Тұрар Рысқұловтың қоғамдық-саяси қызметі

I. Кіріспе
II. Негізгі ой
1)Тұрар Рысқұловтың өмірі жайлы
2)Қайраткердің атқарған қызметтері
3)Еңсесі биік.ел есінде
IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        МазмұныI. КіріспеII. Негізгі ой1)Тұрар Рысқұловтың өмірі жайлы2)Қайраткердің атқарған қызметтері3)Еңсесі биік-ел есіндеIII. ҚорытындыIV. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... орын қалдырған қоғам қайраткері елдің рухани көзін ашқан Тұрар Рысқұлов туралы сөз айтылса еске бірден осыншама ұзаққа созылған ұлт-азаттық көтерілістер ... ... ... мен Орта Азия халықтарының 20-30 жылдардағы тарихында ... зор роль ... ... ... ... азатттық жолындағы күреске бастаған қазақ зиялыларының көш басында ... аса ірі ... ... бірі және бірегейі-Тұрар Рысқұлов болатын.  деп аталатын құбылыстың негізінде жатқан ерекшелік-кеңес өкіметінің соңынан ілескен қазақ халқының ұлттық күштерінің  өз ... өзі шешу ... ...  ... Тұрар (1894-1938)  -  қазақ халқының көрнекті перзенті, белгілі қоғам және мемлекет қайраткері.Бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... туған. Әкесі Рысқұл Жылқыайдарұлы 19-шы ғасырдың 80-ші жылдары патша ... ... ... ... ... ... уезінен (қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас ауданы) Верный уезіне ... ... ... ... Жаңа ... да ... көрген Рысқұл 1904 жылы желтоқсанда халыққа тізесі батқан Саймасай Үшкемпіров деген болысты атып ... ... ... ... бола ... өз ... ... белгілерден де гөрі ұлттық белгілердің әсеріне жиі ұрынады.Рысқұловтың саяси қызметі ұзақ жылдар бойы ... ... ғана ... ... ... ... тарих ғылымының негізгі принципі болатын;ол бойынша Т.Рысқұлов партияның көрнекті өкілі болып шығатын.Нақты өмірдегі Т.Рысқұлов нң ... ... ... ... болды.Жиырма жылдан аса уақытқа созылған саяси қызметінде ол ... бір рет ... ... ... ... ... Мұсылман Бюросы партиялық ұйымнан гөрі мемлекеттік құрылымға жақын еді.Т.Рысқұловтың ... ... ... ... қарауыда осы пікірдің дұрыстығын дәлелдей түседі.1923 жылы Т.Рысқұлов Түркістан Республикасының Халық Комиссарлары ... ... ... солай болса да,ол үкімет басшысы ретінде республикалық партия ұйымының мәжілістерінде ... ... деп ... бермеген.1922 жылы РСФСР Ұлт істері жөніндегі халық комиссариатында қызмет істеген кезінде де партия ... еш ... дер ... ... ... ... қатарынан талай рет шығып қалған екен.Бастауыш партия ұйымдары оның уақытының жоқтығын,жұмысбастылығын айиып жазған түсініктемелерінен соң ғана партия мүшелігін ... ... ... ... партия қатарына қайта қабылдану мақсатымен өзінің өмірбаянын жазып,И.В.Сталинге де хат жолдауға мәжбүр болған.Ол кезде партия ... ... ... ... ... қатысу мүмкін емес еді,ал партия билеті Т.Рысқұловқа осы мақсат үшін ғана қажет болған сияқты.1924 жылы Т.Рысқұлов Түркістаннан біржолата ... соң ... ... ... талас біршама саябырсығанымен,отызыншы жылдардың екінщі жартысында бұл мәселе жаңа екпінмен ... ... ... ... ...  - ... ,  ,  , т.б етіп ... болды.Т.Рысқұловтың 1937 жылы  ретінде тұтқындалып атылып кетуіне байланысты  40-60 жылдары оның есімі ұмытылғандай ... ... ол ... ... ... ... ... де Түркістан Республикасының таихын жазушы авторлар оның ... ... өте ... ... ... саяси қызметі мен идеяларына сыңаржақ бағалар берілді.1938 ... ... ... ... ... ұлын ...  бір ... тұтқындаған. Ол он жеті жаста ғана еді. Иркутскіде азаптап, Мәскеуде өлтірілген. Оның төрт қызы ... Мая, ... ... ... 1937 ... ... тұтқындаған. Қамауға алынғанда ол Қазақстан тарихы жөніндегі үлкен, көлемді кітабын тәмамдауға таяу екен..." Одан бері ширек ғасыр уақыт өтті ... ... ... ... қол ... жиырма бес жылдан астам уақыттың ішінде Тұрар Рысқұлов туралы бірқатар туындылары жазылды. Одан ... да ... кісі ... ... ... ... ... таяқ жеген екен. 1984 жылы Алматыдағы "Қазақстан" баспасынан белгілі тарихшы ғалым, тұрартанушы, өзі ... ... ... ... ... ... деп аталатын кітабы жарық көрді. Сол 1984 жылы, сол "Қазақстан" баспасынан ... ... ... труды" атты кітабы шықты. Әрине, ол жылдардың, сол кезеңнің нені таңдап, нені іріктейтіні белгілі ғой. Дегенмен, осы ... ... ... ... мен ... ... ... тірліктерінің таң қаларлықтай ауқымы, қайраткерлік қарымы, азаматтық алымы, білім-білік тереңдігі, түркі халықтарының тағдыршешті талайына толайым берілген адалдығы, елі мен ... ... ... жақсы көретіндігі, экономиканы, өнеркәсіптің күллі қырлары мен сырларын, тіпті тұрғын үй және коммуналдық шаруашылық, экспорт сынды салалардың өзгешеліктерін ... ... ... ... Ғұлама ғалымдығы, текті тарихшылығы, парасатты публицистігі өз алдына.Рысқұлов Тұрар (1894-1938)  -  қазақ халқының көрнекті перзенті, белгілі ... және ... ... ... ... ... ... Шығыс Талғар бекетінде туған. Әкесі Рысқұл Жылқыайдарұлы 19-шы ғасырдың 80-ші жылдары патша әкімшілігінің ... ... ... ... Черняев уезінен (қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас ауданы) Верный уезіне қоныс аударып келген болатын. Жаңа қонысында да әділетсіздік көрген ... 1904 жылы ... ... ... батқан Саймасай Үшкемпіров деген болысты атып өлтіреді.  Түрмеде жатып өш ... ... ұлы ... ... тиер деп ... ол ... қасына алдыртады.  аталған Рысқұлов түрме үйлерін сыпырып, бастықтың атын айдап жүріп орыс тілін үйренеді. Әкесі 10 ... ... ... жер аударылған соң  деген жалған фамилиямен нағашыларының қолына келіп, Меркедегі орыс-түземдік бастауыш мектепте оқиды. 1910 жылы Рысқұлов ... 1-ші ... ауыл ... мектебіне қабылданып, оны 1914 жылы қазан айында бау-бақша өсіруші ... ... ... ... Бұл мектепті үздік бітірген оған Самара қаласындағы орта ... ауыл ... ... түсу үшін ... жолдама беріледі, бірақ училище директоры  деп қабылдамай қояды.  Тауы шағылған Рысқұлов 1915 жылы ... ... ... түсуге тырысады, бірақ оны мұнда да  деген сылтаумен қабылдамайды. Ақыры ол оқу ... ... ... ... ... ... ... да, оқуға қабылданады. Күн көру үшін оқумен қатар Ташкент қаласының іргесіндегі Красноводск тәжірибе алаңында ... ... ... 1916 жылы ... ... ... ұлт-азаттық көтеріліс басталған кезде Рысқұлов оқуын тастап, Әулиеата уезіндегі Мерке ауылына аттанады. Ол келген кезде халық ашық бас көтерулерге ... ... ... ... өрши ... ... Ол Ақкөз Қосанұлы бастаған көтерілісшілердің іс-әрекетіне ұйымдық сипат беріп, саяси бағдар ... ... ... ... ... оны ... ... тұтқынға алды, бірақ оның іс-әрекетінен кінә таппаСексенінші жылдардың орта тұсына таманырақ Сәуле Тұрарқызы Рысқұлова Түлкібас ауданына келген. ... ... ... жақсыдан қалған жәдігер ғой дегенді жүрекжарды ықылас-пейілдерімен білдіріп ... ... ... ... ... ... бізге біртүрлі салқындау, селқостау сияқты сезілді. Сезімге берілмегендей, тым тебірене қоймағандай, толғанысқа түспегендей ... Біз ғана ... ... ... ... ... Рысқұловтың туыстары да баршылық, Сәуленің сәл-пәл суықтау қарайтындығына, анау-мынауға мізбақпастай мінез ... ... ... ... ... Бірте-бірте: "Титімдейінен тағдырдың талқысын көріп, теперішін тартты ғой, оңай ма?", ... ... бойы ... жауының қызы" атанды, қайтсін-ай", "Бастан кешпеген азабы жоқ қой, басқашалау көрінетіні содан да" ... ... ... ұғынысқан, іштей түсініскен.Таңдамалы еңбектері делінген дүниесінен кейін он үш жылдай ... ... ... ... ... үш ... ... "Құрастырушылардан" деген кіріспе бөлімде Тұрар Рысқұловтың шығармашылық мұрасы кезінде жарық көрген жиырмашақты кітаптан тұратыны айтылған. Жарық көрмегені ... Мына ... ... үш ... ... және ... томына 1923-1929 жылдары жазылған негізгі туындылары кіргізілгенін келтіреді құрастырушыларыңыз. Еңбектердің маңыздылығы сонда, дейді олар, бұл дүниелер сол кезде салтанат құрған ... ... және тар ... ... ... азат көзқараспен жазылған. Бірінші том "Төңкеріс және Түркістанның жергілікті халықтары", ал екінші том ... 1916 ... ... ... ... мәселелері" сияқты еңбектермен ерекшеленеді. Сондай-ақ екінші томдағы "Қазақстан" монографиясы 1927 жылы қазақ және орыс тілдерінде жарық көргені ескертіледі. Үшінші томның ... ... ... жолының тыныс-тіршілігін, тарихы мен тағдырын, келешек көкжиектерін кеңінен қозғайтындығында. Сонымен қатар бұл томға ... ... ... ... сөйлеген сөздері, хаттары енгені ескертіледі. "Т.Рысқұловтың еңбектерін баспаға әзірлеуде о бастағы нұсқаларына нұқсан келтірмеуге тырыстық. ... ... ... және ... ... толық сақталды", дейді құрастырушылар.1994 жылы жүз жылдығы, 2004 жылы 110 жылдығы тойланды. ... ... ... ... ... құжаттардың көпшілігінде Тұрардың туған жылы "1894" деп жазылған. Себебі, Сәуле әпкеміз айтатындай, оны ... өзі ... 1994 ... 19 ... ... ... жақсы көріп оқитын "Өркениет" және "Горизонт" газеттерінде Сәуле Тұрарқызының сұхбаты жарияланған. Басылымның бас редакторы Дархан ... ... биыл ... өтіп ... ... ... тойлардан қандай ерекшеліктері бар деп ойлайсыз?" деп сауалды төтесінен тастайды. Ә дегеннен-ақ. Бұл сұраққа ... ... ... ... ... ... академигі Сәуле Тұрарқызы Рысқұлова былай жауап беріпті: "Азаматын сыйлаған қалың елім  -  қазағым үшін мен осы жолы ... ... бір ... бетін ашпақпын. Жас кезінде әкем... екі жасын асырып жазған екен. Ол туралы кезінде ... және ... ... өзі де айтқан көрінеді. Оның үстіне, менің өз қолымда да әкемнің 1896 жылы өмірге келгендігін дәлелдейтін құжаттың (Бішкектегі ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... Мүшелтойдың ерекшелігі бүгінгі замана келбетінен де аңғарылса керек. Бұрынғы тойлары елім деп еңіреген талай дарынды тұлғалардың, ақжүрек асыл ... ... ... ... ... туының астында өтті. Енді, міне, бәрін ой елегінен өткізетін уақыт туды. Әртүрлі көзқарастардың, бағыт-бағдарлардың ... ... сәт ... ... де бұл ... қиын-қыстау жолдармен, баяу жылжуда... Бұл мәселенің күрмеулі түйінін шешу үшін әрбір тарихи тұлғаның өмірі мен қызметіне жете үңіліп, ... ... ... ... ... ... ... публицистеріміз, тарихшыларымыз, саясатшыларымыз бұл мәселеге келгенде өте сақ, тым жайбасар, әлдеқалай заман туып қала ма ... ... пен ... бас редакторы бұдан әрі: "Т.Рысқұлов саяси қайраткер ... ғана ... ... ... ... ... ... ретінде де танымал. Бұл орайда сіз не айтар едіңіз?" ... ... ... Бұл ... ... ... ... шаруашылық негіздерін құрып, жүргізудегі, түрлі зауыт-фабрикалар, алып құрылыстар, оның ... ... ... коммуналдық шаруашылық, азық-түлік кооперациясы, басқа да салаларды ұйымдастырудағы, басқарудағы, жетекшілік жасаудағы ерен еңбегіне таңырқайтынын айтады. "Мысалы, сол ... ... ... ... ... қолайлы, заманауи шағын аудандар салу жөнінде ұсыныс ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін оның өмірі мен қызметін зерттеушілер халық шаруашылығы саласындағы орасан зор еңбегін толық ... ... ... ... ... оның осы ... ... араға қаншама уақыт өткеніне қарамастан, бүгінгі күннің тірлігіне де арнап, әрі қарай дамытып ... ... ... дейді Сәуле Рысқұлова.Тұрардың елі мен жеріне, ұлты мен халқына, қала ... ... ... ... ... ... жақсылығы жұртшылыққа аян. Рысқұлов феномені жөнінде біршама айтылып та, жазылып та келеді. Тұрарды өткен ғасырдың 20-30 жылдарында дүние жүзінің әлем ... ... алып ... ... танып-білген, ерекше қадірлеп-құрметтеген. Шығыс халықтарының, оның ішінде түркі ... аса ірі ... ... қажырлы перзенті, адал ниетті адамзаттың парасат шыңындағы шынайы қайраткері ретінде бағалай білген. Түлкібас төрінде, Ақсу-Жабағылы ... ... жүз ... ... сол ... ... ... академиясының президенті, көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Кенжеғали Сағадиев: "Тұрар Рысқұлов ... ... ... ... ... әлі жеткізе алмай жүрміз. Үндістан үшін Джавахарлал Неру, Түркия үшін Ататүрік, Қытай үшін Сунятсен қандай алып тұлғалар болса, біз үшін ...  -  тап ... ... Оның ... ... ... үшін ... еңбегі де, қалдырған мұрасы да, ой-сана деңгейі де, келешекті кемел ... да ... ... алыптардан титтей де кем емес", деді. Өкінішке ... ... ... ... ... жоқ қой, жоқ. Обалы нешік, қазақ тарихшылары мен публицистері кейінгі жиырмашақты ... ... ... ... ... ... ізденістерімен көрінді. Әлі де жеткіліксіз дегенімізбен, ілгерілеушілік жоқ емес. Осы ... өзі де ... ... ... ... ... тарихшы ғалым, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Кеңес Нұрпейісов тұрартанушы Виктор Устиновтың, Мәмбет Қойгелдінің, Талас Омарбековтің, Ордалы Қоңыратбаевтың, Мұхтар Қазыбектің, Ғаппар ... ізгі ... атап ... ... ... Мәмбет Қойгелдінің тынымсыздығы нәтижесінде Тұрар турасындағы талай деректер айқындалып, жұмбақ жатқан ... ... ... ... ... Ол ... жан-жақты талдап жазғанындай-ақ, Тұрар Рысқұловтың өмірбаянында оның тікелей ұйымдастыруымен және ... 1926 жылы ... ... ұлт ... ... ... жөні ... жосығы ерек. Оған РСФСР құрамындағы автономиялық құрылымдардың басшы қайраткерлері, БОАК және КСРО ОАК ... ... ... ... ... сондай-ақ онда талқыланған мәселелердің маңызы жағынан бұл ... ... ... шын ... ұлт мәселесіне арналған бүкілодақтық бесінші кеңестің міндетін атқарған еді. Одан бұрынғы ұлттар мәселесіне арналған ... ... 1923 ... 9-12 ... ... ... "Өте құпия" деп мөр басылған төртінші кеңестің материалдарын жетпіс жыл өткен соң, 1992 жылы жеке ... етіп ... ... ... ... ... ... немесе "Рысқұлов кеңесі" атанған 1926 жылғы кеңестің материалдары да "құпия" деген белгімен Мәскеу ... ... деп ... ... ... 1994 ... Ғалым бұдан әрі жаңа империялық принциптердің үстемдік алуына жанұшыра, батыл қарсы шыққан З.Валидов, М.Сұлтанғалиевтердің қызметтен аласталып, абақтыға жабылғанын, ... ... ... ... ... Рысқұловтың орталықтың озбырлығына наразылық рухын титтей де бәсеңдетпей, қайта өзгеше өрістете түскенін дәйектейді. "Ал ... ... ... ... ... күн өткен сайын көбейе түскен. Сөйтіп, большевиктердің ... ... ... ... ... ... беру ... уәдесі қол жетпес мұнарға айнала бастайды. Бұл жағдай РСФСР құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... наразылықтың өсе түсуіне негіз болды. Т.Рысқұлов өткізген кеңес сол наразылықтың жиынтық ... ... ... ... ... орталық биліктің ұлт аймақтарымен қатынасын қатал сынға алған жолдар ... еді", деп ... ... ... ... кім? Т.Рысқұлов па, жоқ әлде тоталитарлық жүйе ме?" деген мақаласында. Ал енді солкеңестегі Тұрар Рысқұловтың қорытынды сөзіне қараңызшы: ... ... ... ... ... ... қорғап әбден қалыптасып қалған. Енді оны сол қалыптасып қалған бағыттан басқа жаққа бұру жеңілге түспес. Аппарат ұлттық аймақтардағы ерекшеліктерді есепке ... ... ... ... оның жетекшілері қандай ұлттардың қайда тұратынын да білмейді. Онда жұмыс істейтін шенеуніктер ұлтшылдық пиғылмен уланған, ұлыдержавалық шовинизм тура осы ... ... ... отыр. Қазіргі экономикалық саясатта елді индустрияландыру мәселесі  -  ең негізгі мәселе. Міне, осы мәселеде де ұлттық ... ... ... ... ... ... отырған жоқ". Тарихшы түйіндегендей-ақ, Иосиф Сталин өзінің басты бағытын өткір сынға алған мұндай кеңеспен келісе алмас. Сондықтан көсем ... ... ... күрес ашты да жіберді. РСФСР-дың барлық автономиялық құрылымдарында "Рысқұлов кеңесінің" бағытын айыптаған жиналыстар өте бастады. Әрине, Қазақстанның астанасы Қызылордада қызу ... ... 1926 ... 18 ... өткен осындай жиында негізгі баяндаманы Ф.Голощекин жасайды. Қорытындысы да, қаулысы да белгілі. Кейін, он екі ... соң, ... ... ... ... қатысқан қайраткерлердің бәрі қамалды. Айуандықпен азапталды. Атылды. "Тоталитарлық жүйе Т.Рысқұлов пен оның пікірлес серіктерін кешірген жоқ... Тұрар мен оның ... тура жол ... еді. Бұл  -  ... ... ... ... Мәмбет Қойгелді. 1999 жылы Алматыдағы "Санат" баспасынан Мұхтар Қазыбек пен ... ... ... ... атты ... ... Бұл жинақтың да елді елең еткізгені мәлім. Авторлар онда Ресей Федерациясы мұрағатынан Мәмбет Қойгелді алғаш тауып ... ... Жеке ... ... ... талдап, саралайды. Құпия кеңестердің әрқайсысының өзгешеліктері, төртінші кеңестің неліктен құпия өткізілгені, Тұрарға төнген қауіптің ... ... ... пен ... ... ... Тұрар Рысқұловтың тікелей өзі ұйымдастырған төтенше кеңес және онда ... ... ... ... өткізген Жеке кеңесті жоққа шығаруға тырысқан Голощекиннің қорқау-қарау әрекеттері, қазақтарды, әсіресе, ұлттық ... ... ... ... ... өз ... өздерін құртқызуды басты бағыт етіп ұстанғаны, Рысқұловқа қарсы қанқұйлы күресі  -  ... ... ... хаттамалар мен өзге де құжаттар арқылы дәлелденеді. Аталмыш кітаптың жартысынан сәл ғана астамы пайымды, байыпты талдауларға арналса, қалған бөлігінде ... ... ... ... Төралқасы жанындағы Ұлттар бөлімі және РСФСР Халық комиссарлары кеңесі Төрағасының орынбасары Рысқұлов жолдастың инициативасы бойынша шақырылған ұлт ... БОАК пен КСР ... ... ... ... ... және ... шет аймақтардың басқа да өкілдерінің Жеке кеңесінің стенограммасы" толық түрде берілген. Парасатты жандардың, адал ниетті, пейілі түзу ... ... ... ... түйсінуіне арналған, оның ілімдерін, мұраттары мен мұраларын игеруіне көмектесетін кітаптар онша көп болмаса-дағы, біраз-біраз баршылық ... ... ... ... ғой. Солардың ішінде ізденімпаз ғалым, талантты тарихшы, тұрартанушы Ордалы Қоңыратбаевтың "Тұрар Рысқұлов. Қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі. Түркістан кезеңі" атты ... ... ... ... ... ... ... танымдық мазмұны, құжаттық құндылықтары жағынан айрықшаланады. Ордалының орны ... осы ... ... тек 1920 ... ... ... ғана ... тындырған тірліктерге назар аударыңызшы. 1920 жылғы 4 мамырда Өлкелік партия комитетінің кеңейтілген мәжілісінде ... ... ... ... ... туралы" өзі даярлаған тезистерді жариялап, баяндама жасады. Ұзаққа созылған пікірталастан соң, мәжіліс ... "бұл ... ашық ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін оған "өте құпия" деген белгі қойып қабылдау керек" ... ... ... ... ... Лениннің алдында шешіп келу мақсатымен Түркістан республикасының өкілетті делегациясы тағайындалды. Түрікаткомның 5 мамырдағы ... ... ... ... ... ... осы делегацияға есеп беріп, тіркеуден өтетіні туралы бұйрық шығарылды. Т.Рысқұлов бастаған делегация келіссөздер жүргізу үшін ... ... ... ... оның бар ... қаралауға арналған арыздар, хаттар астанаға қарай ағылды. П.Н.Лепешинский дегеннің хатында жағдайдың мейлінше шиеленіскені, Рысқұловтың әрекеттері, Түріккомиссия жұмысының қиындағаны айтыла ... ... ... ... ... ... екі ауыз сөз. ... ішіндегі саяси көсемдердің арасынан ең ақылдысы, болашағынан мол үміт күттіретіні және өте өсіп келе жатқаны  -  ... деп ... ... ... ... ... мен ұлтшылдардың ықпалындағы адам ретінде сипаттайды. 1920 жылғы 17 ... ... ... ... ... ... ... барған Т.Рысқұлов РК(б)П Орталық комитетінің хатшысы Н.Н.Крестинскийге өздерінің келгенін хабарлайды. Түріккомиссия мүшелерін қатыстыра ... ... ... ... және ұсынылған мәселелерді шешу үшін РК(б)П Орталық комитетінің мәжілісін ... ... ... ... ... 1920 жылғы 25 мамырда Т.Рысқұлов РК(б)П Орталық комитеті мен ... ... ... ... ... ... ... тапсырады. "Баяндамамен В.И.Ленин тікелей танысып шыққан, түпнұсқада қарындашпен салған белгілері бар", дейді О.Қоңыратбаев. Тарихшы тоғыз беттен тұратын ... ... ... он ... ... мазмұнына талдау жасай отырып, мәтіндерін де толық келтірген. Рысқұловтың бүкіл болмыс-бітімі, мақсат-мұраты, түркішілдігі, ұлтжандылығы, көрегендігі, ...  -  ... ... батыл баяндамасынан білініп тұр. "Т.Рысқұлов Түркістан республикасының шынайы саяси-мемлекеттік егемендігі ... ... ... ... ... ... ... "ұлттық мемлекеттігіне" айналдыру мақсатын қойып, осы бағытта социалистік революция жариялаған "ұлттардың өзін-өзі билеу құқығын" өмірге ... ... ... үшін ... ... жүргізді. Республика егемендігі  -  саяси, экономикалық, дипломатиялық, әскери және ... ... ... ... болуы тиіс дербестік құқықтарын қамтитын", дейді Ордалы мырза. "Тұрар Рысқұловтың ... ... құру ... дұрыстығын кеңестік Қазақстанның және кеңестік түркілердің кейінгі тағдыр-тарихы дәлелдеп берді. "Түркі тілдес түгел бол!" Бұл  -  ... ... ... ... тектес халқымыздың ұлы перзенті Тұрар Рысқұловтың ұраны, ұстанған бағыты. Мұраты, мияты. Сонымен бірге ... ... ... ... ұлы ... деп жазады танымал тарихшы Талас Омарбеков. "Тұрар Рысқұлов ғұмыр бойы империялық идеологиямен, империялық әлімжеттілікпен, империялық ... ... ... Арыстанша арпалысты. Аз ғұмырының айқасқа шықпаған күні, тартысқа түспеген сәті жоқ десек те болғандай", дейді әдебиет сыншысы, мәдениеттанушы, публицист ... ... Сол ... бір ... өзінің Ташкент мұрағатшысы Миразиз Мирсабировпен сөйлескенін жазады. "Білгенде қандай!  -  деген-ді Мирсабиров.  -  ... ... ... ... Рысқұловтарыңыз жақсы білген. Тур ЦИК-ті басқарып тұрған кезінде Ресейдің отаршылдығын әшкере қылатын еңбектерді жариялаумен ден қоя айналысқан. Сол ... ... ... да ... ... Бұлардың ішіндегі ең құндысы, ең зоры  -  Григорий Сафаровтың Ташкенде 1922 жылы жарияланған "Түркістанның отарлануы" атты деректі ... ... ... ашып ... бұл еңбекті Г.Сафаровқа Рысқұлов жаздыртқан. Отаршылдық туралы ... гөрі орыс ... ... жөн ... ... сөзі ... боларын білген. Кітапқа енген деректердің басым көпшілігін авторға Тұрар Рысқұлов ... ... сыны ... ... ... ... ... Рысқұлов пен Смағұл Садуақасов бастаған ұлттық элитаның, Еуропада ... ... ... ... пікірімен бір жерден шығып жатты", дейді. Мұстафа Шоқай мен Тұрар Рысқұловтың мәңгілік ... бір ... ... екеуінің екі түрлі жағдайда жүріп, ұлт қамы, түркі тағдыры жолындағы мақсаттары бір болғанын талай жыл Түркияда білім алған тарихшы, ... ... ... ... ... ... ... ғана "Дарын" мемлекеттік сыйлығына ие болған Дархан Қыдырәли да өз ... ... ... ... ... ... Қазақтың біртуар перзенті Нәзір Төреқұловты зерттеп жүрген зерделі ақын Сәрсенбек Сахабат та Тұрар мен Нәзір ой-пікірлерінің құнарлары қалайша қабысып, тілектерінің ... ... ... жүр. ... ... Серікбаев сынды азаматқа баяғы Виктор Устиновтың өзі алғыс айтқан. Жүздеген журналистердің ұстазы, талапшыл тәлімгері Темірбек Қожакеев, тағы басқалар қалам тербеген. ... ... атты ... да ... бар. 1925 жылы ... барғанымда Тұрар Рысқұловтың жақсылығын көп көрдім. Алғашқы жазған хабарларымды, болмашы өлең, фельетонымды осы кісі ... ... ... ... ... мені ... ... еді. Прототипіме ат іздегенде осы есім ойға түсті", дейді тазалығынан танбаған сырбаз ... ... ... ... ... да, ... әлем  -  көркем әдебиетке тән келбеті жағынан да таныта білген, осы ... ... ... әрине, қазақтың қайраткер қаламгері, халқымыздың сүйікті жазушысы Шерхан Мұртаза екендігі аян. Шерағаңның "Қызыл жебе" роман-эпопеясының бірінші ... ... 1978 ... ... кітабы "Тұрар" 1980 жылы, үшінші кітабы "Жұлдыз көпір" 1984 жылы, төртінші кітабы "Қыл ... 1991 ... ... ... "Тамұқ" 1994 жылы жарық көрді. Сыншы Сайлаубек Жұмабек өзінің "Жұлдызы нұрлы суреткер" атты монографиясында: "Қызыл ... сөз жоқ, ... ... ... ... осы ... ... бітім-болмысымен мейлінше жарқырап көрінген демеске шараңыз жоқ. Қазақ халқының ұлы перзенті Тұрар Рысқұловтың теңдессіз трагедияға толы өмір жолы әрқашан халық ... ... ... ... ... жуық ... ішінде қазақ халқының басынан кешкен зобалаңдары, аштық қырғыны, репрессия зардаптары талай-талай романдарға, роман-эпопеяларға жетіп-артылатыны белгілі... Сонымен, қырық жылға жуық ... ... ... дүниеге "Қызыл жебе" роман-эпопеясы келді", дейді. Кемеңгер суреткеріміз Мұхтар Әуезовтің "Қараш-Қараш оқиғасындағы" әуез-әуенді қайталамай, Рысқұлдың әуелгі қасіретін өзінше өрнектеген ... ... ... Мұртаза алғашқы екі кітапта әкелі-балалы қос мұңлықтың тағдырына оқырманды ортақтастыра тартып, ... ... ... ... ... "Жұлдыз көпірде" автор тереңдігі мен Тұрар тереңдігі үйлесе, ұнаса, жараса кіріккен. Түрік республикасын құру ... да ... ... "Қыл ... ... мәселесіне байланысты мұраттары жан-жақты ашыла түседі. "Дегенмен, "Қыл көпір" романында ең басты назар ... ... ... ... екі хатының әлеуметтік тарихына аударылады", дейді сыншы С.Жұмабек. Бесінші кітап ... ... ой ... ... ... ... ... "Тұтқын", "Тергеу", "Ескендір", "Өмірзая", "Әзиза", "Тұрар", тағы да ... тағы да ... "1937 ... ... мен 1938 жылдың ақпаны аралығында озбырлықтың, өктемдіктің қанды шеңгеліне түскен ... ... ұлы ... біртуар тарихи тұлғасы, аса көрнекті мемлекет қайраткері Тұрар ... яғни ... ... ... ... ... ... ғажайып өр, ғажайып адал, ғажайып көреген күрескердің ғаламат тұлғасына шексіз сүйсінеміз! ... ... ... ... ... депті сыншы Сайлаубек. Бәрібір, жоғарыдағы біз атаған, айтқан-жазғандарын аз-аздап қана келтірген, там-тұмдап қана тоқталған ... ... ... суреткерлеріміздің дүниелерін, Тұрар Рысқұловтың өз туындыларын байыптап байқап шыққанның өзінде Тұрартұғыр ... ... ... ... ұғым пайда болады. Тұрартұғыр! Тұрартұғыр. Ол  -  Рысқұлов феноменінің тау тұлғалы тұрпаты. Өткен ғасырдың жиырмасыншы және отызыншы ... ... ... ... ... шыққан Алаштың ардақтылары аз емес-ті. Солардың бірі һәм бірегейі  -  Тұрартұғыр дейтұғын дара ұғым тудыратын Тұрар Рысқұлов. ...  -  ... ... ... ... ... тереңнен ойластыра алған, қазағының қамын қайраткерлікпен қарастыра білген, ұлтын аштықтың алапатынан алып қалған, тоталитарлық тәртіп билігінің биіктерінде ... ... ... аңдуында отырып-ақ Алаш арнасындағы азаматтық парызын адал атқарған ... ... ... ... ... ... ...  -  басшы бола білмектің, басқара білмектің, ел мен жерге, халыққа ... ... ... пен ... ... ...  -  ... баянды етпек бағыттағы таланттар мен дарындардың бағдар етер биік мұнарасы. Тұрартұғырыңызды ешкіміңіз де ... ... ... Тұрартұғыр төмендемейді. Тарих өз бағасын әлдеқашан беріп қойған.
Әрине, түрлі-түрлі тосқауылдар шыға берер. Пікірталастар бола берер. Бірқатар себептерін жаңа айттық қой. Тау ... ... ... да оңай ... ... Солардың ішінде Рысқұловқа өте-мөте ауыр болды. Оның қайшылықтары мен қателіктері кездеспеуі беймүмкінтұғын. Тоталитарлық билікте жүрген соң кейде айтқысы келмегенін айтуға, ... ... ... мәжбүрленді. Бірен-саран реттерде сөйтіп, сайып келгенде, бәрібір, Алаш арнасынан табылды. ... ... ... ... ... ... ... еді. Аждаһа-апаттың аузына түсіп кетпеу үшін. Орағытып өтіп, қазақтайын ұлтына, түркідейін жұртына, айналып келгенде, адал ниетті адамзатқа ... ... ... Ондай кешірімді Ахмет Байтұрсынұлынан бастап, Мұхтар Әуезовке дейінгі талай тарландарымыз, Алаштың айтулы ардақтылары сұраған. Түпкі мақсат үшін;түбегейлі тірлік үшін;т ... ... ... ... ... әу баста асылдың тұяғындай, алтынның сынығындай Сәуле Тұрарқызынан бастағанымызда гәп бар. Жақында республикалық ... сол ... ... Рыскулова" деген мақаласы шыққан. Алматыдағы Рысқұлов даңғылынан сыр шертіп бастаған Сәуле әпкеміздің негізгі айтпағын, көңіл-күйіндегі ... ... ... Тұрарқызы өкпе-ренішін жасырмайды. Алайда, қаншама қанқұйлы, қанқасап заманның зарарын тартып, азабын арқаласа да ақ адал пейілінен айнымаған, парасаттылығынан ... ... ... ... ғой, ішкі мәдениеті, этика-эстетикасы таңғажайып биік, қазақтың діліне берік бекзат қызы бірқатар елеулі ескертпелер жасапты. Рысқұловтың өмірі мен ... ... өз ... және ... мүшелеріне байланысты баспасөзде орын алып жүрген ағаттықтар мен көпе-көрнеу бұрмалаушылықтарды атап-атап көрсетіпті. Интернеттегі бірер бұра тартушылықтарға тоқтала келіп, онда әлі ... ... ... 1943 ... 19 сәуірде "жүрек талмасынан" қайтыс болды делініп тұрғанына таңырқайды. Шын мәнінде ондай мәлімет әдейі, тау тұрпатты тұлғаны төмендетпек үшін, қитұрқылықпен ... ... ... 1938 ... 10 ... атылғаны әлдеқашан дәлелденген. "Интернеттегі мәліметтерді түзету керек!" ... ... ... ... ... "Мой ... ... не заменить" атты кітаптың авторы да Т.Рысқұловтың ... мен ... ... бұрмалауға жол бергеніне, "Аргументы и факты-Казахстан" басылымындағы С.Оспанова айтты деген ағаттықтарға, тағы басқа да дәлсіздіктер мен дәйексіздіктерге реніш білдіріп, шынтуайтында ... ... ... ... әпкелерінің қалай тұтқындалғанын, тағдырлары қалай болғанын, әкесі мен шешесінің қайтіп, қандай жағдайда қосылғанын, ... ... ... ... ... халық шаруашылығы салаларын дамытудағы зор еңбегін, қайраткерлік қасиеттерін нақ-нақ баян ... ... де ... ол үшін ... ... қазір жол ашылған құжаттарды қарап, оқып-тоқуды, қателіктерді тездете түзетуді ұсынады."Бозбала Тұрар жетімдіктің зардабын сезініп, өзгеше өткірлік, батылдық қасиеттерін ертерек ... ... ... ол ... ... екі ... ... деп жазыпты. Ренжімеңіз, Сәуле Тұрарқызы, сіз қайта-қайта жазды екен деп, әлсін-әлсін айтты екен деп, тездете ... ... ... ... ... есіл ердің Түркістан республикасын 28 жасында емес, 26 жасында басқарғанын, 44 жасында емес, 42 жасында ... ... ... ... ... баршылық.
...1938 жылғы 8 ақпанда құрамында - төрағалық етуші армиялық әскери заңгер ... ... - ... әскери заңгер Зарянов, бірінші дәрежелі әскери заңгер Кандыбин және хаттама жүргізуші Костюшко бар - КСРО ... ... ... ... ату ... кеседі. "Құпия" деген белгі соғылған анықтамада: "Рысқұлов Тұрар Рысқұлұлын ату туралы үкім Мәскеуде 1938 ... 10 ... ... ... ... ... акті КСРО НКВД-сі Айрықша архивінің бірінші арнаулы бөлімінде сақтаулы. ... ... ... ... деп ... ... ... НКВД бірінші арнаулы бөлімі 12-бөлімінің бастығы, мемқауіпсіздік лейтенанты Шевелев шиырып тұрып қол ... ... боп ... ... отыз ... ... ... атылғй, босатып жіберуге мәжбүр болды. Басқосуға жиналған ғалымдар мен саясаткерлер, қаржыгерлер "Қазақстан: бәсекелестік және жаңғыру" деген тақырыпта басталған конференция жұмысына ... ... ... ... және ... басымдықтары, жаһандану мен реформалар: саясат, құқық және қоғам, Қазақстанның инвестициялық мүмкіндіктері, сондай-ақ экономикалық білімнің жаңартылуы деген секциялар бойынша өз ... ... ... Кезінде Т.Рысқұлов кеңестік Қазақстанның 15 жылдығы құрметіне бас қосқан қазақ жастарының жиынында ... - ... ... ... техниктер, агрономдар мен педагогтар - Қазақстанның бұдан әрі ... ... ... ... ... деген болатын. Бұл сөздер өзінің мәні мен маңызын әлі де ... жоқ. ... ойлы ... республика жұртшылығын халық тұтынатын тауарлармен қамтамасыз ету үшін өңдеуші салаларды дамытуға зор көңіл бөліп, ел экономикасын ... ... ... ... да ... Қайраткердің экономикалық мұрасын әлі де терең зерттей түсу қажеттігі жас ұрпаққа аманат. Т.Рысқұловтың экономикалық пайымы терең ... ... ... ... алға ... Оның ХХ ғасырдың басында Монғолия елінің ұлттық ақшасын белгілеу жөніндегі қызметінің өзі бір төбе. Рысқұлов ... ... ... өз ... ... тұстары көп. Себебі, қазіргі заман интеграциялық байланыстардың мағынасын бұрынғыдан да ... ... ... ... ... қол ... банк ... ұтымды ұйымдастыру жөнінде осы конференцияға қатысушылар өздерінің бағалы ... ... ... ... ... білдірді. Кезінде Румыния елі де дағдарысты кезеңдерді бастан өткерген. Қазір экономикалық бағыт-бағдары даму жолын көздейтін біздің еліміз тікелей инвестиция тартуда ... қол ... ... өндірісін ұлғайту үстінде. Қазақстан да нарық жағдайында бірқатар қиындықтарды артқа тастады. Сіздердің елдеріңіздің дүние ... ... ... 50 ... қатарына қосылу жөніндегі стратегиялық мақсатты алға қоюы - ... ... ... ... ... университетінде басталған ғалымдардың ой жиынтығы қоғамға қызмет ететініне сенемін", ... ... ... ... ... ең ... мәселелерін талқылап, Қазақстанның ең маңызды экономикалық проблемалары мен әлемнің басқа да елдерінің экономикалық құрылымдарына ... ... және ... ой қорытуға пайдасы мол конференция әрдайым өміршең болады, деді. Болашағы бар ел өзінің өткен тарихының ... ... асыл мұра ... оқытады. Тұрар Рысқұлов сияқты терең білімдар саясаткер әрі публицист-экономистің, бір ұлтқа ғана емес, бүкіл түркі ... ... ... ... ... өзекті мәселелерді туындатып, бүгінгімен сабақтастыра қарау кездейсоқтық ... ... ... - ... Азия мен ... көрнекті мемлекет қайраткері: экономист, тарихшы, публицист" деген тақырыпта келелі сөз қозғап, тарихи тұлғаның сан ... ... ... ... ҚР Ұлттық Ғылым академиясының академигі Яхия Әубәкіров "Экономикалық теория - экономикалық білімнің өзегі" ... ... ... жасап, көп ойларды алға тартты. Біз экономика теориясы жөніндегі ... ... ... ... ... Өкінішке қарай, соңғы жылдары бұл пән кейбір жоғары оқу орындарында ... ... ... ... ... ... енді біз ... экономикалық байланыстары жөнінде терең білім алған мамандарға зәру болуымыз мүмкін. Қалай айтсаңыз да, ғылым теориясыз болмайды. Бұл ... орыс ... ... да бірнеше мәрте талқыланды. Жаһандық әлеуметтік-экономикалық тақырып өткір күйінде сезілуде, ендеше біз осы саланың мамандарын даярлауға ... мән ... ... ... ... "Бірінші Рысқұлов оқулары" Алматы қаласында әлемге аты әйгілі болған ғалымдардың басын біріктіріп отыр. Олар ең ... ... ... ... даму ... ... ... бір төбе, сонымен бірге Тұрар Рысқұлов сияқты ... ... ... тарайтын асыл мұраларының өшпес ізін жарқырата көрсететіні сөзсіз. Форумға қатысушылар Т.Рысқұлов ... ... ... ... еңбектерімен және жоғары оқу орындарының бүгінгі тыныс-тіршілігімен танысып т Қазақстандағы экономикалық білімнің ту ұстаушысы, күні кеше ... ... ... дейтін атпен белгілі болған Қазақ экономикалық университетінің алдында халқымыздың біртуар ұлы ... ... ... тұр. Оның ... ... ... ... да кеудемізді ерекше бір мақтаныш кернеп, осынау ұлы адамның шапағатына бөленгендей мерейленетініміз бар. Енді ше, Тұрар аңсаған еркін дүниеде өмір ... ... ... ... міндеттерді жүзеге асыру жолында Тұрардың өз атындағы ... ... ... еңбек етіп, еліміздің ертеңгі үміті мен сенімін - жас өркен кадрларын ... ... ... мерейленбессің, қалай марқаймассың. Сондай сәтте мына тас тұғырдағы әз ағамыз ... тұра ... дәл ... ... ... 70 жыл бұрын Кеңестік Қазақстанның 15 жылдығы құрметіне бас ... ... ... ... - ... ... ... жалындап: "Сендер - болашақ экономистер, инженерлер, техниктер, агрономдар мен ... - ... ... әрі қарай дамуына тиянақ болатын кадрларсыңдар... Қазақстанға арнап ... ... ... мән берілуі керек", - деп тұрғандай ... ... ... жас ... тәрбиесі, кешегі бұратана халықтардың жастарын оқу-білімге тартып, көкірек көзін ашу, жаңа өмірдің жарқын істеріне араластыру, өндіріспен біте қайнастыру ... ... ... ... ... қастерлі, жанына жақын борышы болғаны сөзсіз. Бірақ тек жалғыз сол ғана ма екен?..Біз оны ... ... ... бірі деп ... жиырмасыншы ғасырдың басындағы ұлы дүрбелеңде, ел басына күн туған шақта, Махамбетше айтқанда, атына - тұрман, жұртына - ... ... деп ... жаны шарқ ... көш ... ... ... танимыз. Соған қалтқысыз сеніп, ұйығанбыз. Ал енді соның сыры неде, мән-мағынасы қандай - ол ... онша ... ... ... бар. Тіпті, оның аса көрнекті мемлекет қайраткері, елдің саяси басшыларының бірі болғанын білеміз де, дәл сондай дәрежедегі шаруашылық басшысы, ұтқыр ... ... ... жалынды жаршы-насихатшы ретіндегі баға жеткісіз қызметінен көбіміз бейхабармыз. Шындап келгенде, сол тұстағы, одан әріректегі қоғам өмірінде болған әрі ... ... ... оқиғалардың бір де біреуі оның сергек көңілін селт еткізбей өткен емес, оның ұшқыр ойының, парасат-пайымының безбеніне ... ... ... бағасын алмай қалған емес. Жақында, ғасырдың елең-алаңында болған айтулы оқиғалардың бірі - бұратана халықтардың патшалық Ресейге қарсы 1916 ... ... 90 жыл ... Көтерілістің себеп-салдары, қозғаушы күші, одан кейінгі тарихи дамуға тигізген ықпал-әсері жайындағы ғылыми топшылауларда кенделік жоқ, ол әлі де айтыла ... ... Ал ... ... ең алғашқы байыпты байламын, сындарлы ғылыми тұжырымын Тұрар Рысқұлов айтқанын екінің бірі біле бермеуі де мүмкін. ... ... ... тыл ... ... алу көтерілістің сылтауы болғаны сөзсіз, ал бірақ оның ... ... ... ... ... отарлау саясатында жатқанын алғаш ашып айтқандардың бірі Т.Рысқұлов еді. "Көтерілістің негізгі себептері, - деп ... ол, - ... ... мен ... ... ... қанауының салдарынан қалыптасқан экономикалық және саяси сипаттағы терең қайшылықтардың нақ өзі болды".
Т.Рысқұловтың бүкіл өмірі мен ... ... ... ... және ... өміріндегі терең өзгерістерді жүзеге асырудың күрделі де күрмеулі жағдайында өтті. Түркістан Халкомкеңесінің төрағасы бола жүріп, ол ... ... ірі ... пен ауыл ... ... ... қамтамасыз етуге айрықша көңіл бөліп, сол жолда өзі де ... ... ... ... ... ... ... халықтың жаңа экономикалық саясатты іске асыруға және тауар-ақша қатынастарын дамытуға белсене ... ... ... ... Ал бұл үшін ... қатаң реттеуден бас тартып, өндірісшілерге экономикалық еркіндік беру керек деп пайымдады ол. Сондай-ақ оның өндіріс құрал-жабдықтарын шикізат көздеріне ... ауыл ... ... ... тіркеу мақсатында экономикалық аудандастыру шараларын жүргізу туралы ойлары, түптеп келгенде, ұлт мәселесін жаңа экономикалық саясатпен ... ... ... ... ... еді. ... аса ... әрі жауапты кезеңінде дәл осындай елім деген ерлердің арқасында ... ... ... ... ... көмір өнеркәсібі, түсті металлургия сияқты салалар өркен жая бастады. Т.Рысқұлов ірі ... қа ... ... ... мәрте айта жүріп, елді индустрияландыру кезеңінде алып кәсіпорындардың бой көтеруіне байланысты ... ... ... ... Оның ... мен ... түрде қолдау көрсетуінің нәтижесінде Қарағанды көмір бассейнін, Қоңырат мұнай кен орнын игеру басталды, Балқаш мыс ... ... ... ... ... ... темір жолының - атақты Түрксібтің құрылысы қолға алынды. 1926 жылғы қарашада КСРО ... ... ... ... ... ... сөзінде Түрксіб құрылысының экономикалық қисындылығы мен тиімділігін, ... ... ... ... Азияның экономикасын дамытуға оның қаншалықты маңызы ... ... ... ... нақ осы ... болатын. Түрксіб елдің өндіргіш күштерін дамытудың зор мүмкіндіктерін ашып ... ... ... ... ... индустрияландырудың бастамасы болды. Сондықтан БОАК мен РКФСР ХКК-ның 1930 жылғы 1 мамырдағы "Түркістан-Сібір (Түрксіб) темір жолын ашу ... ... ... ... жанындағы РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесі Төрағасының орынбасары Т.Рысқұлов жолдас басқарған Түрксібке жәрдемдесу комитеті атқарған елеулі жұмысты" атап көрсетуі ... ... ... ... ... ... ... көзқарасы да аса мәнді әрі маңызды. Базбіреулер айтып жүргендей, Т.Рысқұлов партияның ауыл ... ... ... бағытына қарсы шықты деу жаңсақтық болар еді. Ол ауылды көркейту қажеттігін бір ... ... ... бұл ... ұлттық ерекшеліктерді ескеріп, қажетті алғышарттарды әзірлеу
арқылы өзіндік табиғи жолмен жүзеге асуы керек деп пайымдады. Патшалық Ресейдіңотаршылдық саясаты көшпелі елдің ... ... ... басым бөлігін тартып алып,оның өзін шөл және шөлейт түкпірлерге айдап ... ... ... ... ... ... жылдарында жерге орналастыру саясатын жүргізу әрекеті жасалды, оның мақсаты - байлардың есебінен, сондай-ақ орыс кулактарының жерлерінен кедейлерге жер ... ... ... ... ... бұру еді. "Қазақ интеллигенциясына" дейтін мақаласында қазақтың көзі ашық ... өз ... ... ... ... деп ... ... жауап бере келіп, өмір жолына жаңа шыққан жас талап Тұрар былай деп жазды: "Егер сол ескі режим ... ... ... ... ... ... басып алған байдың жерін тартып алып кедейге берген болса және оны құрал-жабдықпен қамтамасыз ... онда біз ... ... ... ... ... ... Халқының басым бөлігі көшпелі және жартылай көшпелі тұрмыс кешкен елді республиканың партия басшылығы қысқа мерзімде ұжымдастырып, отырықшылыққа көшірмекші ... ... ... бұл 3 ... ... ... тиіс еді. ... өкімет органдарының осындай солақайлығын алдын ала сезген Т.Рысқұлов 1930 жылы республикалық "Советская степь" газетіне "Көшпелі және жартылай ... ... мал ... мән ... ... мақала жазды. Ол табиғи жайылымдарды пайдаланатын және өнеркәсіп үшін ірі ... көзі ... ... мал ... саласын сақтап қалу қажеттілігін алға тартты. Бұл үшін халықты Аргентинаның, АҚШ-тың далалық аудандарының тәжірибесін пайдалануға үндеді, мал өсіруді және мал ... ... ... ... ... ... ... көшпелі қазақтардың отырықшылыққа ауысуы ұзаққа созылатын әрі оңайшылықпен жүре қоймайтын үдеріс екенін негізге алған. Көшпелілердің жаппай отырықшылыққа ... әлі ... ... жоқ ... ол ... ... ... басқаша қалыптасты. Елді жаппай отырықшылыққа көшіру, малды ... ... ... ... ... аша тұяқ қалмасын" дейтін зымиян саясатты тықпалау халықты титықтатты. Елде адам ... ... ... Жұрт дүрк ... ... Орта ... ... бет алды...Халқының ардагер азаматы ретінде Т.Рысқұлов көпке әйгілі Сталинге хаттарын жазып, ашыққан жұртқа араша сұрайтыны, өзі де ... ... жар ... ... ... жүріп, қалың елі - қазағына ... ... сол ... Оны баршамыз тарихтан да, ауызекі әңгімелерден де, көркем әдебиеттен де біршама тәуір білеміз. Бұл - айта ... ... ... ... тұла ... ... ... қажыр-қайраты мен ақыл-парасатының жемісі таңдандырмай қоймайды: жаңа өмір құрылысындағы өзі ... ... ... ... ... жағаласа жүріп атқарған сан салалы шаруашылық, ұйымдастырушылық жұмысы тау төбе болса, қуатты ойынан бастау алып ... кең ... ... творчестволық еңбектері - ғылыми және публицистикалық туындылары да сондайлық мол. Оның қаламынан туған ... аса ... мен ... аса ... мәселен: "Қазақстан", "Қырғызстан", "Революция және Түркістанның тұрғылықты халқы", "Түрксіб - Қазақстанның, Орта Азияның, Сібірдің шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... қарсы", "Коммуналдық шаруашылық жаңа кезеңде" дейтін еңбектерде тарихи және экономикалық тақы рыптардың алуан қырлары мол қамтылып, терең ... Күні ... ... ... мәні мен ... арта ... ... кеміген жоқ. Олар әлі талай-талай зерделі зерттеулердің ... ... ... ... ... ... да, жас ... зерттеуші-студент те олардан бойына қуат, ойына нәр алатынына ешбір күмән ... ... Ол ... ... кәсіби кадрларды қалыптастыру міндетін бүгінгі күннің талап-тілектері биігінде жүзеге асыруға күш саламыз. Осы орайда бір ... ... ... ... ... ... болмас. Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына биылғы Жолдауындағы: "Білім беру реформасы -
Қазақстанның бәсеке нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз ... ... ... аса маңыздықұралдардың бірі. Бізге экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін осы заманғы білім беру жүйесі қажет... ... өмір бойы ... алуы үшін ... ... керек", - дейтін тұжырымы мен Т.Рысқұловтың жоғарыда келтірілген, оқудағы қазақ жастарына ... ... ... ... ... ... ... Ол кезде оқу-білім республиканың тарихи кенжеліктен арылып, өзге ... ... ... ... көшіне ілесуі үшін қажет болса, қазіргі білім мен ғылым ... ... ... озық ... ... қосудың, оның абырой-беделін арттырудың ең маңызды факторларының бірі саналады. Бәсеке артықшылықтарының осы ... ... ... дүниеде экономикалық өркендеудің негізгі факторы - адам капиталының сапасы және ... оны ... ... деп ... Ал егер елдегі адам капиталының сапасы білім берудің ұлттық жүйесімен айқындалатын болса, мемлекеттің оны пайдалана білуін экономикалық ... ... ... мен мазмұны айқындайды. Тұтастай алғанда, ел экономикасының ... де, ... ... ... мекемелердегі жұмыстың, яғни адам ресурстарын пайдаланудың пәрменділігі де экономистер мен менеджерлердің біліктілігіне байланысты. Ел ... ... ... осы ... ... ... ... мен оларды іске асырудың шаралары, атап айтқанда - қазақстандық ... ... ... ... ... ... алға тартылуы осыдан. Соған байланысты біздің алдымызда біліми бағдарламалардың ... мен ... ... мен икемділігін қамтамасыз етуге және олардың арасында өзара оңтайлы байланыс орнатуға бағытталған, сондай-ақ оның әр ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз, көп деңгейлі білім беру жүйесін түзу міндеті тұр. Бұл - біздегі білім беру ... ең ... оның ... ... түбегейлі өзгерістер болғалы тұр деген сөз. Бұл үшін біз көп ... ... және ... білім берудің ықпалды әрі икемді жүйесін жасауға, базалық білімнің бакалаврлық бағдарламаларымен ғана ... ... одан ... ... ... ... ... кәсіби қайта даярлау бағдарламаларын белсенді түрде игеруге тиіспіз. Қазір біз дәл осы ... ... ... көңіл бөле бастадық, сол үшін М.В.Ломоносов атындағы ММУ-мен бірлесіп, экономика мен басқару жөніндегі кәсіби қайта даярлау бағдарламасын енгіздік.Мұның сыртында Қазақстанды ... ... ... ... ... инвестициялық әлеуетін пайдалану бойынша талқылаулар, республиканың халықаралық бәсекеге ... ... ету ... ... ... ... ... дамыту мен әлемдік тәжірибесін байыту перспективалары бойынша пікірталас ұйымдастырылады. ... бәрі ... ... ғылыми білімдерді, тәжірибені, идеяларды өзара тиімді және жемісті түрде алмасуға, сондай-ақ ... ... ... ... одан әрі ... ... мүмкіндік беретінін көрсетеді.Ой көп, міндет зор. Соның бәрін ойдағыдай етіп іске асыра алсақ, ел алдында ... ... ... сенімдіміз. Осы жолда халқымыздың ұлы перзенті Тұрар Рысқұловтың әруағы қолдап, желеп-жебей жүрсе екен дейміз.а үлгерді. Олар ... ... ... ... ... ... ... жалшылық пен езгілікте ,құлдық еңбекпен өткізген бірақ намысын аяққа таптатпаған өр мінезді қазақ кедейінің баласы ... ... ... ... мен ... арқасында жиырманың бел ортасында ғана ірі саясаткер ретінде танылуы-дүние жүзі мемлекет қайраткерлері өмірбаян тарихында тым ... ... ... ... жасында Оңтүстік Қазақстандағы ғлт азаттық көтеріліске басшылық жасады;1917-1918 жылдары Әулиеатада белсенді саяси қызметтерімен көріне білді.
25 жасында Түрікаткомның жергілікті ... ... ... ретінде республиканың саяси және мемлекеттік егемендігі жолында табанды күрес жүргізді;26-27 жасында РСФСР Ұлт Істері жөнінде ... ... ... ... ... ... орынбасары дәрежесіне дейін көтерілді.Комиссаритта жүріп бүкіл елдегі жоғарғы оқу орындары жүйесіне басшылық жасады.27-28 ге ... ... ... Түркістан Республикасы Халық Комиссиарлар кеңесінің төрағасы болып сайланды.Ал, Түркістаннан біржолата кетіп 1924 жылы күзде Коминтерннің өкілі етіп Моңғолияға жіберілген ... ол әлі ... да тола ... ... ... алғанда бұл жас - жоғарғы оқу орынын бітіріп, қызметке енді ғана ... ... жас ... жасы.Тұрар Рысқұлов осы жатста ғана саяси күрес пен мемлекеттік басқарудың сан қырлы баспалдағынан өтіп үлгерді.Сонау 20-шы жылдарда ғана оның есімі ... ... ... айтыла бастаған еді.Оның есімі-ұлт мәселесі бойынша жүргізілген ерлік күретің туы болды.Ол қай ... ... ... жүрмесін Рысқұлов - Рысқұлов күйінде қалды.Оның пікірі мен қайраты ешқашан да ... ... ... ... ... ... арман-тілегімен бірге өмір сүріп,күрес жүргізді.Қорыта келсек,ол ұлт жанашыры болды,оның бүкіл саналы өмірі ұлт мүддесі жолындағы жалынды күреспен өтті.Ол кезде ... ... ұлт ... үшін ... оңай емес еді.Сталин оның әр қадамына аңду ұйымдастырды.Т.Рысқұловтың арман-тілегінің орындалғанына бүгінде тарих куә, ол бұл бақытты күнді көре ... да, оның ... ... ... ... ... сандарынан

Ордалы Қоңыратбаев 3-15бет аралығы
Ордалы Қоңыратбаев 350-380 бет аралығы
Тұрар Рысқұлов,М.Әбілтайұлы 70-80 бет ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Драмадағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Тұрар Рысқұлов өмірі12 бет
Тұрартұғыр Рысқұлов Тұрар14 бет
ХХ ғасырдағы Қазақстан мәдениеті11 бет
Т.Рысқұловтың қоғамдық саяси өмірі23 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Банктегі қоғаммен байланыс бөлімі77 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь