ... қарай, әлеуметтік топтарына қарай
бөлініп тұрды. Бұлар ... ... ... Бай ... ... ... болып келді. Қабырғалары қалың мықты тұрғын
үйлердің қасында жеміс пен ... ... ... бар. ... ... ерекшеленіп тұратын бай үйлер бар. Едендері
күйдірілген кірпіштен ... ... ... ғ.ғ. ... ХҮІ-ХҮІІ ғ.ғ. Орта Азия мен Қазақстанда жеке
семьялардың үстемдік еткенін, әр ауданда әр ... орта ... әр ... ... ... есептеді./33/ Бір кварталда 30-50, тіпті 70 ке ... ... ... 200000 метр ... 150000 ... ... тұрғын үйлер
алып жатты.
Отырардың 90 кварталында 4500-6300 тұрғын болған ... ... ... ... ... орналасқан Отырарда отырықшы
мәдениет пен көшпелі мәдениет қатар дамыды.
Қазақта тұрғын үйдің түрлері осыдан 3 мың жыл ... ... ... арба ... ... Ол жайында Гильон де Губрук, Әбу
Абдаллах ибн ... ... ибн ... ... ... ... авторлардың жазып қалдырған.
Арба үстіндегі “Доңғалақты үй” ағаш ... ... ... сөйтіп ақ киізбен қапталады. Бұл арбаларда 22 өгіз
жегілген екен. Үйлердің төбелері биік ... ... ... ... киіз үй ... ... қоржын үй болған. Бұл тұрғын үйлердің ең алғашқы түрлеріне
тоқталатын ... ... ... ... ең ... ... бірі-
қос. Сырты жонылып тәртіпке келтірілген, ... ... ... қайыс, жіп өткізетін арнайы тесіктері бар 2,5-3 ... ... ... ... ... ... ашып ... ішікпен жауып, іргесін бес арқанмен бастырған. Қос
көшіп ... өте ... ... ... қосты көшіп қонғанда қосымша
қазан-ошақ, ... ... ... ... құрт,ірімшік, қайнататын орын
ретінде пайдаланған. Тұрғын үйдің бұл түрі ХХ ғ. ... ... ... ... тұрғын жайдың ең көне нұсқасы- күрке болған. Бұл
тұрғын үй көшіп қонуға өте ... ... үш ... ... ... ... ... салатын болған, сырты киізбен жабылатын болған.
Тұрғын үй жайлы ең көп зерттеген ... ... ... ... ... кейінгі шаңырақ, пайда болған үйдің түрі Абылайша
деп аталады. Мұның бастапқы аты белгісіз ... жұрт ... бұл ... ... ... жоңғарларға қарсы
бүкіл халықтық қозғалысқа басшылық етіп, талай-талай шайқастарда көзсіз
ерлік көрсетіп, ел арасында үлкен абыройға ие ... ... ... ... ж.ж.) есімімен байланыстырады./35/ Шаңырағы кішкене үш ... ... ... ... ... ... жабылып, ағаштан жасалған есігі болған.
Сыр өңірінде көшпелі және ... ... ... ... киіз үй ... көшпелі өмірге ыңғайлы жылжымалы үй болды. Дешті
– қыпшық киіз үйі жайлы ХҮІ ғ. Рүзбехан былай деп ... ... оның ... ... ... едім, мен оны алғаш рет Яссы (Түркістан) қаласынан
көрдім. Мен оның ... ... ... ... ... киіз ... әр түрлі
жіптермен безендіріліп арбаларда орналасқаны да болды. Сұлтандар мен
әміршілердің үйлерінің жанына шатырлар ... ... пен ... ... деп ... ханның Түркістанға жасаған жорығына
қатысушыларды еске алу.
Деректер мен ... ... ... ... сб І, А.
1935 г. Тұрмысы төмен адамдардың туырлық үй деген төрт ... ... ... ... ... жабылатын үйі болған.
Сырты ақ киізбен жабылатындықтан “Ақ үй ” деп ... ... см 15 ... алып қанаты керегеден, күмбезін құрайтын ұзындығы 240-
250 см-дей 80-90 ... ... 180-190 см. ... ... бекітілген қос қанатты ағаш есіктен құрастырылады.
Сырты қоңыр киізбен жабылатындықтан қараүй немесе қараша деп
аталған. Бұл үй Ақүймен қатар ... ... ... пайдаланатын болған,
көлемі кішілеу және аласалау болды.
Отау үй деген алты қанат ақ үйдің кішірейтілген түрі. ... ... ұрын ... ... алда күйеу жігітке, жаңадан от ... ... ... ... ... ғ. ... киіз үй ... географ, саяхатшылардың
еңбектерінде жазылды.
Киіз үйдің құрылысы мен жабдықтары туралы О.Пемель, М.П.Балька,
Б.С. Палиое, М.Георги, Ч.Ч.Валиханов, Б.Залесский, ... ... ... ... ... А.М.Харузина, А.К. Гейне
еңбектерінде жазылған. Үлкен киіз үйдің 12,15,18 қанаты болған. ... ғ.- ХІХ ғ.ғ. ... (1-ші ... ... Ал ХІХ ғ. 2-ші ... істен шықты.
Киіз үйдің кереге, уықтары көбінесе өзен жағасында өсетін әр
түрлі ... ... ... Оған ... тал, көк тал, қара тал, боз ... тал сияқты түрлері пайдаланылады. Ірі байлар, билер, киіз үй ... ... ... ... ... болған. Қайыңнан жасалған
үйлердің көлемі үлкен және салмақты болған.
Киіз үй сүйегіне жарайтын ағашты, ... ... өте ... ... әзірлейді, бір жыл бұрын ... бес ай ... ... ... ... қайың ағаштан жасаған, ол ұзын болады және
бұтақсыз блады. Ағаштың қабығын сыдырып қоятын ... ... дер ... біріншіден ол кеппейді, екіншіден шіри бастайды. Әбден кепкен
үй ағашын үйшілер “Қақсал кепкен ағаш” дейді және ол ... ... ... ең көп тараған түрі алты қанат үй.
Х.Арғынбаевтың деректеріне қарасақ киіз үйдің қанат саны 6 дан
асса ... тор ... ... ал 4-6 ... жол көз ... Бай дәулетті адамдардың үйі тор көз керегелі болған.
Кереге мен шаңырақ арасын біріктіріп, киіз ... ... ... иінді ұзын ағаштарды уық деп атайды. Киіз ... 6 уық ... 6 ... киіз ... ... ... 15-16
қарысқа дейін барады. Уықтың ағашы мықты болу керек. Уық басу үшін ... ... ... Содан кейін сыртын жонып тазалап, өңдеген. Уық иінін
тезге басып иеді де, ... ... ... ... бойынша қағылған қалып
қазықтар арасына қыстыра береді. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... істеуін қамтамасыз етумен бірге, жаңа
иілген уық иінінің қатпай жатып ... ... ... киіз ... ... шығарып тұратын шеңбер төбе жағы
жарық түсіп тұратын түндік деп аталады. Сол арқылы ошақтың түтіні ... ... Егер ... ауа райы ... киіз ... бір бұрышы арқылы
әліппен тартып жауып қойған. ... ... ... ... ... Шаңырақ ағашын алдын ала дайындап, сыртқы қабығын
сыдырып, көлеңкеде кептіреді. Ел ... жиі ... ... 1,8 ... 2 м. ... ... 3-5 м, шаңырақ ағашының сыртын тегістеп,
жауып, ... ... орап ... ... ... 10 ... соң өз бойына
дымқыл жинап, ылғал артып үлгерген кезде оны қазып алады. Үстіне себілген
су ... ... ... (оны ... ... ... ... көмеді. Қозда 1,5
сағат жатып әбден жібітіп шаңырақ ағашын арнайы ... ... ... ... сай етіп жер ... ... ... қалап қатырып
қояды. Шаңырақ қалпын –“байым” ... ... болу үшін уық ... соғылған қалам-темір “не көзеу” деп аталатын аспапты отқа әбден
қыздырып алып, шаңырақ көздерін ... ... Бұл ... ... деп атайды. Дәулетті адамдардың шаңырағының бөлшектерінің ... ... ... ... ... ... зооморфтық
мативтер элементтерінен тұрады. Қобы – деген құрал арқылы шаңыраққа өрнек
жүргізіледі. Байлар шаңырақты сүйектеген және күмістеген киіз ... ... деп ... Оның есігі екі ашпалы болды. ... екі ... ... ... әсемделіп өрнектелген және сүйектеліп
безендіріледі. Кейде бәсекелес ... мен ... киіз үй ... ... ... әр ... өрнекті сүйек , күміс әшекей және түрлі түсті асыл
тастармен де сәндейтін болған./39/ ... ... ... жақтары
өрнектеліп, сырланған өрнектері қашалып, өрнек ... ... ... символдық , зооморфтық болып ... Киіз үй ... ... ... ... киіз есікпен жапқан. Ол түрлі түсті
жіптермен ... ... ... ... шегесіз біріктірілуі көшіп-қонғанда
қолайлы болған. Киіз үй есігінің биіктігі 170-175 см, ені 120-122 ... ені 10-12 см, екі ... мен ... ... 7-8 см. Есікті
ашып жапқанда сықырлаған дыбыс шығатындықтан сықырлауық деп ... үй ... ... үйші деп ... ... ... ... қуыс жонғы, балта қашау, қол ара,ою пышақ, үскі блып
табылады. Кереге, уық, шаңырақты жасау үшін ... ... пен ... жібітуге арналған қоз, мор, обын деп аталатын ыстық пеш болады. Осы
аталған керекті ... ... ... ... ... Киіз ... ... ең басты құралдың бірі – тез деп ... ... ... ауыр, тығыз, жарыла қоймайтын қарағаш, қайың, жиде ағшынан жасаған.
(ұзындығы 80-100 км) Тез ... ... ... екі ағашын таңдайтын болған.
Тез басуды түрегеп тұрып жасаған. Сықаурын әбден кепкен ... –1,5 ... ... Қисық ағаштарды түзулеп, түзу ағашты ... ... ... ... ... ... үшін ... от қызуына қақтап, балқытып ... Қоз салу ... ... ... ... ... Қоз жасау үшін
тез жанына қой немесе түйе құмалақтарын жағып, күлін ... ... ... ... тағы от ... кебе ... дымқыл құмалақ, тезек
қалап, лапылдатып жандырмай бықсытып қояды, от астындағы күлге су бүркілген
ағаштарды сұғып, 20-30 ... соң ... ... ... салып өңдей
бастайды. Қозды құмнан да жасай береді, ол үшін тездің жанына көп қылып құм
үйеді. Оны біраз ... ... қи ... Құм қызған уақытта үй
ағаштарын балқытып,жібітетін қоз ... шыға ... ... ... ... ... ағаштың кем кетістігін ... үшін ... ... ... жүзі өткір болады. Мұның түзу жонғы, қуыс, ойыс жонғы,
тісті немесе ыру ... деп ... ... ... Үскі ... көк өткізетін көздерін және уық ... уық ... ... тесу үшін арнайы жасалған құрал. Үскінің бірнеше түрі
болған. Ең көп тараған түрі – ... 20-25 см етіп ... ... 2
қазықтың бас жағында бір-біріне қарама-қарсы тесіктері болатын, оған
темір үскі орнатылатын ... ... ... ағаш ... ... ұсақ кертпектер жасап қояды. ... ... нық ... ... ... ... Өйткені үскіні айналдыратын ұзын қайыс
бау осы ағаш бөлікшеден 23 рет ... ... да, 2 ... бір кісі ... ... тартып отырады,сонда үскі айналады. Ал үйші айналып тұрған
үскіге кереге шыбықтарын тосып, оның алдын-ала белгіленген көк ... ... ... шығады.
Киіз үйдің жабдықтары. Киіз үйдің төрінде түрлі-түсті
жібектермен кестеленген тұс ... ... оюлы ... текемет,
кілемдермен қатар ерекше көзге түсетін жабдықтар бар. Ақ басқұр және ала
басқұр ... ... Оны киіз ... ... үшін ... болған. Ақ
басқұр ақ түсті жіптен қақпа алаша тоқылу ... ... ... ... ... тоқу ... өрнектеледі. Ақ түске қызыл,сары, көк, жасыл
жіптермен термелеп өрнектер салады. Ала басқұр киіз ... ... ... ... ... жасырады. Басқұр терме алаша секілді ... 8-15 м, ені 25-40 см. Киіз үйге ... үшін ... әр ... ... жел бау, бас бау, иін бау, аяқ бау, уық бау, уық ... ... бау киіз үйдің шаңырағын қатты жел аударып ... ... ... ... ... ... бастыруға пайдаланатын шашақты
бау. Бас бау туырлық үзіктің жүннен есіп жасаған жоғарғы баулары. Иін ... ... 2 жақ ... ілінетін өрнектеп тоқылған құр бауы. Аяқ бау
киіз үй ішінде сәндік үшін ... ... төрт ... ... жасалған бау. Уық бау ... ... ... ... бау. Уық ... бау ... арасынан қашыртпау үшін уықтың
иілген ... ... ... ... екі ... ... ... жерінің жігін
біріктіріп байлайтын термелеп тоқылған жіңішке құр. Сондай-ақ киіз үйдің
жабдықтарына ... ... ... қолдорбалар, жүк жапқыштар,
киіз үйдің сәнділігіне ажар береді. Әбдіре жапқыш ақ киізден ою-өрнекті
жиектеп ... ... ... ... ... мен ... сақтау үшін
пайдаланады. Желіні киізден жасаған, түкті, түксіз алашалар ... ... 50х100 см. Екі ... шашақтар салынады. Түбіне кесте
тігіледі. Жағ жағына өрілген 2 бауы болады. Осы ... киіз ... ... ... ... ... ... кілемшелер , киімдер
салуға ... ... зат ... ... ... ... түкті,
түксіз болып бөлінген. Аяққап – ыдыс салатын дорба оны мал шаруашылығында,
қазан басында ... ыдыс ... ... таза ... үшін ... кілем , алашаның өрнекті тұстарын ойып алып жасаған. Кесеқап, ыдыс-
аяқ сақтайтын зат. Оны ақ ... ... ... ... құрып жасаған.
Шәйнекқап ыдыстарды сындырмай сақтауға арналған ақ киізге ... Ірге ... ... ... жағынан топырақ, шаң, жел кірмес үшін
киіз үйдің, іргесіне ұстайтын киіз. Туырлық-керегенің аяғынан басына дейін
киіз үйді ... ... ... болады. Осы бау арқылы түндіктің бір
бұрышын ашып жабуға ... ... ... ... ... ... ортасына от жағылған жерді шамалы қазып, жерде от
жаққан. Ошақ басындағы есіктің қарама-қарсы жүк ... жүк аяқ ... ... ... үстін өрнектелген жүннен жасалған кілеммен ... ... ... ... ... жер төр деп ... ол
жерде үй егесі және пахса құрылысын ... ХІІІ ғ. ... ... ... ғ.ғ. қала ... гүлдене бастайды. Қазаққа тән
тұрақты мекен жайдың ең көне ...... ... ... ... ... жиі кездесетін. Бұл үшін тереңдігі ересек адамның
кеудесінен келетін дөңгеленген шұңқыр қазады да оның ортасынан төрт ... ... ... ... сүйей отырып жеркепенің
конус тәрізденген төбесін шығарады да ... ... ... ... салып
қалың топырақпен бастырып тастайды.
Қазақ құрылысшылары шошала тұрғызу үшін оның ... етіп ... ... 10-15 сырықтан түзілетін сүйір құрылғы
орналастыратын да ағаш ... ... ... жапқан. Шошаланы
шымнан, қамыстан, қамкесектен, ... ... ... ... ... ретінде пайдаланған. Азық түлік қоймасы етхана, асхана,
отынхана ... ... кепе ... ... ... ... Қамысты сазбен сылап
артына топырақ үйген. 1916-1917 ж.ж. дейін егіншілік, аң аулау, ... ... ... ... жер кепеде отырған көбінесе
кедейлердің үйі болған. 1 - 1,5 м ... ... ... ... ... Оны ... үй, жер ... жер төле, жер үй деп те атаған.
Жеркепенің ішіне жарық түсіп тұру үшін оның нақ ... ... ... ... да ... ... киізбен не болмаса қамыстан
жасалған арнаулы жамылғышпен жабылған. Мұндай жеркепеде жатақтар желтоқсан
айынан сәуірге дейін тұрып, жазға ... киіз үйге ... ... ... ең ... ... жерді жартысынан
қазып топырағын босатқаннан кейін үстіне су құйып, қидаланған ... қой ... ... иін қандыра араластырып, балшық илейтін,
қазылған шаршының жиегіне бірінің үстіне бірін қатар етіп ... ... ... ... ... Күн ... жақтан жалғыз терезе,
есік шығарылатын іші-сырты ... ... ... ... шөппен жапқан
да лаймен сылап тастаған. Жер төлені шымнан, қам кесектен, ... – төрт ... етіп кіре ... қоса ... ... шабақтан, балшықтан тұрғызған. Қақыра іші-сырты, төбесі
сылақ арқылы тәртіпке келтірілетін, ... ... ... ... үйлердің төбесі бір қабат, ... ... ... жамылышпен жабылады. Үйдің еденін балшықпен сылайды.
Тұрғын үйдің ең соңғы нұсқасы қоржын үй деп ... ... ... ... лаймен сыланған, арасы дәлізбен бөлінетін болған.
Қоржын үй қазақ және оның ата-бабасына әуел ... ... ... ... ... ... ... тұрақты мекен-
жайдың алғашқы үлгісі болар./45/ Оңтүстік өңірінде ... пен ... ... ... ... Сыр ... (қоржын үй) қоржын үйлердің түрі
қоржын үй мен тоқалтам болған. Қыс мезгілінде қоржын ... ... ал ... киіз үйлерде тұрған.
Қоржын үй құрылысы туралы ... ... ... ... ... және ... еңбектерінен зерттедім. (Ө.Жәнібеков,
Х.Арғынбаев)
Қоржын үй тұрғызу үшін ауладағы ... ... ... суы ... қойматын биіктеу жер таңдалып алынады, оны кетпенмен
тегістеп, ... ... ... жантақ, т.б. шөп шалау төселгеннен
кейін малдың тұяғымен таптайтын болған. Қайтадан үстіне су ... жер ... ... ... ... шаршыға дуалдың енімен бірдей ор қазып
оған барынша қалың етіп ... ... ... ... ... қаңқасын тұрғызады.
Оны сабан мен араластырған қам ... ... ... қосылған лаймен
сылаған. Төбесін қамыспен жауып, топырақ төгіп ... ... ... ... ... ... ... қақ, қауын құрт кептірілген
жеміс, ірімшік, құрт, дирменге тартылған ұн қоятын орындары, ет ... ... ... терезесі күншуақты жағынан болған. Оты дәлізден
жағылған. Қоржын үйдің ауласында ... ... ... үй ... ... баспанасы болған.
Сыр өңірі қазақтарының тұрғын үйлерінің ішкі жасауларында
ерекшеліктер болған. Басқа жерлерге ... ... ... ... ... көптігі- алашалар, кілемдер, қоржындар, ыдыс сақтайтын
дорбалар, сандық ... т.б. ... төр ... ... сәкі ... ... ол ... сақтап тұрған және ылғалдан сақтаған жерге текемет
төселіп, дуалға тақап ағаш кереуеттер қойған. ... ... ... ... ... Төрде жүк жиналып тұрған, оны жүк аяқтардың үстіне
жиналған. Көбіне ... ... ... ... Жүкті әйнек ортасына
немесе кереует жанына жинаған. Жүктің төбесін жапқыштармен жапқан. Үйдің
кіре берісінде ағаш стол ... ... ... ... ... оны ... ... Ағаштан жасалған сөрелерде кітаптар болған. Ауыз үйге
текемет, алаша төселген. ... ыдыс ... Ауыз үйде пеш ... үйде төсеніштер теріскей жағынан тұтылған. Тұрақты тұрғын үйлерде
ең бірінші көзге түсетін биік етіп жиналған 4 ... ... ... ... ... ... саяхатшылардың
шығыстанушы, тарихшы этнографтардың көпшілігі ... ... ... ең ... ... түсет іні төрдің қақ ортасында ... 2-3 ... 4 ... етіп жиналған жүк ... ... Сыр ... ағаштан шабылған әр түрлі бояулармен
толықтырылған ... ... ... ... әбдірелер
қойылған, үстіне жүк жинаған. Алдымен текемет жиналып, көрпелер жиналып,
екеулік жастықтар жинаған. Тоқалтам қоржын үйдің баламасы ... ... ... ... “қарсы есікті” деп атаған. Төбесі қамыспен
жабылып ... ... етіп ... ... ... ... ... Қызылорда облыстарында кездеседі.
Отырардағы баспананың негізгі ұясы деп ... ... ... ... ... немесе түнекті бөлме сол
сияқты көп ... ... ... ... үйлеріне ұқсас. Сыр
бойының отырықшы халқының ... ... ... ... ... ... ажырасқан. 2 бөлмелі “Қоржын үй” оның өн бойына астық
құятын түнек-қойма салатыны археологтар ... ... ... ... ... аудандарының
материалдық мәдениетіндегі ерекшеліктерінің бірі- олардың тұрмысында киіз
үйдің осы күнге дейін ... орын алып ... Бұл мал ... ... ... Киіз үй ... өте ... болды.
Оңтүстік қазақтарының тұрғын үйлерінің ішкі жасауларында да бір
қыдыру ... ... ... үй ... ... термелі қарапайым алашалар, түкті кілемдер, қоржындар әр
түрлі ұсақ ... ... киіз ... ... киім ... халқының ұлттық киімдерін зерттеп білу этнографияның
басты мәселелерінің бірі.
Ұлттық киім үлгілері арқылы халықтың, ... ... ... ... ... ... ұлттық киімдерінде сол халықтың ... көре ... ... ... ... туралы саяхатшылар мен
ғалымдар жазған. Мұхаммед Хайдар Дулати, ... ... ... ... ұлттық киімдер үлгісінен халықтың эстетикалық талғамын,
өмірін, әлеуметтік жағдайын көре ... мал ... ... қой, ... ... және
жүннен тоқитын, тігетін болған.
Ортағасырларда ұлы Жібек жолы арқылы Үнді, Қытай, Орта ... ... ... ... ... ... (алған) әкелінген, оны айырбас
сауда арқылы алынды.
Қазақтың ұлттық киім үлгілері ... ... ... ... ... ерекшеліктер бас киімінде, белдік, әшекейлерде,
мейрамдарда киетін ... ... Кей ... ... формалары
сақталып, кей жерлерде, киімнің жаңа түрлері шыққан./50/
Түйенің және қойдың терісінен шекпен, тон, аң ... тон, аң ... ... ... ... ... ... тоқылған
киім – бас тон деп аталады. Қымбат тон болып ... ... ... тон деп ... Ал ... ... жасалғанды бота тон деп
айтады. Қозы, лақ терісінен- жарғақ тон ... Ешкі ... ... ... ... ең көне нұсқасы шекпен деп ... Оны ... ... ... ... болған ол қатты суықта да жылы
болған. Сыйлы қонаққа барарда киетін ... ... ... ... ... де кез ... киім сыртынан киіп кететін болған.
Шапан – қазақ халқының ең негізгі және ежелгі киім түрлері. ІХ-
ХІХ ғ.ғ. қыпшақтардың тастан ... ... оның ... ... Жібек және мақтадан жасалған матадан тоқылған. ... ... ... ... ... ... П.С. Паллас, М.Георги, Н.Рычков
жазған, М.И. Венноков “барлық қайсақтар ... ... ... деп ... қазақтың өмірі туралы көптеген суреттерде бейнеленген. ХІХ ғ.
қазақтардың мерекелік киімдері ... ... ... басшым қара бархаттан
шапан киген, басында әдемі тоқылған бас киімі, аяғында қызыл етік ... ... ... ... ал ... сары, қызыл, жасыл түсты ... ... ... ... туралы О.Кошаров, А.Ф.Чернышев т.б.
суретшілер өз еңбектерінде жазған. Белгілі әншілер, ақындар әшекейленген
шапан ... ... ... киім және ... ... ... матерал бархат болған ХІХ ғ. киімнің ең кең ... ... жең ... болды. ХХ ғ. жеңі қысқа нымшалар киетін болған./51/
Мұндай жеңіл киімдерді үйлерінде киген ал ... ... ұзын ... Оны ... ... ... ... киім теріден жасалған тон мен ішік ... ... ... түлкі терілерінен тіккен. Жарғақты бай адамдар киген. Мұны ХІХ ғ.
аяғына дейін ... ... ... киім, түйе, қой, жүнінен тоқыған, оны
маусым, шілде айында қырыққан қой жүнінен тоқыған.
Ерлер киімі ... ... ... ... Жейденің сыртынан
жеңіл киім киген. Ал бешметті бархат, жібектен тоқыған.
Оңтүстік Қазақтарының киімдері отырықшы және көшпелі ... ... ... ... ... ... қысқа бешмет, жамбастан сәл төмен
қоңыр, қанық көк матадан бархаттан тіккен, ерлер ... ... ... ... ... жас ... ... киген. Қыздар қосетек
көйлек киген. Оған желбезек салынған.
Жамбастан төмен түсіп тұратын ... ... ... ... ... ұзын ... киген, басына кимешек киген. Суық ... ... ... және ... шыққан қыздар 2-3 бала туғанша ... ... ... соң түрлі-түсті матадан безендірілген көйлек киген.
Көйлектің сыртынан шолақ жең киген ... ... ... ерлердікіне қарағанда алды ашық, жағасы жоқ болған, қапсырмамен
қадалған. ... ... ... ... ... ... жең ... киген. Оны
бархаттан немесе басқа қатты матадан ... ... ... ... жеңі ұзын ... ... ... мерекеге киетін пүліш, бархаттан
тіккен.
Ерлер мен әйелдердің бас киімдері, желек, кимешек, сәукеле,
телпек, тақия. Жазда киетін бас киім ... жұқа ақ ... ... ... ақ ... ... бас киімді ақ қалпақ деп атайды.
Киізден жасалған ақ қалпақты әшекейлеп те жасаған. ... да ... де ... ... ... ... ... (үкі , дегелек).
Егер алтынмен тігіліп безендірілсе – алтын бөрік деп атаған.
Бөрікті суық ... ... ... де киген. Ал қыста тымақ киген.
Қыста киілетін бас киім-тымақ деп аталады. Түлкі терісінен
жасалған бір бас ... бір тері ... ... ... ... бас киім оны ... паршадан тіккен.
Күміс пен алтын жүргізілген жіптермен безендірілген. ... ... ... ... зер тақия деп атайды. Оны жастар ... ... ... ... сүйекпен безендірген. Түкті бас киімді
бай семьядағы ... ... ... бас киімнің бірі- сәукеле болды. Сәукеле –
ең ертеректегі жас келіншектердің ұзатылған қыздардың киетін бас ... ... ХІХ ғ. ... Г.И. ... П.И.Небольскии,
Ч.Ч.Валиханов, И.И.Ибрагимов жазған. Сәукелені күйеуге ... ең ... 1 ... жуық ... одан ... тек мерекелерде ғана киетін болған.
Оны 4 немесе 5 жыл ... Оның ... 70 см ... ... оны
атласпен, қара және ... ... ... алдын моншақтармен
безендірілген. Төбесінен төмен қарай ... ... ақ ... ... ең ... рет үйге ... кезде осы ақ тормен бетін жапқан. Ең
қымбат ... ХІХ ғ. 1000 сом ... ... 100 атқа тең ... ... ... немесе маржан тастармен де безендіргені ... ең ... ... ... ... ... ... үшін 1
жыл отырған шеберлер де болған. Кей сәукелелер маржан, бриллиант, ақық
тастармен безендірілген. Сәукеленің сыртындағы ... ... ... геометриялық түрде болған. Келіншектер басына жібек орамал таққан,
бұны желек деп атаған.
Балалы болған жас ... ... ... Оны 25-45 ... келіншектер киген. Бала көтерген әйелдер де кимешек киетін
болған. Оны ақ матадан, жібектен тіккен. Ал ... ... ... тіккен. Сыртқа шыққанда әйелдер шылауыш таққан. Оны жаулық немесе
орамал деп те ... ... 40-50 ... ... ... ... ... және жібек матадан таққан. ... ... ... ... ... ... ... Жас
жігіттің белдіктерінің қапсырмасы жүрекше тәрізді болып келген. Әйелдердің
белдіктері кең болған, әсемделген жібектен жасалған. Әйелдердің ... ... ... ... ... ... тәрізді
безендірілген. Белдіктің ұзындығы 2-3 метр болады.
Ерлердің аяқ ... мәсі мен ... ... Ересектер теріден
тігілген аяқ киім- көксауыр киді. Ал кедейлер аяқ киімі- ... деп ... ... аяқ ... ... айырмашылығы өкшесі
биік болған. Байлардың аяқ киімінің артқы жағы ... ... ... ... ... мата, бөз, кенеп, шыт,
сәтен. ... ... ... ... тері-терсек, көн секілді қарапайым
материалдар жаратылса, салтанатты киім-кешекке ... ... , ... ... ... бәтес, мақпал кездемелері кәмшат, сусар, ... ... ... ... ... ... ... мен қыздардың киімі әсемдігімен көз
тартатын болған. Егде ... ... ... киім ... ... ... тән элементтерден тұрғанымен, ... ... ... кеңдеу
болған.
Еркек қыста сеңсен тон, ... ... ... ... ... киіз ... ... етік, басына тымақ, малақай киген./56/
Кісе белдіктің кәдімгі белдіктен айырмашылығы аңшылардың садақ
жебесін ... ... ... ... ... ... ... байланысты кісе металл шытырларымен безендірілген.
Қазақстанның оңтүстігінде, сыр ... ... ... қазақтар жазда арнайы басылған жұқа ақ киізден үшкілдеп, сүйірлеп
пішілетін, қайырмасы қара бархатпен тысталатын қалпақ киген.
Қалыңдық ... ... ... орнына қосаба киген. Қосаба
көне түркіше алтын зерлі деген ... ... Ол ... етіп
пішілетін желкесіне қарай бірте-бірте ойытқа түсетін құламасы ... ... ... ... ... ... түрлі інжу-маржан
тастармен безендірілген.
Қазақы киім-көненің көзі. Оны ескерткіш ретінде болашақ ұрпаққа
сақтау керек, ... ... ... ... көзі ұлттық киім
үлгілерін жинастыру қажет. 1800-1930 ж.ж. Оңтүстік Қазақстанның өткен
тарихын жазып ... ақын ... ... өз ... ... киім үлгісі туралы деректер жазған. Қариялардан сұрастырып,
өзінің көргендерін ... ... ... ... ... ... қалдырған.
Сіргелі руларында болған ересек қыздар құндыз бөрік ... ... ... ... ... өте ... етіп ... орнатын болған.
Келіншектер ұзатылып келгендегі сәукелесін немесе қосабасын
тастап бетіне (шытыра) күмістеген кимешек ... ... ... ... ... , ... кең істеп киетін.
Кейбір уақытта көйлектің етегін жеңінің ауызын тапса жібекпен,
таппаса жіппен жөрметоз кестелеп көк, ... ... ... түрлермен оймыштап
мәнер беріп, сәндеп киетін. Мұндай көйлекті той, жиын ... ... ... жиып ... ... көк ... ... жүрметоздайтын. Бұл
әдет сиректеп, 1927 жылға дейін кейбір руларда рәсім болып келеді келеді.
Әйелдерде ... ... ... ... юбка ... Бұны да
кестелеген. Бұл да сиректеп 1927 ж. дейін келіп жойылды.
Сыпайы киімді, бір ауыл ... ... бір ... ... 40-50
шаңырақтың үйленетін жігіті сол киімді кезек киіп барып үйленіп қайнынан
келген соң негізгі егесінің үйіне ... ... ... Бұл әдет 1850 ... ... Ол ... аяқ киімге ардақты көн үнике көн мен ... ... ... көні ... ... ... жылқы терісінен
істелген ақшоқай дейтін аяқ киім болған, ақшоқай 1900 ... ... ... ... ... келді . Өте қадірлі көн-көк сауыр. Сондықтан “Көк
етікті келмей, көн етікшіге бермей ”- ... ... ел ... осы
уақытқа дейін бар Әйелдер кимешекті шытырақтап ... ... Екше ... ұлы ... ... ... болған. Киім кешек тігуге қазақ
әуелде Үндістаннан ... ... ... ... Орта Азия ... ... бедерлі көздемелерді, мәуітіні, масатыны, шұғаны
жаратқан./58/ ХҮІІ-ХҮІІІ ғ.ғ. ... ... ... ... ... суытса бешпет, шекпен, қаптал ... ... ... ... ... тон, қасқыр ішік, басына түлкі тымақ, аяғына саптама
етік киген. Ішіктің кәмшат, ... ... ең ... болып есептеледі.
Оңтүстік Сыр өңірінде халықтың отырықшы жартылай отырықшы
тұрмыс салтына орай, ауа ... ... ... киім ...... болып келеді.
Жігіттер бешпет, кеудеше, биік өкшелі шалбар киген. Басына
тақия мен ақ киіз ... ... ... тік ... ... келген.
Үйлену тойына қалыңдық кейде сәукеленің орнына көнетүркі ... ... ... ... ... ... (алтын зерлі деген
мағына береді) да киген./59/ Қосаба – тұрпаты дөңгелек, желкесіне ... ... әр ... ... ... бас киім. Төбесіне үкі тағып,
жан-жағын әр ... етіп ... ... ... қазба барысында табылған
заттардан да киім үлгілері белгілі. ... ... ... ... ... ғ.ғ. ... оюлы ... сән-салтанатты киінген түркі-қаңғар
ақсүйектері бейнеленген./60/
Қазақы киімді зерттеп, ел ... ... ... ... аманаттаймыз. Қазақы киім-көненің көзі. Ол бізге жеткен заттық
мәдениеттің бірден бір көрінісі.
Қазақша киім ... ... өтсе де, ... ... әлі
толық екшеле қоймаған, тереңдеп зерттей түсуді қажет ететін құбылыс. Себебі
киім үлгісіне біте қайнасқан көне ... ... ... ... ... ... қалыптасу ерекшеліктерін, халықтың шыққан тегіне, бет-пішін,
сөйлеу тілі ауыз әдебиеті сияқты ... ... ... ... халықтың өткендігі өндіріс күштерінің деңгейін, шаруашылығының
даму дәрежесін, тіптен құлазыған даланың ... ... ... ... көрші елдердің қазақ өміріне ықпалын аңғаруға болады./61/
Дәстүрлі киім үлгілері ... ел ... ... ... ... келер ұрпаққа насихаттау ... ... ... ... ... пайдаландым, онда киім
үлгілері жайлы бірнеше деректер ... ... ... құнды мәліметтер табуға болатын араб,
парсы, қытай, армиян жазба деректері әлі ... келе ... ... ... ... ... ауыспай тұрғанда музей қорында сақталған киім
нұсқаларына жаратылған кездеме, тері, былғары ... ... ... білуге асығу қажет./62/
Қазақы киім үлгілерін сақтап қалу қажет екенін ... ... ... ... ... ... оның қыры мен сырын білетін
аға ұрпақ ауыспай тұрғанда ... ... кең ... ... әлі де ... кездесетін киім нұсқаларын жинауды ел аузындағы
мәліметтерді ... ... ... ... ... ... рухани мәдениеті.
2.1. Әбу Нәсір Әл-Фараби және оның арғы-бергі ізбасарлары
Отырар өркениетінің орны қазақ халқының тарихында ерекше. Отырар
қаласы 18 ... ... ... өмір сүріп, “Ұлы Жібек жолы” бойында
орналасқан. Ұлы қала болған. Ол ... көп ... бойы ... ... ... ... ... сияқты археологтардың ХҮІІІ ғ.
бастапқы ширегіне дейінгі тапқан заттың ... ... ... сүйектен,
шыныдан, теріден, ағаштан, тастан жасалған заттармен тұрғын үй құрылыстары,
суландыру жүйелері, дәстүрлі киім үлгілері ... ... ... ... ... ... ... Сайд әл-Жауһари (т.ж.б.-1010), Ахмед әл-
Фараби (т.ж.б. 1174) , Әбіл ... ... ... Әдіб ... ... ғ.ғ), ... ... (т.ж.б. 1489) сияқты ғалымдар. Әбу Ибраһим Исках
Әл-Фарабидің, Исмаил әл-Жауһари әл-Фарабидің, Әләм –ад Дин Әл-Фарабидің ,
Бурхан ад Дин ... ... ... ... ... ... ... ад-Дин әл –Фарабидің, Бадр ад-Дин әл-Фарабидің, Исмайл әл
Хусаини әль-Фарабидің, еңбектері арқылы белгілі ... ... ... және рухани мәдениетін жазба деректер
мен қатар археологиялық қазба жұмыстары арқылы белгілі.
Отырар жайлы алғашқы ... ... ... ... ... ... ... Исхак Ибрахим Әль Истахри (849-952) Әбу-л Қасым Мұхаммед
ибн Хауқал (Х ғ.) Шамс ад-Дин Әбу Абд ... ... ... (Х ғ.) ... ... ... (?-923)Әбу-л-Хасан Әли әл-Масуди (?-965)
шежірелерінен оқимыз.
Араб парсы шежірелері Из ад-Дин Әбу-л-Хасан әли Ибн ... ж.ж.) ... ... ... ... ж.ж.) Әла ... ... Жуайни (1226-1283 ж.ж) монғолдардың Отырарға жасаған шабуылы жайында
біршама деректер қалдырған.
Отырардың рухани мәдениеті ... ... ... ... “Оңтүстік Қазақстанның өткен тарихы 1800-1930
ж.ж.”.
Отырар біз үшін қазақ ... ... ... ... ... ... ... Отырарда көшпелі
мәдениет пен отырықшы мәдениет қатар дамыды.
Ежелгі Отырардың қазақ ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрпынан, тілінен, ... ... ... ... түсуде атқаратын қызметін жоққа шығаруға
болмайды./64/ Отырар қаласынан Бөген, Арыс ... ... жол ... Баласағұн, Шығыс Түркістанға, Сырдария арқылы Оңтүстіктегі Шаш,
Соғд және одан әрі Нервке, Нишапурға, Рейге Солтүстікте Хорезм ... ... ... Қара ... ... және ... даңғыл
жол кетеді.
Отырар өңірінде заттық мәдениет пен ... ... ... ... осы ... түп ... ... болған ата-
бабамыздың тағдыры, қазақтың алғаш рет халық болып қалыптаса бастаған алтын
бесігінің тағдыры.
ХҮІІІ-ХІХ ғ.ғ. этнографтардың еңбектерінде бұл ... ... ... тән ... ... ... жолы арқылы таралған Отырар өңіріндегі діндер мен
наным-сенімдер арқылы рухани мәдениетіміздің ... ... ... ... ... ... ... діні, Үндіден Орта Азия мен Шығыс
Түркістан арқылы буддизм, Сирия, Иран, ... ... ... ... ... және ... ғана емес, сонымен бірге мұсылман
көпестерінің майы сорғалаған майда тілімен де кең ... ... ... ... ... зороастра діндерінде ... да ... ... ... жолы ... ... жаңа дін орныққаннан кейін
мешіт, медреселер, кесенелер салына бастады. Соның бірі ... ... ... өте ерте ... ... ... ... қазба жұмыстары дәлелдеп отыр.
Мысалы 1968 жылы Отырар қаласының орнынан өлкетанушы ... ... ... ... Әль-Фарабидің айтуына қарағанда қазіргі домбыраға
ұқсас тамбурлардың бұрын тұрақты және жылжымалы пернелері ... ... әр ... кездесетін домбыралар жергілікті жағдайға қалыптасқан
ойнау тәсілдеріне қарай әр түрлі бағытта дамыған болуы ықтимал./66/
Отырар ойшылдарының ең ... ... ... ... Шығыстың Аристотелі атанған ұлы ғұлама Әбу Нәсір әл-Фараби.
Толық аты - Әбу Нәсір Мұхаммед бин ... бин ... бин ... Әль-Фараби
(870-950) Қыпшақ даласынан шыққан ұлы ойшыл энциклопедист- ғалым, философ,
математик, астролог, музыка теоретисі. Түркі ойшылдарының ең ... ... ... келген Отырарда дүниеге келген. ... Шаш, ... ... ... ... Халеб, Бағдат
шаһарларында білім ... Орта ... ... ... Араб елдері қалаларында
білім алып, Орта Азия, Парсы, Ирак, Араб елдері қалалдарында жиһан ... ... өзі ... ... жасап, өзі тектес ... тез ... ... ... ... ... бойынша 70-ке
жуық тіл білген. Философия, логика, этика, метафизика, тіл ... ... ... ... ... салаларынан 104
трактат жазып қалдырады. ... көне грек ... ... жасап, Аристотельдің метафизика “Категория”,
“Аналитика” (бірінші және екінші) сияқты басты ... ... ... ... ... ... өз ... ашқан оның 12-16 жас
шамасында керуенге ілесіп, ... ... ... ... ... Бағдат Халифатын басқарған Аббас әулетінің сенімді
уәзірлері негізінен ... ... ... ... еді; ... ... ... мен өнер жолына бет бұрған адамдарға қақпасын кеңашты,
онда “Байт-әл Хакма” атты ғалымдар үйі, және бай кітапхана болды.Әбу ... өзін ақын ... ... ретінде танытып, сонан соң ежелгі ... ... оқу ... ... ... ... кірісті.Грек-араб ғалымдарының арасын алтын көпірдей жалғаған
Әл-Фараби дүниетанымы-көшпелілер мен отырықшылар ... ... ... ... ... ... нәтижесі.Әл-Фараби өз заманының
әлеуметтік-саяси көзқарастарын тіл ... ...... және ... ... ... меңгерген. Фараби туғанға дейінгі
126 жыл бұрын түркілердің үлкен мәдени ... ... ... ... діні дәуірлеп тұрған болатын.Санасы сергек әр мұсылман ... ... ... ... сол ... әл-Фараби де араб тілді
ғалымдар санатына қосылып,иднтихад және ... ... ... ... “ діни негіздерін терді.Ол ... ... әрі ... қала ... көз ... ... қанатты сөздері” т.б. саяси әлеуметтік ... ... ... ... ойшылдар
дәстүрін дамытты. “Азаматтық саясатында ”ол қоғам құрылымын талдауды
қаладан, ал ... ... ең ... ұя – ... бастайды.
“Ғылымдардың шығуы”трактатында математиканың шығу тегі мен ... ... ... ... ... ... ... Әбу Нәсірдің өмірі мен
шығармаларын орта ғасырларда-ақ зерттей бастаған. ... ол ... ... ... келеді. Осы ретте араб және парсы ... ... ... (Х ғ.) ... (Х ғ.) Ибн Саид ... ... ғ.) Хад жи Халифа
(1657 ж.) латын тілінде жазған Венике (1484 ж) ... (1688 ... ... ... ерекше атап өткен жөн./67/ ХІХ ғ. Және ХХ ... ... ... ... ... ... аударды,Неміс
ғалымдары И.Т.Л.Козегартен (1752 ж.-1860 ж.) Т.Зутер (1848 ж.-1922 ... ... (1821 ж.-1903 ... ... ... ... ... деп аталатын жинақты жарыққа шығарған К.Брокельман (1863 ж.-1956
ж.) 1886-1937 жылдар арасында “Араб әдебиетінің тарихы” деп аталатын көп
томды ... ... Әбу ... ... ... ... ... ғалымы Дж.Сартон (1884 ж.-1950 ж.) түрік ғалымдары А.Сайылы
мен Х.Үлкен (1950 ж.) фарабитану ғылымымен арнайы шұғылданған.
Фарабидің математикалық ... мен ... ... ... Әли Ибн-Сина,Әбу Файхан Бируни,Омар Хайям сияқты шығыс ғұламалары көп
пайдаланды,медицина саласындағы адам ағзалары жөніндегі Аристотель ... ... ... ... ... трактат” жануарлар
ағзалары”,”темперамент туралы еңбектер” өз ... бір ... ... ... жөн ... ... ... мәселелерге көңіл бөліп, көркемдік, ... ... ... білім анықтамаларын жазған. Саз
аспаптарында ойнап өз жанынан ән-күй ... ... ... ... ... ... және ... негіздерін
заңдылықтарын ашты.Ұлы бабамызды Сирия әміршісі Сайф ад-Даула өз қолымен
жерлеген, ... Шам ... ... зиратында жатыр.
Әбу Ибраһим Исхак әль-Фараби.
Әбу Ибраһим Исхақ бин Ибраһим әл-Фарабидің туындысы “Диуан әл-
адаб”(Әдеби жинақ) деп ... ... Карл ... “Араб әдебиетінің тарихы” атты еңбегінде осы ғалым жайлы бес
жолдан тұратын мағлұмат бар1897 жылы ... ... ... ... ... ... бин ... әл-Фараби Түркістан өлкесіндегі Фараб қаласында
туылған.
К.Брокельман ғалым еңбегінің 6 кітаптан тұратынын айтады.
1.Ас-Салим ... ... ... ... ... сөздер
3.Әл-Мисал (Бүтін түбірлі сөздер) бірінші түбірі “уау” немесе
“йа” әріптерінен болған сөздер
4.Зауат ас-саласа (үшеу иесі)
5.Зауат ... ... ... Хамз (хамзамен таңбалау)
“Поэзия”,”Раджаз”, “Нақыл сөз”, “Ырғақты қаракөз”, “Мақал”,
“Нақыл” сөздерге анықтамалар ...... ... секілді жақсы да жаман да болуы
мүмкін. Бірақ әдетте осы ... ... тек ... ... ғана ... ... ... ондай жыр қаншама көп болғанымен, олар ... ақыл ... ... ой ... ... ... тек ... шебер де дәл тауып айтылған кемелдісін ғана таңдайды.
өлеңнің сапасы жағынан мақалдармен үзеңгілес ... да ... ... ... ... ... деректер де бар. Оның толық жөні Әбу
Нәсір Исмаил (Исмайыл-Ә-Д) бин Хаммад әл Жауһары әл-Жауһары Әбу ... ... ... ... ... ... одан ... туған жерінің
атауы берілген. Оның туған жері Жауһар – А.Б. ... Оның ... аты ... ... ... Исмаил ибн Хаммад әл-Фараби әл-Жауһари” деп көрсетеді.
Оның Отырарда туылғандығы жайлы жайлы ... деп ... Ол ... ... ... әл ЖауҺариді Иақұт әл Хамауи ар Руми ... ... ... ... баласы (Ибн уат Әбу Исхақ әл-Фараби ) дейді. Білімін
молайтып араб тілін ... ... көзі ... соң бір ... ... ... әл ... ғұмыр кешкен Сирияға келеді. Шам елінің ақындары мен
ғаламгерлерімен, ғалымдарымен танысады. Ұлы ғалым туған еліне оралар тұста
ол ... ... ... ... Ол ... ... ... жақын жатқан
ақындар мен өнер адамдары жиі жиналып бас ... ... бірі ... ... ... соң әл ... ... араб тілінен. Дәріс
берген Ас-са-Ғалиби оның тілге қатысты ... атты ... бар ... сол ... ... ... ең ... болғанына тоқталады. Ол тек
тілші ғалым ғана емес, ақын да екекн “Китап ... ... ... жайында
кітап) араб поэзиясының өлең өлшемін терең талдап өзіндік теория жасауға
тырысқан әл Жауһари өмір ... араб тіл ... ... көптеген
еңбекте жазылып, аталған тілдің сан қырының белгісіз ... ... кез. ... ол араб ... ... саласын зерттеумен
айналысады.
Отырар перзентінің түсіндірме сөздігі соңғы рет 1956-1958
жылдары 6 том ... ... ... ... Қазір ол оқушылар мен студенттер,
аспиранттар мен ой қуушылар, ғалымдар мен сөз өнері өкілдерінің ... ... ... ... мұраның бірі болып саналады./70/
Бұрһан ад-дин Ахмад әл-Фараби
ХІ-ХІІ ғ.ғ түркі жамағаты үшін жемісті ... ... ... ... бин Әби. Хафс бин ... ... Ол ХІ ғасыр басында туған мекені
Отырар.Ол ХІ ғасыр басында туған мекені ... ... ... ... ... ... ... соғыстар мен шапқыншылықтар
алауыздықтар әсерінен ыдырап тарих сахнасынан ауытқып кету ... ... ... ... Ол жайлы неміс шығыстанушысы Карл Брокельманның «араб
әдебиетінің тарихы» атты еңбегінен бірнеше ... ... ... ғана
таптық./71/
Бұрһан ад-Дин алғашқы білімді Отырарда алған, К.Брокельман оны
«Заллат әл-Қари» (Оқу үстіндегі қате) ... ... ғана ... ... мен ... ... үңілсек, «Заллат әл Қари» ... ... ... ... ... мен ... , сөз ... мен
ойшылдары туралы қалам тартқан./72/ Құран оқу ... қате кей ... айта ... , ... ... ... ... секілді мәселелер төңірегінде
болады. Бұрһан ад-Диннің «Оқу ... ... ... осы ... Қасым әл- Фараби
Имад-ад-Дин Әбу-л-Қасым әл-Фараби. И.Б. Готвальд өз ... Әли ... бин ... ... ... (ХІҮ ғ.) мазмұндағы берген Имад
ад-Дин Ахмад Әбул-Қасым әл- ... ... ... ... де ол ... 1851 ж қазанда басылып шыққанын ескертеді. Қазан
Университетінде араб,парсы, шағатай, түркі, т.б. ... ... ... ел ... және ел ... ... ... жинала бастады.
Белгілі шығыстанушы, профессор, Қазан университетінің ұстазы болған
И.Б.Готвальд (1813-1897 жж) ... ... ... 1900 жылы міне ... И.Б.Готвальдтың өмірі мен қызметін ... ... ... жж) ... берілген. Онда Готвальдтың ... ... Әли бин ... бин ... ... шығармасын басып шығарғанын айтады. Бұл еңбекті әл-Балахшани 1210 ж
қайтыс болған отырарлық ... ... ... ... ... диһи мин ... ... деген кітабынан алған еді.
Махмуд әл-Фараби – жайында деректер өте аз.
Н.Н.Туманович ... ... ... ... ғана ... ... ... сипаттамасында атақты ғалымның
“Программа по ... ... в ... деп ... ... Осы ... ”Чингисхан и влияние ... ... ... ... ... ... тармағынан “Махмуд Фараби
қозғалысы және оның әлеуметтік тамырлары” деген ... ... ... ... де Отырар қорғанысын ұйымдастырған Қайырхан сияқты
отаны үшін қасық қаны қалғанша ... сел ... ... ... бере ... ... ... көз жұмды ма ол жағы бізге беймәлім.
Захир ад-Дин Мұхаммед Бабыр (1983-1530 жж) – атақты, “Бабырнама”
атты ... ... ... жаулап алатын тұстағы бір жорықта
(1528-152 ) таныс болып, намаз оқығанда өзімен бірге жүрген Махмуд ... ... ... ... ... ... ... даласы монғол шапқыншылығына ұшырап, көп зардап шеккенімен,
арада біраз жылдар өткен соң ... ... де енді ... ... ... ... бола бастаған. Сауда саттық біртіндеп
жолға қойыла бастаған. Бұл ХШ ғ- ХІҮ ... ... ... еді. ... өмір ... Отырарлық екі оқымыстысы бар. Бірі – Қауам ад-Дин -Әмір
Катиб бин Әмір Умар ... ... ... Ғалымның өз есімі Қауам ад-
Дин Әмір Катиб.
Қауам ад-Дин Отырардың өзінде емес, маңындағы ... ... ... дүниеге келген. Алғашқы білімді Отырарда алған,
кейіннен Самарқанд, Бұхарада алған. ... ... ... медреселерінің
бірінде ұстаздық еткен.
Қауам ад-Дин қолжазбасының көлемі үлкен. Ол ... ат ... алу) деп ... ... басталып “Китап әл-Итақ ” (“Босату”)
атты кітаппен аяқталатын 3 кітаптан тұрады.
Маула Мұхаммад әл - Фараби - ХІҮ ғ. өмір ... ... ... ... ... ... тұс ... Әмір Темір (1336-1405)
иелігіне көшкен кез. Ғалымның өз аты - Маула Мұхаммад ғалым ныспысы - ... ... ... ... ... медреселерінің бірінде болған.
Содан кейін Шаш, Бұхара, Самарқан секілді қалаларда ... алып ... ... ... ... – ад- Дин бин ... ... аш-
Шашидің еңбегіне түсіндірме жазуында деп ойлаймыз. Ташкенттік ғалым “Усул”
(“Негіз”) деген еңбек жазған. Ол әдетте ... ... ... діні мен
Алманың бірегейлігі,Алланың әділдігіне сену ... және оған ... ... ... ... ... тану Ғалымның туылған ... 1320 ж ... ... қай ... қай ... қайтыс болғаны
белгісіз.Бадр ад дин әл фараби Әмір Темірдің тұстасы. Ол ХІ – ғ. 1 ... өмір ... Бадр ад Дин ... ... ... ... ... сияқты. Өз аты Бадр ад дин.Әкесінің ныспысы Нүр ад Дин. Бабасының
аты Аййуб. Алғашқы ... ... ... бірінде алған. Сонан соң
білім іздеп Бұхара мен Самарқанға сапар шеккен. Одан әрі Иранның ... ... ... ... ... Бадр ... ... бин
Саид әл-Бусиридің (1222-1296) Мұхаммед пайғамбарға арналған “Әл Бурда” -
“Шапан” 162 бәйіттен тұратын ... Бахр ... аш – ... ... ” (Шарх) жоғарыда айтылғандай көз майын тауысып хатқа қайта
түсіріпті.
Исмаил әл-Хусаини әл-Фараби
Отырар Бадр ад-Диннен ... де ... ... ... ... оның
әдебиетінен мәдениетін тарихы мен ғылымын насихаттаған өзге де ... ... ... ... ... сипаттама
жасаған доктор Рамазан Шешен мен Джауд ізгі Джамил Ақпинар Әбу Нәсір әл-
Фарабидің ... әл- ... ... ... атты фәлсафалы
шығармасына түсіндірме (шарх) жазған Исмаил әл-Хусайни ... ... атын ... да , оны 1489 жылы ... ... деп көрсеткен.
Отырар отырықшы мәдениеттің ошағы, ортағасырларда ... ... ... дамыған қалалардың бірі болған. Дүниеде теңдесі жоқ
ұлы ойшыл. Әбу Нәсір әл-Фарабидің туылған жері ... ұлы ... бабы ... Орта ... ... ұлы ... Әмір Темірдің
Алла аманатын тапсырған жері, ... ... араб пен ... ... ... қазақ хандығы мен Әбілқайыр әулетінің
Мауреннахр билеушілерінің Сыр бойы үшін ... ... ... ... ... ... Отырар суландыру жүйесі талқандалып, Отырар
кітапханасы жойылып, Ұлы Жібек жолындағы қатынас үзіліп, өндіріс ... күл ... ... ... ... ... ... Қаратау атырабының ақындары
Орта ғасырда Сыр бойы мен ... ... ... ... мен ... өлшеусіз үлес қосқан рухани мәдениетіміздің әлемдік
жарық жұлдыздары ақын-жыраулар Мәделіқожа Жүсіпқожаұлы, Құлыншақ ... ... Шәді ... ... ... Мұса Байзақұлы, Манат Бекбергенқызы, Ергөбек Құттыбайұлы, Қызыл жырау
Байжанұлы, Тәушен Әбуова артында мәңгі өшпес рухани ... ... ... өз өлеңдерінде елдің бірлігін насихаттайды,
арлы, абыройлы еңбекқор адам тәрбиелеп, тұрмыс тіршілік ... ... ... Ол ... ... ... түседі. Дін жайында да жазады,
Шора батыр “жиренше” шешен аңызы, ертегілерінің де тәрбиелік мәні өте зор.
Мырзабек Байжанұлы (Қызыл жырау) түрлі ... өлең ... ... таза ... ... ету ... ... жырлайды. Ол Мәделі ,
Майлықожа, Нұралы, Молда Мұса, Айтбай, Балтабай, ... ... ... өнер сайыстырған.
Майлықожа Сұлтанқожаұлы өткен ғасырда 1835 ж. Сырдария өзенінің
бойында ... ... ... ... ... қарасты “Қожа
тоғай” Қаракөл қой совхозы тұрған ... ... ... Сұлтан Қожа Атақожа
баласы орта шаруалы ұрт ... тура ... кісі ... ... ... келгенде әкесі қайтыс болады. Нағашы атасы Исаның қолына анасы
мен Майлықожа. ... ... ... ... көп ... ... да ... Ағайын–жұртының жәрдемімен Әбдірахман деген кісінің қызы
Еркеайымға үйленеді. ... ... де өлең ... ... Қыз-
жігіттерге махаббат өлеңдері, сәлем хатттар, қазаға ұщырап қалған қаралы
үйлерге жоқтаулар шығарып бере жүреді. Ол ... ... ... айтады, назаланып отырады.
«Қай кісі едім?» -деген өлеңнің тарихы былай: «Сиқымның руынан
сайланған Қасымбек ... ... қона ... ... үш күн ... ... ... атының ер -тоқымын қайтар кезде таппай қалады.Оны
Қасымбектің ... ... ... Үй-ішінің әр жерінен іздеп жүрсе
бәйбіше: «Жоғалсын қонам, ... Сені ... деп үш ... ... ... ... ... болды. Бізді де бір ауыз өлеңге ... ... ... ... бұл ... ... едім,
Бір өлеңім болмаса қай кісі едім?
Бес-алты өлеңді айтып беріп ,
Көңілін қош қылайын бәбішенің,
Жоғалмаса құрысын ... ... ... ... сай кісі ... ... ... өлеңін де өз өмірінің қыры мен сырын,
басынан кетпей қойған кедейшілігі жайында ... ... ... ... ... ... сырыңды-ай,
Кетегемнен тартқылап,
Кедей ғып қақтың шырымды-ай»
Кедейліктің өмірі жанын жегідей жейді. Ол Сұлтан деген төренің
атаққа ... ... ... ... ... Олар бір-біріне сөз беріп
серттеседі.
Содан Сыр бойында орталарында отырған аз ауыл қожа мен ... ... ... жұрт ... қоңырат арасы тұлан тұтып, дау-дамай
туады./74/ Ақынның бере алатын ақшасы жоқ ... соң олар ... ... өтіп ол ... екі ... болып, туған жерге оралады. Майлықожаның
үлкен балалары – Жолбарыс,Қабылан, Асан, ... ... ... жылы ... ... ... Ханападан.
Майлықожа өлеңдерінде елдің бірлігін насихаттайды, арлы,
абыройлы ... адам ... ... қамын тиімді
ұйымдастыру жайлы ... Ол ... ... ... ... ... Жүсіпқожаұлы, Құлыншақ Кемелұлы, қырғыз еліндегі
Жаныс ақын, ... мен ... ... ... ... бір ... диқаншылықпен де айналысқан Сырдария өзенінің
ернеуін жырып, алдын тоғандап тосқауыл жасап, арнайы арық ... ... ... ... ауыл ... су ағызып, шөлейіт жерлерді
суландырғаны, сөйтіп бір жағынан диқаншылықпен ... да ... Ақын ... арық-атыз Шардара ауданы “Сүткент “совхозының
өзеннен өтер өткел тұрған жер – Қызылжарда осы ... ... ... ... ... ... ақын Алматы темір жолының қазіргі Бадам станциясы
тұрған төңірекке ... ... Ол ... 1898 жылы ... ... ... мен аман оман ... Ақбұлағым,
Жатыпмын қимылдауға келмей шағым,
Бізге ырза болыңдар үлкен-кіші
Аттанар ақыретке болды уағым ” –
Ақындық өнерді жоғары бағалай келе ол ... ... ... ... атағы әлемге жайылған ұлы ... ... ... ... ... ... өзін солардың шәкірті санайды.
«Сарттан өткен Науаи
Тілдің гәусар гүлі еді,
Парсыда өткен Фердауси
Заманында дүр ... ғып ... ... ... пірі ... ... ақын ... еді?
Майлы ақынның өзіне,
Ыбырат берер осылар,
Болар еді-ау тірегі ».
Дін жайында да жазады. Оның түсінігінше адамзат, күллі мақұлық
жанды-жансызды жаратушы,жалғыз құдай.
Майлықожаның ... ... ... ... «Датқалар»
туралы толғау «Алланың аманаты өзі алса », « Алдайтын бұл бендені дүние
қу» т.б. көңіл ... ... ... тыңдағын», «Мәделі батыр
ағамыз», «Исаны көрді көзіміз» сияқты көзі тірі ... ... ... ... «Шора батыр», «Жиренше» шешен аңызы басқа да
ертегілері Майлықожа мұрасының маңызды саласы ... ... ... негізінен төрт топқа жіктеп қарастырған ... ... ... сезімдерін толғайтын, екіншіден айналасын
қоршаған жаратылыс жақсылықтарын қызықтайтын, үшіншіден заманның ... ... ... қарым-қатынастарды, көбінесе көңіл қалдырып,
жанға тиетін ... ... және ... ... кәрілік
жайларын күйлейтін шығармалар./76/ Майлықожа өз ... төрт ... де ... ... ... ... ... ”Жарық болса” өлеңі. Қыз бойындағы сұлулықты-гүл жаухар
деп аталатын асыл тастарға, алтын,күміс,мыс-қолаға теңеу жағы ... ... ... ... пен ... ақылды мен
ақылсыздық, бай мен кедейлік, өмір мен өлім,жақын мен алыс,білімділік ... ... ... ... ... облысы,Қызылқұм
ауданындағы Шәуілдір ауылында туып-өскен. Ауыл арасындағы араздықтың
қырсығынан 1915 жылы туған ... ... ... ... ... ... ... ойлаған Ергөбек ақын осы жылдары туған ауылын сағынып,терең
тебіреніспен көптеген өлеңдер ... ... ... ... ... ... қазақ ауылының
басынан өткен ”қоян”, ”жылан” жылдары деп аталатын ... ... ... ... айтады.Ел бірлігін, халықтар достығын,діншілерді
сынайтын шығармаларын тудырады.Өмірінің ақырына дейін халықтың ... ... ... ... бола ... ... 1917 жылы Өзбекстандағы Ащы деген өзекше бойында ағасы Қалыбектің
қызы Ділләнің қолында дүние салады.Анай,Ұрқия,Мәлеш атты үш қызы ... ... жар ... ... ... ол ... қайда болғаны бізге
белгісіз.Анай деген қызы Жетісайда тұрған.Оның мәліметі-ол Ергөбек пен
Майлықожа арасында аға-інілік ... ... деп ... ... ... ... Жексен Қызылқұм ауданының
Ақтөбе деген жерінде тұрып ... ... ... ... ... ... ... деген жерін
мекендеген елдің атақты әнші қызы атанады./77/ Анасы Ергөбекті өзінің атына
ұйқастырып қойып оны ... ... ... ... ... дарыған. Ергөбектің ағасы да ақындыққа жақын болған.Ақынның
Ташкент төңірегіне көшкені 1915 жыл деп ... ... ... да ақжүрек,ақиқатшыл,әділетшіл азамат екенін
көреміз.”Іздрәсти ... ... ... ел ... төнген қиыншылық
қыспағынан туған ... ... ... ... аударуға мәжбүр болған
жанның іштегі бар жыр-мұңын,ащы зар-запыранын шым-шымдап шығарған ықшам
ғана жан ... ... де ... ... қазақ қауымының арғы бергі
тіршілік қарекеті кең ... ... ... ... жырланған
дүние.
“Іздрәсти Николай” еңбегі өз басынан өткен оқиға ... ... ... жайында жазған.Бір жағынан ағайын
арасының өкпе араздығының салдарынан, екінші жағынан ашаршылық ... ... ... 1915 жылы ... қоныстан табан аударуға мәжбүр
болған ... ... ... ... тұста қоңсы отырған орыс азаматы
Николайға тіл қата ... ... ... ... арқылы жалпы Сыр
бойы қазағына қатысты жайларды тізбелеп өтеді./78/
Бұл өлеңнің “Алдымда Ташкент Шахары” деген сөздерінен ... ... ... себебін “Артымда ашық қахары деген сұмдық та-
сұрапыл шарасыздықты ... ... мен ... алды ... ... ... елдің өткен бүкіл өмірінің мән-мағынасы дерлік нәрсенің бәрі
ессіз жұртта егесіз қалып бара ... ... ... деп таппайды.
“Бүркітім көкте айналып
Тұғырда қалды бәхары
Жабылмай қалды түндігің
Жиналмай жасау бәхалы!”
Бұл жолдар халықтың “Арпа бидай ас екен,алтын-күміс тас ... ... ... толы басалқалы өзінің қандай лық шымыр шындыққа
суғарылғанын байқатқандай.Ақынның ... ұлы ... ... ... татулығы туралы:
“Әлмырзаға сәлем жолдадам,
Николайға дос бол деп!”-деп
“Сәлем де туған елдерге” атты ... ... ... ... ... сезімге суғарылған қалың қоңырат елі қалпында жалпы
қазақ жұртына тән белгі-бітімімен ... ... ... Ақын ... ... ... ... өтініш сөздер мен бастасып,
қоңырат құлшығаш елінің ел сыйлаған кәрі-жастарының бірталайының есімдерін
атай отырып олардың ... ... ... ... ... білгісі
келген тілектерді танытады.
Ел жұрты алдын-ала ... ... иен ... ел ... суық та ... ... Ергөбек мынадай етіп бейнелейді.
“Ада боп қой мен ... соң иесі ... ... ... соң бос ... Сырдың өресі,
Сөйлегендей боп қалды
Қызылқұмның көбесі,
Балалар шығып ойнаған,
Тамаша қызық ... ... ... биік ... ... ажырап
Қоныстың қалды елесі…”
Ашыққан ел туралы, жарлының қаңғыға айналғаны, аман қалғандар
жан-жаққа тентіреп, телім-телім боп ... , ... өсіп - ... жер ... зер ... ... ... қалы жайлы оның жоғын жоқтаған.
Отырар өркениетінің ... ... ... ... тән ... үлгідегі саз балшықтан күйдірілген қыш ... ... ... ... сақина, сырға қапсырма, т.б. зергерлік
әшекейлерде, еңбек құралдарында, тастан қашалған, шыныдан жасалған ... ... ... өнерінің сарындары молынан байқалады.
Ғылымы мен мәдениеті экономикасы дамыған Отырарда ... жоқ ... ... Әбу ... ... бин ... бин ... әл-Фарабимен қатар
Әбу Ибраһим Исхак әл-Фараби, ... әл ... ... Әлам ... ... ад -Дин Ахмад әл-Фараби, Әбу-л-Қасым әл-Фараби , ... ... ад- Дин ... Исмаил әл-Хусаини әл-Фараби сияқты
ғұламалар дүниеге келген.
Дүниежүзілік ғылым мен ... ... үлес ... ... ... ... ... және олардың кейінгі
ортағасырдағы қазіргі ортағасырдағы қазіргі ... ... ... ... асыл ... ... ... жинау,
сақтау, зерттеу, жариялау, экспозициялау сөйтіп оны адамзат ... ... ... ... ... рет ... негізде
Әбу Нәсір әл-Фараби атындағы Руханият Отырар Арыстанбаб музей кітапханасы
ашылған. Отырар музей кітапханасының қорында ... ... ... Нәсір Мұхаммед бин Мұхаммед бин Узлах әл-Фарабиден бастап 12 Фарабидің,
Алла Тағаланың сөзі ... ... ... ... хикметі арқылы бүкіл түркі
халқына түсінікті тіл ұғымымен жеткізген ұлы ақын ... ... ... ... исі ... ... ... Арыстанбабтың, Ахмед
Иугінекидің, Ахмад ... ... ... ... ... ... ғ.ғ. Отырар аймағында жасаған Мәделіқожа
Жүсіпқожаұлы, Құлыншақ Кемелұлы, Майлықожа ... Шәді ... ... Сәдуақаш Жақашұлы, Мариям Хакімжанова, Зияш ... ... ... ... Физулидің Аллаярдың т.б. ғұламалардың,
ақындардың қолжазбалары, ... ... ... ... ... 2004 жылы 13 қаңтарда қабылданған 2004 -2006 жылдарға арналған
“Мәдени мұра” бағдарламасының басты ... ... бар ... мұра ... ... сақтап, бар мен жоғымызды түгендеп, келер ұрпаққа
аманаттау.
Қазақ халқының ... ... ... ... мол мұра қалдырған,
бірақ туындылары әлі зерттелмей келген ақын Сәдуақас Жақашұлының ... ... ... ... ... ғылымына, мәдениетіне
байланысты аса құнды дерекнама болып табылады.
Сәдуақас Жақашұлы 1883 жылы ... ... ... ... ... төбе ... ... батыс жағындағы Жантақты
ой деген жерде туып, 1951 ж қазан айында сонда ... ... Бұл ... ... ... ... 24 ауылы.
Жас кезінде Оспан Әжі Дәуренбек және Өскенбай секілді молдалардан
ескіше ... ... араб ... ... ... оқи ... ... соң 1930 жылда латын әрпімен сауатын ашқан. Кезінде ауылдағы жиын
тойларда өлең айтып өнерімен көзге ... ... ... ... оңтүстік
өлкесіне мәшһүр болған Молда Мұса, Айтбай сынды өнер иелерінен үлгі ... жыр жаза ... Оның ... ... ... көпшілігі
баспа бетін көрген жоқ. Тек 1906 жылы аудандық “социалистік Шәуілдір ... ... ... ... ... ... ... аудандық “Қызыл Түркістан ” газеттерінде “Құмкөл ... ... ... ... ... ... шығармашылығын тұңғыш зерттеп
ғылыми жүйелеген ғалым Р.Бердібай , С.Жақашұлы артына мол мұра ... ... ... ... ... үн қосқан тарихи ... ... ... аты бүкіл Оңтүстік Қазақстан облысына белгілі ақын.
(Р.Бердібай)
Сәдуақас шығармалдарының тақырыптары ... ... ... ... ... “Егіс уақыты”, “Шабық”, ”Бәрекелді”,
“Суреттеме”, ... ... ... “Колхоз өміріне жыр”, “Клуб
даярланды”, “Шежіре желісіне құрылғандары”, “Балтабай ... ... ... ... ... қысқаша шежіресі”, “Оңтүстік Қазақстанның
өткен өмір ... ... ... ... тарихы 1800-1930 ж.ж” деген
тарихы еңбегі “”Рулық қауымдар”, “Билік ... ... ... , ... ... ... жайы ”, “Кәсіп”, “Неке”, “Ойын ... ... ... “Тартыс ойыны”, “Ұсақ ойындар”, “Билік өлшеуі”, ”Байлық
әдісі”, ... ... ”, ... ... ... түрлері” сияқты тақырыптарға
бөлінген.
Сәдуақас Жақашұлының ... әлі ... ... ... ... ... ... мәдениеті,салт дәстүрі, діні
жайында жазылған құнды ... ... ... ... ... ... көрсететін “киім үлгісін” туралы,
қыздар мен әйелдердің, ерлердің, жас жігіттердің, той – ... ... ... ... ерекшеліктері жайында былай деп жазады.
Ересек қыздар ... ... ... бота ... ... ардақты белбеуді
өте толық етіп беліне оранатын. Келіншектер ұзатылып келгендігі сәукелесін
тастап, бетіне күмістелген ... ... Ол ... аяқ киім ... ... ... ... деген аяқ киім болған. Ақшоқай 1900 ж.
дейін сиректеп, жалшылар ... ... ... ... да ... ... жазған. Қазақтардың неке
жөнінде келе жатқан салт-санасы бойынша бір ру өз ... қыз ... ... күнде жеті-он атадан асу керектігі жайында жазады. ... ... ... ... ... емізсе туыс болып есептеліп, бұларға
неке жүрмейтін дейді, және дін ислам ... ... қыз 3 жас ... ... ... келгенде некелескен- деп неке заңына да тоқталады.
Қазақ халқының өмірінде ойын ... ... орын ... ... ... мереке мейрамдарда той, ол сияқты жиындарда айналып, күй шерту,
ән тарту, билеу, өлең ... ... ... ... ... түрлері болған.
Міне, осы ойын-сауық жайлы былай деп ... Ескі ... ... ең
қадірлі ойын жасайтын тілекті күні айт күні, той істелген күн ... ... ... бар ... киіп, бар тамағын істеп , қыдырып, сый көріп,
жастар ойын ... ... ... ... күту дәстүрінің қазіргі кездегімен ... ... ... ұн ... ... май ... ... дәстүрлерінің қазірге дейін
жалғасы бар, бірақ ... ... ... ... ... ... ... табаққа ұн салып тұрып келген құдалардың бетіне ұн ... ... ... ғана ... одан ... келгендердің ұнды
мойнына құйұп, аузына құлағына тығып, ең арты алыс-шығысқа айналысатын,” –
деп жазады.
Жастардың сол кездердегі ең қызықты ... ... ... деп ... ... айт күні, қыз ұзатар тойында айтылады.Тойда қыз-жігіт болып
айтысады.
Қазақ халқының тағамдары ХҮІІІ ғасырға дейін малдың сүті мен ... ХІХ ... ... ... тары көп ... ... тағам
түрлеріне тоқталады.
1800 ж. кейін бидай, тары тағамға көп пайдалана барген,1870 жылдан
кейін нан жеу ұлғая берген.
Қазақта ең бірінші ұнамды ... ет пен ... ... ... ... ... май сөк- тарыны жібітіп маймен араластырылған. ... ... ... ... ... тарының сөгі, бесінші жұқпа нан-
қазанға жұқалап қаттап пісірген нан, ... үзбе нан- ... ... таба нан, ... ... ұн мен ... қосып азырақ май
шыжғырған көже. ... ... , ... май ... суға ... ... оныншы- умаш май шыжғырып, суға ... ұнды ... ... ... ұсақ түйірлі көже, он бірінші салма нан, он екінші – ... май, ... миіз ... ... ... қарынға жайландырған ас.
Он үшінші бидай көже- бидайдың қабығын келіге түйіп тазартып істеген көже.
Он төртінші- ... ... ... ... ... ... тазартып істеген
көк порымды көже.Он бес- қонақ көже, бұл да жүгері көже ... ... ... ... қосып қуырылған, қазанға қыздырып батыратып жейтін ас.
Он жетінші пәтір нан.
(“Міне осы тақырыпта”)
Сәдуақас ақынның “Оңтүстік Қазақстанның ... өмір ... ... ... аталған тарихи этнографиялық деректер қамтылған.
Ақынның бұдан, да басқа еңбектері ... ... ... ... халықтың тұрмысы, бірлесіп, ұымдасып еңбек еткен халықтың ... дін, ... ... үш жүз ... ... ... ... орны
жайында жазылған.
Қазақ атауы, үш жүз, ислам діні жайлы, отқа табыну т.б. ... мына бір ... ... ... дерек болып табылады. Онда былай
деп жазған:
Түркі қауымында түрлі ұлт бар бірі қазақ,
Қазақтың түпкі тегі ... ... ... ... ... тіркеп,
Бір ізде емес, әркім бір түрде жазады.
Бір тарих тіркейді Аннас сахабаға,
Апарып Арабстан сахараға.
Сүйекте, ... ... ... ... ұқсар қолдан жасағанға.
Екінші бір кітапта қауым түркі
Түркі нәсілінің бар онда барлық ұлты.
Сол кітаптың көрсеткен жазуынша
Мына руда аталған қазақ ... ... ... ... ... ат, екі ру ұлт аты ... өзгеріп айтылады қазақ-қырғыз.
Осы атақпен атанып келе жатырмыз.
“Ру аттары” деген өлеңінде үш жүзге ... ... атын ... ... ... ... атты ... Отырар қаласының
қираған орны жайлы, 1916 жылы ... ... ... ... жайлы
жазады:
Батыс жақта Жалпақтөбе, Отырар
Ескі қала тарихтағы аты бар.
Отырардың ордасы екен сол төбе,
Не жүз мыңдап миллиондаған халқы бар.
Өлі дала ... ... ... ... ... ... түгел дақыл егіліп,
Жеткілікті болған түрлі жемісі
Қазған арық салған үйдің табы бар,
Сайрап жатыр көрсең көзің ... ... жез, ... ... ... мұра ... ... еткен Отырардың маңайын
Көп кедей бар мұңын соның жырлайын
Егісіне еккен су болмай,
Қаңғыған көрдім талайын,
Жерсіз ... ... соң ... нәрсеге ұрынады лажсыз
Мың тоғыз жүз он жетінші аштық жыл,
Осы ... ... адам не ... бірі дәл ... ... ... айырылған.
Тірі қалған тастап кетіп отанын,
Басқа елде тамақ үшін қаңғыған.
Садуақас Жақашұлының шығармалары тақырыптық жағынан да, ... да ... ... ... ... Жақашұлының қолжазбалары ... ... ... ... ... 1870 жылы қазіргі Оңтүстік
Қазақстан облысының Отырар ауданының Маяқұм ауылында туылған.
Қызыл жырауға ... 17 ... ... қонған екен. Оның
талантына тәнті болған Адырбек пен Шерияздан қариялар былай деп әңгімелейді
; бір өнер сапарында ... көп ... ... құрдасы Тебейұлы Балтабай
ақынмен Теріскейге, Арқаға асады. ... пен ... ... елі
күнгейлік қос ақынды аса құрметпен қарсы алады. Сол ... бір ... ... ... ... ... балы ... бұлбұл екен-ау,
әттең басын кесіп алып, орнына ... бас ... ма еді ”, - ... ... ... Сыр бойы мен ... ... атырабын,
Ташкент, Бұқара, Шымкент , Түркістан, Қызылорда , ... ... ... ... ... ... маңайын түгел аралап, Майлықожа , Мәделі,
Нұралы, Молда Мұса, Әкімгерей, Айтбай, ... ... ... ... ... ... ... Исақұл Ақыловтың айтуынша Қызыл
жырау Алматыға шақырылады, сол кездегі партиялық цензура оны ... ... көп ... ... деп еліне қайтарып жіберген.
Мырзабек Байжанұлы 1945 жылы күзде өзінің туған жері Маяқұмда
дүние салады.
Ақын ... ... ... ... ... ... деген
толғауында он жастан жетпіс жасқа дейінгі өмір ... ... ... ... ... ... ой ... Жырау анадан
шыр етіп жерге түскеніміз ... ... ... ... ... ... мына пәни ... өтетініміз де сондай-ақ шындық дей келіп, жастық
шақтың қадірін біл, жас күніңнен күнәға батпа, таза жүр, таза тұр, ... ... мына ... ... ... таза боп аттанасың дейді.
1916-1917 ж.ж. Сыр өңірінде үлкен аштық ... ... ... ... ... ... Ақтөбе маңына ойысқан. Мырзабек Байжанұлы
былай жырлайды;
Мен-дағы жылан жылы төмен кеттім
Тек жүрмей ол жақта да ... елі ... ... ж.ж. ... ... ... елінде жүргізген империялық-отаршылдық құйтыртқы ... ... ... ... ... ... пен індетке, басқа да
табиғат апаттарына үкімет тарапынан зәредей де көмек болмаған. ... ... ... ... ... ... тұнып тұрған ұлан-
ғайыр даланың байырғы тұрғындарын құртып, оны өзі иемдену болатын.
Қызыл жырау аштық сұмдығын өз ... ... ... Ол жайында былай
деп жазады;
Өтті ғой міне осындай заман болып,
Кемде-кем қалған адам аман болып,
Ашаршылық бәлемеге ... ... жылы ... ... ... , -деп ... басына салған
кіріптарлықты бетіне басып, аяулы ақынның сағын сындырып, азаматтық намысын
аяғына таптағандай болады. Сонда қызыл ... ... адам бай ... ... тең суға ... ... нәубат өз басына кеп қалмасын
Дүние ешкімге опа көрсетпеген,-
деп “күлме ... ... ... ... нақылдың растығын есіне
салады.
Қызыл жыраудың “Сәлем хат”, “Насихат жыр”, “Кәрілік туралы” ... ... ... ... ... “Әмзе қисса”,
“Мұңлы-Сейіл” секілді дастандарды жырлауынан жыршылық талантын ... ... ... рет ... ғылыми жүйелеген
филология ғылымының докторы Нысанбек ... ... ... 1962 ... ... ... ... келгенде Қызыл жырау мұрасын
ел аузынан ... 1973 жылы ... ... ... ... ...... 31-желтоқсанындағы санында 1986 ж. жұлдыз жұрналында
зерттеу еңбегін “Қызыл жырау ” деген атпен тұңғыш рет жариялады.
Отырардан ... ... ... ... ақын ... ... ... 1932 жылы 2 наурызда ... ... ... ... ... ... ... 2004 жылы осы ауданның Балтакөл
ауылында дүние салады.
Әке-шешесінен келген бұл ... ... ... –ақ ... ... ... ... жасында қайтыс болады, көп ... ... ... ... ... ... түседі. Тәушен тез есейіп
балалық дәуренмен қоштасады.
Ауылдағы 7 жылдық мектепті бітірген соң аудандық оқу ... ... алу үшін ... ... мектеп интернатқа жібереді, бірақ отбасы
жағдайына байланысты оқуға бара алмайды.
Тәушен 1958 жылы Серікбай деген азаматқа ... ... Жаңа ... ән ... ... салады. Балтакөл ауылының тоғайында тұратын Тәушен
тезек теруді сылтау етіп “Балтакөл” мектеп интернаты ... ... ... ... ... Мына өлең ... ... болады;
Қолыма қабымды алып тезек тердім,
Шөпшекпенен екеуін кезек тердім,
Қалам алып отырар қайран басым,
Бұзау қуып ... ... ... ... ... 17 ... тарап, тірі
қалғаны Башар, Тәушен, Асқар еді. Үлкені Башар 1973 жылы ... 1984 ... ... ... ... ... Осы ... ақынның қуаныш сезімін
өшіріп, қайғы азабы жан дүниесінің ... ... ... тоқсан жуамын тост ағымды ,
Жоқтық тағдыр кеудеме от жалынды
Он алтыдан қарайып соңыма ерген
Қалай енді ұмытам Асқарымды,
Жалған ... ... ... ... ... ... ... жаным
Сен кеткен соң тұман болды аспаным
Сағынсам да, сарғайсам да таппадым,
Қайғы дерттің өлең сөзін жаттадым
- деп, ... ... ... ... ... ... бір бұлақ” (Оңтүстік
Қазақстан 25 шілде 1886 ж) Тәушен Әбуова мен ... ... ... қолы ... барлық қауым арнайық Октябрьге жыр арқауын” деген
жалпы тақырыптағы айтысы ... ... 21 ... 1986 ж.) ... ... елге, көрнегі елге үлгі өнер ... ... 18 ... 1986 ж.) ... “Өнегелі елдің өнерпаздары”
(Оңтүстік Қазақстан газет) М.Қожахметова ... ... ақ ... әйелдері №2, 1988 жыл,) Е.Бекқұловтың “Асылды тот баспайды”,
(Оңтүстік Қазақстан, 3 сәуір 1988 ж.) ... ... ... 2 шілде 1988 жыл ) Тәушеннің Тұрар Байсариевпен айтысы ... 25 ... ж) т.б. ... ... ақын ... ... ... болатын.
Ақын Шәмшіге “Манап ақынға”, “Қаныбекке”, “Мұхтарға”, “Мұсаханға”
т.б. өлеңдерінде өнер иелері мен ... ... ... ... ... ... ... жеткіншек ұрпаққа үлгі етеді.
Тәушен өлеңдері құрылысы жағынан көбіне төрт, алты, оннан да ... ... он бір ... сегіз буынды, жеті буынды өлең болып
келеді. Өлеңдері әр түрлі тақырыпқа ... Олар ... ... ... ... құдіреті”, “Қазақ туралы”, “Жақсы сөз ... ... “Ән ... ... ... ... ... “Түсінбедім”,
“Көңілдегі күдік”, “Қорқам”, “Мұңайма көңілім”, “Бір ... ... ... ... “Құлаққағыс”, “Атым қалса болды тарихта”, “Асылым менің
,Асқарым!”, “Асқарым”, “Аға” ... ... ... ... ... “Тәушен мен Шайқым”,
Шайқым Қасымбеков 1921 жылы Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... “Отырар”, “Айтбайға”, ... , ... ... “Момын мен залым ” т.б. өлең жолдары бар. “Тәушен
мен Көпбай” айтысы. Көпбай Омаров 1929 ж. ... ... ... ... ... ... ... 1989 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Арыс
ауданы ... ... ... ... мен ... ... 1928 жылы ... облысы, Жаңақорған
ауданы , Талапты ... ... ... ... ... Халық ақыны Құлан.
Нартай, Базар жырау, Тұрмағанбет ... ... өнер ... ... ... ... алған.
Тәушен мен Манап айтысынан үзінді;
Армысың Керекудің асыл жері
Ұл-қызы өнерлісі, еңбеккері?
Дүрлерден, Сырдан келді қалған тұяқ,
Ақындар ... деп ... ... ... ... ... өмір ... бір қайғырып, бірге көшкен.
Маңғызы маң даланың Мәшһүр Жүсіп,
Елдің жайын ерлермен сан кеңескен
Қас жүйрік Жаяу мұса, әнші Естай
Иса ақын өтті өнер тең ... уәли қызы ... ... ... желдей ескен,
Қазақтың классигі Сұлтанмахмұт,
Өнерге тәйіт болармын айтпай кетсем
Бәрі де қазағымның ... ... ... тәлім еткен
Тәушенжан мен саған ораламын.
Тәушен:
Отырардан әкелдім ... ... ... ... енді,
Сау саламат жүрсің бе, Манап ақын,
Сәлемдесу салтымыз кәдімгі енді
Әл-Фараби бабамнан кеп отырмын.
Жетпіс жылмен құттықтап бәріңді енді
Самғатқан соң ... ... ... деп ... ... ... ... жүріп бәрін де аңғарамын.
Тәушен сондай-ақ Тұрғанбай Егізбаев, Тұрар Байсариев, Әшірмат
Мұсаев, Қалихан ... ... ... Ыдырыс Иманбердиев сияқты
ақындармен айтысқа түскен.
2.3. Отырар өңіріндегі дін және наным-сенім
Отырар Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан ... ... ... Орта Азиядағы ең ірі қалалардың бірі, Отырар оазисінің
астанасы болды.
Отырар ... Ұлы ... жолы ... діни ... ... деректерде садақты асқан шеберлікпен ататын сақтар
жайында жазылған.
Шындығында сақтарды жерлеу дәстүрлерінде жебе ... ... ... ғасырлар бойы қоладан құйылған/79/. Сақтар жануар немесе аң құсқа
сыйынған, бұл ежелден келе жатқан тотелизм сенімі бойынша ... ... әр ... жануарлардан пайда болған деген ұғым . Олар ... тау ... ... т.б. ... ... ... ... заттар тұмар ретінде өте киелі болып
саналған/80.
Сақ дәуіріндегі қару-жараққа бейнеленген ... ... ... ... ... ... ... білдірген.
Қазақстан археологы К.Акишев бастаған археологиялық экспедицияның
анықтауы бойынша қаңлылардың І- ғасырдың ... ... ... ... бір ... отқа, айға, күнге, ата-баба әруағына табынған
гүлденген кезінде бұл мемлекет ... ... Орта ... т.б. ... ... Ұлы ... жолы ... діннің дамуына әсері көп болды.
Үндіден Орта Азия және ... ... ... буддизм, Сирия, Иран,
Арабтан христиан одан кейін, ислам діні тарады./82/
Оңтүстік Қазақстанның отырықшы халық ... ... ... ... дін ІІІ ғ Иранда болып Италиядан Қытайға дейін жаулап
алды./83/ ... ол рух пен ... ... ... ... ... ... дүние жүзілік дін зороастризм тарады.
Бұл дінге тән нәрселер суды, ... ... ... ... Сондай-
ақ ата-баба әруағына қой, жылқы, түйе тәрізді жануарларға ... діні ... ... ҮІ- ІІІ ғ.ғ. ... арқылы
енді./84/
Біздің эрамыздың ҮІ-ҮІІ тән қолдарында заты бар әйел мен ... ... ... ... Шонар Құйрық төбеден табылады.
Құйрықтөбе Отырар ... ең ірі ... бірі ... қаласының орны делінеді. Ол ІХ –ІХ ғ.ғ. Фараб округінің астанасы
болған./85/
Құйрықтөбе құрылыс кешені қатты өрт ... ... 122 х 25 см аң ... ... ... қос ... мүйіздері артына
доғалана иіліп жатқан екі қой ... ... ... ... ... ... өңірінің діни наным-сенімдері жөнінде мол мағлұмат
береді.
Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінде сақтаулы тұрған
Құйрықтөбеден табылған тақтайшалар саны 2 ... Оның ... ... ... ... ... ғ.ғ. тән тақтайшалардың саны 2 ... ... ... ... ғ.ғ ... діні ... Қазақстанда кең етек жая бастағаннан
кейін де ыдыстардың қақпақтарының тұтқалалары қораз, қошқар басты бас ... ... ... ... ... ... ... тұтқалалар көз тимеу
үшін жасалған.
Қошқар – Фарн құдайдың бейнесі, ол ... ... ... ... ... ... ... береді./86/
Отырар өңірінен археологиялық қазба барысында табылған әр түрлі
жануар барысында ... әр ... ... ... болып келген ыдыс
тұтқалары (қошқар,қораз басты, ақбөкен мүсінді) ешкі, бұғы, адам бейнелі
болып келген ... ... ... діні ... дейінгі діни
наным-сенімдердің болғанының белгісі. Тұмаршалардың көпшілігі Көкмарданнан
табылған олар ... ғ.ғ тән ... ... ... ... ... әсерлері Қазақстан
қалаларында исламдіні ... ... ... де көпке дейін сақтала
берді./87/
Отырар өңірінен ... ... ... ... ... ... арқылы қандай діни ... ... ... ата-бабаларымыз өсімдікті, жан-жануарлар дүниесін, қоршаған
ортаны, аң-құстың суретін өрнектеп ... Бұл ... сақ ... ... ... кезге дейін жалғасын тауып келеді. Саздан,
металлдан, ... ... ... ... ... ою-өрнектер салу
ерте кезден басталады, ата-бабадан қалған мұра болып табылады.
Құйрықтөбеден табылған Х-ХІІ ғ.ғ. тән ыдыс сыртындағы ою-өрнектер
ат,құс, ... ... ... ... діні кең етек жая ... кейін ХІҮ-ХҮ ғ.ғ. ыдыстардың
сыртына араб жазуы тәрізді ... ... ... кездегі ою-
өрнектер өз ерекшеліктерін сақтап ежелгіден қазіргі кезге дейін сақталып
бізге ... ... ... ... ... деп жазады. Қазақ ою-
өрнегінің көркем айдың және оның ... ... ... ... ... бір ... ... келгеніне байланысты өзіндігі ... ... ... ... ... Онда ... ... жағынан
қалыптасу кезеңі меңзейтін жәйттар да жоқ ... ... ... ... түсінігі бойынша құс көктің, балық-судың, ағаш жердің белгісі
болған екен. Ал олардың қазақ ою-өрнегініңтіке ... ... ... ... ... ... түскені белгілі./88/
Ислам діні Жібек Жолы бойындағы қалаларда ... ... ... , зороастризм діндері ығыса бастады. Бірақ исламнан
бұрынғы діни наным-сенімдер қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ... айға, жерге, көкке сыйыну салты бар жаңа ... ... “Ай ... аман ... бұрынғыдай заман көрдім, ескі айда
есіркей көр, жаңа айда жарылқай көр” –деп айға ... ... ... отты ... ... күн ... нышаны барлық пәле-жаладан аластайтын
киелі зат деп қастерлеген./89/
Жаңа түскен келін үйге алғаш рет ... отқа май ... ... отқа ... от ана, май ана ... деп ... Осы ... да басқа ырымдар ел арасында сақталды.
Дегенмен өткен және қылышпен ғана емес, сонымен бірге ... майы ... ... ... де кең ... ... ... христиан, будда ... ... де ... да ... ... жібереді./90/
Жібек жолы бойындағы қалаларда жаңа дін орныққаннан кейін мешіт,
медреселер, кесенелер салына бастады.
Соның бірі - Арыстанбаб ... ... ... ... ... пірі болған Арыстанбаб
есімі Отырар, Сайрам, ... ... ... ... ... ... жайылған. Ел арасында “Арыстанбабқа түне, Қожа Ахметтен ... ... сөз бар. К.Г. ... ... В.В.Бартольд, М.Е.Массон, А.А.
Семенов, Дж.Тирмингэм, И.Меликофф еңбектерінде Арыстанбабтың Қожа Ахмет
Иассауиге ұстаздық ... ... ... Бірінші хикметте “Жеті жаста
Арыстан бабама сәлем” деп ұстазым алғаш кезіккен уақытты көрсетеді. Екінші
хикметте: Жеті ... ... ... ... ... Көре сала ... жаптым. Биһамды-л-лаһи таныдым деп ізімді сүйді, сол себептен алпыс
үште жерге кірдім.”Диуани ... ... ... пен Қожа ... ... ... ... – сопылық , ал ол адамның рухани ... ... ... ... Азия алабындағы ежелгі ... ... ... ... және ... ... маңына
жерленген Арыстанбаб ата қабірінің басына ... ... ... ... азан ... ... сияқты жеке бөлмелерден құралған.
Кешеннің ең көне бөлігі-қабірхана. Қабір үстіне ... ... ХІІ ... салынған. Мазар ХІҮ ғасырда қайта жөнделген. Осыған орай ... ... ... аңыз бар, “Қожа Ахмет мазарының қабырғалары
қаланып болған түні алып өгіз келіп, дуалдарды ... ... ... ... ... ... тұрғызылып, күмбездер қайта қалана
бастағанда осы оқыс оқиға тағы қайталанып, ... ... ... ... емес бұл жай Әмір ... көп ... Бір күні түсіне
ақ киімді шал еніп, ол Қожа Ахметтің алғашқы ұстазы – ... ... ақ ... шал ... ол Қожа Ахметтің алғашқы ұстазы- Арыстанбабтың
қабірі ... ... сал деп аян ... Осы аян - ... ... соң ... ... Түркістандағы Қожа Ахмет Иассауи мазарының құрылысын ойдағыдай
тәмәмдапты.”
Арыстанбаб кесенесі ХХ ... ... ... ... күйдірілген кірпіштің, ауданы –35 х 12 метр, биіктігі 12
метр, бұрынғы ... ... ... ... ... Сұлтанға
бағытталған, солтүстік жағы кесене, оңтүстік жағы ... ... ... ... қақпа маңдайшасына хидра бойынша соңғы құрылыс жүрген уақыт
1327 жыл деп таңбаланған мәрмәр тақта қаланған.
Арыстанбаб ... ... бір аңыз бар: ... 63 ... өтіпті. Дүние саларында халықты жинап: Мен дүниеден ... Кім ... ... ... ... әрі ... екен? Деген сол кезде
топтан 300 жастағы Арыстанбаб (Салмени Фарс) үн қатады. Ол сол кезге ... ... ... ... тек ... ғана мойынсұнған адам ... ... ... ... Алла мен ... ... ... алған соң аманатын Арыстанбабқа береді. Содан 500 жыл ... ... келе ... Арыстанбаб 11 жасар баланы жолықтырады ... ... ... ... Сол бала осы Ахмет ... ... ... ... ойы; Қожа ... ... ... ісін
жалғастырушы, оларды байланыстырып тұрған Арыстанбаб ... ... ... ... ... Сақтың айтуынша, сол ... ... таяу ... ... ... ... ... әр
жерде парақтары жалбырап шашылып жатқан көне кітаптарды талайлар ... ... ... ... ол тоғайдың маңына да жақындай алмаған.
Ал, көзі қарақты Әбусейіт осы ... ... ... ... ... ... ... Ол түнделетіп жасырынып барып ... ... ... ... “Кәлем шариф”, “Мұхтасар”,
“Шариғат ұлағаты”. (Әбу-әл-Фатх ... ... хан ... аударушы
Мұхаммад ибн Ахмад Захиди), “Ғұлама Фазыл”, ... ... ... ” 2- 3- 4 том, ... ... ... Абд –Ди-Азиз ишан Ахунд,
“Шарх Мулла Жами”, “ Шариғат кітабы”, “Пайғамбарлар ... ... ... “Шариғат ұраны”, “Емшілік кітабы”, “Араб тілінің грамматикасы”,
“Қайрымдылық дәлелдер ”, “Түрки Хадж Нама”, “Диуани ... ... ... “Өлеңдер”, Қожа Ахмет Иасауи , “ Диуани Хикмет”, Шәдітөре
Жаһангерұлы , “Алтыбармақ”, т.б. кітаптарды, ... ... ... ... алып ... ... ... көпшілігінің бірінші және соңғы
беттеріне “Арысланбабқа” деп атап ... ол ... ... ... ... ... ... Садықұлы молда Фахрудиннің ... ... ... ... ... , ... ислам әдебиеті, бүкіл түркі халқының ... ... ұлы ... ... Шиш ... бері келе ... ... ағымның Орта
ғасырдағыі өкілі , “Мединеде Мұхаммед, Түркістанда Қожа ... деп ... ... ... ... ... келе ... Қожа Ахмет
Иасауидің “Диуани ... оның ... ... мен ... ... ... бірі ұлы Абайдың өзі өмірімен,
шығармаларымен таныс болған Софы ... ... ... ... ... Гете мен Пушкиннің өз дарынына бас иіп пір ... ұлы ... ... Мұхаммед Сүлеймен оғлының, қазақ ақыны
Шәдітөре Жаһангерұлының “Алтыбармағы” т.б. шығармалары ... ... ... ... өткен ғасырларда Қазан, Ташкент, ... ... ... ... ... Тілі ... парсы, түркі, татар, қазақ.
Өткен ғасырларда Орта Азия, Еділ бойы, Кавказ Қазақстан жеріндегі
медреселерде ... ... ... басым оқытылғанымен орындарында
сопылық поэзияның классиктері де ... ... ... (Мекемтас
Мырзахметұлы), Отырар кітапханасының жұрнағы Арыстанбаб кітапханасының
қорында да сопылық ... ... Қожа ... ... ... Хафиз, Физули, Шәді т.б. шығармаларының болуы заңды. Әбусейіттен
қалған кітаптарды үлгергенінше ... ... бас ... Мүсәпірұлы жасырады.
Қазір Ташкент шаһарында тұратын Қалмырзаның жұбайы Сара әжейдің
айтуынша , ері ... ... бір жыл ... , ... 1960 жылы ... баласын үйінің маңындағы мазыратқа ертіп барып, көзінің тірісінде
өзіне кең етіп ... ... ... ... ... бар көне
кітаптарын үш қаппен әкеп болашақ мәйітке орын ... ... ақ ... айнала қаластырып, жинайды да қабірдің бетін уақытша ағаш қақпақпен
жаптырады. Содан соң құран ... ... ... ... айта отырып:
“Балам, мен өлген соң бұл ... ... ... де оқып ... ... қалармын, аяқ асты етпей о дүниеге өзіммен бірге ала кетейін,
өлген соң мені ... ... ... Аяулы қарт 1961 жылы 12
қаңтарда ... ... ... ... ... ... бойынша жерленген.
Отырар-Арыстанбаб кітапханасының кей тағдыры осылай да болған.
Қазір ... ... ... ... оның ... ... қалдырған Арыстанбаб кітапханасының бір ... ... , ... ... ... 1888 жылы Түркістан шаһарының маңындағы
Мыңөрік ... ... ... ... ... медіресесінде Нәбеке
деген кісіден алған. Ол медреседе өте талантты, ... ... ... Ұстазы Нәбеке сабаққа қырсыз талай шәкірттерін тізесімен тұзға
отырғызып жазалағанда, Қалмырза ... жаны ... өзім ... ... ... ... Ал өзі бірде-бір рет ұстаз жазасына ілікпеген.
Қалмырза 6-7 ... ... ...... ... ... кейін атақты суретші-ұста болады.
Түркістанда талай үйлердің іші-сыртын ою-өрнекпен безендірген осы
Қалмырза болатын.
Өткен ғасырдың басында 1903 жылы ... ... ... ... ... ... орай Орынбор, Ташкент теміржолының
құрылысын ... ... ... бұл ... ... таяу
жергілікті болыстардан құрылысшы ұсталарды көмекшілікке тартты.
Төрт ... ... ... ... Мырзабайұлы Сапарбай болыс
Түркістан шаһары мен оның маңындағы ауылдардан ең ... ... ... қосып , Түркістан вокзалының құрылысын бастады. ... ... ең жасы ... ... ... ... Мәдениеті
Қазақтардың музыкалық аспаптары қазақтардың музыка мәдениеті
болғанын көрсетеді. Музыкалық аспаптар жалпы ұлттық және ... ... ... ... аспаптар домбыра, қобыз, сыбызғы.
Фольклорлық аспаптар – уілдек, сазген, желбауыз, желқобыз,
даңғыра, дабыл, дауылпаз, шындауыл, керней, ... ... ... ... ... ... ... ауыз сырнай. Музыка
мәдениеті туралы Әбу Нәсір әль Фараби ... ... ... ... ... ... тастарда да бейнеленген.
Музыкалық аспаптың түрлері уілдек Х-ХІІ ғ. тән Ежелгі Отырар
қаласынан қазбадан табылған, ... ... ... ертеден
келе жатқан тарихы бар, жазба деректерде жазылған.
Домбыраны шайыры аз қарағайдан ... Ол 14 ... ... ... үш ішекті көне аспап. Оның мойыны қысқа, шанағы
қақпақсыз ішектері жылқы ... ... жеті ... көне ... ... ... ... Басқа ішекті аспаптардан айырмашылығы оның бұрауының
болмауында ... оның ... күйі әр ішек ... ... ілгерілі-кейінді жылжытылуы арқылы орындалатын.
Даңғыра асатаяқ – ұрып, сілкіп ойнайтын сыбызғы – ... ... көне ... ... ... әль ... заманында ІІІ-Х ғ.ғ. арасына ... Оның ең ... тұп ... 1968 ж ... қаласының орнынан
өлкетанушы Асантай Әлімов тапқан.
Сазсырнай- Әбу Нәсір әл-Фараби заманында (ІХ-Х ғ.ғ.) ... кең ... ... саз ... ... тағы бір түрі 1978
жылы Қазақ ССР Мәдениет министрлігі ... ... Қожа ... ... ... ... ... қазба
жұмыстарының кезінде табылды. Мұның жуан ... екі ... –2 мм, ... 38 мм, ортасының диаметрі 29 мм. Сазсырнай
майлы сазбалшықтан ... ... ... екі ... ... кептіріліп, ойықтары ойылып, 960 градус ыстықта күйдіріліп
сыртына глазур жағылады. Аспаты күйге келтіру үшін әуелі үрлеуге арналған
ойықты ... ... ... ... оң жағынан сәл солға қарай
қиғаштау ояды. Сонда шанақ қуысына ... ауа ішкі ... ... ... ... ... тиген осы ауа толқыны жаңғырып дыбыс
шығарылады. Осы дыбысты қажетті биіктікте алу үшін ... бір ... ... ... ... ... ... үлкейтіп
немесе кішірейту арқылы дыбыс қуаты төмен не ... ... ... ... қысқа, шанағы терімен
жабылатыны – аспапқа өмір ... жан ... аңшы ... ... ... біте ... қалып қойғанының талассыз айғағы.
Шертерді шертіп те, қияқпен ысып та ... ... ... деп аталуы көнетүркі көнетүркілердің тәңірге
жалбарынған кезде айтатын сөзіне меңзейтініне қарап, аспаптың әуел ... ... ... ... ... ... ... Ол ғасырлар бойы
бақсының сарыны мен билерін сүйемелдеуге пайдаланылып келген.
Тағы бір қызығы, Әбу Нәсір әл-Фарабидің айтуына ... ... ... ... бұрын тұрақты және жылжымалы
пернелері болған.
Дабыл арқылы жаудың ... ... ұрыс ... немесе оны кенет тоқтату қажеттігі жайлы дыбыс беретін болған.
Ал, дауылпаз, шыңдауыл болса негізінен аңшылыққа ... ... ... ... қызықшылыққа арналған.
Екінші Аристотель атанған жерлесіміз Әбу Нәсір Әль-Фараби.
Музыка мәдениетіне де үлкен мән ... ол ... ... Оның ... ... еңбегі “Музыканың үлкен кітабы” деп аталады. Ғұлама
ғалым өз еңбегінде математикалық тәсілдер ... ... ... қағаз бетіне түсірген, нотаны алғаш рет дүниеге
келтірген. Қазақ ... ... ... ... ... ұлы ... ... әль-Фараби десек қателеспеген болар едік./93/ Оған Әбу Нәсір
әл-Фараби ... ... ... түрі куә. ... ... ... ... Әбу Нәсір әл-Фараби музыканың емдік ... ... оның ... мәні бар ... де ... Адам ... жағымды
және жағымсыз ететін жақтарына талдау жасады.
“Музыканың ұлы кітабы” деген ... ... ... ... ... ... ... деген үлкен төрт
тараудан тұрады.
Әбу Нәсір әль-Фарабидің музыка ғылымы ... ... да ... ғылымына, өнеріне үлкен әсерін тигізді.
Ғұлама ғалым Әбу Нәсір ... ... ... ... ел ... ... ... Шет мемлекеттерде
ғылым іздеп жүрген уақытта бір сарайға ... ... ... алып ... ... оның ... ... сонша барлық сарай
адамдары жылапты, ал екінші әуенге салғанда ол әуеннің көңілді болғаны
сонша барлығы ... ... ал ... ... ... ол ... ... сонша барлығы барлық сарайдағы адамдар ұйықтап қалған
екен, сол кезде ғұлама ғалым жәй ғана сарайдан ... ... әрі ... жүре берген екен.
Әбу Нәсір әль-Фарабидің ойнаған музыка аспабы 9 ... ... екен деп ... ... ... ... ең ... рет Отырарда
дамыған, себебі оны дүниеге келтірген адам осы ... ... ... ұлттық музыка аспабымыз саз сырнай осы Отырардан археологиялық
қазба жұмыстары барысында табылды. Ол ІХ-Х ғ.ғ. тән ... ... ... ... ... ... болды. Отырар бүкіл Шығысқа заттық және рухани мәдениеті арқылы
танылды. Отырарға жүргізілген қазба ... әр ... ... ... бұйымдар, сүйектен, ағаш, тастан жасалған бұйымдардың
әр қайсысының жасалу өнерімен ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Біз тоқталып отырған заттық
мәдениет Отырардың мәдениеті мен экономикасын ғылымын ... ... ... ... ... Себебі қаланың гүлденген кезінде,
экономикасын, ... ... ... ыдыс ... мен ... жасалу
технологиясы өзгерді.
Отырар оазисіндегі ескерткіштердің түрлі мәдени қабаттарына
қазба жұмысын жүргізгенде алынған керамикаларға ... ... әр ... жататын оюларының бояуларының түстерінің, ауызы мен
тұтқаларының кескіндерінің хронологиялық кезеңдерін анықтауға болады.
Сырлы,сырсыз керамикалардың да ... ... ... ... ... ... сақтайтын, су таситын,
ас ішетін ыдыстар және ... ... ... ... шыны ... әр ... бұйымдар жасап келген. Олардың көлемі әр түрлі.
Оңтүстік ... ... ... ... ... қалаларының ыдыстар комплесіне ұқсас.
Темірден пышақ шеге, семсер, балта, күрек, ... ... ... ... ... әр ... болды. Қоладан құйған айна,
тұмар ыдыстар жасалды. Қола мен ... ... ... ... - дән үгіткіш, темірден, қайрақ, ұршық бас жасалды.
Бұлардың барлығының зерттеу ... ... ... ... ұрпаққа танытамыз.
2004 жылғы қаңтар айында қабылданған мәдени ... да ... ... ... ... ұлықтап , бар мен
жоғымызды түгендеп, жүйелеп, ... ... ... – мәдени мұра
бағдарламасының басты мақсаты болуға тиіс деген.
ХІҮ- ХҮ ... ... ... ... Сарайшық
қалалары ірісауда және саяси орталық болды. Жазба ... ... ... ... ... ... Олар ... саяси орталығы болған еді.
Қазіргі кезде Отырар өңірі бүкіл әлем ғалымдарын қызықтырып
отыр. Себебі ол ірі ... ... ... ... және көп ғасырлар
бойы отырықшы мәдениетпен көшпелі мәдениеттің ошағы болды. Ол шығыстағы
ең ірі қала болған. Орта Азия мен Таяу ... ... ... деректер мен аңыздарда айтылған алтын теңгелер көмбесі,
алтыннан жасалған әшекей бұйымдар, ... ... ... айғақталып,
1999 жылы алтын білезік табылды. 200 жылы иіс су құйятын шеберлік пен
жасалған ыдыс ... Ал 2004 жылы ... ... Отырар төбенің маңынан
кездейсоқ алтын теңгелер көмбесі ... ... ... ... ... Орта Азиядағы ең ірі қала болғаны дәлелдене түседі.
Міне сондықтан да Отырарда көп ... бері ... ... ... ... Қазіргі кезде 2002 жылдан ... ... ... қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде.
Отырардың біздің эраға дейінгі 2-ші мың жылдықтан ... ... ... ... ... барысында табылған заттар арқылы
дәлелдейді. ... ... ... ... ... ... қаңлы мемлекетінің
негізі қаланды. Осы ғасырларда табылған ... ... ... ... ... ... Отырардан табылған. Осы
өңірлерде біздің эрамыздың бесінші ғасырына дейін қаңлылыар өмір сүріп
одан кейін түріктер, түргештер, ... ... Осы ... ... ... ... ирек ... түсірілген. Бұл
шебердің таңбасы болуы мүмкін және көз тимеу үшін жасалған.
Отырар туралы көне грек араб ... ... ... мен ... ... жиһан кезген географтардың
жазба деректерінде үнемі аталатын, аңыздарда ... ... ... ... ... Ибн ... Узляғ ибн Тархан әль-Фарабидің,
барлық Отырар жұлдыздарының және олардың арғы-бергі ізбасарларының
мекені болған. ... ... Отан ... да әлем тарихында да
алатын орны ерекше. Өйткені Отырар ежелгі ... –ақ ... ... дейін Еуразияны көктей өткен Ұлы Жібек жолы арқылы ... ... ... т.б. ... үнемі ғылыми, мәдени, экономикалық ,
дипломатиялық байланыста ... ... ... арғы ... ... осы ... ... танысып, сауда-саттыққа үйреніп,
халықаралық қатынастар ілігіп, қалаларында ғылым мен мәдениеті, сауда,
өндіріс, далаларында егін , мал ... ... ... қазақтың ұлт,
мемлекет болып қалыптасқан алтын бесігі, ... ... ... адамдар тұрағы, әлемдік мәдениеттің ірі орталықтарының бірі
қазақтың рухани ... ... ... ... ... кеңістігіне
таратқан “Александрия кітапханасынан кейінгі ... ... өмір ... ... ... ... өркениетінің гүлдену
дәуірінің негізін қалаған. “Отырар кітапханасы” Орта Азиядағы аса ірі
механикалы-шығырлы суландыру жүйелері болған.
Отырар алдымен араб пен ... ... ... ... хандығы мен Әбілқайыр әулетінің Мауреннахр билеушілерінің Сыр
бойы үшін ... ... ... ... ... ... ... , ақыры Отырар суландыру жүйелері талқандалып ,
Отырар ... ... Ұлы ... ... ... қатынастары
үзіліп, өндірістері тоқтап, қалалары құм басқан төбелерге, далалары
шөлейтті аймаққа айналды. ... ... ... ... ... ... ... оны ХҮІІІ ғ. орта тұсында тастап, Түркістан,
Шілік, ... ... ... кеткен. Бірақ ХҮІІІ ғасырға дейін өмір сүрген
ұлы қала тарихтан із-түзсіз жоғалып ... жоқ. ... ... ... ... ... еніп, қазақ елінің ... ... мен ... ... ... белгісі-ғылым мен
мәдениеттің алтын ... ... ... ... ... ... заттық және
рухани мәдениеттің мәңгілік асыл мұраларын адамзатқа қалдырды.
Бүкіләлемдік өркениетте өзіндік тарихы орны ... ... тағы бір ... ... ... Әбу ... Мұхаммед ибн
Узлағ ибн Тархан әл-Фараби, Исмайыл Әль-Жауһари әль-Фараби, Исмайыл әл-
Жауһари әл-Фараби, Әлам ад- Дин ... ... ... ... ... әл-Фараби, Маула Мұхаммад әл-Фараби, Бадр-ад-Дин әл-Фараби,
Исмайыл ... ... ... ғасырларда Отырар, Қаратау,
Қазығұрт атырабынан шыққан ... ... ... , Шәді ... ... Мұса ... ... Қызыл Жырау Байжанұлы, Айтбай Белгібайұлы, ... ... ... т.б. ... т.б. өнер иелерінің
артында қалдырған ... ... ілім мен ... Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың 2003 жылғы 28
қарашада Астанада Қазақстан Республикасы ... ... ... “мәдени мұра” бағдарламасының жобасын талқылағанда “Ұлттық
мәдениетімізді ұлықтап, бар мен ... ... ... ... ... “Мәдени мұра” бағдарламасының басты ... ... деп ... ... ... ... ... кітапхана қорындағы
коллекциялық мәдени мұраларымызды түгендеп, жүйелеп, келер ұрпаққа
аманаттау яғни халық мүлкін ... ... ... ... ... және рухани мәдениетіне жүйелеп зерттеу
жүргіздім.
Отырар қаласы Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан халықаралық
сауданың, ғылымның, ... ... ... Қола ... ... ... ағаштан, сүйектен жасалған архитектуралық қолданбалы
өнер түрлерінде кездесетін таңбалар, өрнектері, бояулары оның сырт ... ... ел ... ... және ... ... мақтаныш сезімінің қайнар көзі болып табылады.
2004 жылдың қаңтарында қабылданған 2004-2006 ж.ж. “Мәдени ... ... ... ... ... ... бар мен
жоғымызды түгелдеп, жүйелеп келер ұрпаққа аманаттауымыз керек деген.
Мәдени мұра бағдарламасы 3 ... ... Оның ... ... ... арналған. Ал үшінші бағытында
ұлттық әдебиетіміз бен өнеріміз, мәдениетіміздің бай мұрасын зерттеп,
жүйелеп көп ... ... ... ... ... және рухани мәдениетіне байланысты деректердің
барлығы, қолжазбалар, жазба ... ... ... жүргізілген
археологиялық қазба нәтижесінде табылған заттар. Отырар ... ... ... тұр. Олар зерттеуді қажет етеді.
Отырардың көп ғасырлық қабат-қабат қыртысынан К.Акишев,
К.Байпаков, Л.Б.Ерзакович ... ... қала өмір сүре ... жылдардан ХҮІІІ ғ. бастапқы сирегіне дейінгі заттық мәдениет
Мұның біз үшін маңыздылығы, олардың қазіргі қазақ ... мен ... ... ... ... оның құрылыс ісінен,
суландыру жүйесінен ... ... ... оның ... ... ... көреміз.
Отырарды қазақ халқының алғаш қалыптаса бастаған жерлерінің
бірі деп қарауға болады. Себебі, қаңлы ... ... ... осы ... сүрген болатын.
Отырар өркениеті қазақ мәдениетін қалыптастыруда аса маңызды
роль атқарған./96/ Бұл туралы әлі де зерттеуді өте көп ... ... ... өз ... ... ... әдет ... тұрмыстық, әуездік, археологиямен
айналысуды, оның мәдениеті, тұрмысының қандай болғанын зерттеуді аса
қажет деп ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу68 бет
Қазіргі жаратылыстану концепциялары пәнінен лекциялар жинағы56 бет
Отырар қаласының пайда болуы19 бет
Заттық іс-әрекет33 бет
Заттық құқық51 бет
Заттық құқық жәнеменшік құқығы туралы жалпы ережелер40 бет
Заттық құқықтар14 бет
Кәсіпкерлердің заттық құқығы5 бет
Меншік құқығынан туындайтын заттық құқық5 бет
"балалар психологиясы"6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь