Түркістан АКСР-і зиялылардың шығыстағы ордасы

Шер батса кім іздемес туған елін,
Тұлпарда көксемей ме туған жерін.
Арқаның ардагері . қалың алаш,
Тұранда, біле білсең, сенің жерің!
М.Жұмабаев

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Араға ұзақ уақыт салып жеткен ояну ұлттық тарихымыздың өскелең ұрпаққа көмескі тұстарын ашып, қайта қарап, шынайы тарихты баяндауға мүмкіндік беріп отыр. Ұлттық идея үшін басын бәйгеге тігіп, алаштың мұңын мұңдап, жоғын жоқтаған үркердей арыстардың ғасырдың үш ширегіне жақын санаға байлау, өреге тұсау болған қасаңдықтан арылып, арыстар төккен әрбір маңызды еңбекті ақтауға қол жеткізе бастадық.
Төл тарихымызда толық шешімін таппаған, әлі зерттелу деңгейі тым мардымсыз тақырыптар өте көп. Сондай зерттелуі жұтаң, әйтсе де өте көп бұрмалаушылыққа ұшыраған тақырыптардың бірі . Түркістан Республикасындағы қазақ зилыларының тарихы Аласапыраны мол, асау ағыстарға толы ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде тілі, діні мен ділі бір, бауырлас түркі халықтарының ортақ мемлекеті . Түркістан Республикасы қазақ зиялыларының өнегелі жұмыстарының нәтижесінде құрылды. Осы республиканың 6.7 жылдық ғұмырында айыр тілді әділ үнді қазақ элитасы халықтың көзін ашып, көкірегін ояту мақсатында көптеген кемелді істердің ұйытқысы бола білді.
1917 жылғы большевиктер зұлматынан құлаған Түркістан автономиясының жалғасы ретінде құрылған Түркістан кеңестік социалистік Республикасын билік әдеттегідей қазақ өлкесін басқарудың «ұзын арқан кең тұсау» формуласымен билеп.төстемек болды. Сондықтан
        
        Шер батса кім іздемес туған елін,
Тұлпарда көксемей ме туған жерін.
Арқаның ардагері – қалың алаш,
Тұранда, біле білсең, ... ... ... ... ұзақ уақыт салып жеткен ояну ұлттық
тарихымыздың өскелең ұрпаққа көмескі тұстарын ашып, қайта қарап, шынайы
тарихты баяндауға мүмкіндік беріп ... ... идея үшін ... ... ... ... ... жоғын жоқтаған үркердей арыстардың ғасырдың үш
ширегіне жақын санаға байлау, өреге тұсау болған қасаңдықтан арылып,
арыстар төккен әрбір маңызды ... ... қол ... ... ... ... ... таппаған, әлі зерттелу деңгейі тым
мардымсыз тақырыптар өте көп. Сондай зерттелуі жұтаң, әйтсе де өте ... ... ... бірі – ... ... ... тарихы Аласапыраны мол, асау ағыстарға толы ХХ ғасырдың
алғашқы ширегінде тілі, діні мен ділі бір, ... ... ... ... – Түркістан Республикасы қазақ зиялыларының ... ... ... Осы ... 6-7 ... ғұмырында
айыр тілді әділ үнді қазақ элитасы халықтың көзін ... ... ... көптеген кемелді істердің ұйытқысы бола білді.
1917 жылғы большевиктер зұлматынан құлаған Түркістан автономиясының
жалғасы ретінде құрылған Түркістан кеңестік ... ... ... ... ... басқарудың «ұзын арқан кең тұсау» формуласымен
билеп-төстемек болды. Сондықтан да, ... ... ... игі ... республикаға «қуыршақ» басшы қылу ретіндегі арам ... іске ... ... ... ... ... бұл ... мәнін
Тұрар мен Нәзір, Ораз бен Санжарлар түсінбеді деу қателік болар. Тығырықтан
шығар басқа жолдың жоқ ... ... ... ... көтергенше дөңбек жол
табады» деген принципті ұстануға мәжбүр болды. Алайда, ... ... ... олар кеңестік саясаттың ығына жығылды,
большевиктермен одақтасып, ұлт ... ... ... деу, одан ... ... еді. ... ... ұстай отырып, ел мен жер, бостандық
пен азаттық мәртебелерін жоғары қойды. ... ... ... ... ету және сол арқылы келешек тәуелсіз елінің бағыт-бағдарын айқындаудың
бірнеше шыңына жетудің бірден-бір жолы – білім деп ұғынды. ... ... жою ... ... жасап, ел ішінде халық ағарту ісін,
ата дәстүр мен ислам құндылықтарын, ... пен ... ... жан-
тәндерімен ат салысты.
Егер Қазақстан тарихы нақты ... ... ... мол болса, ал Түркістан зиялыларының қоғамдық-саяси қызметтері
туралы ... ... ... Сондай-ақ, күн тәртібіне Түркістан
Республикасындағы зиялылардың қызметтеріне аз көңіл ... ... түсу ... ... Қарастырылып отырған мәселені зерттеу
қажеттілігі ... ... ... ... және оны зерттеудің
саяси, танымдық маңызы зор.
ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... ... жері патшалық
өкіметтің теперіш саясатын басынан өткерді. Төл ... құру ... ... бастаған тұс. Екінші мыңжылдықтың басында көптеген
қазақ марқасқалары баспасөз, газет-журналдар ... ... ... аша ... ... ... ... ақпан төңкерісінен кейін қазақ зиялылары өз
мемлекеттерін ... ... ... Әлихан мен Ахметтердің бұл
үкіметтерін билікке келген ... ... су ... ... ... жылы көп өтпей-ақ Ресейде Ұлы қазан төңкерісі орын алды. В.И.Лениннің
басшылығымен уақытша өкіметті ... ... ... қонған большевиктер
диктатурасы билікке белі ... «жер ... ... ... «меншікті ұлттандыру» (национализация) проблемаларын қозғады.
Қазақтың бірқатар зиялы қауым ... жаңа ... бұл ... ... ... ... ... С.Қожанов, Ә.Жангелдин,
С.Сейфуллин, Б.Майлин т.б. кеңес өкіметінің бұл ... қызу ... ... ... ... ... ... элитасын ірі екі жікке бөліп
тастады. Сөйтіп, Әлихан мен Ахмет ... бір ... ... ... ... жағында қалып қойды.
Кеңес өкіметі бұрынғы патша өкіметі тұсындағы өзге ұлттардың жерлерін
аннекциялауға қолданған әдісін шамалы түрлендіріп – саяси ... ... ... ... да ... ... Негізгі тіршілік көзі – жерден,
ата салт-дәстүрлерін, мәдениеттен айрылу қаупі енді осы елдерге төне ... ... ... ... ... ... ... деңгейде
ұйымдасқан дүлей күшке қарсы тұра алу үшін ... ... ... және рухани күш қуат қажет еді. Ондай күш бәрі ... ... ... ... ... ... бір майданға
біріктіру арқылы қалыптастыру мүмкін болатын. Тарихтың өзі алға ... осы ... ... ... ... ... идеясын қайта
жаңғарту арқылы Мұстафа ... ... ... Оған ... ретінде
«Түркістан Автономиясы» дүниеге келді. Ол өзінің осы мақсаттағы ... ... ... айрылмас бір өлке. Халқының қаны бір, тілі
бір, діні мен ... бір. ... ... ... ... – өзінің милме үкіметін құрып, дербес болып, өз алдына бір үкімет
болып тұру. Мақсатымыз – ... ғана ... ... ... ... түркі халқының дос болып, өзара бірлік – пірадарлықпен жасап, сыртқы
дұшпанға қарсы өзінің ... ... ... ... ... ХХ ... басында басқа Түркістандық зиялылар сияқты ақпан
төңкерісі ... ... ... ... ... ... тұсындағы
Түркістанда болып жатқан саяси оқиғаларға қызу араласады.
1917 жылы 7 сәуірде Уақытша үкіметтің Түркістан ... ... ... ... ... алаңдаған уақытша үкіметтің бұл
шешімі әлеуметтік ... ... ... ... және ... ... ислам дінін мемлекеттік деп жариялаған Түркістан
автономиясын Кеңестер үкіметінің талқандауымен ... 1918 жылы ... ... ... құрамындағы Түркістан автономиялы
кеңестік республикасын құру туралы шешім қабылданады /1/
ХХ ғасырдың бас кезінде ірі ... ... ... ... бірі
және түркі халықтарына ортақ Түркістан республикасының саяси және ... ... ... ... Мұнда қазақ халқының елім деп еңіреген талай
боздақтары, бүкіл саналы ғұмырында Түркістан тәуелсіздігін көкейге ... ... ... ... Олар ... өлкесінде орындалған
дүрбелең тұста, дүйім елге ес жиғызбас ... мол ... ... ... ... бола ... ... әртүрлі экономикалық,
әлеуметтік және мәдениет саласындағы еңсе езер қым-қуат ... ... ... ... ... ... қаласында
озық ойлы қазақ зиялыларының шоғырлануына тағы бір ... ... ... де ... ... ... 1917 жылы ... барлық халықтарының құрамында 2.664.441, ал ... 156.879 ... өмір ... /2/ Әрине осы көрсеткіштердің өзі
шашырап жүрген қазақ зиялыларының бірігуіне алып ... /3/. Исі ... ... ... ... ... ... Тыныбаев, Тұрар
Рысқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Нәзір Төреқұлов, ... ... ... саңлақтарымыз біртұтас түркі халықтарың ортақ мемлекетін құруға
және ... ... ... және ... ... үшін ... білім беру қажеттігін жете аңғарды. Кеңестік Ресей мемлекеті ... ... ... ... ... ... социалистік
республикасының басқару формалары мен ... ... ... ... жоқ. Ресей атқару комитеті 1920 жылы 27 тамызда Түркістан
республикасы ... ... ... ... ... ... ... автонимияялық бөлігі екеніні хабарлады. 1920
жылы қыркүйекте бұл кеңес республикасының жаңа ... ... жылы ... ... ... ... бұл ... бекітті.
Ташкентте жұмыс істеген бұл Кеңес автономиялық республиканың үкіметімен
әскерінің Түркістандағы кеңес ... ... ... ... ... ... ... күрес (басшылық қозғалысы) Түркістандағы кеңес
билігін жоятын дәрежеге жеткен еді. Кеңестік Ресей ... ... ... ... қалу үшін ... ... ... Солардың екеуі
аса елеулі болды. Бұлардың біріншісі -1919 жылы ... ... ... ) майданының, екіншісі – 1919 жылы ... ... ... мен коммунистік партиясының Түркістан комиссиясының құрылуы. Бұл
комиссияға Түркістанда диктаторлық сипатта ... ... ... етілді..
комиссия 1925 жылы 2 акпанда таратылды. /4/ ... ... ... саяси
бағыттары РКФСР-дің саяси ... ... ... ... Орта
Азияның белді республикасына айналған Түркістан республикасы саяси және
экономикалық жағдайды ... ... ... елдермен тең дәрежеде
байлансытар жасай алды. Саясат пен экономика салаларында қажетті мамандарды
дайындауда жергілікті ... шет ...... Петроград, Қазан
қалаларында білім алуға жағдай ... ... ... ... ... ісіне 1922 жылдық жаз
айларында Бұқар республикасының халық комиссарлары ... ... ... ... еді. Ал бұл ... ... ... қолдау
тауып, іске асуына сол кездегі РКФСР ұлт істері халық комиссарларының кіші
алқасының мүшесі Тұрар рысқұловтың ... ... оқу ... ... байланысты ықпалы зор болды. Сондықтан бұл іске Т.Рысқұлов
басшылық жасады.
Түркістан АКСР-нен 1922 жылы ... ... 11 ... ... ... 4-і ... 7- өзбек ұлтының өкілдері болды. Бұл жерде
түркістандық жастарғақойылатын талап ... ... ... ... ... да ... ... отыр. Дегенмен де Кеңестік саясат
толыққанды өзінің географиялық жұмыстарын жүргізіп отырды.
1924 жылы Орта Азияны ұлттық ... ... ... ... ... ... ... және Түркімен Кеңестік Социалистік республикалары,
РКФСР-дің құрамында Қырғыз АКСР-і құрылып, бұрынғы Түркістан АКСР-не ... ... мен ... ... ... мекендеген уездері қазақ
АКСР-не қосылды. Сонымен, 1924 жылғы 14қазан ... ... ... шығарылған күні. КСРО орталық атқару комитеті ол күні
Түркістан Кеңес ... жою, ... және ... ... ... ... ... өзбекстан және ... ... ... ... ... беру туралы шешім қабылдаған
болатын.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... Отан ... ... қоғамдық іс-жұмыстарының халқымыздың ... ... ... даму жолын ғылыми айналымға түспеген құжаттармен
деректер негізінде көрсете отырып, оны жаңа ... ... ...... жұмысының басты мақсаты болып табылады. Осыған ... ... ... ... ... ... отыр:
- патшалық отаршыл саясаттың қазақ зиялыларының қоғамдық қызметтеріне
қарсы бағытталған шаралары мен оның салдарларына ғылыми баға беру;
- ... ... ... ... ... ... ықпалын көрсету;
Түркістан АКСР-гі зиялылардың жаңа өмірді қалыптастыру ерекшеліктерін соның
ішінде оқу-ағарту, баспасөз, мұсылманшылық қызметтерін баяндау.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Зерттелу жұтаң ... ... тек ... ... ғана ... Ресей, Орта Азия,
ғалымдарының ортақ тақырыбы. ... ... ... ... қатысты
зерттеулермен авторефераттар, Өзбекстан Республикасының Оңтүстік Қазақстан
облыстық мұрағатына берген көшірмелік ... ... ... Түркістандық және алаш зиялыларының өмірімен ... ... жеке ... ... ... ... Республикасының құрылу тарихында елеулі орын алатын – ... ... ... Қ.Қожықов т.с.с. зиялыларды жан-жақты
зерттеген ғалымдар – М.Қозыбаев, ... ... ... ... Гауһарбек Тілеуқұлов, С.Шілдебай т.б. ... ... ... ... - нақты деректер негізінде ХІХ
ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... және қазан
төңкерісінен кейін дүниеге келген Түркістан республикасында қызмет атқарған
қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметтерінің ... және ... ... ... жан-жақты талданып көрсетілуі.
Зерттеу жұмысында мынадай жаңалықтар бар:
- тың деректердің ... ... ... ... Түркістан
өлкесіндегі қазақ зиялыларының қоғамдық саяси ... ... ... ... түрде баяндалады,
- түркістан зиялыларының отарлық езгідегі халықтардың, соның ... ... ... оқу ... қалыптастыруға жасаған әрекеттері
және ұлттық ояну үрдісін қалыптастырудағы қызметтері айтылады;
сол кезеңдегі қазақ халқының қаймағы болған ... ... ... ... ... ... ... шығарған үкімдері негізінде
отаршыл саясаттың реакциялық мәні әшкерленеді.
Зерттеу жұмысының деректік ... ... ... жазу барысында
Өзбекстан Республикасы орталық ... ... ... ... мемлекеттік мұрағатына берілген деректердің ... ... ... ... ... жинақталған
құжаттарды, осы уақытқа дейін ғылыми айналымға тартылмай келген баспасөз
материалдары, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысы Ресейдегі ақпан
және қазан төңкерісінен кейін алма-дуан саяси ауытқулар нәтижесінде түркі
халықтарының арман-тілегінің ... ... ... ... биік білімді
азаматтары 1918 жылы 30 сәуірде негізін ... ... ... ... ... мен 1924 жылы ... ... орта
Азияны межелеу саясатының ... ... ... ... орта Азия ... ... мерзіміне дейінгі
аралықты қамтиды.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі. Зерттеу ... ... ... және даму ... ... таным
принциптеріне негізделген, сондай-ақ Ұлы ... ... ... ... ... ... элитасының саяси қызметтерін және тарихи
кезеңді мүмкіндігінше объективті тұрғыда түсіндіруге бағытталған, әрі жаңа
тарихи көзқарас тұрғысынан жазылған еңбектер ... ... ... ... маңызы. Үрей мен қорқыныш, жалтақтау
мен ұлттық езгіде болған Түркістан республикасындағы ... ... ... ... ... еңбектердің қатарын
толықтыра түседі. Зерттеу жұмысындағы ... ... оқу ... курстар мен семинар сабақтарында пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Зерттеу ... Қожа ... ... Халықаралық Қазақ-түрік университеті Шымкент филиалының тарих
факультетіндегі «Қазақстан тарихы» кафедрасының мәжілісінде талқыланды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... екі ... және ... ... мен пайдаланылған әдебиеттер
тізімінен тұрады.
І ... ... ... ... ... ... Түркістан АКСР-нің құрылу тарихы
Ресейдегі коммунистік төңкерістен кейін Бұхара және Хорезм ұлттық
мемлекеттерімен ... 1917 ... ... Түркістан (Қоқан) және Алашорда
ұлттық ... ... ... ... ... ... 1917 жылы 12 ... Қоқан каласында (бұрынғы
Түркістан генерал -губернаторлығының жерінде) Түркістан үлттық ... мен 1917 жылы 26 ... ... ... Алашорда
автономиялық республикасын (бұрынғы Дала генерал - губернаторлығының
жерінде) ... Олар ... ... ... ... және ... ... мемлекет сипатында болды. Олардың өмір
сүруін большевик орыстар да, ... ... ... ... ... ... да қалаған жоқ. Түркістан автономиялық республикасы
Ташкенттегі орыс комиссариятының шешімімен ... ... ... 1918 жылы 20 ... ... ... бөлімшелері мен армиялардың
ташнаксутюн партиясының қарулы күштері Қоқан қаласын басып алды. Қалада
100000-нан ... ... ... Осылайша. Түркістан ұлттық
автономиялық республикасы жойылды. Омбы ... ... ... ... 1919 жылы 22 қазанда. Алашорда үкіметінің ... ... ... ... ... өмір ... жатты. Кеңестік Ресейдің ... ... ... ... де 1920 жылы 9 ... ... ... 1920 жылы желтоқсан айында Алашорда үкіметі мен оның әскери
бөлімшелері кеңес армиясына ... ... және ... ... ... ... түркістандықтарда ұлттық мемлекеттік еркінін
әлі жойылмағанын көрсетсе, ол мемлекеттерді ... ... ... ... ... ... коммунизм тәртібі мен ұлттың
сана арасында күрес басталып жатты./6/
Кеңестердің бүкіл Ресейлік үшінші съезі қабылдаған (1918ж. ... және ... ... ... декларациясында: "Советтік Россия
республикасы ерікті ұлттардың ерікті ... ... ... ... ... ... құралады", - делінді. Кеңестік
тұрпаттағы ... көп ... ... ... ... Кеңестік
республикалардың дүниеге келуіне жағдай жасады. Іле - шала бұрынғы ... ... оның ... ... ... да Кеңестік
автономиялық республикаларды құруға әзірлік ... ... ... 30 сәуірінде кеңестер съезі РСФСР-дің құрамына кіретін
Түркістан ... ... ... кұру ... ... ... мен Хиуаны қоспағанда, құрамына бұрынғы бүкіл Түркістан
өлкесінің аумағы кіретін. Түркістан кеңестік республикасы туралы ... ... ... ... ... ... саны 7668 мың адамды құрады, олардың ішінде 35,77 ... 44,76 ... ... мен ... 6,73 ... тәжіктер,
4.98 проценті түрікмендер, 3.75 проценті қарақалпақтар, 2,15 процентін т.б
ұлттар құрады.
Түркістан республикасының қазақтарының саны 1917 жылғы санақ бойынша:
1. ... ... - 1.405 000 ... ... ... - 3 10.000 жан.
3. Ферғана облысында - 391.000 ... ... ... - 125.000 ... ... ... ... - 95 000 жан. барлығы - ... ... ... Автономия деген ұранды жамылып, ақ ... ... ... ... ... мен ... құрды. Атаман Дутов шілдеде Орынборды басып алды. Орынбор Ақтөбе
майданы пайда болды. ... Хиуа ... ... күшейтті. Түркістан республикасының жағдайы
ауыр болды. 1919 жылы 19
каңтарға караған түнде ... ... ... ... ... ... кеңес орындарының ... ... 1919 жылы ... Кеңестердің өлкелік төтенше VІІ съезі
болып, онда Түркістан Орталық Атқару Комитетінің жаңа ... ... ... ... өлкелік комитетінің жанынан мұсылман
бюросы. Түркістан республикасының Революциялық әскери советі сайланды. 1919
жылдың көктемі мен ... ... ... жергілікті бөлімдернің күші арта
түсті. Олардың катарына өлкелік ... ... 25 ... ... 1919 жылы ... Түркістан майданы құрылды. Майдан әскерлері
шабуылға көшті, оларды Түркістан республикасының Қызыл ... ... ... ... ... Армия Каспий сыртында және Ферғана аймағында
басмашылармен болған ... ... ... 1918 - 1920 ... ... қолдану мен оны әкімшілік атауларда сақтау мәселсі
Түркістандықтар мен кеңестік Ресей ... ұзақ ... - ... ... ... коммунист деп санайтын, бірақ ұлттық сезімнен де бас
тартпаған кеңестердің түркістандық қайраткерлері ... ... ... ... ... ... қабылдаттыруға қабілеті жеткен. Мысалы,
Түркістан коммунистік партиясының мұсылмандар ... 1920 ... ... ... ... ... ... республикасы" болып өзгертілуге тиіс" ... ... еді. ... мұсылман коммунистер ішкі және сыртқы саясаттың
Мәскеуден тәуелсіз болуын талап еткен. Бұған қарсы Мәскеуден: ... ... ... біз үшін жаңалық емес, бірақ мұның социализмге
еш қатысы жоқ" деген жауап келген болатын.
Т.Рысқұлов, ... ... 1920 ... басында "Түркі" кеңес
республикасы" туралы құжаттың ... ... оның ... пунктінде:
"Бес облыстан тұратын Түркістанды түрік тектес халықтардың (қырғыз қазақ,
өзбек, түркімен, қарақалпақ, қыпшақ, оған түрік ... емес ... ... және өздерін келімсек деп санайтын өзге ... ... ... және т.б.) ... деп ... ...... Ал оның екінші
пунктінде "Нақты әрі тұракі ... ... ... ... ... деп тану ... деп тұжырымдалды.
Орталық жіберген Түрік комиссиясының басшысының бірі ... ... ... ... ... ... керек, ол орыс
пролетариатына сүйенгенде ғана ... ... ... ... ... Айналып
келгенде, бірі жергілікті халыққа негізделген түркі кеңес республикасын,
екіншілері орыс пролетариатына, күшке негізделген "қуыршақ" Түркістан кеңес
республикасын ... ... ... ... ... өмір ... жайындағы
түркістандық «коммунисттердің» талабы Ресей Түркістан майданының
қолбасшысының ұсынысына сәйкес, қабылданбай ... ... 1920 ж. ... Ресей мемлекеті мен ... ... ... ... ... т.б. сипаттағы) Өзбекстан,
Қырғызстан, Түркіменстанға бөлінген карталарын әзірлеу, бұл үш ... ... ... ... ... түсіндіру» міндеттерін
жүктеді. Түркістандағы кеңестік орыс лидерлері ... бұл ... яғни ... ... бір - ... ... ... шешім
кабылдады. Мұны, туркістандық коммунистердің біраз бөлігі де ... ... ... ... мен ... Халық Республикаларын қоса
есептегенде) өз ... ... ... үшін ... ... ... ... мен Хорезм мемлекеттері мен Кеңестік Түркістанның
экономикалык мәселелерін бір ... ... үшін ... 1922 жылы
төмендегі пікірді алға тартты: "Бұхара, Хорезм және Түркістанның мәдени
жағдайларының, өндіргіш ... ... ... мен ... бар. ... мәдени, тарихи және әлеуметгік жағдайлар негізінде
өмірге келген бұл ... ... ... ... ... барлық өңірлерінің материалдық рухани мәдениеттері ортақ".
Кеңес режимі онсыз да 1920 жылдары Түркістанда ... ... бар ... ... ... ... ... комиссиясының
бастығы Рудзутак 1920 жылы ... ... ... ... ... ... қаулыға қарсы өз пікірін және
талабын ашық білдірген еді. Ол былай деген ... ... ... ... ... риза ... Бұл ... ұлтшылдардың
ықпалымен қабылданған. Шынында, Түркістанда біртұтас түркі халқы жоқ.
Түркмендер, қазақтар, қырғыздар, ... бар". 1920 ... ... ... Комитеті Шығыс аудандарының партия комитеттеріне нұсқау ... Онда ... ... ... ... жеке мемлекеттік
советтік құрамаларға беру туралы мәселеге ешкандай ... ... және ... республикалары мен Қырғыз (қазақ) революциялық
комитетінің өмір сүруі ... ... ... ... 1920 жылы 13 ... ... Орталық Комитетінің партияның
Түркістандағы негізгі міндеттері туралы шешімінің ... ... ... ... ... ... ... Қырғызстан және Түрікменстан өлкелеріне
бөлінген картасын (этнографиялық және басқа) жасау тапсырылсын.
2. Осы 3 бөліктің қосылуы немесе бөлінуі ... ... ... ... ... республикалары халқының ұлттық құрамы
/9/ 221.963 адамды құрайды) төмендегідей болды:
|Халықтар ... ... ... ... ... ... |561765 |1489990 |2050775 ... (қазақтар) |32476 |1059449 |1091925 ... ... |6512 |515780 |1614217 ... |633 |266048 |266681 ... |2909 |73125 |75334 ... | |50652 |50652 ... |6059 |39467 |45526 ... |226 |31614 |3 1 840 ... |16248 |6255 |22504 ... |120189 |279729 |399912 ... |25999 |9327 |35326 ... |19352 |711 |20063 ... |47153 |25239 |74482 ... жылы Түркістан АКСР-і мен Хорезм және ... ... ... ... межелеу жүзеге асырылды. Мұндай шараның тарихи қажеттігін
В.И.Ленин 1920 ... ... ашық ... ... ... және Хорезм көп ұлтты кеңестік ... Орта ... ... өзбектердің жалпы санының 66.5 проценті
Түркістан республикасында, 22.2 проценті Хорезм республикасында ... ... ... ... 41.4 ... Бұхара
республикасының 50.1 процентін, Хорезм республикасының 61.1 процентін
құрады. Орта ... ... ... ... 43.2 ... 27.0 ... ... Орта Азиялық тәжіктердің 47.7 проценті
Түркістанда. 52.3 проценті Бұхарада және т 6. жерлерде тұрды.
Өзбектер Түркістан ... ... ... ... ... ... ... және Мырзашөл уездерінде ... ... ... сол облыстың Шымкент және ... ... ... тұрды. Бұхара облысында олар Бойсун, Бұхара,
Гузар, Қаршы, Кермен, ... ... ... және ... Хорезм республикасында Жаңа ... ... және ... ... ... көп ... Түркістан АКСР-інің Түркмен облысында, Бұхар
республикасының оңтүстігінде (Чарджу облысы) және ... ... ... және Ташауыз облыстарында) тұрды. Тәжіктердің
басым көпшілігі Бұхар ... ... ... ... ... республикасының аумағы), олар Самарканд облысының Ходжент уезінің
көпшілік тұрғындарын құрады. Тәжіктер сол ... ... ... аудандарында, сондай-ақ Түркістан АКСР-інің Ферғана облысының
бірқатар аудандарында және Орталық Бұхарада тұрды. Қырғыздар Түркістан ... ... ... ... ... ... және ... уездерін,
Сырдария облысының, Әулиеата уезінің бір белігін және Фергана ... ... (Ош ... Жалал Абад болысы, Әндіжан уезі) аумағын
алып жатты. ... ... ... ... ... «Кеңестік Қазақстан»
және «Кеңестік Орта Азия» терминдерін ... 1924 жылы ... ... ... байланысты, Түркістан жерінің жеке алты
республикаға (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркіменстан, Тәжікстан)
бөлінуіне орай, ... ... ... есімін атауға қатаң тиым салынды.
2. Түркістан АКСР-ң сыртқы саясатының шиеленістері
Мұсылман дінін саяси ... ... ... ... ... 1918 ... 29-қаңтарынан 30-қаңтарына қараған түнінде
басталған қанды қырғын үш аптаға созылды. Нәтижесінде, 20-ақпанда Қоқандағы
автономиялық ... ... ... Ал ... ... халықтарына 1 миллион
сом контрибуция салынды. 28-ақпанда Түркістан өлкелік ХКК ... ... ... ұлттық автономиясын
мойындамаған Кеңес үкіметі 1918 жылы ... ... ... ... ... (ТАКСР) құрылатынын жариялады. Бұл
Кеңес ... ... ... мен ... ... ... таптық негіздегі ТАКСР арқылы "қанағаттандыруы" еді. ... ... орыс ... ... ... ... ... талқандалуы азаттық күрестің одан әрі дамуына
жол ашты. Ендігі жерде азаттық қозғалысы ... ... ... Ергеш
құрбашы «басмашылықтың» негізгі үйымдастырушысына айналды. ... 1935 жылы ғана ... ... Бір ... ... "басмашылық"
дегеніміз большевизмге қарсы бағытталған қарулы азаттық күрес болды
Ал, М. Шоқай бастаған Түркістан саяси эмигранттары және ... КСРО ... ... ... ... ... баршамызға белгілі. Түркістан автономиясы талқандалғаннан кейін
саяси эмиграцияға кетуге мәжбүр болған М. Шокай арада он тоғыз жыл ... ... ... ... ... ... былай деп
көрсетті: "...Бірінші объективті себеп: үланғайыр, алып Ресей алдында ... ... ... ... отарлық саясаты еңсесін езіп,
тұралатқан Түркістан тұрды. Біз күреске өзіміз таңдаған кезеңде емес. Ресей
революциясы барысынла туған жағдайды ... ... ... Екінші
субъективті, яғни өзімізден болған себеп: ұлттық мүдде жолында күресу
қажеттігін біле ... ... ... ... ... ... үлгермеді.
Осы объективті және субъективті себептердің субъективтісін ең қауіптісі деп
есептейміз" /11/ Ұлттық мемлекет және ұлт ... ... ... ... ... барлық ұлт-азаттық қозғалыстар мен ұлттық
ұйымдарға қырын қарады. Нәтижесінде 1918 жылы 5-қаңтарда ... ... ... ... ... ... ... қозғалыстың заңды нәтижесі болып құрылған
Түркістан автономиясы Ресейдегі өзге үлттық автономиялар тізбегінің ... ... ... ... кейінгі алғашқы күндерде-ақ Польша мен
Финляндиянын тәуелсіздігін мойындады. Бұдан бұрын, яғни ... ... ... ... ... ... құрылғанын
жариялады. Желтоқсанның 17-нен 18-не қараған түні Белоруссияның ұлттық
съезі Белоруссия ... ... 1917 жылы 22 ... ... ... өз ... ... Закавказье елдері өз
тәуелсіздігін жариялайды
Ресейде билік басына келген большевиктер ... ... орыс ... ... алған мұрагер болып шықты. Билік
басына келген большевиктер ... іс ... ... үшін және Ресейдің
одан әрі бөлшектеніп, ұлттық құрылымдарға ... ... жол ... ... шұғыл шаралады қолға алды. Алдымен Н.В. Сталин ... ... ... ... ... Комиссариатын құрды. Жергілікті жерлердегі
большевиктердің белсенді ... ... ... ... ... ... ... Осылай Түркістан, Башқұрт, Татар, Қырғыз
(Қазақ). Қырым, Поволжье ... Тау, ... ... ... ... ... ... Карель, Қалмақ, Коми т.б. автономиялы
республикалар мен бірқатар автономиялы облыстар ... /12/ Орын ... ... мен ... ... ... ... тендігі
туралы мәселе екінші қатарға сырғып қалды. ... ... ... құрылып, билікке жергілікті ұлт өкілдері ... ... ... ... ... тұсындағы отаршылдықтың сеңі бұзыла қойған
жоқ болатын.
Осындай бүкіл рессйлік көлемдегі жағдай Түркістан ... де тән ... ... ... соң, ... ОК 1918 ... 20-
наурыздағы шешіміне сәйкес. 1918 жылы ... ... ... V съезі РСФСР құрамында Түркістан АКСР-ның құрылғандығын
жариялады./13/ ... ... ұлт ... ... кең колемдегі
қарулы қозғалысқа ұласуына жол ... ... ... ... ... өзін - өзі ... ... аяққа таптаған орыс большевиктерінің
отаршыл-диктаторлық саясаты өлке ... ... ... туғызды.
"Түркістан - түркістандықтар үшін!" деген ... ... ... ... күреске көтерілді. Осындай кең ... ... ... құрбашы басқарған "Фарғона суваққат ... және ... ... ... ... - турк ... жумхурияти" деп аталған ұлттық ... ... ... ... бұндай ұлттық үкіметтерді ... ... ... ... ... ... ... жазалау әрекеттерін жүргізді Большевизм мәні осында еді.
В.И. Ленин ... ... ... өз ... көсе - ... кез ... ұлттық немесе әлеуметтік мүдде мен ... ... ... – жою, жазалау және таптап өту арқылы ... ... ... Ал жазалау саясатын жүргізудегі Лениннің рөлі ерекше
болғандығын атап ... ... ... ... "Қызыл қырғын"
Лениннің көзі тірісінде басталды және ... ... ... асырылды. /14/
Ресейдің ішкі аймақтарында орын алған жазалау әрекеттері Түркістанды
да айналып өтпеді. Бір ерекшелігі, ... ... ... ... ... жүргізілген "қызыл террор" Түркістанда ұлттық негізде жүргізілді.
Жергілікті халық өкілдері 95 пайызды құрай ... ... ... ... ... ... қойды. Большевиктер аштық пен аурудан
қырылып жатқан жергілікті ... ... орыс ... ... ... қарсы қойды. Осындай жағдайда, 1919 жылы
наурызда өткен Түркістан ... ... ... VII ... Атқару Комитетінің жаңа құрамы сайланды Түрікатком төралқасының
төрағасы болып А.А. Казаков, орынбасарлығына Т. Рысқұлов сайланды.
Большевиктер ... мен ... ... ... ұлттардың
өзін - өзі билеу құқықтары туралы ... ... ... ... ... ... аяқ астында тапталып, орыс шовинизмі
большевизм "шекпенінің" астында әрекет ете ... Орыс ... ... ... ... ... түрік қайраткерлері өз
ұлтын сақтап қалу жолында түрікшілдікті қорғаныстық ретіңде ұстана бастады.
РКП(б) ОК-ның ұлт ... ... ... ... ... ... ... халықтарының коммунистік ұйымдары өткізген I съезде қабылданып.
РКП(б) VIII съезінде бекітілген шешімге ... 1919 жылы 14-31 ... ... ... ... ... ТКПИ ... "...партияның
мұсылман бөлігіндегі партия жұмысына басшылық пен ұйымдастыруды" ... ТКП ОК ... ... ... кұру ... шешім қабылдады. Мұсбюро
құрамына: Т. Рысқұлов (төрағасы), Н. Қожаев, Ю. Алиев, Ю ... және ... ... /15/ Орыс ... шовинистік пиғылы мен
отаршылдық ... ... ... Мұсбюро өзінің алдына қойған мақсаты
мен істеген ... ... ... ... ... ... ... бюросының жалғасы іспеттес еді.
Түрікшіл коммунистер Т. ... ... ... түрік
халықтарының мүддесін қорғау мақсатыңда республиканың барлық ... мен ... ... ... ... ... Ұйымдасқан
түрде жүйелі жұмыс істеуге кіріскен Мұсбюроға өз конференцияларын шақырып
отыру ... ... 1919 жылы ... РКП(б) ОК Мұсбюроға Москвадағы
Орталық Бюромен өз бетімен, тікелей радио ... ... ... ... ... ... ... санасуға мәжбүр бола бастағанын көрсетіп берді
Мұсбюро түріктерді билік ... ... ... ... ... және т б. ... көптеген өмірлік маңызы бар шараларды
жүзеге асыру мақсатымен ұйымдастыру - үгіт ... ... ... ... ... Т. Рысқұлов жасап, бекітті. Бағдарлама
бойынша тыңдаушылардың мынадай бағыттарда білім алып, мамандануы көзделді:
конституция негіздері; экономикалық ... ... ... ... мемлекеттік басқарудың түрлері; ұлт мәселесі; орыс
тілі: түрік тілдері; іс жүргізу мен есеп-қисап: география: ... және ... ... және т.б. . Бұл ... ... білім алған
жергілікті халық өкілдерінен көптеген ірі қоғам қайраткерлері, ғьлыми
қызметкерлер. ... және ... ... өсіп ... ... ... арасында үгіт - насихат жұмыстарын жүргізу
үшін 1918 жылдын 20-маусымынан ... ... ... шыға ... атты ТКП және ... ұлт істері жөніндегі халық комиссариатының
органы кең көлемде пайдаланды. Алғашында аптасына үш рет ... ... ... ... 1-наурызынан бастап 3 мың дана таралыммен күнделікті өзбек және
қазақ тілдерінде шығарылып тұрған. Кейіннен жергілікті халықтардың ... ... ... ... ... мен газет-журналдардың
жоқтығы себепті Т. Рысқұлов ұлт ... ... ... ... ... ... ... қарамағына беруді талап етеді. Мұның
өзі мерзімді басылым арқылы жергілікті халықтың сана - ... ... ... саяси, экономикалық және әлеуметтік реформалардың мәнін
түсіндіруге Мұсбюроның баса назар аударғанын көрсетеді
Қоғамдық-саяси өмірдің барлық саласында ... ... ... Мұсбюроны басқара отырып. Т Рысқұлов 1920 жылдың қаңтарына дейін
РКП(б) ОК-не зор сенім білдірген. Алғашында ол да В.И ... ... ... шынайы ұлт саясатына сенген болатын. Бірақ, бірте-
бірте, кейінгі саяси оқиғалардың бет алысы Т. Рысқұловтың саяси ... ... ... ... азаттық қозғалысының басшылары кезінде ... ... ... Т. ... ... түрік қайраткерлері алғашында
большевиктер партиясына солай сенген болатын. Сондықтан да, Т. Рысқұлов
Мұсбюроны құрған кезден бастап ... ... ... ... деп айта қою ... ... ... эволюциясы уақыт ағымына тәуелді
нәрсе болатын.
Түркістандағы ұлт ... ... ... ... ... орыс коммунистері кінәлі деп түсінген Т.Рысқұлов оларға қарсы күресті
ұйымдастыруда зор ... - ... ... Оның Ферғана бөлігін
бәсендетудегі тарихи рөлі, жергілікті билік органдарына ... ... ... бастауы, орыс шовинизміне қарсы қатал да ымырасыз күресі түрік
халықтары тарапынан зор ... ... Т. ... ... ... ... жүргізу мақсатымен оның құрамынан: ұйымдастыру-үгіт, редакция ... ... - ... және ... ... ... Әсіресе, Түркістандағы
Қызыл Армия бөлімдерінде құрылған ... ... ... ... жасайтын әскери бөлімге ерекше көңіл бөлінді.
Мұсбюро Түркістанның жергілікті халық өкілдерін мемлекеттік іске ... ... кең ... ... ... бойынша тұрақты түрде жұмыстар
жүргізіп отырды. Ал, бұл өз ... ... ... ... орасан зор қарсылығын туғызды улттық ... ... - ... жергілікті халықтардың пайдасына сөзсіз шешілуі тиіс деп
есептеген Мұсбюро позициясы күн ... ... ... Түркістан
Республикасында қалыптасқан саяси ахуал РКП(б) ОК-ын қатты ... ... ... және ... ... ... ... ұлт мәселесі бойынша туындаған пікір - таласта өзара ымыраға
келе алмауы ... ... ... ... ... ... ... шиеленісті бәсеңдетудің жолы, ол республика ... іске ... ... ... жолы ... ... ... жылы 10 шілдеде РКП(б) ОК ... ... ... ... ... ... ... радиограммасын жібереді.
Радиограммада: "... Түркістанның түз ... ... ... ... түрде есепке алып жатпай-ақ, ... ... ... бойынша кең түрде мемлекеттік кызметке тарту
қажеттілігі" ескертілді. Ұсынылатын кандидаттарды мұсылман ... ... ... ... деп танылды. Сондай-ақ,
радиограммада өлкелік мұсылман ұйымдарының келісімінен мұсылмандардың
мүліктерін ... ... ... салу ... атап керсетілді.
Радиограмма Түркістан Республикасының басшылары арасында әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... бұл шараны іске
асыру мүмкін емес деп жар салды, өйткені республика тұрғындарының сандық
арақатынас ... ... ... мен ... ... саны ... 95 пайызға артар еді. Ал, жергілікті коммунистер
Т. Рысқұлов пен Мұсбюроның басқа да ... ... ... ... қызу ... ... ... Комитеттің
Түркістанның мұсылман енбекшілерін кеңес құрылысы мен мемлекеттік басқару
жүйесіне пропорциялы ... ... ... радиограммасы, - дейді Т.
Рысқұлов, біздің ... ... ішкі ... ... керектігін
нақты әрі дәл белгілеп берді. Бұл ... ... ... шешу ... ... кепілі болып табылады" .
Бұндай радиограмманың мазмұнынан қатты шошынған Түрікатком төрағасы
А. Казаков пен басқа орыс ... ... ... ... ... жылы ... ескі ... "Шейхантаур" манында РКП(б)
өлкелік комитеті мен Мұсбюро мүшелерінің, Түрікатком ... ... ... ұйымдары мен кәсіподақ өкілдерінің және
ондаған мың мұсылмандардын қатысуымен митинг өткізіледі. Сағат үш ... ... ... ... ... ... ... Президиум
төрағасы болып Н.Қожаев, төраға орынбасары болып Ю Алиев және хатшы болып А
Мұхитдинов сайланады. Осыдан кейін төрага Н.Қожаев ... ... ... оқып ... ... партия комитетінің мүшелерінен халыққа
радиограмма мазмұнын ... ... ... сүрайды. Алғашқы болып сөз
алган П.А.Кобозев: "Бір жыл бүрын Түркістан автономиясы жарияланған кезде,
жергілікті ... ... ... ... ... белсенді түрде қатысуға
шақырылды. Енді міне, РҚП(б) ОК өз радиограммасымен бұл қажеттілікті ... ... отыр және түз ... өз ... ... құрылысы ісіне
пропорциялы көпшілік ретінде қатысуға ... ... ... ... ... түз халықтарына ... ... ... ... ... ... береді. Тек қана оларды
жергілікті мұсылман ... ... ... ... Барлық
түсінбеушіліктерді жою үшін өлкелік мұсылман үйымдарының келісімімен ғана
мұсылмандар мүліктері ... ... деп, ... ... ... Одан ... сөйлеген Мүнәууар қари, Н Қожаев, К.Сорокин, Ю.Алиев,
Мұхаметдинов және Абдуваит ... ... ... өз ... білдіріп,
радиограмманы қолдайтындықтарын атап өтті. Осындай жетістікке қол жеткізген
Т. Рысқұлов басқарған Мұсбюро ... өз ... ... ... ... бастады.
Мұсбюроның нығайып, бедел алып бара жатқанынан қатты қауіптенген
РКП(б) ОК ... өз ... ... үшін ... жоспарлар ойластыра
бастады РКП(б) ОК Түркістанды сақтап қалудың жалғыз жолы ретінде Түркістан
майданын ... ... ... ... ... ... М.В ... өзінің 1919 жылғы 13-тамыздағы бұйрығында: "Ресей бас
командованиесінің бүйрығына сәйкес Шығыс майданының ... ... ... ... ... ... Ресей бас командованиесінің
1919 жылғы 15-тамыздағы бүйрығы негізінде 18-тамыздан бастап М. Фрунзе
Түркістан майданы қолбасшысының ... ... ... Бүл ... ... 1,4,1 1 және "Түркістан" армиялары бағындырылды. М.Фрунзе
өз кызметіне кірісуіне байланысты жариялаған бұйрығында ... ... ... ... ... бағындыру болып табылатынын"
ашық айтқан болатын /7/
Түркістанды ... үшін ... ... 1919 жылы ... ... ... жолының Мұгалжар бекетінде Ресейдің басқа әскери
күштеріне қосылды. М.Фрунзе өзінің ... ... ... Ресей
мен Түркістанның біріккенін чабарлады 1919 жылы қыркүйектін ... ... ... ... Кеңестік Ресей басшыларының ... ... ... "біздер бұған дейін тұйық шеңбер ішінде
болатынбыз. Енді бұл шеңбер ашылды. Демек, біз ... ... ... ... ... "Басмашылыққа" қарсы бағытталған Түркістан майлаиы
бәрінен бұрын Ресей үшін Түркістанға жол ашып берді.
1919 жылы ... ... ... ... ... ... ... қызмет етті. Еуропалық коммунистерді көптеген мәселелср
бойынша ығыстыра бастаган Т. ... ... ... Мұсбюроның
Түркістандағы саяси жеңісінен қатты кауіптепғен ... ОК ... ... ... ... ... міндеттеп, Москвадан Түркістанға
БОАК және РСФСР Халкомкеңесінің Түркістан істері бойынша ерекше ... ... ... 1919 жылы ... В.И. ... ... қаулыга сәйкес құрылып, оның құрамына: ІП.З. Элиава (төрағасы),
М.В.Фрунзе. В.В Куйбышев, Ф.И.Голощекин жэне Я.Э.Рудзутак сынды мүшелер
енгізілді. ... ... ... ... принциптерін
енгізу міндеті жүктелді. 1919 жылы 4-қарашада Түріккомиссия (М.В.Фрунзеден
басқа мүшелері) Ташкентке келіп, Түркістанның саяси өміріне белсене ... Көп ... ... ОК мен ... ... Революциялық эскери
Кеңесінін қолдауына сүйенген Түріккомиссия ... ... ... ... өз ... жинап алды. Түріккомиссиясыз бірде - ... ... ... айналды.
Т.Рысқұлов пен Мұсбюроның басқа да ... ... зор ... ... ... үміт арта қарады. Бірақ,
Түркістанның қоғамдық – саяси, әлеуметтік - ... ... - ... ... ... ... Орталық Ресейде іске
асырылып жатқан коммунистік шараларды Түркістан өміріне күштеп ... ... ... ... ... ... түсіріп, тап аралық күресті
тұтандыруға, ал керісінше, ұлт ... ... ... ... бірде-бір қадам жасамауға тырысқан кезде түрік коммунистерінің
Түріккомиссияға көзқарастары біртіндеп өзгере бастады.
Түріккомиссияның пиғылын анық сезінген Т. Рысқұлов басқарған ... ... ... жағынан өзгерте бастады. РКП(б) ОК ... ... ... мен отарлық саясатына қарсы қорғаныстық
идеология ретінде түрікшілдік бағыт, яғни тұтас Түркістан идеясы тандап
алынды. Оны ... ... жолы ... ... екі ... ... Түркістанда өмір сүріп жатқан халықтарды "түрік" идеясына біріктіру
арқылы республиканы құқықтық жағынан ... ... ... 2. ... ... ... ... халықтардың жеке - жеке
үлттық ресгтубликаларын құра отырып, ... ... ... екі ... да ... ... ... Мұсбюроның талап етуімен
1919 жылы қарашада Түркістан Республикасының ұлт істері жөніндегі Халық
Комиссариатының құрылымында үлкен езгерістер ... ... ... ... және т.б. ... ... жойылды да орнына тұтас тұрік бөлімі
үйымдастырылды/18/
Біз жоғарыда атап көрсеткен екі бағыттың алғашқысын жасырын қалдырған
Т.Рысқұлов, 1919 жылы күз ... ... ... ... өз ... ... ... қолға алады. 1917 жылы өткен
Екінші жалпы қазақ - қырғыз ... күн ... ... ... ... мэселесін ары қарай жылжытқан Т.Рысқұлов ... ... ... ретінде Ташкент қаласын белгілеуді үзілді-кесілді талап
еткен еді. Біз бұл жерден Т.Рысқұловтың алдымен ... ... ... болғандығын көреміз. Сол кездеп ірі саяси, экономикалық әрі мәдени
- рухани орталықтардың бірі болған Ташкент қаласын Қазақстанның астанасына
айналдыра ... ... ... ... ... біріктіру идеясы сол тарихи
кезеңде ең ұтымды идея болатын. Себебі, қазақ халқының жартысынан астамы
Түркістан ... ... ... ... ... ... ... тығыз орналасқан, ... ... ... ... ... жерлері арқылы өзге қазақ жерлері әкімшілік
жағынан басқару, ... мен ... - ... ... ... оңай ... еді. Екіншіден, Ташкент қаласын Қазақстанның
астанасына айналдыра отырып, қазақ ... ... ... ... да ... ... ... ету арқылы қазақ ұлтының
алдыңғы қатарлы жетекші ұлт болуын қалыптастыру болатын. Саны ... ... ... ... түріктерінен кейін екінші орынды иеленетін және Ә
Бөкейхан айтқандай "мәдениет жолында бізден де ... өзге ... ... ең сауатты, кезі ашық халық ретінде қазақтардың бұл
орынды иеленуі әбден орнды ... еді. ... ... ... өлкесінің орталығында орналасқан Ташкент қаласының ұсынылуы
Т.Рысқұлов тарапынан жасалынған, нақты мақсатқа бағындырылған әрі ... ... ... дәл сол ... ... ие болған әрекет
болатын.
Түркістандағы түрік халықтарынын шынайы жанашырына ... ... пен ол ... ... ... күн ... өсе ... Мұсбюро ТКП-
ның ұлттық секциясы дәрежесінен бірте-бірте мемлекеттік ... ... ... ... ... ... дертіне шалдыққан орыс
большевиктері ... ... Т ... ... ашық арандату
әрекеттерін ұйымдастыра ... ... ... ... ... табылар еді.
1920 жылы 20-27-қаңтар аралығында Ташкент ... ... ГКП ... мен ... төтенше ІІІ конференциясы түрік халықтарының
тарихында маңызы терең әрі ... ... ... зор рөл
атқарған оқиға болды. Маңыздысы - тұтас ... ... құру ... ... басқарған Мұсбюро жеңіске жетті. Осы конференция
шешімімен ТКП ... ... ... ол ... ... ... ... деп өзгертілді /9/
1920 жылы 25-қаңтарда болған V ... ... ... есепті баяндамасын талқылай келе жаңадан құрылған ТХКП Уакытша
Орталық Комитетінің құрамына ұйымдастырылған сайлауда 92 ... ... ... не ... ... берген ешкім жоқ) Г.Рысқұлов ең көп дауыс жинаған
мүше болып шықты. Бұл ... ... ... ... мүшелердің
ішіндегі ең жасы болған Т.Рысқұловтың саяси беделінің орасан зор екендігін
керсетті. Мұны 1917 жылы 16-21 сәуір ... ... ... ... ... ... М.Шоқайдың "Түркістан ... ... ... жасы ең кіші бола ... ... болып
сайлануымен салыстыруға болады. Өзге түрік ... ... гөрі ... да ... қайраткерлерінің алдыңғы қатарда
тұрғандығы ұлттық мақтаныш емес пе!?
Партия саласы бойынша істі біршама реттеп ... соң ... ... ... іске ... ... ... Ол - Түркістан
Республикасын "Түрік ... ... ... ... ... ... III конференциясының 25-қаңтарда еткен мәжілісінде
Т.Рысқұлов "Түркістан ... ... ... ... ... автономиялылығы туралы тезистерін" талқылауға ұсынды.
Бұл тезистер Т. Рысқұлов даярлаған нұсқада III Мұсконференцияда толығымен
қабылданады. Бұл түрікшілдік ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырудың нақты қадамы болған тарихи құжат
болатын.
Енді осы тезистердің ... ... ... ... ең ... ... ... "І-бап. Сырдария, Жетісу, Фергана, ... ... ... ... ... - ... ... өзбек,
түрікмен, қарақалпақ. татар, тараншы (ұйғыр), дүнган және т.б., сондай-ақ
түрік тұқымдас емес тәжіктер мен түздік ... қоса ... ... елі ... деп ... ал ... ... еврей, армян және
тағы басқалары келімсек эмигранттар деп есептелсін".
Тезиске түрік ... емес ... ... ... діні ... ... ... және тәжік делегаттары бұл шешімді қолдаған.
Түркістан түрікшілдігіндегі өзекті мәселенің бірі ... ... ... ... тілі ... тілі ... жататындықтан, оларды түрік тектес
халықтар қатарына кіргізу ... ... ... ... үңілетін болсақ,
тәжіктер барлық уақыттарда түрік халықтарымен бірлесіп, тату-тәтті ... ... да ... ... ... ... ... тең құқықты мүшесі болады деп есептеген. Одан кейінгі кезеңдерде
де түрікшілдер тәжіктерді ешқашан назардан тыс ... ... ... ... Жаппаров деген автор: "Түркістанды қоныстанушы өзбек,
қазақ, қырғыз және т.б. — ... ... ... олардың барлығы да тұтас
түрік ұлтына жатады. Тәжіктер де түрік негізінен шыққан. Олар Иран күшінің
ықпалымен ғана ... ... ... да тәжіктер — түріктер", ... ... ... ... ... ... та бұл пікірді толықтыра
отырып, Орталық Азияда түріктер мен тәжіктердің ғасырлар бойы ... ... ... айта келіп: "Ғылыми түрғыдан, тәжік тарихын өзбек
тарихынан ... ... ... ... мен ... тарихи
актілерінің үлкен бөлігі парсы - тәжік тілінде жазылған"- деп тұжырымдайды.
Сондай-ақ, М.Х. ... те ... - ... Республикасы құрамында
болуы тиіс деп есептеген. Ал ... 1936 жылы ... ... ... ... ... ... Қазақстан, Қырғызстан,
Өзбекстан, Қарақалпақстан, Түрікменстан һәм Тәжікстан деп, жат үкімет күшін
алты жұмһириетке (республикаға) ... ... ... - ... бір ... ,- деп ... ... еді.
4-бап. Қазіргі социалистік құрылыс кезінде, территориялық қана емес,
сондай-ақ ұлттардың арасындағы шекаралық ... де ... - ... ... ... бес облысының шегінен тұратын географиялық
шекарасы қандай да бір тұйықталған шекара деп саналмай, ... ... ... ... ... ... келетін жаңа республикалардың
қабылдануына мүмкіндік бар деп есептелсін".
Бұл бап ... ... ... ... ... қалайтын ең өзекті бап
болып табылады. Ал 6-бап мазмұн жағынан ... ... әрі ... мен ... үгіт ... түрікшілдік идеясын
бүркемелеуге тырысушылығымен айқындалады. Онда: "Енбекшілер мен қаналған
халықтарды интернационалды ... ... ... үшін түрік
халықтарының: татар, қырғыз (Қырғыз және қазақ), ... ... және ... бөлініп, жеке ұсақ республикалар құрута ұмтылу идеясын коммунистік
үгіт ... жою және ... ... үшін ... ... кіретін басқа
түрік халықтарын Түрік Кеңес Республикасының төңірегіне топтастыру қажет,
ал бұған жету мүмкін болмаған жағдайда жеке ... ... ... қарай өзара біріктіруге ұмтылу керек" - делінген болатын. Бұл
бапта тұтас Түркістан идеясын жүзеге асырудың жолы ретінде белгіленген ... ... ... ... аяқталысымен-ақ Т Рысқұлов оның шешімдерін бекітуді
өтініп ... ... хат ... ... бұл шешімді өте салқын қабылдап,
ұзақ уақыт жауапсыз қалдырады. Жауаптың кешіктірілуінен Т Рысқұлов қатты
мазасызданып, ақпан ... ... В.И. ... ... жаңа ... ... "жауап" ретінде 1920 жылы 22-ақпанда М.Фрунзе мен оның бас
штабы Ташкентке ... ... ... ... келуіне байланысты
жариялаған бұйрығында: "Социализм атынан Түркістандағы жолдастарға жәрдем
беру үшін орталықтан келген әскери ... ... ... еді. ... жылы ... ... құрамда жиналған Түріккомиссия мәжілісінде М.В.
Фрунзе ТКП V ... мен III ... ... "панисламшылдық" және "буржуазиялық - ұлтшылдық" шешімдер
ретінде барынша қараладалы. Бұл ... ... ... ... ... бұрынғы қалпында өзгеріссіз қалатыны жарияланды, яғни
Түркістан Республикасы РСФСР құрамындағы ... ... ... ... ... ішкі облыстар дәрежесіндегі экімшілік-аумақтық
бірлестік. ал ТКП РКП(б) қүрамындагы небәрі облыстық комитет ... ... ... ... болып қала беретіні мәлімделді. Бұл шешімді наурыз
айыныц соңында ресми бекіткен РКП(б) ОК Т.Рысқұлов идеясын іске ... ... жылы ... ... В.И Лениннің алдында қабылданбай ... ... ... кұру ... идея одан кейінгі кезеңде де өз
мәнін жоғалтқан жоқ. Ал идеяны көтерген Т. Рысқұлов 1920 жылы ... ... ... ... ... ұшыраған Т.Рысқұлов бағытын
қолдаушылар өзге де ... ... ... бар еді. ... азаттық қозғалысының көрнекті қайраткері, түрікшіл тұлға А.З.
Уәлидиді алайық. ХКК мен саяси Бюроның ... ... ... ... М.Х ... 1919 жылы ... ... мен И.Сталиннің
шешіміне сәйкес (В.Ленин мен И.Сталин Колчак билігіне қарсы тұтас ... ... ... ... ... жариялайды). Уфа
қаласында А.З. Уәлидимен және оның кеңесшілерімен Башқұрт әскерлерінің
Кеңес жағына ... ... ... ... ... ... ... келіссөздер нәтижесінде Башқұрт Ортатық Кеңесі және А.З. Уәлиди
басшылығындағы башқұрт әскери ... 1919 жылы ... ... ... ... ... мен Л.Троцкий башқұрт корпусын Қызыл ... ... ... ... ... ... берді. Дәл осы башқұрт әскери
корпусының 1918 жылдың 19-қарашасында билік басына келген Колчак ... ... рөл ... ... ... большевиктердің ашық
қарсылығына ұшыраған А.З. Уәлиди 1920 жылы қыркүйек айында ... ... ... ... ... қайраткерлерінің В.Ленинмен арадағы қайшылықтары,
текетірестері 1920 жылдың ... ... тағы да ... ... 12-де В. ... ... ... II конгрссіне
арналған ұлт және отар елдер мәселеріне байланысты тезистерін Т. Рысқұлов,
Н. Ходжаев, А. Байтұрсынов, Ә ... А.З. ... X. ... ... сынға
алды. Бұлар В.И. Лениннің тезистеріндегі бұрынғы ... ... жаңа ... өкіметі жағдайында бұрынғы отар ел еңбекшілерін
азат ететіндігі, "панисламизмге" қарсы күрестің қажеттігі тәрізді тұстарына
келіспеді.
"Түрік" идеясының одан кейінгі қатты көтерілген кезеңі - 1921 ... ... ... ... ... 1921 жылы ... ... ортасында
аяқталған Әзірбайжан Коммунистік партиясының III ... ... ... РКП(б) X сиезінің делегаты ретінде наурыз ... ... ... ... ... X съезімен бір уақытта Москва қаласында түрік
халықтары коммунистерінің II ... ... ... де ... ... 6-
9 наурыз аралығында өткен түрік халықтары коммунистерінің II Жалпыресейлік
кеңесі РКП(б) ОК жанындағы түрік ... ... үгіт пен ... ... ... ... ... Кеңеске түркістандық
қазақтар С. Қожанов пен Н. Төреқұлов және Қазақ АҚСР-нен жас ... ... ... ... ұлт ... ... Осы ... бойынша негізгі баяндама
жасаған Г. Сафаров Түріккомиссияның саясатын ... ... ... ... жергілікті "Ұлтшылдардың", "пантүрікшілдердің", "панисламшылардың"
басына үйіп-төгеді. Сол үшін де Т Рысқұлов тарапынан қатаң сынға ілігеді.
/22/
Т. Рысқұловтың ... ... ... II ... ... сөзінің ең тұжырымды жері ... ... баға ... тұсы ... Сырттан таңылған, түрік ... ... ... жол ... ... ... ... етіп
уағыздалып отырылған, яғни "пантүрікшілдік" деген ресми ... ие ... ... қөзқарас тұрғысынан қарау керек дейді. "Пантүрікшілдік"
идеясының түрік тілдес халықтар үшін орасан зор ... бар ... ... ... ... мәселесіне тоқталып өткім келіп түр, -
дейді Т.Рысқұлов. Көптеген адамдардың оны ... ... ... ... де, ... да бұл ... ... орасан зор маңызы бар екенін айтуымыз керек. Еуропалық империалистер
суреттегендей пантүрікшілдік өмірде болған ... оның ... түрі ... ... дегеніміз – Түркия, империалистік ... ол енді ... ... зор ... ... ертетін жаңа Түркия бар. ... ... ... ... бұқараны Кеңес құрылысына тартуда
орасан зор ... ... ... ... ... бар. Бұған көз
жұмуға болмайды, әрі пантүрікшілдікті ескі көзқарас ... ... жоқ" ... ... оның ... ірі ... ... мейлі ол съез болсын. не конференция болсын. не кеңес болсын.
"пантүрікшілдікті" жақтап ешкім тап Т. ... ашық ... ... ... өз ойын ашық және ... айқын түрде білдірген. Т.
Рысқұловтың РКП(б) ОК ұлт ... ... ... ... ал ... түрік тілдес халықтар Ресеймен емес. тарихы мен ... тілі ... ... бір ... ... ... пікіріне қайран қаласың.
Мысалы, өз тәуелсіздігі үшін күресіп жатқан Түркияны мысалға ала отырып, ол
былай ... ... ... ... ... ... ... кенестік Ресей жасай алмайды деп мәлімдегісі келіп ... ... ... ... ... мойындауымыз керек".
М.Х.Сұлтанғалиев - КСРО халықтарының 20-жылдардағы тарихында ерекше
зор рөл атқарған ірі ... және ... ... Ол ... ұлт мәселесі мен ол туралы пікірлердің көшбасында тұрды. М.Х
Сұлтанғалиев дүниежүзілік пролетариат төңкерісі мен ... ... ... ... ... ... тоқыраған тұста Шығыс мәселесі арқылы жауап
берген. ... ... ... ... тұншықтырған жағдайда тұтас
Түркістан мемлекетін құра отырып, социализм ... жаңа ... ... ұлт ... ... ... ... коллегиясында істеп
жүрген М.Х. Сұлтанғалиев 1921 жылдан бастап ұлт ... ... ... И.Сталиннің саясатына қарсы шыға бастады. Сондай-ақ,
РСФСР Кекестерінің X съезінің фракциясындағы М.Х. ... ... ... ... деп ... Бұл ... ол автономиялы
рсспубликалардың құқығын жоғарылатуды және одақтас құрылымдардың статусымен
текестіруді талап еткен болатын.
М.Х Сұлтанғалиевтің төтеден мәселені тура қоятын қайсарлығы мен ... ... ... ... ... ... ... И.Сталин
оны ұлт істері жөніндегі Халкомнан аластап, ұлт провинцияларынын бірше
жіберуді ойластыра бастайды. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... да. И.Сталин М.Х.Сұлтанғалиевті А.З.Уәлидимен және сол ... ... ... деп ... ... және бұл ... ол Т.
Рысқұловқа айтып, олардан сақтандырған. Және оны қандай оймен істегенінің
өзі бір Аллаға ғана белгілі ... Ал, ... ... өз кезегінде мұны
М.X. Сұлтанғалиевке құпиялап ескерткен. /23/
1921 жылы 16 тамызда Т. Рысқұлов РСФСР ұлт ... ... ... ... ... болып сайланып, ал қыркүйек ... ... ... ... ... ... Ұлт ... жөніндегі Халкомның
Кіші коллегиясы құрамында М.X. Сұлтанғалиев те бар болатын. 1921 жылдың
күзінен 1922 ... ... ... бір ... аса уақыт бірге істеген қазақ
пен татар халықтарының адал ұлдарына өзара пікір алмасу үшін ... ... да ... ... ... РКП(б) XII съезіндегі VI X. Сұлтаиғалиевтің "қылығы" И.Сталиннің
"қытығына" жақсылап тиді. РКП(б) XII съезі 1923 жылы ... ... ... ... ... Бұл ... науқастануына байланысты В.И.
Лениннің тікелей қатынаса алмаған съезі еді. Съездің күн ... ... бірі ұлт ... ... ... осы ... ... ұлт мәселесі бойынша съезде жасаған
баяндамасын қатты сынға алады. М.X. Сүлтанғалиев ... ... ... етіп ... ... ... деген құбылысқа
анықтама береді. М.Х. Сұлтанғалиевтің ... ... сөзі өзге де ... ... ... ... мағыналас болып шықты. Жиын "Париж"
қонақ үйіндегі ... ... ... еді. Әрине, бұл жиынның
мазмұны И.Сталинғе толық жеткен елі, себебі, М.X. Сұлтанғалиев бұрыннан-ақ
ОГПУ агенттерінің бақылауында жүрген ... ... ... ... ... ... жетістіктері
Түркістан АКСР-сы құрылғаннан кейінгі жерде түркістандық жергілікті
халық арасынан ұлттық кадр дайындау мәселесі көтерілуі заңды құбылыс болса
керек. Себебі кез ... ... бір ... ... соң оның ... ... ... белгілі. Көтерілген мәселеге байланысты Түркістан
АКСР-ның Халық ағарту комиссариаты 1918 жылы 3 ... ... ... ... және шет ... оқу орындарында оқып
жүрген түркістандық ... ... ... мұқтаж болған
студенттеріне "мемлекеттік степендия беру туралы" қаулы қабылдады. ... ... ... ... өз ... бітірген соң әр степендия алған
жылына-жыл көлемінде Түркістан АКСР-да ... етуі шарт ... ... ... ... өмірінің түрлі салаларында кажетті
ұлттық кадрларды дайындауда ісіне ... ... ... ... ... 3-6 ай ... қысқартылған оқу бағдарламасына сәйкес ұлттық кадр
дайындауға кірісті. Сонымен қатар, түркістандық жастар Москва, Петроград,
Қазан қалаларының ... оқу ... ... ... ... ... ... оқуға жіберу ісіне 1922 жылдың ... ... ... ... комиссарлары Кеңесінің төрағасы
Ф.Ходжаев басшылық жасаған еді. Ал бұл мәселенің ... ... ... іске ... сол кездегі РСФСР Ұлт істері халық комиссариятының Кіші
алқасының ... ... ... ... оқу ... басшылық
жасауына байланысты ықпалы зор болды. ... бұл іске ... ... ... АКСР-нен 1922 жылы қазанда Германияға 11 түркістандық оқуға
жіберілді. Олардың 4-і қазақ, 7-і өзбек ұлтының өкілдері еді. Бұл ... ... ... ... ... ... тілін меңгеру
екендігі айтпасада белгілі болып отыр. Түркістандықтар Германияның ... ... ... Ауыл ... ... - Ғазымбек
Бірімжанов, Темірбек Қазыбеков Техника академиясында - Ахмеджан Ибрагимов,
Сұлтан Майқұлов, Төлеген Момынов, Собир ... Тері ... ... ... ... Мұңайтбасов: гимназияда-Хайриниса Меджухан,
Салих Махмуд оқуға қабылданды. Оларға қоса өз ... ... ... ... оқуға қабылданды. /27/
1923 жылы 22 маусымда Түркістан АКСР-нің халық комиссарлар ... оқу ... мен ... ... ... және педагогикалық
техникумдарда оқитын түркістандық жастардың әлеуметтік көмекке мұқтаждарына
"мемлекеттік степендия беру жөнінде мәселе қарап, Халық ағарту комиссариаты
мен Еңбек ... ... ... ереже жасауды Т.Рысқұлов тапсырды.
/28/ Бұл қаулыдан алдын, 1923 жылы 23 ... ... ... оқып ... ... ... мұқтаж 350 студенттің 50-не оның 90
жергілікті халықтың, ал 60 басқа ұлт өкілдерінің студенттеріне степендия
тағайындалған еді. /29/ Осы ... ... ... жастар әлеуметтік көмек ала отырып, өз мақсаттары - білім алуды
жалғастырады.
Орта Азия республикасының (Түркістан АКСР мен ... ... ... ... 48 ... ... Олардың ішінде қазақ
ұлтынан жоқ) студенттерінің Германиядағы материилдық ... ... ... ... ... ... ... мақсаттары
білім алуының қиындығын ескерген республика басшылары әлеуметтік кемек ... ... жылы 3 ... Германиядан Темірбек ... ... ... ... Москвадағы Түркістан өкілділігіне
хат келді. Хатта ... ... ... көмекке мұқтаж жазып,
республика басшыларынан ... ... ... Сондай-ақ жіберілер
ақшаны Москвадағы Түркістан өкілдіктерімен Берлиндегі РСФСР-дің тұрақты
өкілдігі арқылы ... ... ... ... жіберулерін
сұранады. /30/ Осы секілді өтініш ... саны ... ... ... ... ... Халық комиссарлар кенесінің Кіші алқасында 1923
жылы шілдеде Германияда оқып жүрген ... ... ... ... талқылап, Кіші кеңес алқасы әлеуметтік кемекке қажет
студенттерге стипендия тағайындау ... деп ... ... Халық
комиссарлар Кенесі шет елдерге федерацияның орталық жоғары ... және ... ... ... беретін арнайы қор
құру туралы шешім қабылдалы. Оны үлестіріп отыруды ... ... ... ... ... ... ... эмиграцияда жүрген Мұстафа Шоқай
мен қарым-қатынас жасап тұрды. Бұл жөнінде Мұстафа Шоқайдың өз сөзімен
айгқанда "1922 жылы ... ... ... ... бір ... ... ... Осы жастар "Жас Түркістанның" таянышы болды"-дейді /31/
Бұдан байқарымыз, қаншама елден ұзақ жүрсе де ... бір ... ... ... ... ... түркістандық студенттердің қал жағдайларын біліп, танысып
қайту мақсатында Түркістан АКСР-ры үкімет ... ... Т. ... болып бекітілді. Түркістан делегациясы Германияға
Москва ... 1923 жылы 13 ... ... 1923 жылы 22 ... ... оралды. 1923 жылы 30 қазанда Түркістан АКСР-нің Халық
комиссарлар кеңесінде Германия сапары жөнінде Т.Рысқұловтың баяндамасы
талқыланды. Үлкен ... ... ... ... ол ұсынған
құрамдағы Ғазымбек Бірімжанов ... ... мүше және ... екі ... ... шет ... студенлердің ісі бойынша
"Уақытша басқару Бюросын" құру туралы жобасын бекітті. /32/
Т.Рысқұлов Германияда болған сапары жөнінде "Туркестанская ... 1923 жылы ... ... №2, 3, 4 ... Орта ... ... әлеуметтік жағдайы ... ... ... ... ... Германияның қай қаласында, қандай оқу ... ... ... ... ... жарияланды.
Германияда оқыған 4 қазақ студентінің бірі Әбдірахман Мұнайтбасов. Ол
1901 жылы Сырдария обылысы Ақ мешіт уезінде шаруа отбасында дүниеге ... ... ... сол кезеңнің барлық азаматтары секілді мұсылман
мектебінде білім алады. Ал 1911-1914 жылдары Ақ мешіт ... ... ... ... 1914 жылы Ақ ... ... 4 ... оқуға қабылданып, 1917 жылы оқуын ойдағыдай бітіріп шыққан
Әбдірахман ... әрі ... ... ... оқу жылы Ақ мешіт
атқару ... ... ... ... ... ... курсты оқыды. /53 /
1918 жылы қарашада Ә. Мұнайтбасов ... ... ... ... ... ... ... төмендегі дайындық
сыныптарында мұғалім әрі тәрбиеші болып жұмысқа орналасты. Сонымен қатар
Түркістан өлкесінде ... ... ... ... ... жұмыстарын қоса атқарды.
1920 жыл 20 қазан мен 1922 жылдың кыркүйек аралығында ... - ... ... белсене арласа бастады. Сонымен, Түркістан
Коммунистік партиясы Орталық ... ... «Ақ жол» ... ... ... ... ... ұйымдастырған «Жас қайрат»
газеттерінде бірдей редакцияның әдебиет қызметкері болып жұмыс істеді.
Сондай ақ, 1920 жылы 1 ... ... ... Халық ағарту
комисариатында құрылған ерекше комиссияның мүшесі бола ... ... ... ... ... ауыз ... үлгілерін жинауға
қатысты.
1922 жыл қазан айында Түркістан АКСР-нің жолдамасымен 1924 жыл ... ... Тері ... ... оқуға түсіріп, әрі тері өңдеу
фабрикасында ... ... ... жұмыс істеді.
Германияда әлеуметгік жағдайының нашарлауына байланысты Ә.Мұңайтбасов
1923 жылдын 14 наурызы мем 1 ... ... 7 ай ... ... ... ... Шығыс Пруссияның Ротенберг қаласында жалданып
жұмыс ... тура ... ... ... ... ... ... мүшесі болды. Осылайша ... ... 1924 ... Ташкентке қайта оралды. Ташкентке келген соң С. Қожанов, О.
Анарқұлов, Р.Төлешевтер ұсынумен ... мүше ... ... ... ... студенттері қаржының болмауы мен
1924 жылдың соңына қарай ... Орта Азия ... ... ... ... ... ... 1924 жылдың мамыр айына қарай Түркістан
өлкесіне қайта оралды.
XX ... 20 ... соңы мен 30 ... ... ... - ... ... тұсында 1922-1924 жылдар аралығында Германияда оқыған
қазақ жастары Ғазымбек ... ... ... ... Темірбек Қазыбеков, Сабыр Танчаевтарды тергеуге ... ... ... ... ... байланысты болды деп
айыптады.
Ресей мемлекеттік Думасында депутатқа Ахмет Бірімжановтың ұлы ... ... ... ... деді: «Берлинге Мұстафа Шоқай келді. ... ... ... ... ... емеспін. Мен оның жеке өмірі туралы
сұрадым. Менің ... ... дала ... ақ ... ... ... Ол ... қызмет істегені жөнінде айтты» дейді. /34/
Осылайша Түркістан өлкесінен Германияда оқып ... ... ... бір ... ... ... Мұстафа Шоқай жөнінде ешбір ... ... қиын - ... ... де ... азаматтық ойларын
айта білген.
Түркістанда кенес билігін сақтап қалу үшін көптеген ... ... ... аса елеулі болды. Бұлардың біріншісі - І919 жылы
11 ... ... ... ... ... екіншісі - 1919 жылы
қазан ... ... ... мен ... ... ... құрылуы. Бұл комиссияға Түркістанда диктаторлық сипатта жұмыс
жүргізуге рұқсат етілді. Комиссия 1925 жылы 2 ақпанда ... ... ... ... 1919 жылы 14 ... ... ... негізгі мақсаты бүкіл Түркістанды басыл алу», - деп көрсеткен
болатын. Бұл майданның Түркістанды қайтадан жаулап ... ... мен ... ... үлкен «еңбегі» болғанын ... ... ... 1926 жылы 4 ... ... ал оның ... Орта
Азия әскери округі жалғастырды.
Түркістан АКСР-і РСФСР-дің бөлшегі ретінде 1924 ... ... ... ... 1924 жылдан басгап Кеңес Одағының Түркістан саясатында және
Түркістан ... ... рет туыс ... ... ... ... құруға маңыз берілді. Кеңестік Ресей 1920 жылдан
бері Түркістанда жаңа ... ... құру ... алға
тартып келген еді. Кеңестерде қызмет атқарып жүрген түркістандықтар бұл
жоспарларды Түркістанды ... ... деп ... ... ... 1923
жылдың соңына дейін Түркістан жерлерінде нақты жеңіске жете ... тек ... ... және Хорезм ұлттық мемлекеттерін жоя білді. Түркістан
автономиялық кеңестік ... ... ... ықпалын
күшейту шараларын бар пәрменмен жүргізді. Кеңес ... ... ... ... ... көзі ... соң, ғана ... бөлшектеуге батылы барды. Түркістан кеңестік ... ... ... 1920 жылы 27 ... ... ... жөнінде шешім қабылдады. Кенестік тәртіп Түркістанда біртұтас ... ... ... ... ... ... 1920 жылы
Түркістан Түрік Республикасын кұруды ұйғарған болатын. Ал кеңестік Ресейдің
Түркістан комиссиясының төрағасы Ян ... ... ... партиясы орталық комитетінің отырысында 1920 жылы ... ... еді: «Мен ... ... ... ... біртұтас түрік ұлты жоқ Түркмендер, қазақтар, ... ғана ... жылы ... ... ... ... ... республикасы,
Бұхара және Хорезм республикалары таратылды. Олардың жерлері мен ... ... және ... КСР-леріне. Өзбекстанға қарасты Тәжікстан
автономиялық кеңес республикасына, Қара қырғыз авто-номиялық облысына ... ... ... кеңес республикасына бөлініп берілді. Олардың
ішінен Өзбекстан және Түркіменстан 1925 жылы 13 ... ... ... жылы 5 желтоқсанда Тәжікстан КСР-ге айналдырылды және ол да КСРО-ға
қосылды. 1920 жылы 26 ... ... ... ... Қазақстан
АКСР-і де 1936 жылы 5 желтоқсанда КСР-ге айналдырылып, КСРО-ға қосылды.
Қара қырғыз (1926 ... бері - ... ... облысы 1926 жылы 1
ақпанда АКСР-ге, 5 желтоксанда 1936 жылы ... ... ... енгізілді. 1924 жылы қазан айында құрылған Қарақалпақ автономиялық
облысына 25.VI. 1930 жылы АКСР мәртебесі ... (5.XII. 1936 ... ... ... ... /36/ ... Түркістанда оның тарихында түңғыш
рет қауымдардың атымен аталған, кеңес терминологиясында ұлт делінген ... ... ... ... ... ... еді. ... кеңес
идеологиясына сәйкес - «тәуелсіз, ... ... ... ... сөз ... ... «жоғарғы кеңес» деп аталған
парламенттері. Үкіметтері, шекаралары және әділет мекемелері (юстиция) ... /37/ ... ... ... ... Кеңес Одағы қай кезде қалай
пайдаланғысы келсе, солай пайдалана алатындай етіп ... ... ... АКСР-гі қазақ зиялыларының қоғамдық – саяси қызметері.
2.1. Түркістан АКСР-гі қазақ зиялыларының оқу-ағарту салаларындағы
қызметтері.
ХХ ғасырдың бас кезінде ірі ... ... ... ... ... ... ұлтым деп ойлаған азаматтардың қалыптасуы мен сол жерде
шоғырлануы ерекше сезілді. Түркістан өлкесіндеі ... ... ... ... білумен бірге өмір мектебінен қорытынды шығара ... ... ... ... жол ... ... ... түсті.
Ташкентте жиналған олар 1918-28жж. Қазан төңкерісінен кейінгі ... ... жер, ... ... мемлекеттік құрылыс, халыққа білім
беру жүйесі ... ... ... ең ділгерлік мәселелерді шешуге
кірісті. Әсіресе, сауаты төмен болған елде қоғам ... ... ... ... ... Н.Төреқұлов, С.Қожановтар Ташкентте ағарту
ісіне ... мән ... ... ... ... ашуға ат салысты, оның
келешегі үлкен екендігіне кәміл сенді.
1918 жылы 13 қыркүйекте Түркістан халық ағарту ... ... ... ... ... ... ... орыс педагогика училищесі
жанынан қазақ педагогика курсы ұйымдастырылды. Алғашқы қазақ ... ... үшін бір айға 6641 сом, ... айға 59744 сом ... ... ... курсының оқу бағдарламасын түзетуде және ... ... ... ... ... ... ... Ферғана облыс
қызметіне Ташкентке келген Н.Төреқұлов болды. Оның басшылығымен педагогика
курсының негізі қаланды. Оқу ісіне ... ... жән орыс ... ... Иса ... еді. ... оқытушылары: Сұлтанбек Қожанов ана тілінен
Тәңірқожа Қожанақов тарихтан, Хайридин болғанбаев ... ... ... Күлтаев математикадан, Егемберді ... ... ... ... бейнелеуден, Джагфар Лапин тәрбиеші, Ш.Сарбаев
ана тілінен сабақ берді. Қазақ ... ... ... 1919 жылы ... ... ... ... шаңырағы көтерілді. Оның түп
мақсаты елдің алдында міндетті бастауыш оқуды енгізу қажеттігін іске ... 1919 ж ... ... ... ... талапқа сай келетін,
ана тілінен сабақ беру үшін ... ... ... ... 1920 жылдың бас кезінде училищенің оқу тәрбие ... ... ... беруші және тәрбиеші жұмыстарын атқаратын
Ғани Мұратбаевтың, ... ... ... Аныл ... ... ... жылы 21 тамызда Қазақ институтын ұйымдастыру үшін арнайы комиссия
түзілді. Оның мүшелігіне ... ... ... ... Қ.Қожықов, В.Н.Көшербаевтар қатысты. Қазақ ағарту
институтының алдына ... ... ... ... ... ... ... мектептің ұйымдастырушылық мәдениетін
жетілдіретн ... ... еді. Бұл ... ... ... көтеру үшін Түркістан өлкесіндегі мектептерден білікті ұстаздар
шақырылды. Кадрлармен қатамасыз ету жұмыстарымен Түркістан ... ... ... ... ... болып Е.Тобынбаев тағайындалды
1920 жылы 28 қыркүйекте Сұлтанбек ... ... іс ... қабылданды. 1920 жылы 1 қазақ педагогика ... ... ... ... ... өлкесінен шақырылған ұстаздардың саны
көбейіп 64 кісіге жетті. Солардың ішінде М.Тынышбаев – ... ... ... ... – физикадан, Есболов – географиядан, Сарбаев ... ... ...... ...... ... Яковлев – парсы тілінен сабақ берді. Байтілеуов,
Есовалар тәжірибелік мектеп кластарында, ... ... ... ... жылы ... оқытушылар құрамы күшейді. Ғалымжанованың
математика оқытушысы, Мәдина Қасымованың ана тілінен, М.Тынышбаевтың тарих
пәнінен, М.Жұмабаевтың ... және ана ... ... және ... ... ... ... маңызы зор болды.
1924 жылы 17 қаңтарда институт өзінің алғашқы түлектерін шығарды.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... М.Тынышбаев, Ф.Ғалымжанов, А.Баймасовтар
студенттердің 4 класс мерзімінен ... ... ... ... ... ... Оспанқұл Әлиев, Садуақас Баймаханов, Әлжан
Бұхабаев, Б.Данияров, Шынәлі Мұсаевтарға 1920-24 жж. 4 жыл ... ... ... ... ... ... ... куәлікке ие болды.
Институтқа кіруші талапкерлердің саны жылдан-жылға көбейе түсті. 1924-25 ... ... ... саны күрт өсті. 1924 жылғы 1 ... ... саны 314-ке ... ... денсаулық көрігінен 240 адам өтті,
ал ... ... тек 189-ы ... ... ... М.Тынышбаев
төрағалық етті. Осы кезеңдегі күн ... ең ... ... ... ... да ... мен ... сін беру мәселесі тұрды. Сондықтанда
қазақ педагогикалық училищеснде ... ... ... сайын сахараның
төсіндегі ауылдарға барып ұстаздық етті, ескі өмірді ... күш ... ... негізінде 1920 жылы Ташкентте қазақ ағарту институты ... ... ... тамаша кемеңгер ұлдары осы оқу орнының
қалыптасуына сүбелі ... ... ... ... ... ... алды.
Сондай тұғыры биік түрістанндық тұлғалардың бірі – Т.Рысқұлов. Ол 1894 ... ... ... ... ... талар облысының кедей қазақтың
отбасында дүние есігін ашқан еді. Ес білгеннен бастап, Тұрар ... ... аты ... ... ... 1916 жылы ... ... институтына кіру үшін емтихан тапсырды. 20 тамызда
арифметикадан жазба сынақ, 21 ... ... ... ... ... ... тықырыпта шығарма жазады және сол күнгі орыс тілінен
сын жұмысын жазған, елесі күні ... ... ... сынақ тапсырған
/38/. Сынақтан жоғары бағамен өткеннен кейін, оның арызы лайық деп ... ... ... оған ... алуы үшін 70 сом пұл ... бірінші курсын толық аяқтап, 1917-1918 оқу жылында ... ... ... ... оны ... алмай қалады. Кейін Ташкент
педагогика институтын сырттай бітіреді. Қазақстан мен орта Азия етек ... ... ... ... да тік ... 22 ... Тұрар осы
көтерліске белсенді қатысып, арада браз ... ... соң ақ ... бір-ақ шығады.
1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейін Тұрар түрмеден шығып, саяси өмірге
қайта араласуды жөн деп ... Ол ... ... ... ... ... құрып, оған тікелей басшлық жасайды. Содан 1918 жылы Әулиеата
уездік кеңесінің төрағасы, әрі ездегі партия ... ... ... ... 1918 жылы ... айында Түркістан Республикасы (Ташкентте
ашылан) кеңестрі ... ... ... да, онда Түрістан республикасы
орталық Атқару комитетінің мүшелігіне сайланды. ... ... ... ... ... тағайындалды. Тұрар Рысқұлов 1918-20 жылдары Ташкент
қаласында Түркістан орталық Атқару ... ... ... ... ... ... ... Республикасы өлкелік партия комитетінің
президиумының мүшесі, және де 1920 жылдың ... ... ... ... ... ... төрағасы міндетін де қоса атқарды.
Тұрар Рысқұлов 1920 ... ... ... ... ... төрағасы болып сайланды. РКП (б) ... ... ... ... осындай қыруар қызметтер атқара жүрп, өзінің
биік парасат терең ойлы, білімділігімен, аса ... ... ... ... ... түсіп дараланды. /39/
Түркістан Республикасы халық комиссарлар кеңесінің төрағасы ретінде
Тұрар Рсықұловтың ерекше көңіл бөлген саласының бірі оқу ... ... ... ... жоймай халық шруашылығын қалпына келтіріп,
өркендеу мүмкін емес болатын. 1922 жылы желтоқсан айында өткен Түркістан
Республикасы ... ХІ ... ... ... ... зор ... ... Съезд халық ағарту ісіні мемлекеттік бюджеттің
30%-ына дейінгі, ал жергілікті бюджеттердің 24%-ына ... ... ... ... қабылдады. Мұндай көлемдегі проценттік қаржы бұдан ... ... ... бөлінген емес. Республикада жлпы білім беретін
мектептер мен ... ... ... мекемелерді, кәсіптік-техникалық оқу
орындарымен жоғары оқуорындарын дамытудың жоспары әзрленді. Тұрардың саяси
қызметі тұсында үкімет ең алдымен ... мен ... ... ... ... ... Мәселен, 1923 жылы ... ... 90%-ы ... мен ... балалары еді. Түркістан
Республикасының орталық статистикалық басқармасының есебі бойынша 1923 жылы
републикада 1032 түрліше мектептер жұмыс ... ... 85912 ... ... /40/. ... қала ... 32,5 %-ы сауаттылыққа үйренді, ал
бұл көрсеткіш 1920 жылы 27,5 % ... ... ... ауыл ... ... де өте ... мән ... ауылдар мен селолы жерлерге мұғалім
кадрларды жіберу ісі қарқынды түрде жүзеге асырылды. 1923 жылы ... ... ... (оның 1-і әйелдер институты) жұмыс
істеді. Оларда 1,5 мың адам білім алды. Ал, 1924 жылы ... ... және 11 ауыл ... ... ... Оларда 1523
студент дәріс алды. Стденттердің ұлттық құрмы да жергілікті халық пайдасына
қарай өзгере бастады. Мысалы, 7 ... 11 ауыл ... 1523 ... ... ... төмендегідей болды:
|Өзбек ұлты |494 ... ұлты |334 ... ... ... |252 ... Азия ... 1923 жылы 214 ... оқыды. 1924 жылы
Түркістан АКСР-ң астанасы Ташкент қаласындағы мемлекеттік ... ... 2353 ... ... ... ... ... түркі-татар,
түздік-еврей және өлкелік өзбек әйелдер институтында тағы да 755 ... ... ... ... жылы респбликада балығы 6 ауылшаруашылығы мекептері (оның 3-і
Жетісуда, бір-бірден Сырдария, ... ... ... 61 мұалім сабақ беріп, 494 бала дәріс ... ... ... европалық халықтардың өкілі болды, яғни 350-і европалық болса, ... ... ... ... ... ... Ефановтың баяндамасын
талқылау барысында Т.Рысқұлов былай дейді: «Мен ауыл шаруашылық мектептері
туралы мәселе біз үшін аса ... деп ... Егер біз, ...... ... ... онда техникалық, оның ішінде аылшаруашылық
біліміне ерекше көңіл бөлуіміз қажет». /42/
1923 жылы қарашада өткен ... ... ... ... ... ... ісіне көмектесу бюросын құрды. ... ... өзі ... ... Тұрардың ұйымдастыруымен құрылып, тікелей
басшылығымен жұмыс жасаған халық ағарту ... ... ... мен мәдени
кеңес республикада оқу-ағарту ісінің ... ... ... ... ... жасады. Бюро мен Кеңестің құрамында көпттеген білікті мамандар
қызметтер атқарды.
Т.Рысқұловтың тұсындағы Республикада ... ... ... ... жүйесі дамытылды. Егер 1916 жылы Түркістан ... ... ... ... І дәрежелі мектептер мен тағы
басқа да балаларды қамқорлыққа ... ... ... саны ... ал 1923 жылы ... саны 2394-ке жуықтады. 1916 жылғы есеп бойынша
45800 бала оқыса, ал 1923 жылы 176400 бала ... ... ... ... ... орта ... ... оқу орындары 1916 жылы 16
болса, 1923 жылы 288-ге жетті, ал ондағы оқушыладың саны 1800 ден ... ... 1916 жылы ... ... ... ... саны ... ал 1923 жылы бұл көрсеткіш 33348-ге дейін артты. Мұның бәрі ... ... ... үкіметі саясатының өте сара да, салиқалы түрде
жүргізлгендігінен хабар береді.
Түркістан кеңестік респуликасында халық көкірегін оятып, көзін ашуы ... таы бір ұлт ... бірі – ... Қожанов. Ол 1894ж.
Шымкент облысының Түркітан уезіне қарасты Ақсүмбе ауылында кедей – ... ... ... Түркістан жастарының арасында өзін өте талантты,
ұйымдастыра білу қабілеті жоғары азамат ... ... рет ... /43/ Түркістан халқының әбден күйзелген шағында сол кездегі
жастарға ой салып, басын біріктіріп, ұйым құра ... ... 1915 ... тұңғыш ұйымдастырылған «Кеңес» деген құпия ұйымға белсене қатыса
отырып, көзге көрінген басшылардың бірі болған Сұлтанбек ... ... ... редакторлығына басшылық етті. Сол кезде Сұлтанбекпен ... ... Рауф ... өз ... ... жалынды патриот
екендігін, бұл ұйымға жергілікті жастарды жұмылдыра түскендігін еске алады.
Сұлтанбек 1917 – 1918ж.ж. Ташкенттегі ... ... ... ... бола ... ... ... бастауыш мектебінің бірқатар
жұмыстарын қоса атқарып шыңдала түсті. Оның халық тұрмысын жақсартудағы жер
– жерлерде жүргізген ... ... ... ... ... қаласында
халық ағарту бөлімінің инспекторы, Ташкентте қазақ педучилищесінде істеп
жүргенде мұғалім – кадрларды тәрбиелеуге жан – ... ... ... ... ... ... ... әйел – қыздарының
тұрмыстық жағдайларына да ерекше ... ... ... ... орны мен
қызметін жоғары бағалауды, ... ... ... ... ... жағдайларына көңіл бөлуді ... ... ... әдет –
ғұрыптарын, салт – дәстүрлерін, ана ... ... ... жылдар бойы мысқылдап жинаған асыл мұраларын қастерлеп, оны
нығайтуға, өркендетуге шақырды. ... ... ... ... 1920-1924 ж.ж. қызметкерлерінің бірі – елдегі сауатсыздықты жою,
мектепке ... ... ... мол ... сүйене келе,
Ташкенттегі халық ағарту институтын ашуға ат салысты. Мұғалім ... ... ... ... ... ... 1922 жылғы Түркістан
өлкелік халық ағарту комиссары болып істеген жылдары оның қайраткерлігі
тағы да жан – ... ... оқу жылы оның ... мен ... ... ... жалпы бюджетінің 20% халық ағарту саласына бөлінуінде Сұлтанбектің
үлесі зор. Сол жылдары мемлекет қаржысының ... ... ... оның ... ұсақ ... орындарының ауыр жағдайларын
есепке алып, халық ағарту мекемелерінің басым көпшілігін өкімет ... ... ... ... және ... оқу ... штаттарын қысқарту арқылы мектептердің болашағын сақтап
қалды.
С.Қожанов 1921 жылы Кеңестердің бүкіл ресейлік съезіне ... ... жер – ... мектептер санын көбейту, институттар ашу ... ... ... ... Сол ... оның жалынды, өткір де
пәрменді сөздерін есіткен Ленин оның бұл ... ... жан – ... сенім білдірген болатын /45/.
Көп жылдар бойы «Ақ жол» газетінің редакторы ... ... ... бірнеше өлеңдері, мақалалары жарияланды. Мектеп
оқушыларына арналған ... ... ... ... ... ... ... сүйіп оқитын кітабына айналды. Оның ... ... ... ... сол ... өзінде – ақ өте жоғары бағалады.
С.Қожанов – халық жағдайын жан – ... ... ... ... ... мәселелерді сұрыптап, оны жүзеге асыру жолдарын үкімет алдына
көлденең қоя ... еді. ... ... ... ... ... ... пайдаланып, өзекті мәселелерді ортаға салушы еді.
1923 жылы маусым ... ... ... ұлт ... ... ... ... бас қосқан төртінші кеңесінде сөзге
шығып: Қазіргі Түркістан мен ... ... ... ... ... жоқ, тек аты ғана ... ... ... ... тұсындағы күйінде қалды деп ашық айтып, түркістан
халықтарының жағдайын жақсарту ... ... ... ... ... отырған И.В.Сталин С.Қожановтың пікірлерінің
біразымен ... ... да, оның ... ... ... «естелік сыйы»
Сұлтанбектің кейінгі өміріне «Тұсау болды».
1928 – 1929 ... ... ... ... ... Сұлтанбек
бұл жерде орта Азия бойынша техникалық оқу орнын ұйымдастырушылардың бірі
болды. Сол ... бір ғана ... ... ... – кадрлар
дайындайтын. Орта Азия Республикаларында инжинер ... ... ... ... еді. Заман талабы бұл мәселені шешу ... ... ... Компартиясы орталық комитетінің хатшысы А.Икрамовтың тікелей
басшылығымен бұл іске ... ... ... де бар. Бұл ... қиын ... еді. 1929 жылдың 10 ... күні Орта ... ... №157 қаулысымен Орта Азия мақта, ... ... ... болып С.Қожанов тағайындалды. Тұңғыш
механика құрылыс және ... ... ... лауазымдарын
көрнекті педагогтар – М.М.Михайлов, Е.П.Залесский, В.Д.Журиндер басқарды.
Сұлтанбек осы ғалымдармен ... 1930 жылы ... үш ... ... ... ... ... – совхоздар факультетін ұйымдастырды.
Аталмыш факультеттерде өзбек, қазақ, қырғыз, ... ... ... ... ... жан – ... атсалысты. САГУ – дің инженер –
мелиоратор факультеті САХИПИ – ге ату кезінде 950 ... елуі – ... ... ... өкініш білдірген еді.
Сұлтанбек жергілікті маман – кадрларды дайындаумен ... ... ...... ... ... да белсенділік
танытып, өз үлесін қосты. Мамандарды дайындаудың бірден – бір жолы ... ... ... ... ... мерзімді курстар, рабфакторды
ашуды дұрыс деп есептеді. Бұл ізгі жұмыстар жастардың ... ... ... ... ... Баку ... Орта Азия ... политехника институтына түсіп оқуына жағдайлар жасады. Сұлтанбектің
осындай ұлан – ... ... мен ... ... ... өз ... мақтауларға ие болды. Мәселен, 1930 жылы институт бойынша 2300
студент оқыған болса, 1931 ж. Олардың саны 6000 ... ... ... Қожанұлы бекем иланымның адамы еді. Ол өзінің
көзқарастарымен орталыққа ... да ... ... бар еді. ... өзі ... ... қарсы келген Сұлтанбекті Орта Азияның
Шыңғысханы деп ... де міз ... ... ... ... сөз» ... оның ... іліккен болатын. Әсіресе, Сұлтанбек орыс
шовенистерімен межелеу саясатына байланысты, яғни, орыстардың ... шешу ... сын да айта ... ... ... болатын.
Межелеу жайындағы ойын ол «Түркістан» атты орыс тілінде ... ... ... берді. /47/ Мәселені қалың оқырманға Түркістан Республикасы
орталық Атқару комитеті төрағасының орынбасары ретінде ... ... ... ... – бөлінудің (межелеу) мақсатын тура ... ... ... ... ... ... ... туралы
әңгімелер» атты мақаласында Орта ... және ... ... ... ... ... ... қоя айтты.
/48/ Осындай партия бағытына қиғаш келе бергеніне байланысты ... оның да ... ... шам алып ... ... айналдырды.
Кезінде замандасы болған, қазақ деген ұлттың ... мен ... ... ... ... секілді Сұлтанбек Қожанов та қызыл
империяның қызыл құйынына ұшырады. ... ... ... мен ... енді ... ... атаумен толықты. ХХ ғасырдың
басында өзінің елімен халқы үшін ... тер ... ... еткен тағы бір
қоғам қайраткері ретінде Ораз Жандосовты айтуға болады. Ораз ... ... ... ... бастағандардың бірі болған болатын. Ораз
Жандосовтың мамандығы ауылшаруашылығы саласында болса да, ол ... ... ... ... мен мәдениетіне көп көңіл бөлген ұлтымыздың
қайраткерлерінің бірі болып табылады. Дәл ... ... ... ... драма театры, қазақ музыкалық театрларының ұйымдасып тұрақтануы ... ... ... ізгі шаралар.
1919 жылы 4 қаңтарда О.Жандосов облыстық ұлттар іс ... ... іске ... ... ... ... ... Осында өзі баяндама жасаған. Онда: «Күні бүгінге дейінгі халық
поэзиясының мол байлығын жүргізіп, жинап келген ... күн ... ... ... таяу ... ... да мүмкін. Сонда халықтың мол байлығы –
поэзиядан ... ... ... те қалмайды. Сондықтан оларды шақырып,
іске қосуымыз керек... Бір Жаркент ... ғана ... ... 13 ... және олардың сөзін жазып отыру үшін ... ... ... ... ... ... ... - деп қаулы шығарған. /49/
Сондай – ақ, ... ... ... ... ... ... сөзін жазатын арнаулы хатшыларымен жіберуді, оларды күту, жол
шығындарын төлеуді қатаң ... ... осы ... ... жылы Алматыда Ораз Жандосовтың өзі ... ... ... ... /50/. 1921 – 1923 ... ... комунистік партиясы ОК –
ның үгіт насихат бөлімінің меңгерушісі болды. Ораз Жандосовтың ... ... шын ... мемлекеттік дәрежеге көтеруге, қазақ мектептерін ашу
мен оқулықтар, маман мұғалім кадрлар әзірлеу, жоғары білім ... ... ... болу ... сан ... қам – ... ... атқарған
еңбектері өз алдына бір төбе.
1925 – 1927 жылдары ... ... ... ... ... ... білім беру ісін өрге бастырып, Республикада ... ... мен ... жүйесін ұлғайту науқанын бастады. Ол сонымен
бірге қазақ мектептерінің қаулап ... ... оқу ... көптеп
құрылуына ұйытқы болды. Елдегі сауатсыздықты жою мәселесі ... ... ... ... ... ... ... жастары мен қазақ
комунистері арасынан партия мектептерін ұйымдастыру керектігі қаралды.
О.Жандосов көшпенді мал шаруашылығымен айналысатын ауылдарда ... ... ... ... ... ұсынды. Көшпенді ауылдық
жерлердегі қазақтар арасында бұл съезд қыс уақыттарында барлығына ... ... ... ... ... хабарлап, олардан дайындықтың
есебін сұратып отырған. Ондағы мақсат оларды тізімге алу емес, қаншалықты
осышараның нәтижелі екендігін анықтау еді. ... ... ... ... ... де ... Ол қазақ мемлекеттік
университетін құру жөніндегі бюросын ... ... ... ... салушылардың бірі және оның ... ... ... ... ... ... рет жеті ... білім беру жүйесіне көшуге
мұрындық болып, осы ... ... ... Араб қарпінен латын жазуына көшу
тәрізді күрделі реформаның жүргізілуі де оның есімімен тығыз ... осы ... ... ... ... ... Оқулықтар
мен оқу құралдарын жазуға байланысты үлкен қамқорлықта Оразға тән болды. Ол
А.Байтұрсыновтың оқулықтарын, І.Жансүгіровтың ... ... мен ... «Көк ... ... қазақ мемлекеттік баспасынан басып
шығару ісіне тікелей басшылық жасап қадағалады. Тіпті, большевиктердің сын
садағына ілініп ... сол ... ... ... өкілдері М.Тынышбаевтың
«Қазақ тарихы» кітабын редакциялауы, Т.Шонановтың 1916 ... ... ... ... шығарып, халық санасына ұғындырғаны да мәлім
/52/ Ораз ... ...... мен ... ... ... ... саяси - әлеуметтік, ұлттық теңдік, ұлттық мемлекеттік саясат мәселесін
көздеді десек артық болмас. Ораз Кеңес өкіметінің сонау алғашқы ... ақ, ... ... ... ауыл ... ... ... қайраткері. Мұның
өзі оның халықтың ... ... ... оқуды жанына серік етуіне
себепкер тұлға екенін әбден айғақтары хақ.
Түркістан өлкесі елім деп ... ... ... ... ... боздақтарды емізіп, өндіріп - өсірді. Түркістанның киесі дарыған халқы
үшін ... ... ... қоғам қайраткері – Санжар Асфендияровтың орны
ерекше. Ол 1889 жылы 20 ... ... ... ... ... ... ... Санжар солдат және шаруа депутаттарының Түркістан ... ... ... ... қызу араласады. С.Асфендияров
сол кездегі Түркістанда ... ... ірі ... ... еді. ... ... орнауынан кейінгі жылдарда Түркістанда ... ... ... ... ... кейін Түркістан Республикасының түңғыш
денсаулық сақтау халық комиссары қызметінде атқарды. 1923 жылы 21 маусымда
С.Асфендияровқа жер - су ... ... ... ... ... ... іске жауапты бұл жұмысты орындауда ол ... ... ... танытады. Санжар Түркістан Республикасында өзбек
қыстақтарын және ... ... ... ... аралайды. Жаңа
өкіметтің шешімдерінің орындалуын ұйымдастырады. Шаруашылық, мәдениет, ел
тарихы, халықты отырықшылыққа шақыру сияқты ... ... ... ... ... Сонымен бірге МГУ – да ... ... ... ғылыми шолулары және ... ... ... ... ... Өз ана ... ... тілін жете
білумен бірге, орыс, ағылшын, неміс, ... және араб ... де ... ... ... ... шаруашылығы және басқа салаларда қызмет
атқаратын кадрларды дайындауды Республиканың өз ішінде ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын дамытуға зор ... Бұл ... ... ... ... в Узбьекистане», «О саюзе
Кошчы», «Эволюция хозяйственных форм в ... ... ... ... ... қазақ педагогика институтында ... ... ... ... ... ... жазылған тарихи әдебиеттерді
құрастырып оған сын көзбен қарап қазақ ... ... ... ... тарихын», - деп жазған еді Санжар - мен үш кезеңге
бөлемін: а) ... ... - ... дейінгі даму (ХVIII ғ. дейін); ә)
екінші – отарлық кезеңі, қазақтар патша өкіметінің отары және Қазақстандағы
октябрь ... алғы ... б) ... кезең - өзі өмір сүріп
сұрқиялығын көріп отырған үкімет тұсынатады. /54/
Профессор С.Асфендияров қоғамдық ғылымдағы аса ... ...... ... ... тіл және ... тіл мәселелерін зерттеуде
республикада ең ... ... ... ... еді. Ол ... ... ... тапсыруымен орта мектеп оқушылары мен жоғары оқу орындары –
институттар мен ... ... ... «Қазақ тарихының
деректері» - деген оқулық жазды. Бұл Республика тарихына байланысты тұңғыш
құнды кітап болатын. Санжардың ... ... 1931 жылы ... ... ... ... өзі осы оқу ... тұңғыш
директоры болған еді. Өмірінің соңғы жылдарында большевиктер мылтығының
нысанасына жиі ... 1938 жылы ... ... ... ... ... қаза ... өкіметті сын қамшысының асты алған алаштың тағы бір ... ... де ... соңы ... толы ... Алдымен
Халелдің қоғамдық саяси өміріне тоқталып өтсек.
Халел Досмұхаммедов 1883 жылы 23 сәуірде Гурьев (Атырау) уәлаятының
Қызылқоға ... ... ... ... туған жері Қарабурада дүние
есігін ашады.
1905 жылы Орал қаласында ... ең ... ... болып
саналатын – консультациялық – демократиялық партияның мүшесі болды. Аталған
партияның ... ... ... Г. ... М. Бақытқараев, М.
Мұханов, И. Түкімбердиев, Н. ... Г. ... ... ... мүше болды. Бұл партияның бағдарламасында қазақ
жерінің аяусыз тоналып ... ... ... 1918 жылы ... ... ... ... жоғарғылармен, қазақ автономиясы
жөнінде келіссөз жүргізеді. «Алашорда» таратылған соң ... ... ... Кеңес өкіметінен кешірім алып, жаңа өкіметтің жұмысына араласты.
1923 жылы Ташкентте қырғыз—қазақ халқына білім ... ... ... қауымы (толық мүшелері болып Х. Досмұнаммедов, А.Шмидт,
Әбубәкіров Диваев, ... ... М. ... Н. ... ... істер атқаруды мойнына алды. Сол жылы мемлекеттік Ғылыми кеңесінің
төрағалақ қызметімен ... ... ... әлеуметтік жағдайын
жақсарту комиссиясының мүшесі болды. Көптеген жоғары қызметтерді атқара
жүріп ол оқу ... ... да көп ... ... Халел «Табиғаттану»
(1922), «Жануарлар» (1926ж), Адамның тән тірлігі ... ... ... ... ... оқулықтар саласында болды. 1923 жылы
«Шолпан» ... ... ... ат ... атты мақала шығарып,
халықты көне ескерткішпен таныстырды. 1923 жылы «Шолпан» журналының ... ... ... ... ... «қазақ –қырғыз
тіліндегі сингармонизм ... ... ... 1924 жылы ... басылып
шықты.
Жиырмасыншы ғасырдың аяғында қазақ халқының өмірінде азып –тозыпу мен
қуғын-сүргін орын ала ... ... ... ... ... ... ... ала кетті. Асыл азамат биліктің «бас ... ... 1939 жылы ... трибуналдық үкімімен нақақтан- нақақ атылды.
Киелі Түркістан өңірінде аз ұлты үшін аянбай еңбек етіп, соның ... ... да ... ... ... ... бір алаш ... – Темірбек
Жүргенов. Темірбек қараулы Жүргенов 1898 жылы Қазалы ... ... ... ... 1918 жылы ... іске ... ... атты газеттің редколгия мүшесі, хатшысы болды.
1921-23 жылдары Орынбор қаласындағы жұмысшы факультетінде оқыды. 1923
жылы темірбек Орта Азия ... ... ... ... Ағарту
комиссиялары болып қызмет еткен жылдары музыка драма техникумында ... ... ... ғылыми кабинет ашты.
1935 жылы қазақ мәдениетін одан әрі дамытуға үлес қосқаны үшін ... ... ... Қазақ халқының ұлттық нақышындағы сурет,
эскиз, сызбалар жаңа үй салу үшін қажетті құжаттар жинайды.
Білімпаз Тұрмағамбет ... ... ... ... ... ... ... ғылыми қызметкер етіп алады, ... ... ... ұлы ... ... ... қазақ тіліне
аударуын өтініш етеді. Бірақ ол ақырына жетпеді. Өйткені, 1937 жылдың
қуғыны мен ... ... ... ... ... да, ... жылдан
кейін жазықсыз жаламен атылады. Алматыдағы опера және ... ... ... ... ... етіп ... ... сол театр шаңырағының
бой көтергенін көре алмай арманда кетті. \55\
Қамшының сабындай қысқа ғана ғұмырында халқына ерен ... ... ... ... бірі – ... Сапарбеков. Ол Оңтүстік
Қазақстан облысы Жаңақорған ауданында Қаратау өңіріндегі қазіргі «балапан
төбе» ... ... 1902 жылы ... ... Оның сана ... ... берген сапалы білімдері себеп болды. ... ... ... екі ... жұқпалы дерттер опат болған соң саяси санасы мен білмін
көтеру ... ... ... ... ... бұл жерде бостандық пен
азаттық үшін күрескен Түркістан халықтарының зиялылары: Махмудхожа ... ... ... ... ... ... ... 1919 жылы Түркістан өлкелік комитеті 35 шақты жастармен оны
Москваға 6 ... ... ... ... ... ... ... Садықбек Ташкентте жастармен елеулі жұмыстар істеді. Қазақ ағарту
институты оқытушылары
Болғанбаев Хайриддин, Хожиков ... ... ... бірге қоян
– қолтық араласып, жастардың білім алуына, сауатсыздықты жою жұмыстарына
көп күш жұмсайды. Білімге құмар ... ... ... 3 курсында
оқиды. Сонымен бірге үйірме жұмысына басшылық жасап бір ... ... ... ...... келген 400 – ге жуық жастардың
саяси білімін көтеріп, қызметке ... ... ... ... ... ... жүйесін іске асырып, халық алғысына ие болды. Сөйтіп, ел
аузында «Елге су келтірген - ... ... ... ... Түркістан
өлкесінде елге елеулі, ... ... ... блоа ... ... машинасы Садықбекті де 1983 жылы айналмй өтпеді.
Түркістан Республикасында жастардың білімін арттырып, кадрлар
дайындау ... ... ... ... орын ... ... Икрамов С.Қожановпен
бірлесіп орта Азия ... ... ... ... ел болашағына деген қанағаттарынқатайтты. А.Икрамов
тамаша педагог бола жүріп, Ташкент мемлекеттікпедагогика ... ... ... ... ... Республика экономикасын,
мәдениетін, әсіресе халық ағарту ... ... ... ... ... мәселелерде үлкен жұмыстар тындырып, өзінің айтулы үлесін қосты.
Жалпы,Түркістан Республикасының халқы 1923 – 24 ... ... ... сана ... ояна ... Нақ ... естерге ұйытқы болған, халқының жүрегіне білім ұрығының ...... ... ... ... ... ... Сүлеймен
Есқараев, Қабылбек Сарымолдаев, Қошмұхаммед Кемеңгеров,Әбілхайыр Досов,
Қайғысыз Атабаев, Әбдірахманбек Оразаев, Иса ... ... ... ... – тардың есімдері халық көзін ашқан оқу – ... ... ... еді.
2.2. Қазақ интеллигенциясының ... ... ... ... ... ... ... құқын қорғаушы ұйымдар мен қоғамдық бірлестіктер
болғаны мәлім. Алайда, сол ұйымдардың ... ... ... ... ... ... көптеген қазақ интеллегенциясының
өкілдері қызметтер атқарған болатын. ... ... ... ... Республикасының жоғарғы басшылығына қол жеткізген ... ... ... ... ... ... еді. Тұрарға дейін
Түркістан өлкесінде түркішілдік пен ... ... ... ту етіп ... ... тұлғалар да болды. Олардың ішінде
ауыз толтырып айтатын Мұстафа Шоқай, Мұхамеджан ... еді. ... екі ... ... ... Республикасы орнағанға дейін
Түркістан (қоқан) Автономиясының төрағалары болатын. Олардың ... ... ... ... саясатына бағынудан бастартып, ислам
дінін мемлекеттік сенім – наным жүйесі етіп ... ... ... ... ... бұл ... ... алдына мақсат еткені мәлім. Кеңес
өкіметінің Түркістан автономиясымен жүргізген күресі орта ... ... ... ... ... ... – демократтарының көсемі Г.В.Плехановтың ... ... ... ... басыпалып, орыс пролетариаты әлеуметтік революция
жасамайды, тек азамат соғысын ғана ... ол ... ... оны ... ... мен ... ... алған позицияларынан көп кейін шегінуге
мәжбүр етеді» - ... ... ... ... ... көп ... Түркістан мұхтариаты большевиктік билік тарапынан мойындалмай қала
берді.
Түркістандағы ұлт – азаттық қозғалысты қолдап, Түркістан ... ... ... – бір ... ... құрылым болып орнығуын
жақтағанымен АҚШ, ... ... ... ... ... Азияда өзіндік мүддесі болғаны ... /57/. АҚШ ... «14 ... деп ... ... ... өкіметін жойып,
Ресей территориясын бөлшектеуді көздегенде Орта Азия мәселесіне ерекше
көңіл бөлінген. Онда Орта Азия ... АҚШ ... ... ... Қазақ төңкерісінің жеңісінен соңғы оқиғалардың даму барысында
өлкедегі біртұтас ұлт – азаттық қозғалыстың ... ... ... топтасып, жіктелу процесі айқындала түскен болатын. 1917 жылдың
соңы, 1918 жылдың бас кезінде ұлт – азаттық ... 3 ... ... еді: ... – мұсылман жұмысша депутаттары кеңесімен «Иттифоқ»
түріндегі кеңес өкіметін ... ...... ... ағым – кеңестердің, қалалық басқармалардың және европалық
тұрғындардың тең ... ... ... ... ... ... «Шура –
и - Исламия» мен «Улеманың» ұстамды топтары; ...... ... ... ... ... фундаменталистер болып
жіктелген саяси кұштердің ұлт –азаттық жолындағы күресте ұстанған бағыттары
бір – бірінен алшақтай ... осы ... ... қозғалысы мен түркішілдік ұранын жалау еткен
Мұстафа Шоқайдың саяси карьерасы өсіпкеле жатты. Шоқай, ... ... ... ... ... автономиясын жариялаған болатын.
Түркістан мұсылмандарының автономияны жариялаудағы басты мақсаты – ... қол үзіп ... кету ... ... ... істерді өздері басқару
болды /59/. Сондықтан бұл мақсат орыс шовенистерінің төбе ... ... еді. ... ... ... ... ... түркішілдік пен
исламдық бағытты қызу қолдап оны мемлекеттік дәрежеге көтеруді ойлаған да
осы Мұстафа Шоқай ... ... ... ... бөктіріліп, 100 мың адамның қаны
судай аққан ... ... ... ... эмиграцияға кетуіне тура
келді. Ол ... ... ... ... кездерінде де киелі Тұран
өлкесін күндіз ... ... ... ... Шетелде айдауда жүрсе де өзі
құрған мемлекеттен кейін өмірге келген Түркістан ... ... ... хат ... байланысын үзбеді. Өзінен кейінгі ұрпаққа, сол
республиканың бетке тұтар арыстарын әрқашан да ... ... ... құру үшін күш ... ... дем ... отырды. Кезінде
ағалы-інілі бауырлардай болып кеткен Тұрар мен Мұстафаның жол айрықтары
екіге айрылғанымен ... ... ... ізгі ... ... оның сара
жолын жалғастыруды мақсат етті. Түркістан АКСР-гі мұсылман бауырлардың
мүддесімен ... ... ... ... ... ... –мемлекеттік басшылары арасында жергілікті халықтардың өкілдері өте
аз болатын. Өйткені, оған біріншіден, жергілікті кадрлардың ... ... ... қабылдауы мен саяси ... ... ... орыс ... ... ... кедергі
болды. Төтенше VІІ съездің 1919 жылы 8 наурыздағы мәжілісінде ... ... пен ... ... ... ахуалды қатты сынға
алды. Ұлт мәселесіне қатысты сөзінде П.А.Кобозев былай деді: ... ... ... ... ... 95 ... мұсылмандар, бірақ
өкімет орындарындағы көпшілігі орыстар болып табылады: ... ... ... ... - ... ... мен ... қайраткерлеріне
деген сенімсіздік жайлаған. Мұсылман бұқарасы мен мұсылман қайраткерлеріне
деген ... – бұл кең етек ... ... Егер бізге, мұсылман
еңбекшілерінің ... ... ... болса, онда жәбірлеу мен
мазақтауларға, ... орын ... ... Біз ... ... дос,
жаңа құрылысқа көшкіміз келеді, сондықтан сенімсіздік болуы мүмкін ... ... ... ... ... ... бірақ біреулердің
бағынышты, құлдық жағдайында, ал екіншілерінің қожа мен ... ... ... ... ... ... ... – оның өз жұртының қорғаушысы
ретіндегі қызметінің мейлінше айқын бедерленуінде. Ұлт ... ...... дәл ... аянбай алысқан ерлер қазақ тарихында көп
емес.
Тұрар қызметінің түркістандық кезеңі әсіресе, оның атышулы «Түркі
идеясының» ... ... және оның өз ... жүзеге асыру жолында аянбай
алысқан тұсы болды. Ол отаршыл империяның өктемдігіне қарсы қандас түркі
жұртының ... мен ... ... ... күш ... ... ... болмауы мен жікшілдікке байланысты өте маңызды мақсат тұр, -
дейді Тұрар. – ... ... ... ... туының астында ұйымдасуға
тиіспіз. Бөліну ... ... ... ... ауыр соққы болып
тиеді... Мұнан былай түркілер қауымының ішінде тартыстарға жол берілмеуі
керек». /61/ ... ... ... ... ... ... ... өзбек,
қырғыз, түркімен т.б. туысқан халықтардың зиялылары арасында түсінік пен
қолдау тапты. ... ... ... ... Тұрарға жергілікті
европалықтардың шовенизмі мен Мәскеудің ... ... ... ...... ... аянбай күресуге тура келді. Тұрар
мен оның жақтастары аталған саяси оппоненттерінің ... ... ... және ... ... ... өздерінің пайдасына шеше
алғандарымен, соңғыларымен күресу өте қиынға ... ... ... ... Түрккомиссия Тұрар бастаған ... ... ... көндіріп, олардың бостандыққа деген талпынысын ауыздықтауға
кірісті. Бірақ ... оңай көне ... ... жоқ еді. Ол: ... ұйымдары пролетариат партиясының ... ... ... ... бүгінге дейін жойылмай келеді. Бұған
европалық тұрғындардың дөрекі (варварлық дейді – ... ...... ... ... бұқарасының ортасына әлеуметтік революция идеяларын
таратудың орнына теріс әрі ерсі қылықтар ... Егер біз ... ... ... ... келсе, алдымен байырғы халықтың бізге
деген сенісіне ие болуымыз керек. Ал Жетісу, Ферғана және ... ... ... ... ... ... беталысы ұлттық қанаудың
масқара көрінісін береді. Мұндай көріністер үзілді –кесілді түрде жойылуға
тиіс емес заты үшін ... еді. Ол ... аты ... сай ... керек,
бұл жер – түркі халықтарының ата жұрты, бұл жердің иесі – ... ... ... ... ... төл ... ... керек деп
дәлелдеумен болды. Тұрар өлкетағдырына қатысты ... ... ... ... дауыстың байырғы халыққа берілуін талап ... ... өз ... ... ... - ... билеу құқы РК (б) п
бағдарламасында жазылғандығын, мұның өзі ... VII ... ... екендігін Лениннің серігішовенист – Я.Э.Рудзутакқа тәптіштеп ... ... ... ... – деді Тұрар, - (Түркістан АКСР-
ы кеңестерінің V съезінде) автономия болып жарияланғанымен, мұндағы жағдай
әрдайым ұлт мәселесі жөнінде ... толы ... ... өзінің
этнографиялық және көптеген өзге қасиеттері жағынан түркілердің ... ... ... ... ... Ресейдікінен көшіріліп
алынғандықтан оны өзгертуге тиіспіз»
1920 жылы ... ... ... ... ... ... орыс шовенистеріне қатты соққы берді. Ол ... ... ... ету ... ... ... ... мойындаттырды. Конференция түркі республикасын және түркі
халықтарының ... ... құру ... ... ... Бұл ... түркішілдік қозғалысты өрістетудегі ең ірі жеңісі, көп ... ... ... ... өрге өрмелеп шыққан шыңы еді.
1919 жылы қыркүйек айында Ташкент ... ... ... КП IV
съезімен Түркістан Республикасы Кеңестерінің ... VІІІ ... де ... пен ол ... ... ... ... беделінің зор өскенін
көрсетті. Кеңестердің VIIІ съезінің мәжілістерінде төрағалық еткен Тұрар
Түркістан Республикасында ... деп ... ... тең
құқылығын сақтау үшін ... бұл ... ... ... ... Мәжілістердегі орысша жасалынған баяндамалар мен сөйлеген
сөздерді жергілікті ұлт ... ... ... ал ... мұсылман тілдерінде жасалынған баяндамалар кезінде залды тастап
кететін, Тұрар мұндай дөрекілікке үнемі тойтарыс беріп ... ... ... ... ... ... ... төрағасы
К.Сорокин, Түркатком төрағасының орынбасары К.Успенский бастаған шовенистік
пиғылды топтар зор беделге ие болып ... ... ... биліктен
ығыстыруға әрекеттенді. Түркістан Республикасындағы негізгі басшщылық
орындарға мұсылман ... ... ... ... ... ... жету үшін олар мұсылман бұқарасы мен қайраткерлеріне
мүмкіндігінше жала ... ... ... мен өзге де ... қоғалыс қайраткерлері европалық және
мұсылман коммунистерінің арақатынасы мәселелеріне тоқталып, ... ... ... ... қатысты жүргізіп отырған
қолдауымен ақгвардияшыл көтеріліс болған жер бар ма? ... ... – бұл ... кезеңі болды және сіздер автономияшылдарға қалай
қатігездік жасалғанын жақсы білесіздер. ... ... ... алшақтатып алды... перовскіде ең көрнекті мұсылман қайраткерлерін
атып, бүкіл мұсылмандарды шошытып алды, ... ... ... ... ... ... кетті... Бұл жағдайды жүрегің қысылып әрең айтасың
/63/, - ... ... ... VІІІ съезі өтіп ... ... ... ... ... РКП (б) орталық комитетінің
атына, жергілікті мұсылман ... ... ... ... жібереді. Радиограммада Мұсбюро ... ... ... ... ... ... мұсылман
бөлігінде істі алып жүруге қабілетті кадрлар жоқ деген жала жабылады. Мұның
сырын ұққан ... ... ... ... ... ... РКП (б)
орталық комитетіне, БОАК-қа, тікелей В.И.Ленинның атына наразылық білдірген
радиограмма жіберілді. Радиограммада мұсбюро қайраткерлері ... ... ... ... ... ... ... бұқараның
өкілдері адал өкілдерін топтастырып отырғаны туралы айтылған».
Кеңестердің VІІІ съезінің 1919 жылы 29 ... ... ... жаңа ... ... ... ... А.Казаков пен оның орынбасары К.Успенский шовенистік пиғылдары мен
қызметіндегі өрескел қателіктері үшін ... ... жаңа ... ... ... ... КП ІV ... мен Кеңестердің VІІІ
съезіндегі саяси ... Т. ... пен ... ... ... өз ... деген сенім ұялатып, күш-жігер берді. Съездегі
жеңісті ... ету үшін қызу ... ... ... Бюросы Түркістан
Республикасындағы ең басты саяси ... ... ... ... ... істе ... ... тыңдалатын болды. Ендігі жерде
мұсбюро басшылары ... ... ... ... жергілікті халықтардың үлес салмағын арттыру үшін бұдан әрі
қарай ... ... ... ... ... жоспарды іске асыру оңайға
түспеді. Мысалы, бір ғана ... ... ... ... ... ... ... тура келді. Денсаулық сақтау халық
комиссариатын басқаруға С.Асфендияровтың білімі де, қабілеті де сай ... ... –ақ, орыс ... бұл ... ... ... өтіп кетпеуі үшін жанталаса қарсылық көрсетеді. 1919 жылы ... ... ... ... ... Тұрар Рысқұловтың: «Мұсылман
Бюросы Денсаулық ... ... ... ... ... ... ... Түркатком өз келісімін берді. Денсаулық Сақтау
Халық комиссары мұсылман болуы керек, тек сондай адамға ғана ... үшін көп ... ... ... деп ... талап етуімен мәжіліс:
«Денсаулық сақтау халық ... ... ... ... - деген қаулы қабылдады. Ал, 1918 жылы 18 қазанда Түркаткомның
С.Асфендияровты Түркістан ... ... ... ... комиссары
етіп бекіткен арнайы бұйрығы жарияланды. Бірақ, ол да көп ұзамай басқа
адаммен ... жылы ... ... ... ішкі ... жағдайы тіпті
асқына түсті. Түркістан коммунистік партиясы мен ... ... мен ... ... ... құрамындағы европалық және
жергілікті (мұсылман) коммунист – қызметкердің ортасында идеялық – ұйымдық
бірлік болмады. Ымыраға келе алмаған екі ... ... ... ... ұлт саясаты төңірегінде өрбіді. Мұсылман ... ... ... пен ... ... ... Бюросының қолдауымен,
Түркістан Республикасында қалыптасқан ... ... ... ету ... ... ... ... байланысты «рысқұловшылдық» деген
айдарға ие ... ... ... ... - бұл ... Түркістанда жүргізген ұлт саясатына қарсы тұрмақ. Олардың
негізгі талабы – Түркістанда тұрып жатқан ... ... ... ... ... ... ... қайшы келді де, партия аралық өткір алауыздық
туғызды. Кеңестердің VІІІ съезінен соң рысқұловшылдық бұл ... ... ... /65/ Т.Рысқұлов бастаған мұсылман ... ... ... ... ... ... және ... өзін-өзі
билеуіне жету мақсатын қойды.
Тұрар жүргізген Түркістан халықтарының түркішілдік ... ... ... ... оған дем ... ... болған
Түркістан халқының сүйікті перзенті – Нәзір Төреқұловтың ... де ... ... ... ... идеяны жалғап – дәнекерлеуші қоғам
қайраткері - Нәзір Төреқұлов 1892 жылы Сыр бойынан ... ... ... ... ... ... шағы ... қаласында өтеді. Қалада үш
жыл мұсылманша оқыды. ... ... ... ... ... енді
араласып, Қазақ халқының біртуар азаматтары - Әлихан Бөкейханов, ... ... ... ... ... ... ұстаз тұтты.
1919 жылы Түркістан Республикасы Орталық Атқару комитетінің мүшесі
болып сайланды, «Иштракиюн» газетінің редакторы болды.
1921 жылдың 21-25 ... ... ... ... – түркістандық Х
съезінде Н.Төреқұлов есепті баяндама жасап, Түркістан атқару комитетінің
жанынан ұлттар ... ... ... ... ... ... басқарған
кезінде Түркістан атқару комитетінің жанында қазақ, өзбек, ... ... ... ... ... ... көңіл бөлді.
Түркістан өлкесіндегі демалыс күнін ... ... ... ... үш ... ... Прежевальск қаласын «Қарақол» деп атау ұлтаралық
мәселелерді терең білетіндігіне айғақ еді. /66/ ... ... ... ... ... ... ... асыруға ерекше көңіл бөліп отырды.
Нәзір Төреқұлов қазақ, өзбек, тәжік тілдерін «ана тілім» деп ... ... ... ... ... ... ... Түркістандағы
қызметі аса бір күрделі кезеңге – жаңа қоғамның әлеуметтік мұраттары жүзеге
асырылған ауқымды әлеуметтік сынақтар уақытына ... ... ... ... ... ... ... жергілікті саяси топтарға
«орталықтан жіберілген басшылар дем беріп, желіктіріп, түптің түбінде өз
үстемдігін нығайтты... ... ... ... ... ... ... отырды»... Мұндай аласапыранда өз ұстанымы мен берік тоқтамын
жүзеге асыру Нәзірге оңайға түсе ... ... де ол өз ... ... ешкімге бас ұрмады, ұлтын, жолдастарын жасырып, сатып
кетпеді. ... ... ... ... ... кешіп, еңбек етті. Сол қызыл
империя саясатының бел ортасында ... ... ... ісін
насихаттаудан еш жасқанбады, исламды қорғады, ... ... ... атты ... ... діні мешеу қараңғылықта қалдырады деген
қағиданы өмірден тәжірибелер келтіре отырып, теріске шығарды. /67/ Өмірінің
кейінгі ... ... ... ... ... болмысы мен
дипломатиялық қабілеттерін ескере отырып, 1928-32 ... ... ... бас ... етіп ... Сауд ... ... Ибн Саудпен кездесінде өз өлкесі мен ... ... ... ... өзге елде ... ... ... де Нәзір ұлт
мақтанышы болудан айнымады.
Түркістан ... ... ... қастерлеп, мұсылманшылық
идеяны ту еткен қоғам-қайраткерлерінің тағы бір өкілі – ... ... ... 1896 жылы ... ... өндірілген мақта талшығын,
қаракөл өнімдерін Ресей мен Лейпуиг қалаларына сатушы, бай саудагер ... ... ... туылды. Файзулла алғаш мұсылман мектебінде,
соңынан Бұхарадағы медреседе оқыды. Бұл кезде ... көше көп – ... ... ... 360 мешіт, 138 медресе жұмыс істеді. Жастайынан білімге
құштар ... ... араб ... ... ... оқып ... Міне араб дәстүрі мен ислами жүйені ол ... ... ... өшпес орын қалдырды. Мұсылманшылық қозғалыстың
бастамашыларының бірі болғандықтан, оны 1937 жылдың «қызыл құйыны» ... ... ... ... ... ... басын біріктіріп,
исламдінінің дәрежесін көтерді мақсат еткен көрнекті қоғам қайраткерлері –
Абылай Серғазиев пен ... ... ... де осы ... және ... ... мазмұнымен тығыз байланысты еді.
Билікке кесе – көлденең тұрған олардың саяси қызметтеріне де большевиктер
«семіз нүкте» қойып, ... ... ... ... ... ... зиялыларының әдебиет және
баспасөз саласындағы қоғамдық қызметтері.
1918 жылы сәуір ... ... ... ... ... кеңестік республикасы небары 7 жыл ғана өмір сүрді. Сөз болып
отырған жылдары (1918-1924) қазақ ... ... ... ... ... ... Қазақстан, Қызылорда облыстары, Жетісу, ... деп ... ... ... ... Сол Түркістан
АКСР-нің орталығы болған Ташкент қаласында да қазақ тілінде бірқатар ... ... ... ... Ол ... ... ... «Ақ
жол», «Жас Алаш», «Шолпан», «Сана», «Сәуле», «Жас қайрат», «Шаншар», «Жаңа
өріс», ... ... деп ... ... ... дені жаңа ... кеңес
өкіметіне қарсы саяси ағымдағы ... ... ой ... ... ... қателіктерге бой ұрды және үнемі екені, өткені сөз
етіп, жаңа өзгерістерді насихаттамады деп жала ... ... ... ... өмір ... ... Тек большевиктік бағыттағы басылымдар
ғана қалдырылды. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында Ташкентте ... – «Ақ жол» ... ... ... ... ... ... болды. Өйткені, осы баспасөз құралдарын ұйымдастырған қазақ
зиялылары Түркістан ... ... ... ... және ... ... ... өз оқырмандарына қалай да күнбе-
күн боямасыз ... ... ... ... М.Дулатов, Ж.Аймауытов,
М.Жұмабаев, С.Сәдуақасов, С.Қожанов, С.Османов, С.Баймаханов, И. ... ... ... ... сары ... ... әр
кездегі толғақты, проблемалы мақалалары жарық көріп отырған.
«Ақ жол» -1920 жылы 7 ... ... ... компартиясы
орталық комитетінің органы ретінде патасына үш рет шыға бастады. /68/ Газет
алдын 1920 жылы 18 ... 27 ... ... ... «Жаңа өріс» газетінің
жалғасы болды.
«Ақ жол» газеті – бастан –аяқ ұлт мүддесінің ұйытқысы, ұлт ... ақ ... ... ... ... ... ... болып табылды.
Газеттің бұлай аталуы да тегін емес еді. Ал оны ... ... ... де, ... да, ...... да халқым деп жүрегі соққан арыстар
болатын. Демек, «Ақ жолды» шығарған тұлғалар да ... ... ... санасы мен абыройын ойлаған, солардың мәртебесінің асқанын аңсаған
адамдар ... да. ... «Ақ жол» ... шығуына бүкіл күш-жігерін салып, басы-қасында
жүріп басшылық еткен редакторлары: С.Сәдуақасұлы, С.Қожанов, С.Оспанов,
Н.Төреқұлов, И. Тоқтыбайұлы, Қ. ... ... ... т.с.
азаматтарға төменде тоқталамыз. «Ақ жол» газетінің алғашқы ... Арқа ... ... М.Дулатов, Ж.Аймауытов,
М.Жұмабаев) бауырына тартып, сөз беріп, ... ... ... ... қоғам, мемлекет қайраткерлері Сұлтанбек Қожанов болды.
Ол сан ғұмырын баспасөз ісіне арнап, «Ақ жолда» ... ... орын ... ... ... ... ... Республикасының Ә.Науай
атындағы орталық мемлекеттік кітапханасының сирек қолжазбалар ... ... «Ақ жол» ... 1921 ... 21 ... (№62) дейінгі
нөміріне шығарушы редакторы болып ... ... ... Сол ... 25 ... (№63) 28 шілдесіне (№83) дейінгі нөмірінде шығарушы
дегенге Қ.Құлетовтың фамилиясы берілген. Сөйтіп, қайта 83-ші ... ... ... ... ... көрсетілгендігі туралы мәліметтер
пайда болды. Қалай болғанда да С.Қожанов «Ақ ... ... ... ... ... сол ... сол кезеңнің әлеуметтік –экономикалық
және саяси –рухани өзекті ... ... үн ... ... өмірінің
тұрмысында жайлаған әртүрлі күрделі оқиғаларға байланысты пікірін білдіріп,
одан шығудың бағыт-бағдарын ... ... ... ... ұлы ... осындай басылымдар арқылы жұртшылықтың жоқшысы ретінде танылды.
Қазақтың ... ... ... ізі ... бірі - ... ... болды. Оны біз ... ... ... ... ... біріміз білсек, біріміз білмей
келгенбіз. Садуақас ... 1922 ... ... ... ... ... ... «тілші» газетінде, кейін сол жылдың қараша айынан 1923
жылдың сәуір ... ... «Ақ жол» ... ... ... /70/
Халқына аянбай еңбек еткен қарымды қалам иегері - Иса Тоқтыбайұлы
еді. Осы тұрғыда қазақ баспасөзі ... ... ... ... ... «Көк ... атты ... Иса Тоқтыбайұлы туралы нақты
деректерге құрылған терең пайымды мақала ... ... ... ... ... 20-30 ... ... тілдескен, В.В.Куйбышевпен
тізе қосып қызмет істескен, С.М.Кировпен ... ... бұл ... ... ... айта ... әрі қарай «революция жеңісімен
И.Тоқтыбаев ескі Ташкент совпедінің хатшысы болып ... Ұлт ... ... ... оқу ... ашу мәселесін көтерген. И.Тоқтыбаев
әрі қазақ ... ... ... ... ... беру ... ... мемлекеттік баспа бастығының орынбасары,
республика оқу ... ... ... ... болып істейді.
1919жылы ақпанда Ленин партия қатарына өтіп, ВЦИК-тің аштарға ... ... ... ... - ... орталық партия комитеті 1922 жылы ... ... ... Алғаш «Шолпан» журналында редакторлық етті. Осы ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік мәселелерді кең қозғай
бастады. 1923 жылдың көктемінен 1925 жылдың мамыр айына дейін И.Тоқтыбаев
«Ақ жол» ... ... ... ... әрі РК (б)п.Түркістан өлкелік
комитетінің баспасөз ... ... ... ... ... тарихында алар орны ерекше.
Оның баспасөз ісін дамытуға қосқан үлесі, әсіресе, «Ақ ... ... ... ... ... бұқара халықтың санасына үлкен ой ... жол» ... ... ... ең ... «жер жүзінің
еңбекшілері, бірігіңдер!» деген ұраны ... ... –ақ, ... ... ... істелетін іс-шараларға, саяси науқандарға алдын - ала ескерту
мақсатында айтылған ұранды- абарламаларға орын берді.
«Ақ жол» газеті әртүрлі ... ... ... саяси -әлеуметтік,
мәдени-шаруашылық жайындағы өзекжарды мақалаларын жариялады. Газеттің
негізінен: сыртқы хабарлар, ішкі хабарлар, ... ... әйел ... елден сияқты тұрақты айдарлары болды.
«Ақ жол» газетінің таралымы бірде өсіп, бірде кеміпотырған. Оны «Ақ
жолдың» сақталған тігінділерінен ... ... ... ... ... саны ... болғаны белгісіз.
Алайда, бізге белгілі болғаны 1921 жылы 5 шілдеден бастап таралымы-
10 000, ал, 1925 жылы 17 ... бес ... ... ... ... -5000 данадан асқан.
Сонымен қатар, «Ақ жол» газетіне жазылудың бағасы төмендегіше:
- Бір айға – 1 ... Үш айға – 3 ... Алты айға – 6 сом ... оны сатып алғандағы әр нөмерінің бағасы 5 тиын, кейіннен (1924 ж
1наурыз) 7 тиыннан әрі ... ... ... ... ... ... тіліндегі
тұңғыш газеті ретінде 1921 жылы 22 наурызда 15 күнде бір рет шыға бастады.
Оны шығаруға Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... жәрдемдесті. Газеттің редакторы Ғани Мұратбаев
еді.
1921 жылы 15 ... ... ... ... ... ... ... газеті басылымына жұмыс істеу үшін төмендегі бір топ оқушыларды:
Баймахан Сәдуақас, Бұхарбаев Әлжан, ... ... ... ... ... Самурзин сынды азаматтарды бекітеді. /71/
«Шолпан» журналы – Түркістан орталық партия комитетінің жаршысы болып
Ташкентте шығарылды. «Қырғыз-қазақ ... ... бір ... ... білім, әдебиет журналы» деп аталды. Оның бірінші нөмірі 1922
жылы ... ... ...... ... Жұмыс журналына –
Ораз Жандосов, Әбубәкір Диваев т.с.с. ... ... ... ... ... ... пен ... бөлімдерінде
мейлінше құнды материалдар жариялаған. Мәселен, білім бөлімінде Халел
Досмұхаммедұлының «Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... жайынан қысқаша баяндама», Әбубәкір Диваевтың ... ... ... ... ... ... ескі ... туралы
жазба сөздер», Мұхтар Әуезовтың «Қазақ әдебиетінің ... ... ... ... мәні бар мақалаларын көруге болады.
Шолпан журналының кей материалдарында ұлтшылдықтың үлкен ... ... ... да ... «өз ... үшін ... қысқа болып, 1923
жылы мамыр айында жабылды.
Шолпанмен тұстас 1923 жылы ... ... ... журналы
шығарылды. Ол «Түркістан мемлекет білім кеңесінің білім - әдебиет ... ... ... ... Н.Архангельский, С.Асфендияров,
М.Әуезов, Ә.Байғұрин, ... ... ... А.Шмидт,
С.Қожанов, Жаһанша және Халел Досмұхаммедовтер, А.Досжанова, Ф.Ғалымжанов,
Б.Сүлеев, ... ... ... ... ... ... «Жас ... журналы
-1923 жылы қарашадан бастап «Жастар журналы» ретінде шығарылды. ... ... ... ... ... 2000 дана ... Журнал редакторы –
Садуақас Баймаханов. Сонымен, ... ... «Жас ... журналының
тарихы оның редакторы болған С. Баймахановтың ... ... ... ... ... айнасы» - Ленин атындағы орта Азиялық коммунистер
университетіндегі ... ... ... ... ... Оның 1923
жылдан 1929 жылға дейінгі 5 нөмірі жарық көрді.
«Кедей айнасы» ... ... өз ... ... ... ол ... ... жинағы болып қана қойған жоқ, онда сол тұстағы
саяси-әлеуметтік ірі ... ... ... ... ... ... Сәкен Сейфуллиндер қатысқан болатын.
Осы кезеңде тағы бір қазақ тіліндегі тұңғыш сықақ журналы 1925 жылдың
басында жарық көрді. Ол ... «Ақ жол» ... ... ... ... ... деген алғы мақала берді. Сонда ол өзінің ... ... ... ... ... ... ... жаңаға көне алмай,
ескіні қолдан бермей жүргендерді мүйізге ілмек... елді араламақ, жақсы мен
жаманды, ақ пен ... ... тура ... ... ... ... бізден
жараламақ. Шындық, түзулік, әділдік қылышын ... ... ... ... шын ... ... ... республикасында баспасөз саласында ең көп қажыр-қайрат
жұмсаған – Нәзір Төреқұловтай тұлға кемде-кем. Ол енді ... ... ... (1918) ... ... ... ... «Ферғана» газеттерінің
редакторы болды. өзінің «редактор және оқушы», «Скабелев ... т.б. ... ... ... 1919 жылы «Иштракиюн»
газетінің редакторы қызметін ... Тек қана ... ... «Дарвиш» («Дәруіш»), «Намакоб» («Тұзды су») бүркеншік аттармен
«Қайғылы бір әңгіме», «Біздің қабілетсіздігіміз», ... ... ... ... 50-ден астам сын мақалалары мен ... ... ... ... газеттерін ұйымдастырып, олардың мазмұнды ... ат ... /72/ Осы ... оның 30-ға жуық ... ... ... Мәскеуде «жаңа әліппе», «ұлт мәселесі және ... ... ... ... ... ... ... Мәскеуде «Темірқазық» атты
журналын шығарды. ... ... ... ... сүбелі үлесін қосқан
қоғам қайраткерлерінің бірі – ... ... 1918 ... ... іске ... ... ... атты газетінің редколлегия
мүшесі, әрі жауапты хатшысы болып бекітілді. Орынборда ақтардың әрекетінен
кейін газет жабылып, 1919 жылы ... ... ... ... ... атпен
қайта шыға бастады. Қазақ ақындарының өлеңдері мен ... ... Ол ... ... ... ... 1924 жылы ... шықты. Сонымен
бірге Темірбек тамаша өлең жаза білді. Оның 1920 жылы ... ... ... ... ... «Ұшқын» газетінде жарияланды. ... ... ... ... ... «Шахнамасын» қазақ тіліне
жарым –жартылай ғана ... ... ... ... Жүргенов те
Тұрмағамбет ақында сол жылы «халық жауы» деп атанып, ... ... ... ... ... ... дертті дөп басып, баспасөз арқылы жеткізіп тұрған
сол кезеңнің ең көрнекті публицистерінің бірі – ... ... Оның ... 1918 жылы «Жас ... газеті мен 1924 жылы «Сана»
айнамасында жауапты ... ... ... шыға бастайды. Ал, 1925 жылы
«Ақ жол» ... ... ... ... ... істерді тындырады. Тұңғыш
өлеңі, 1915 жылы «Айқап» ... ... оның ... аты ... айнамаларда істеуіне, олардың таратымды шығуына ат салысуына күш-
қуат болды. 1919 жылы «Бостандық жемісі», 1920 жылы «Қасқырлар мен ... жылы ... ... ... «Ескі оқу», «Күнасыз Күйгендер»
деген драмалық шығармалары жарық көріп, оның ... сол ... ... Тіл ... тарихқа байланысты еңбектері де жария
болды. Атап айтқанда: «Қазақша–орысша тілмаш» (1925), «Қазақ ... ... ... үшін оқу ... (1-2 кітап, 1928-29), «Бұрынғы
езілген ұлттар» (1925) деген еңбектері басылым ... ... ... ... ... ... Қошмұхаммед «Дурия» (1927),
«Назиха» (1928) деген әңгімелерінде бас еркіндігі үшін ... ... ... ... ... ... Халел Досмұхаммедовтың де баспасөз ісіне
қосқан орасан зор еңбегін қазіргі тарихи талдау дәлелдеді.
Халел ... ... ... ... «Фикер»
, «Урал», «Қазақ» газеттеріне мақалалар жазып тұрды.
А.Байтұрсынов шығаратын ... ... ... дәрі ... ... «Алаш не сөз?» (№15). «Сары кезік сүзек жұқпалы ауру ... ... ... Ол ... ... ... ... мақсатында
Ю.Вагнердің «Рассказы о том, как живут и устроены расстения» ... ... ... Өзі ... ... ... «Мұрат
ақын сөздері» (1924) «Аламан» (1926), «Исатай - ... (1925) ... ... ... ... түсініктер берген.
Халелдің жан-жақты қабілетін ... ... ... (1925). ... медресесін салушы Жалаңтөс батырдың ... ... ... ... ... еңбектерінің оқшау тұратыны
«Қазақ ауыз әдебиеті» (1928) деген ... ... ... ... жыл ... ... үш ... болады екен. Бірінші топқа кіретін - әрі қоғам қайраткері, әрі
журналист болған Нәзір Төреқұлов, ... ... ... ... Ал ... ... жататындар – Қошмұхаммед
Кемеңгеров, Темірбек Жүргенов т.с.с. журналистер. ... ... ... С.Османов, С.Баймаханов, И. Тоқтыбайұлы т.б. сол сояқты
публист – журналисттар жатады. ... ... ... ... ... баспасөзді
бостандыққа апаратын жол деп түсінді. Шынтуайтында да ақылы кіріп, санасы
ұлғайған бұқара ... ... ... оқу ... ... аяр
саясатын ұғынды, сондай-ақ кемелді келешек пен аңсаған азаттықтың құр ... емес ... ... ... және оның Түркістандағы, әсіресе, Ташкенттегі өкілдері
1917 жылдан бері ... ... ... ... ... ... келді. Орыс социал-демократтар және социал-революционерлер
партияларының мүшелері 1917 жылы 19 ... ... ... генерал-
губернаторлығын Кеңестік тәртіп ... ... 36 ... ... ... Өз ... мен үстемдігін бүкіл
Түркістанға таратуға тырысқан орыс комиссарлар 1918 жылы сәуірде ... ... ... ... ... мәселе талқыланды. 1918
жылы 30 сәуірде Түркістан АКСР-нің ... ... ... қожайыны болып табылатын түрік-мұсылмандар үшінбөлек комиссарлықтың
ұйымдастырылуы кеңес мелекетінің шын мәнінде ... ... ... ... ... бас комиссар ретінде жіберілген А.П.Кобзоев
республиканың президенті және 1917 жылғы ... бері ... ... ... ... ... ... бас министр (премьер
–министр) болып «сайланған» еді. Бұл ... ... ... ... ... мен ... құқықтарын бірдей
санамаған. Оған дәлел ретінде 1919 жылы ... ... ... ... ... 80 тиын, ал жұмыссыз түркістандықтарға 1 рубль 80 ... ... та ... ... ... да, ... билігіне
(төменгі буындарында) араласып жүрген ұлт ... ... ... қарсы шыққандары заңды құбылыс еді. Осылайша, сыртқы саясатта
Кеңестік Ресеймен шиеленістер туындады. ... ... ... ... ... арқасында Көршілес Кеңестік
Ресейдің Түркістанға жасаған озбырлықтары мен ... ... ... қайраткері М.Х.Сұлтанғалиев РКФСР-дің тарапынан жүзеге асып
жатқан сұрқай ... ... ... «ұлт ... ... қарсы шығып, Бас ... ... ... тигені
Түркістан Республикасының сыртқы саясатын қиындата түсті.олай ... ... ... ... ... ... ... таяқ болып тиді. Түркістан Республикасының сыртқы
саясатында ауыз толтырып ... ... ... де ... айтпай
кету тарихшылығымызға сын болар.
Түркістан АКСР-і құрылғаннан кейінгі жылдарда ... ... ... ... ... күн тәртібіне көтерілген болатын.
Көптеген түркістандық жастар Ресей мен Германияға т.б. шетел мемлекеттеріне
барып, оқу мен ... алып ... ... ... 1922ж. ... ... Түркістан АКСР-нен Германияға 11 жергілікті ұлт өкілдері
жіберілді. Оның 4-і қазақ, 7- ... ... ... ... ... ... үзіп бөлініп кете алмасын қазақтың біртуар арыстарыжақсы
түсінді. Сондықтан да олар, ... ... ... ... ... көзін ашып сауаттандыру керек деп ұғынды. Сол мақсатта ... ... ... мен ... ... ісін ерекше мән берді.
1918 жылы 13 қыркүйекте қазақ педагогика курсы ... ... 1 ... ... ... училищесі ұйымдастырылды. Онда иісі алаштың
ұлы қайраткерлері Санжар Асфендияров, Тұрар Рысқұлов, Сапарбек ... және ... ... ... ... Ораз ... ... қаймақтары жергілікті халыққа біәлім берді. Сондай-ақ, осы кезде халық
ағарту ісімен ислами-түркішілдік құндылықтарды ... алып ... ... ... ... ... Хожаевтар ата –дәстүр мен мұсылманшылық
қағидаларды ұстануға шақырып, насихаттаудан тайсмалмады. Жергілікті
халықтың ... ... ... ... жатқан оқиғалармен қанықтыру ісінде
баспасөз құралдарының маңызы орасан зор болды. Сол ... ... ... ... бұқараның жүрегіне жол тауып отырды.
Сонымен қорыта айтатын болсақ, халқына еңбегін сіңірген Түркістан
зиялыларының ерен ... зая ... 1924 ж. ... ... ... ... ... қарамастан, ұлттық интеллегенция Қызыл
империяның ұрдажық ... ... ... ... жүрегінде бостандық,
азаттық атаулының шамшырағын жағуды тоқтатпады.
СІЛТЕМЕЛЕР
1. Аманжолов К. Түркі ... ... 3 том. А., 199, ... Зарубин И.И. Список народностей Теркестанского края Ленинград, 1925
стр 9.
3. Тілеуқұлов С. ... ... ... ... ... ... ... Баймырза Хайт. Түркістан Ресей мен Қытай аралығында Ақиқат, №6, 199,
40-41б
5. Баймырза Хайт. ... ... мен ... аралығында Ақиқат, №6, 199,
40-41б
6. Аманжолов К. Түркі ... ... 3 том. А., 199, ... ... К. Түркі халықтарының тарихы. 3 том. А., 199, 235б.
8. Аманжолов К. Түркі халықтарының тарихы. 3 том. А., 199, ... ... К. ... ... тарихы. 3 том. А., 199, 267б.
10. Шоқай М. Таңдамалы, Алматы. ... ... ... М., ... Ғ. ... ... ... 1999. 336б.
12. Аманжолов К. Түркі халықтарының тарихы. 3 том. А., 199, 235б.
13. Кәкен А. Саяси қуғын –сүргін. Советтердің жазалау ... ... ... ... 1997. 56 ... ... О. Тұрар Рысқұлов: Қоғамдық –саяси және мемлекеттік
қызметі. Алматы 1994. 76б.
15. Шілдебай С. ... және ... ... ... ... ... ... С. Түрікшілдік және Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс. Алматы
2002. 148б.
17. Шілдебай С. ... және ... ... ... ... ... ... Г.С., М.Тынышбаевтың өмірі мен қызметі (1879-1938).
Автореферат. Алмсаты 1999. ... ... Г.С., ... ... мен қызметі (1879-1938).
Автореферат. Алмсаты 1999. 18 бет.
20. Жүгенбаева Г.С., М.Тынышбаевтың ... мен ... ... ... 1999. 21 ... ... О. ... туралы тың дерек. Жұлдыз. 1993. №5. 189-192б.
22. Шілдебай С. Түрікшілдік және ... ... ... ... ... ... С. ... және Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс. Алматы
2002. 158б.
24. Артықбай Қ. 1922-1924 жылдардағы Германияда оқыған Түркістандық қазақ
жастарының әлеуметтік жағдайы. Ордабасы кездесуінің 280 жылдығына
арналған ... ... ... Алматы 2003 106
бет.
25. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов: Қоғамдық –саяси және мемлекеттік
қызметі. Алматы 1994. 215б.
26. Шоқай М. ... ... 1999 ж. 1 ... ... Артықбай Қ. 1922-1924 жылдардағы Германияда оқыған Түркістандық қазақ
жастарының әлеуметтік жағдайы. Ордабасы кездесуінің 280 ... ... ... ... ... 2003ж. ... ӨРОММ. Р-13-І. 1т. 98-іс. 26-п
29. ӨРОММ. Р-13-І. 1т. 92-іс. 8-п
30. Шілдебай С. ... және ... ... қозғалыс. Алматы
2002. 78б.
31. Шілдебай С. Түрікшілдік және Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс. Алматы
2002. 81б.
32. Артықбай Қ. 1922-1924 жылдардағы Германияда оқыған ... ... ... ... ... ... 280 ... ғылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы 2003ж. 106
бет.
33. Артықбай Қ. 1922-1924 жылдардағы Германияда оқыған Түркістандық қазақ
жастарының әлеуметтік жағдайы. Ордабасы кездесуінің 280 ... ... ... ... ... 2003ж. 107
бет.
34. Баймырза Хайт. Түркістан Ресей мен Қытай аралығында // Ақиқат. ?6. 1999
ж. 40-41бет
35. Малдыбекова М.А. Түркістан ... ... және ... ... тұтастығы мәселесі. Автореферат. Түркістан. 2002 ж. 14
бет.
36. Баймырза Хайт. Түркістан Ресей мен Қытай аралығында // Ақиқат. ?6. 1999
ж. ... ... 366-ң. 1-т. 29-іс. ... ... ... ... ... Ташкент, 2000, 5 бет
39. Қоңыратбаев О. Тұрар ... ... ... және мемлекеттік
қызметі. Алматы 1994. 378б.
40. Очерки историй КПТ. (КТП в период восстановления ... ... ... ... Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов: Қоғамдық –саяси және мемлекеттік
қызметі. Алматы 1994. ... ... ... ... ... 2 ... ӨРОММ, 372-ң. 1-т. 7-іс. 60-п
44. Г.Тілеуқұлов Жазықсыз жазаланған тұлғалар. Ташкент, 2000, 32 ... ... ... жазаланған тұлғалар. Ташкент, 2000, 33 бет
46. Бейбіт Қойшыбаев. Жіктеу. //Жұлдыз, №2. 2008. 190 ... ... ... ... //Жұлдыз, №2. 2008. 190 бет
48. Дауылбаева С.Б. Ораз ... ... ... ... ... Қаз ҰУ ... Тарих сериясы № 2 (45) 2007. 209 бет.
49. Дауылбаева С.Б. Ораз Жандосовтың Жетісу өңіріндегі мәдениет саласындағы
қызметі. Қаз ҰУ ... ... ... № 2 (45) 2007. 209 ... ... С.Б. Ораз ... Жетісу өңіріндегі мәдениет саласындағы
қызметі. Қаз ҰУ хабаршысы. Тарих сериясы № 2 (45) 2007. 211 бет.
51. Омарбеков Т. ... ... ... ... ... 100-
летию О.К.Жандосова А., 1999. с.15-16
52. Г.Тілеуқұлов Жазықсыз жазаланған тұлғалар. Ташкент, 2000, 47 бет
53. Г.Тілеуқұлов Жазықсыз жазаланған тұлғалар. ... 2000, 48 ... ... А. Жан ... ... ... ... «Жалын», №8,
1994ж., 165бет.
55. Тұрсын Хазіретәлі Маханұлы. Түркістан Ұлт-азаттық қозғалысы және
Түркістан мұхтарияты. Алматы., 2006. 75 ... ... ... ... ... ... қозғалысы және
Түркістан мұхтарияты. Алматы., 2006. 76 бет
57. Тұрсын Хазіретәлі ... ... ... ... ... мұхтарияты. Алматы., 2006. 76 бет
58. М.Қойгелдиев. Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. Көптомдық 4 том, Астана,
2007. 104 ... ... О. ... ... ... ... және мемлекеттік
қызметі. Алматы 1994. 74-75беттер.
60. Тұрар және Түрккомиссия. //Ақиқат, №7, 1994жылы шілде, 78б.
61. Тұрар және Түрккомиссия. //Ақиқат, №7, ... ... ... ... О. ... ... Қоғамдық –саяси және мемлекеттік
қызметі. Алматы 1994. 96бет.
63. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов: Қоғамдық –саяси және мемлекеттік
қызметі. Алматы 1994. ... ... О. ... ... ... ... және ... Алматы 1994. 103б.
65. Г.Тілеуқұлов Жазықсыз жазаланған тұлғалар. Ташкент, 2000, 19 бет
66. Ұлт ... ... ... ... ... ...... 22 наурыз «Ақ жолы»// Ақиқат, №7, 2000, 54 бет
67. Бексайын Қ. Арыстардың «Ақ жолы» // ... №7, 2000, 54 ... ... ... ... 40-ң, 4-т, ... 16-п№
69. Қожакеев Т. Көк сеңгірлер. Алматы., 1992, 216 бет
70. Қожакеев Т. Сары сөздің сардарлары. Алматы., 1995, 156 ... ... ... ... тұлғалар. Ташкент, 2000, 20-21-22
беттер
72. Г.Тілеуқұлов Жазықсыз жазаланған тұлғалар. Ташкент, 2000, ... ... Т. Жыл ... А., 1991, 4 бет

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Казақ өлкесі мен тарихын зерттеу барысында тарихи мәліметтердің жинақталуы мен сипаты9 бет
ХХ ғасырдағы Қазақстан мәдениеті11 бет
Ұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру жолындағы саяси элитаның қызметі (ХХ ғ. алғашқы ширегі)54 бет
Қазақ зиялылары және Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті жанындағы Қазақ бөлімінің қызметі (1920-1922 жылдар)16 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қиыр Шығыстығы халықаралық жағдай7 бет
Таяу Шығыстағы Британ Француз үкіметінің отарлық саясатының дағдарысы31 бет
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасыр басындағы Америка Құрама Штаттарының Жапония мен Қореяға қатысты саясаты 50 бет
1836 – 38 ж. Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі18 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь