Ұлы көлдер

1 Көлдер
2 Ұлы көлдер туралы жалпы түсінік
3 Ұлы көлдердің қазіргі жағдайы
        
        КІРІСПЕ
Ұлы көлдер біздің жер шарымызыдың тағы бір таңғажайыптарының ... ... ... да, бұл ... ... ... ерекше. Бұл су алабы басқа көлдерден өзінің жағалық сызық ... ... су ... ерекшеленетін жеке гидрографиялық қауымдастыққа жатады. Ұлы көлдер Атлант мұхнан 500 км жерде орналасқан. Гудзонов шығанағынан 700 км жер. ... Ұлы ... ... ... өзен бассейнінің жоғарғы және төменгі бөлігінде орналасқан Солтүстік Америка континентінің ең үлкен көл жүйесі. Ұлы көлдер Солтүстік Американың ... ... кеме ... ...
Ұлы көлдер -- Сотүстік Американың шығысындағы ... ... ... ... ірі ... тобы. Жоғарғы көлі, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио көлдері кіреді.
Тұщы су -- ... ... 1 ... ... ... су ... ... 1%-дан кем су. Жер бетіндегі судың көлемі 1400 млн текше шақырым. Оның 2,5 ... яғни 35 ... ... шақырымы ғана ішуге жарамды тұщы су. Егер де адам саны (қазірдің өзінде 7 миллиард) жылдан-жылға өсе ... ... 30-40 ... бір ... су табудың өзі жер шарының кейбір аймақтарында ... ... . Ал ... жүзі ... тұщы су ... 18 ... осы Ұлы ... аймағында шоғырланған. Қазіргі таңда бұл көлдің суын 36 ... жуық адам ... ... (8.5 миллион адам Канада тұрғыны, 27.5 миллион адам Америка тұрғыны). ... ... адам көп ... өндірістік өнеркәсіптің даму қарқыны жоғары. Ал бұл көлдің экологиялық жағдайын төмендетуге үлкен ықпалын тигіздіріп келеді. Қазіргі таңда бұл ... ... ... (ПХБ) мен ... ... ДДТ(дихлордифенилтрихлорэтан) және тағы басқа улы химиялық заттырдың көптеп таралуы байқалуда.
Бұл курстық жұмыста Ұлы көлдерге жалпы сипаттама беріліп, Ұлы ... ... және ... ... сөз ... ... ... оны шешу жолдары ұсынылған.
Мақсаты:
Солтүстік Америка Ұлы көлдерінің экологиялық мәселелерін қарастыру.
Өзектілігі: Ұлы көлдер жер шары тұщы ... 18% ... ал ... ... бұл ... ... ахуалы нашарлап барады, сондықтан бұл көлдер мәселесі өзекті болып табылады.
Міндеттері:
* Ұлы көлдерге ... ... ... Ұлы көлдердің экологиялық мәселелерін қарастыру;
* Экологиялық мәселелердің шешу жолдарын ұсыну.
І КӨЛДЕРГЕ ... ... ... ... - ... өңіріндегі суға толы дербес ойыстар. Ауқымды кеңістікті қамтитын, суы ащы көл түрлері теңіз деп ... жүр ... Арал ... Жер ... ... жалпы ауданы 2,1 млн. км2 (құрлық ауданының ... ... ... ... ... ... 176 мың км3, оның 52%-ы тұщы су, 48%-ы ащы су. ... эндемик түрлер, кейде реликт түрлер тіршілік етеді. Жер шарының ең ірі көлі - Каспий теңізі, ең ... көлі - ...
+ ... ... ... ... қарай: бөгелген, ойысты және аралас болып жіктеледі.
* Бөгелген көл өзен аңғарын тау ... ... ... және т.б. ... ... жағдайда пайда болады. Бөгелген көлге бөгендер мен әуіттер де жатады.
* Ойысты көлдің мореналық, тектоникалық, жанартаулық, эолдық және карстық деп ... ... бар. ... ... көл ... ... бар) және тұйық көл болып ажыратылады.
o Режіміне қарай:
* Ағынды - өзен ағып шығатын көлдер
* Ағынсыз - ... ... ... ағып ... ... көлдердің суы едәуір ащы болады. Ағынды көлдердің суы, негізінен тұщы болады, ал ... ... ... ... ащы ... ... бір көлдің өзінің жеке бөліктерінің суы тұздылығы жөнінен айырмашылық жасауы мүмкін. Мысалы, Балқаш көлінің батыс бөлігіне қарағанда 5 есе көп, ... ... түщы ... ... көбінесе 3-5 г/л-ден аспайды, ал көлдерде бұл көрсеткіш 14-тен 300 г/л дейін жетеді. Тұздылығы өте жоғары көлдер қатарына АҚШ жеріндегі ... ... көл, ... ... Өлі ... ... Тұзды көлдерде ас тұзының, калий тұздарының, сода, йод, бром және т.б. ... ... мол қоры ... ... ... ... мол қоры ... Көлдерде балық шаруашылығы дамыған, ал ірі көлдер көлік қатынасына пайдаланылады.
Тұщы көлдер елді мекендер мен кәсіпорындарды сумен қамтамасыз ... ... ... емдік мақсатта пайдаланады. Көлдер айналасының климатына да қолайлы әсер етеді; климаттың континенттілігін азайтады, ауаның ылғалдылығын арттырады. Адамның ... ... ... су ... шамадан тыс көбеюі, судағы газ құрамының өзгеруі ... ... ... ... ... ... мөлшері азаяды[3]. Курстық жұмыстың тақырыбы Ұлы көлдер болғандықтан одан ары осы көлге жататын көлдерге жекеше сипаттама беріледі.
+ Ұлы көлдерге жалпы ... ... -- ... ... ... ... Лаврентия өзені алабындағы ірі көлдер тобы. Жоғарғы көл, ... ... Эри, ... көлдері кіреді (кесте 1). Ауданы 245,2 мың км², алабының аумағы 768 мың км², суының көлемі 22,7 мың км³. ... ... ... тұщы ... ең көп ... ... Көпшілігінің тереңдігі 200 м-ден астам, тек Эри к-нің тереңдігі 64 м. Көлдер төрттік кезеңнің мұздықтары өңдеген тектоникалық қазаншұңқырда орналасқан. Бойында ... су ... бар ... өзені Эри және Онтарио көлдерін жалғастырады. Желтоқсаннан сәуірге дейін Ұлы көлдердің жағалау ... ... Ірі ... ... ... ... ... Эри, Буффало (АҚШ), Порт-Артур,Форт-Уильям, Торонто (Канада). Ұлы көлдер ауданына тек 5 көл ғана емес, сонымен қатар көптеген кіші ... мен ... оған қоса 35 ... жуық ... ... ... 1 ).
Сурет 1- Ұлы көлдердің географиялық орналасуы
Пайда болуы. Қазіргі таңда оклахома штаты мен Ұлы көлдер орналасқан жерде миллиард жыл ... өте ... ... ... ие жер ... ... ... жылға жуық бұл аймақта лава үрдісі үздіксіз атқылаған. Осы геоморфтық кезең барысында бұл жерде ... ... ... болған, қазіргі таңда бұл территорияМиннесота мен Висконсин штаттары, сонымен қатар Шығыс Канадада орналасқан Лаурент таулары ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырып, одан ары Ұлы көлдер пайда болған.
Ұлы көлдер жүйесі ... ... ... ... ... бес ... жыл бойы ... бұл территорияны жамып, қайта ери бастаған. Мұздықтар солтүстіктен еніп, тауларды түзетіп, одан ары кеңді терең аңғарлар қалыптастырған. Мұздықтар бір ... ... ... ... солтүстікте) қатпарлықтар пайда болған. Мұздықтар еріген жерлерде құм, қиыршақ тастың үлкен ... ... ... ... жазық аңғарлар болған аймақ енді үйiндiлерімен шектелген.
Миллиондаған жыл бұрын Ұлы көлдер Иллинойс штатының аңғары арқылы ... ... ... ... ... Ал ... салмағы жер бетінен қайта бастаған кезде, жер көтеріле бастады, бастапқыда мұздықтар ерте қайтқан аймақта оңтүстік-батыстан басталған. Осы ... ... жер ... ... өзгерткен. Сондықтан көл суы оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бағытын ... күні ... ... жыл өтсе де, Ұлы ... жер ... облысы көтеріліп келе жатыр. Көлдің оңтүстік бөлігі жүзжылдықта тек үш дюймге көтеріледі. Ал солтүстік-шығысы керісінше тез қарқынмен ... ... ... ... ... бір ... көтерілген.
Бүгінгі таңда Ұлы көлдердің қоректену көзі бұл аймақта жер жамылғысына жақын келетін жер асты ... ... Көл түбі -- ... ... ... ... ол ... деңгейін реттеп отырады[4].
Ал енді жоғарыда аталған әрбір көлге жекеше ... ... ... ... ... ... ... Географиялық орналасуы
* Қалай пайда болды
* Ең терең жері
* Ағынды ... ... ... сипаты
Кесте 1 - Ұлы көлдерге жалпы сипаттама
Көл
Эри
Гурон
Мичиган
Онтарио
Жоғарғы
Ауданы
25700 км²
59 600 км²
58000 км²
19500 км²
82400 км²
Көлемі
480 км³
3540 ... ... ... ... ... ... м
176 м
176 м
75 м
186 м
Орташа тереңдігі
19 м
59 м
85 м
86 м
147 м
Максималды тереңдігі
64 м
230 м
* ... ... ... ... ... ... деп ... ол дегенді білдіреді. Генри Уодсворта Лонгфеллоның > бұл атау деп беріледі.
XVII ғасырда француз зерттеушілерімен фр. le lac ... -- ... атау ... ... көл Гуроннан биік орналасқан. Кейін ағылшындар бұл атауды континеттегі ең үлкен көл атауына жүгінген (superior). ... ... ... Көл ... Lake Superior) -- Солтүстік Америкадағы Ұлы көлдер құрамындағы көл. АҚШ пен Канада аумағында орналасқан. Ұлы ... ... ... көлі ... ... ... ал ... жүзі бойынша екінші орынды иеленеді. Одан басқа бұл көлге тағы бір рекорд тиесілі. ... көлі ... жүзі ... тұщы ... арасында бірінші орында. Теңіз деңгейінен 183 м биіктікте жатыр. Ауданы 82,4 мың км2, ... 613 км, енді жері 256 км, ... ... ... қоса ... 207,2 мың км2. Шоңғалды Сент-Мэрис өзені арқылы Гурон көлімен жалғасады.
Пайда болуы. Көл қазаншұнқыры тектоникалық тегінен шығатын ойпатты құрайды. Көптеген жер ... ... ... пайда болуына әкелді. Ал мұздықтар бұл процесті одан ары дамытып, көл түбіндегі қабырғаларды түзетті. ... ... ... 25 - 30 мың жыл ... ... ... ... аудандарын солтүстіктен келген кең мұздықтар басып жатқан. Мұндай мұздықтар тұрақты сипатта ... ... ... ... көл қазаншұнқырларын қалдырып, солтүстік аудандарға қайтса, кейде қайтадан басып жатқан.
Солтүстік Америка континентінің шығыс облыстарынан мұздықтар ... соң, оның ... ... көл, ... ... ... берілген Алгонкин көлі пайда болды. Ежелгі көл өте үлкен ауданды қамтыған. ... ... ... ... Байқал көлінен 10 есе үлкен болған.
Алгонкин жер шарында көп уақыт болмаған. Бірнеше ... ... соң суы ... ... ... ... кеткен. Ал тағы бірнеше мыңжылдықтан соң орынында 5 ... су ... ... ... көлі ең биік ... теңіз деңгейінен 183,6 м орналасқан көл пайда болған.
Ең терең жері 393 м. Көлден Сент-Мэрис өзені ағып ... ... ... құяды, сондықтан көл ағынды болып келеді.
Жағалау сипаттамасы. ... ... ... және биік (400 м-ге ... оңтүстік жағалауы көбінесе жайпақ, құмайт келеді. Жағалауының көптеген бөлігі қатал және адам аяғы баспаған ... ... ... ... ... маңы ғана ... сәуірдің аяғында мұзы ериді. Кеме жүзеді. Көл балыққа бай. Жоғарғы ... ... ... (АҚШ), Пукаскуа (Канада) ұлттық саябақтары орналасқан. Көл - Солтүстік Американың ішкі аудандарын Атлант мұхиты мен ... ... су ... Ірі ... Дулут, Сьюпириор, Ашленд, Маркетт (АҚШ), Тандер-Бей (Канада). Кішкетай өзен арқылы Канада территориясында орналасқан Нипигон көлімен ... ... ... ... ... мен оған ... өзендер арқылы қоректенеді. Ағын Сент-Мэрис арқылы жүреді. Қыста су ... ... Бұл ... ... өте аз түседі, ал өзендер тұрақты көл деңгейіне жететіндей су көлемін әкеле алмайды. Минималды орташа жылдық деңгейі наурыз-сәуір айларына жатады. ... ... ... ... ... ... қарлары ери бастайды. Еріген су өзенді толтырып, көлдің су деңгейін жоғарылатады. Жоғарғы көлінің максималды су деңгейі жауын ... ... жаз ... байқалады. Су деңгейінің тербеліс амплитудасы 1 м аспайды. Кей ... ... одан да асып ... ... келіп құятын өзендер емес, ауа массалары әсер етеді.
Жоғарғы көлі басқа Ұлы көлдер сияқты тау ... ... ... да ... мен ... ... жел көл ... еркін қозғалады. Дәл осы желдер көлдегі толқындардың пайда болуына ... ... жиі ... құбылыс бұл сейши. Көл жамылғысында гигантты толқындар пайда болып, ... ... ...
Жоғарғы көл Ұлы көлдер арасында ең суығы. Жаз айларында суы тек 5 - 12°C ... ... ... ... таралмаған және әртүрлі қолданылады. АҚШ-қа тиесілі жағалаулары батпақты болып келеді.Мұнда табиғи ландшафтары - ормандар сақталған. Тек қана тар ... ... ... ... пен Канада шекарасына дейін ауыл шаруашылығы дамыған. Мұнда шөп, көкөніс егіп, мал бағады.
Канада территориясының жағалау аудандарында ... ... ... ... ең ... ... мен ... қалалары жатады. Дамыған өндірісіне ең бірінші орында машина жасау мен ағаш өңдеу, ал екінші орынға металлургиялық комбинаттары ... ... ... ... алып жатыр. Тандервейден алыс емес жерде темір рудасының орындары шоғырланған. Одан басқа никель орындары мен ... ... ... ... ... табылған.
Басқа Ұлы көлдер сияқы Жоғарғы көлі маңызды транспорттық жол ... ... ... Одан АҚШ пен ... арқылы тасымалдары жүргізіледі. Кеме екі бағытта азық-түлік, өндірістік тауарларды, адамдар мен одан да ... ... ... ... шығыс бағытта темір рудалары мен жем тасымалданады. Ал батыс бағыттағы кемелер тас көмір мен өндірістік ... ... ... ... орналасуы. Гурон (ағылшынша Lake Huron) -- Солтүстік Америка Ұлы көлдерінің бірі, АҚШ пен Канадада орналасқан. Мичиган көлінің ... ... ... ... ... ... ... бойынша Мичиган мен Гурон бір көл жүйесін құрайды, бірақ географиялық көзқарас бойынша жеке көлдер ретінде санайды.
Гурон ... -- 59600 км² ... (Ұлы ... ... ... ... екінші орын алады). Теңіз деңгейінен биіктігі 176м жуық (Мичиган көлімен бірдей), тереңдігі 229м. Мичиган ... мен ... ... ... көлге шығатын жолдары бар. Гуронның негізгі порттары -- Сагино, Бей-Сити, Алпина (АҚШ) мен Сарния (Канада).
Көл атауын ... ... атау ... атты үнді тайпасынан шыққан. Гуронда дүние жүзінде тұщы көлдегі ең ... арал -- ... ... ... ... жоғарыда жазылып кеткендей мұздықтардың миллиондаған жыл бұрынғы еруінен пайда болған.
Ең терең жері 228 метр. Гурон көлі ағынды ... ... ... бұл көлден Сент-Клер өзені ағып шығып, Детройт штаты арқылы өтіп өзен атымен тектес көлге құяды.
Жағалау сипаты. Гуронның жағалау рельефі Ұлы ... ... ... ... ... жағалауын ауыл шаруашылығы бай аймақтардың бірімен шектесетін жартаспен қоршалған, ал оңтүстік бөлігі Эри көлімен бірігіп кету үшін, Уинсор және ... ... ... ... тар жолақ арқылы шектеседі.
Солтүстікке қарай тар және ұзын мойнақпен Брус түбегі көлдің ... ... ... ... ... артта қалып, мұздық жонылған тегiс топырақтары бар Канадалық қалқанға ұласады. Мұндай жағалық сызық сипаты Джорджиан-Бей ... ... ... ... ... ... ... сөзінен пайда болған, Оджибва үнді тайпасынан аударғанда ... ... ... ең ... ж. француз Жан Николе ашқан болатын.
Географиялық орналасуы. Мичиган (ағылшынша Lake ... -- ... ... Ұлы ... ... АҚШ-тағы көл. Бүкіл территориясы АҚШ-та орналасқан Ұлы көлдер арасындағы жалғыз көл. Мичиган - Америка Құрама Штаттарындағы ең ... көл, ... ... ... ... ... мұхитына құяды. Мичиган теңіз деңгейінен 175 м ... доға ... ... бар. Доғаның ең үлкен ұзындығы - 544 км., ал ені - 140 км., ең ... жері 310 м., ... = 61660 кв. км. ... -- Бивер, Солтүсті Маниту, Оңтүстік Маниту. Мичиганға Ст. Джозеф, Гранд, Каламазу, Мускегон, ... ... мен Фокс ... ... ... Көл ... пен ... балығына бай. Қатты толқындарға қарамастан, кеме қатынастары тоқтаусыз жүреді. Мичиган ауданы -- 57750 км² жуық (Ұлы көлдер арасындағы 3 көл), ... 500 км ... ені 190 км ... ... ... -- 177 м ... (Гуронмен бірдей).
Ұлы көлдер арасында тек АҚШ-та жатқан жалғыз көл, бірақ Макино бұғазы ... ... ... ... -- Локпорт каналы арқылы Миссисипи өзен жүйесімен қосылған. Мичиган шығысында Висконсин штатымен, батысында Иллинойса түбегі және Индиана ... ... ... ... ... ... ... мен Милуоки онымен қоса Расин мен Манитовон қалалары бар.
Пайда ... ... көлі ... Ұлы ... ... ... кезеңінде пайда болды. Ақырғы бес миллион жыл бойы мұздықтар бұл территорияны жамып, қайта ери бастаған. Мұздықтар солтүстіктен еніп, ... ... одан ары ... терең аңғарлар қалыптастырған. Мұздықтар бір бірімен соқтығысқан жерлерде (негізінен солтүстікте) қатпарлықтар ... ... ... ... ... құм, ... ... үлкен шоғырлары қалып отырған. Бұрын жазық аңғарлар болған аймақ енді ... ... ... ... ... мен ... бір жүйені құрайды, бірақ географиялық көзқарас бойынша жеке көл ретінде саналады. ... ... жері 281 м. Көл ... ... келеді, себебі көлден Әулие Лаврентия өзені ағып шығып, Атлант мұхитына құяды.
Жағалау сипаты. Көл ай сайын тасиды, жағалауы тегіс, жылына 4 ай бойы мұз ... ... ... ... Эри көлі - ... Америкадағы Ұлы көлдер жүйесіндегі көл. Гурон және Онтарио көлдерінің аралығында, теңіз деңгейінен 174 м биіктікте орналасқан. ... ... ... ... - ... қарайды. Аумағы 25,7 мың км2. Тереңдігі 64 м. Су деңгейі жазда көтеріліп, қаңтар - ... ... ... ... ... өз. ... ... өз. ағып шығады. Кеме жүзеді. Сент-Клэр өз. арқылы Гурон көлімен, Ниагара және Уэлленд каналы арқылы Онтарио көлімен жалғасқан; Эри канал ... ... ... жалғастырады. Басты порттары: Толидо, Кливленд, Буффало, Эри (АҚШ), Порт-Колборн (Канада). Солтүстік жағалауында Пойнт-Пили ұлттық саябағы құрылған.
Пайда болуы. Эри ... Ұлы ... ... ... 2.6 ... созылған ең қысқа болып келеді.
Жағалау сипаты. Төменгі шығыс жағалауы қатты батпақталған. Оңтүстік жағалауында адамдар тығыз орналасқан, мұнда АҚШ ... - ... ... ... және т.б ... ... Канада жағалауы сирек қоныстанған, бірақ мұнда қарқынды түрде ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... деңгейінің өзгеруі әдетте ауа райына қатысты болып, бағыты оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай ... ... ... болып келеді, әсіресе қатты оңтүстік-шығыс желдерінен кері жаққа суы жиналады. Бұл жағалау сызығының ... ... ... ... дауылды толқындарды тудырады [8].
Онтарио көлі
Атау Гурон үнді ... ... ... Одан ... ... да Онтарио атауымен атала басталды. Ескі карталарда көлдің ескі атауларын көруге ... 1662 -- ... ... көл ... (Ondiara) деп аталған. 1912 жылы әскери инженер Жан-Баптистпен (Jean-Baptiste de Couagne) құрылған француз картасында, көл Фронтенак () деген ... ... ... ... - ... ... АҚШ пен ... аралығындағы Ұлы көлдер жүйесіне кіретін көл. Онтариоға Эри көлінен Ниагара өзеніне келіп құйып, Атлант мұхитына құятын Әулие Лаврентий өзеніне ағып ... ... ... Эри және ... ... жалғасқан. Желтоқсаннан сәуірге дейін қатады. Көл жағалауында Торонто, ... ... ... ... ... т.б. ірі ... мен ... орналасқан. Ұзындығы 310 км, ені 90 км. Аумағы 19,5 мың км2. Су ... ... 90 мың км2. ... ... ... ... ... Лаврентия өзені ағып шығады.Онтарионың кеме қатынастары Эри мен Гудзон өзенімен қатынасады. Дүние жүзі бойынша көлемі жөнінен 14 орында.
Пайда ... ... Ұлы ... ... ... ... бұл көл де мұздықтардың әсерінен қалыптасқан.
Ең терең жері 236 м. Көл ... ... ... ... ... ... ... ағып шығады.
Жағалау сипаттамасы. Америкалық жағалауы Рочестер, Нью-Йорк штаттары мен Освего порттарынан басқа барынша ауылдық сипатқа ие. Көлдің жағалық сызығынан 40 ... (65 км) ... ... ... ... және Нью-Йорк штатының канал жүйесімен байланысады. Оңтүстік жағалауындағы көлдің суық ... ... ... тұру ... ие болғандықтан Рочестер ауданы алмалармен, шиелермен, алмұрттармен, құйылыстармен салынып ... ... ... ... Ниагар түбегі мен тасты бұлақ арасында шоғырланған[4].
IІ ҰЛЫ КӨЛДЕР ЭКОЛОГИЯСЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫ
2.1 ... ... ... ... көлдер бассейні - Жер бетіндегі ең ірі су жинау алабы, дүние жүзі тұщы суларының 18 пайызы ... ... ... ... ... ... аумағы және жер асты суларының құйылуына байланысты көлдегі судың қайта бастау жылдамдығы жылына 1 пайыз болып ... ... ... және АҚШ ... ... ... көл ... ауданында 8.5 миллион адам, яғни әрбір үшінші канадтық пен әрбір тоғызыншы американдық тұрады (27.5 миллион адам). Ұлы ... ... екі ... ... ... - ... өндірістік базасының бестен бірі және Канада өндірістік базасының жартысы осы жерде орналасқан. Экономикалық әрекет нәтижесінде Ұлы көлдер ауданы ... 1 ... ... кіріс әкеліп отыр. Халық саны өсуі мен экономикалық белсенділік нәтижесінде ... ... ... ... ... ғасырдың екінші жарты жылдығында екі мемлекет Ұлы Көлдер экологиясының қорғау бойынша шаралардың өткiзуін қажетсінді[9].
Сурет 2 - Ұлы ... су ... ... ... ... ... ... жүйесі бар Ұлы көлдердің лас сулары ақырғы кезі АҚШ пен Канаданың ұлттық ... ... ... ... 1969 ... маусымында Эри көлі қатты ластанғандықтан осы аймақта жүруге өте қиын болды. Мұндай ... Ұлы ... ... бірінші рет болмағанымен, ендігі ретте ұлттың көңілі бос қалған жоқ. Дәл осы 1969 жылдың маусымын лас ... ... бел ... жыл ... ... ... Бұл ... нәтижесінде 1970 жылы Ұлы көлдер суының сапасы ... ... (Great Lakes Water Quality Act) пен Таза су ... (Water Act) пайда болды. Көл суының ластануы химиялық, физикалық және биологиялық қасиетінің өзгеруімен анықталады. Көлдің ластануы ... ... ... ... ... Ұлы көл акваторияларының ластану негізгі себептеріне көптеген жүзжылдықдар арасындағы ағын ... ... ауыр ... мен ... улы ... ауыл ... дамуы нәтижесіндегі пайда болған топырақ эрозиясы, урбанизация - ... ... ... ... ... көл суы өте лас болып келеді?
Көлдің ... ... ... ... ие ... қате түсінікке сеніп, 18-ші және 19-шы ғасырларда көлді ағынды, қоқысты шұңқыр ретінде пайдаланған. Мұндай түсінік әсіресе өндірісі тез дамыған және ... тез ... ... ... ... ... сулары, өлген жануарлардың қалдықтарын өзен суларына тастау сол кездің ерекшелігіне тән. Осыған қарағанда ... ағып ... ... ... ... судың ластануы мен улануы байқалады деп ойламаған. Ұлы көлдердің ерекше экологиялық ... ... ... тек 20 ... ... бастады. Мұндай өзгерістің пайда болуы адамдардың таза тұщы судың қадірі мен маңыздылығын, адамның денсаулығына әсер ететінін (кері және оң әсері) ... ... ... өндірістің қарқынды дамуы мен көптеген адамдардың суға деген қатынасының өзгермеуі, тек Ұлы ... ғана ... ... енді оған құятын өзен сулары мен олардың салаларының ластануы байқала бастады.
Басты себептерін атап ... ... ... ... ... АҚШ экономикасы соғыстық кезеңнен бейбіт экономиканы ұстай бастады. Өнеркәсiптiң өркендеуi, ... ... ... өсуі ... ... Елдегі бас басымдылық заттық өмiр деңгейiнiң жоғарылатуы болды.
Шаруашылық-тұрмыстық науалар Ұлы Көлдерге тазартусыз ... ... Су және су ... ... ... ... ... кесірінен су иiстендi. Кейбiр көл аудандарында оттектiң деңгейі едәуiр төмен ... ... ... ... ... тек қана қысқа уақытта бытырайтын смоктармен ластана бастады.
Қалалық қоқыс тастайтын жерлер кемірушілердің көшеттеріне айналып кеттi. Жердiң астынан белгілі бір ... бар ... иіс пен оғаш ... ... ... ағып жатты.
Қалалық қоқыс тастайтын жерлерде қоқыс ... ... апта бойы ... иiсi бар ... ... ауада тұрды.
ПХБ (полихлорбифенил), ДДТ (дихлорфенилтрихлорэтан), күрделi синтетикалық тыңайтқыштарды қолданудан, бұлардың қосылыстары азық-түлiк шынжырларына түсіп, ақыр соңында адамдар ... ... ... ... ... 3 ... ... көзі бар - бастапқы ластану, бастапқы бірнеше ластауыш қайнар көзі бар ластануы мен атмосфералық ... ... ... әр түріне тоқталайық.
Бастапқы ластанудың сипаты
Суға түсетін ластауыш заттар, мысалы су құбырларынан ... ... ... ... бастапқы немесе бір ластауыш көзі бар ластану деп атайды. Аталған ластанудың ... ... ... пен ... ... ... жатқызуға болады. Әдетте, мұндай қалдық сулар тазартылмаған немесе тазартылу дәрежесі өте төмен болып ... ... ... ... ... ... ... табылады. Оған органикалық пен бейорганикалық заттар, тіпті улы химиялық заттар, оған қоса түрлі ... оның ... ауыр ... да ... мүмкін. Кейде ластаушы көзінің қандай түрі ең ... ... ... ... қиынға соғады. Бүгінгі таңда деген түсінік қалыптасқан. Суммация эффекті - ластаушы көзі немесе компоненттер сомма ... ... ... көзі ... бірнеше компонентерінің соммарлы кері әрекеті асып түскен жағдайды айтады. ... ... ... ... ... ... немесе мемлекеттік емес өндірістердің ағынды қалық сулары бақылауға алынған. Әрине, ерекше бақылауға үлкен кәсіпорындар алынады, себебі олар әдетте Ұлы ... кері ... ... ... ... көзі бар ... ... ластануға қарағанда, бұл ластануда қандай өндіріс орны кінәлі екенін табу қиынға соғады. Себебі, мұндай ластануға бірден бірнеше ластауыш көзі бар ... ... ... ... мен экологтардың болжамы бойынша бұл ластану Ұлы көлдердің экологиялық жүйесіне ең үлкен қауіп төндіреді. Дәл ... ... ... ... ... қар суларының беткейлер бойынша таралатын кірлер мен ластаушы заттарды әкелген ... ... Өзен және ... ... ... ... заттарға одан басқа ауылшаруашылық жайылымдар, сонымен бiрге фермер шаруашылықтары ... ... ... және ... май, ... ... тұз, құрылыс материалдарының сынықтары және қалдығы, апаттардың ... адам және ... ... ... ... ... ... болған қоқыстарды жатқызуға болады.
Атмосфералық ластану
Атмосфералық ластану немесе оны басқаша ... ... деп ... бұл да ... ... көзі бар ластану түрі болып табылады. Алдыңғы ластану түрінен айырмашылығы, ... ... ... көзі ... ... тура ... түседі. Судың су айналымы бар болғандықтан, су жер бетіне немесе су бетіне жаңбыр немесе қар түрінде түсіп, кейін жер ... су ... ... ... Ауа ... ... нәтижесiндегі ластайтын заттар сол таныс жолмен қайта жүредi. ... ... ... ... ... ... ... содан соң жауын немесе қар түрiнде қайта түседi, ал оның одан арғы ... біз ... Бұл ... ... ... ... бір жерден ластауыш көзімен араласқан қар немесе жаңбыр қайтадан сол жерге түспей, тіптен басқа жерге түседі. ... ... ең ... ... бұл ... жауын болып келеді. Атмосфералық ластанудың ластауыш көздеріне қатты отын және ... ... ... ... мен ... ... Мұндай өндірістегі пештер әдетте, қалдық және қажеті жоқ заттарды жандыруға арналған. Көмірмен жұмыс жасайтын ... ... ... ... ... ... ... сынап булары мен химиялық улар ретінде түседі. Мұндай заттар адам денсаулығы үшін, жануарларға және қоршаған ортаға үлкен қауіп төндіреді. Фтор және ... ... ауа ... ... су ... ... ... Аталған ластану типтерін салыстыра келе Ұлы көлдердегі ең зиянды заттарды атап кетуге болады: полихлорирланған бифенилдер (ПХБ) мен ... ... ... ... бұзылуы;
Кейбiр дереккөздер бойынша, Ұлы Көлден ұсталған балықтарды ұзақ пайдаланған адамдарда балалардың физиологиясына терiс ықпал ... ... ... тыныс бекiтуiрек аурулары пайда болды.
Ұлы Көлдердiң ауданындағы шоғырланған сынап және кейбір пестицидтер деңгейінен асып түсіп жабайы аңдарға зиянды әсер ... ... ... ... ... улы ... ... жоғары[11].
+ Ұлы көлдер мәселесін шешу жолдары
Суды тазарту жолдары оның қандай заттармен және қаншалықты ластануына ... ... ... ... ... ... сүзу ... тазартуға болатыны сендерге белгілі. Еріген қоспалардан суды айдау арқылы ... суын ... ... ... ... алады, ол үлкен қалаларды сумен қамтудың ең басты мәселесі. Ол үшін табиғи суды алдымен тұндырып, содан кейін ... ... ... зиянды бактериялардан тазарту үшін хлорлау және озондау өдістері колданылады. Осы ... ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Мұнан басқа ірі өндіріс орындарының өндірісте қолданған суларын да тазартпай ағын суға жіберуге болмайды, сол үшін ... ... ... ... ... ... ... Соңғы кездері суды тазарту үшін ион алмастырғыш шайырлар да кеңінен қолданыла бастады.
Дистильденген су -- ... ... ... су, ол кұрамы бойынша жаңбыр суына жақын болады. Дистильденген су арнайы зерттеу жұмыстарында, ... ... және ... ... ... ... қолданылады.
Өмір бойына ластанған суға тап болған адам оны ішу үшін суды қандай тәсілмен сүзу керек екендігін ойластыра ... ... шығу ... ... өзі ... ... жоғары температура кезінде буға айналу қасиеті бар. ... ... ... ... бар ... өзге ... бөлу ... Бұндай суды тазалау үрдісі дистиляция, ал құралдың өзі дистилятор деп аталды.
Тазартылған су толық ... ... ... ... ... ... ... мен қатты бөлшектердің ең аз мөлшері ғана бар. Дегенмен тазартылған суда қосымша құрауыштар толық жоқ деп ... ... өзге ... тез ... ... түсу ... бар. Ал бұл суды ... арқылы айдағанда, осы металдар атомы ең кішкентай мөлшерде суға түсуі мүмкін. Дегенмен бұл судың таза болуына кедергі келтірмейді. Су жүз ... ... ... ... үшін суды ... ... қондырғылар пайдаланылады. Сондай-ақ өте таза суды дистиллятордан ... рет ... ... да алуға болады. Солайша бидистиллят алынады.
Әдеттегідей, өнеркәсіпке немесе медицинаға алады. Осылай тазартылған су негізінде ... ... ... Ал ... ... ... қабілетінің арқасында дистиденген су өндірісте таптырмайтын зат. Дистелденген суды адам үшін тұрақты түрде қолдануға қатысты әр ... ... ... ... ... су адам ... үшін пайдалы емес, өйткені ол пайдалы құрауыштардан толық тазартылған деген пікірде. Дистилденген су ағзадан минералдық құрауыштар мен ... алып ... ... зиян ... ... да ... бұл ұйғарымдары даулауға және дистилденген суды қорғауға дайын адамдар да бар. Өйткені дистилденген судың зияндылығы туралы еш жерде ғылыми ... жоқ. ... да ол өз ... ... ... бірақ қарапайым сумен де минерал тапшылығын толықтыру қиын. Ал дистилденген су ең ... ауру ... ... ... ... көлдер экологиясының ластануы ұлғаюының катастрофалық процестерi жəне осы негативтi əсерлердi жоюға жұмсалып жатқан шығындарға байланысты қазiргi заманғы өнеркəсiптегi технологиялық процестердi ... ... жəне ... ... бағалаудың қажеттiгi туындап отыр.
Технологиялық процестердiң экологиялық тиiмдiлiгiн бағалау үшiн өнеркəсiп өндiрiсiндегi қоршаған ортаға зиянды заттардың экологиялық ... ... ... ... ... бiр ... бағалау критериi -- ресурс сыйымдылық көрсеткiшi -- пайдалы өнiм шығару процесiндегi жұмсалатын энергия, су, ауа, ... т.б. ... ... ... Өкiнiшке орай, қазiргi кезде бұл көрсеткiштердiң үлесi өте жоғары. Қор үнемдегiш технологияларды қолдану тиiмдi болар едi. Бұл технологиялар ... ... ... ... пайдалану, технологиялық процесте қолданылатынматериалдық жəне энергетикалық ресурстарды тиiмдi пайдалану, т.б. негiзiнде жүзеге асырылады.
Соңғы кездері ... және ... ... ... ... ... ... тазарту көптеген ғалымдардың жұмыстарында жарық көруде, бұл да қызығушылық ... ... осы ... ... ... жолдарын ұсынғым келеді.
Органикалық заттарды аэробты және анаэробты микроағзалар арқылы деградациялау жинақталған реакция ... ... ... баланс негізінде өтеді. Аэробты биологиялық тотығу кезінде глюкозалар өзіндегі 59 % ... ... ... ... ал 41 % -ы жылу ... ... ... осы жағдайға байланысты аэробты микроағзалардың белсенді өсуі байқалады (3-сурет). ... ... ... ... ... ... ... мөлшері жоғары болса, онда биомассаның өсу жылдамдығы да және белсенді тұнбаның ... ... ... ... біз ... ... мөлшерлі (ОБҚ5 - 120мг/дм3- ға дейін) ластаған сарқынды суларды биологиялық тазартудың өзіндік қиындылықтары бар екендігін байқауға болады. ... біз үшін ... ... ... ... маңызы зор.
Анаэробты деградация кезінде глюкозалар 8 % энергияны биомассаның өсуіне, 3%-ы жылу жоғалуына ал қалған 89 % метанға жұмсалады. Сонымен ... ... баяу ... және ... ... ... қажет етеді.
Енді осы аэробты және анаэробты процестердің болу ... ... ... қарстырайық.
1. Аэробты процесс:
С6Н12О6 +6О2--> 6СО2 +6Н2О + ... ... + ... процесс:
С6Н12О6--> 3СН4 + 3СО2 + микробты биомасса + жылу
Аэробты микроқұрам белсенді тұнбада қалыптасып, әр түрлі микроағзалардан ... Олар ... ... ... ... тотықтырады.
Соңғы жылдары жаңа микроскоп көмегімен бірнеше түрлі бактериялар түрлерін анықталды. ... ... ... ... ... ... ... Sphaerotilus, Aeromonas, Pseudomonas, Cytophaga, Flavobacterium, Flexibacter, Halisomenobacter, Artrobacter, Corynebacterium, Microtrix, Nocardia, Rhodococcus, Bacillus, Clostridium, Lactobacillus, Staphylococcus тағы ... бар. ... күні 5 %-ға ... түрлерін анықтауға болады. Сонымен қатар біздің байқауымызша аэробты ... ... ... ... ... бактериялардың бастапқысы болып табылатын бактериялардың да кездесетіні анықталды.
Аэробты микроағзалар арқылы өтетін процесті нитрификация процесі және ... ... ... ... ... ... ... деп аталатынын ескерсек, онда нитрификация және денитрификация процестерінің өту қарқындылығына мына факторлар әсер етеді: рН, температура, ерітілген оттегінің мөлшері, аммонийлы азот ... ... ... ... ... және ... мөлшері, белсенді тұнба жасы, т.б.
Сонымен биологиялық тазарту процесінің теориялық негізіне сүйенсек, төменгі мөлшерлі ластанған ... ... ... тазарту үшін нитрификация және денитрификация процестері бірге өтетін ғимараттарды дамытудың маңызы зор. Ал анаэробты микроағзалар арқылы болатын денитрификация процесін ... үшін әр ... ... ... ... ... ... Ұлы көлдер аймағына мұндай биологиялық тазарту түрін де ұсына аламыз[15].
Ұлы көлдердің суларын тазарту мақсатында тағы бір ... жолы - бұл ... ... өндiрiске енгiзiлген табиғи ресурстарды неғұрлым тиiмдi жəне үнемдi пайдалану үшiн шешiмдер қабылдау үшiн қажет.
Территориялық-өндiрiстiк комплекстер iшiндегi энергия мен заттар ағынына ... ... ... келесi кезеңде алынатын өнiмнiң массасы, алдыңғы кезеңдегi өнiмнiң массасынан түрлi: қатты, газ, сұйық күйдегi қалатын қалдық мөлшерiне аз болатынын ... Ал бұл ... өзiн де ... ... ... ... Өндiрiстi интенсивтендiруге байланысты қалдықтар мен қосымша өнiмдердi өндiрiсте қайтадан пайдалануға мүмкiндiк беретiн жаңа экологиялық таза технологиялар пайда болды. ... ... ... ... ... рентабельдiгiн, ресурстарды пайдалану коэффициентiн көтеруге жəне соның нəтижесiнде ... ... ... ... ... ... болады.
Қалдықсыз өнiм өндiрiсiнiң мəнi жұмсалатын ресурстарды толық пайдалану арқылы Ұлы көлдер экологиясының ластануына жол бермеу. ... ... ... өнiм ... ... ... өте ... Қалдықсыз өнiм өндiруге технологиялық процестер мен құрал-жабдықтардың тиiмдiлiгiн арттыру, рекуперацияны пайдалану, қоланылып келе жатқан технологиялық ... ... ... ... таза ... ... т.б. ... жетуге болады.
Қалдықсыз өнiм өндiрiсiн енгiзуден бiз не күте ... ... ... ... Ұлы ... ... ... шикiзат пен энергетикалық ресурстарды үнемдеу, шикiзат базасын кеңейту, қалдықтарға ... ... ... өнiм ... ... ең ... ... хромдау гальваникалық цехының қазiргi заманғы технологиясы. Бұл технология ... ... ... ауыр ... ... тазартқыш қондырғыға сiңiрiлiп, хромдау ваннасына қайтып келедi, ал тазартылған технологиялық сухромдалған детальдарды жууға қайтадан ... ... ... ... ... ... ... өнiм өндiрiстерi болашақта өнеркəсiптiң Ұлы көлге зиянды əсерiн түгелдей жою, табиғи ... ... ... өңдеу жəне пайдалану, өнiм өндiру кезiндегi келтiрiлетiн шығындарды толығымен жою ... ... деп ... ... ... жұмыстың мақсатын ескере отырып, Ұлы көлдердің экологиялық мәселелері толықтай ашылды деп санаймыз. Алға қойған міндеттеріміз арқылы біз осы ... Ұлы ... ... шолу ... ... ... мәселелерін және сол мәселелердің шешу жолдарын қарастырған болатынбыз.
Атап кеткендей, Ұлы көлдер бассейні - Жер бетіндегі ең ірі су ... ... ... жүзі тұщы ... 18 ... осында орналасқан. Ұлы көлдер -- Солтүстік Американың шығысындағы Әулие Лаврентия өзені алабындағы ірі ... ... ... ... Құрамына Жоғарғы көл, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио көлдері кіреді. Көлдер екі ... ... ... яғни АҚШ пен ... ... орналасқан.
Қазіргі таңда мұнда екі мемлекеттің ең ірі өндірістік өнеркәсіптер торабы шоғырланғандықтан, бұл аймақтың экологиялық ахуалын нашарлатуға әкеліп ... ... ... осы ... тұрғындары көлдің экологиялық жүйесі өзіндік рекреацияға ие деген қате ... ... 18-ші және 19-шы ... ... ағынды, қоқысты шұңқыр ретінде пайдаланған. Мұндай пайдалану әсіресе өндірісі тез дамыған және ... тез ... ... ... ... ... сулары, өлген жануарлардың қалдықтарын өзен суларына тастау сол кездің ерекшелігіне тән болып ... ... да Ұлы ... ... ... ... мен фаунасы өзгеріске ұшыраған.
Ұлы көлдердiң ластануын азайту мақсатында мол күштер және көптеген ... ... ... ... ... ... ... пен түрлі пестецидтердің деңгейі әлі де болса жоғары, ал оны асқа қолдану қаупі зиянды болып келеді. Түпкi тұнбаларды ... алу тiптi ... ... ... Орнықты улағыштық ластағыштардың әсерi азаюына қарамастан, кейбiр зерттеулер бойынша (Health Canada 1997 ) Ұлы көлдердегі балықтың көп ... ... ... ... даму ... ... байқалғанын растайды. Халықаралық бiрiккен комиссиясының соңғы есептеу нәтижелерi бойынша орнықты улағыштық химия қосылғыштары бар қалдықтарды тазалау және малдар мен ... ... ... ... ... ... бәсендей түсті.
Болашақта Ұлы көлдерде қадала қарауды талап ... ... ... ... мәселелерiне тап болады деген балжамдар жасалынуда. Ауа ... ... ... ... жүз ... ... қарай көл деңгейiнiң бiр метрге төмендеуi нәтижесінде көп маңызды экономикалық, экологиялық және әлеуметтiк зардаптарға ... ... ... ... аумағындағы су тапшылығы мәселесі өзендер науасының бiр бөлiгiн жiберу немесе шалағай және жер асты ... ... ... ... ... құратын көл суларын қарқынды дуал құру секілді қажеттiлiктер туындауы мүмкін.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Мұнай және газ геологиясы терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме ... ... ... ... ... еңбегі сіңген мұнайшы -- геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. ... 2000 -- 328 ... ... ... ... 5 том 2005 - 65 ... ... Алматы: Атамұра, 5 том 2008 - 346 б.
4.Тайны воды. ... ... моря и ... ... Калашников -- Москва, Белый город, 2003 - 48, 65 б.
5.Верхнее озеро -- ... ... ... названий, Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. -- ... ... -- ... ... 2006 -- ... озеро -- статья из Большой советской ... 7 том 1988 ж -- 445 ... ... ... словарь, Жалпы редакциясын басқарған А. М. Прохорова. М., 1985 -- 112 б .
8. Спиридонов А. Четырёхъязычный энциклопедический ... ... по ... географии. -- М.: Советская энциклопедия, 1980. -- С. 296. -- 703, 776 с.
9.http://base.safework.ru
10.http://www.unep.org
11.http://www.newacropol.ru
12. http://www.glakes.ru
13. ... ... ... Э.С., Медриш Г.Л., Казарян В.А. Очистка и обеззараживание сточных вод малых населенных пунктов. М.:-Стройиздат, 1986. - 173 б.

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының ШҚО және Оңтүстік Қазақстан облыстарының туристік потенциалдары. Шекара қызметiнiң негiзгi функциялары4 бет
Қазақстан суқоймаларындағы (Балқаш көлі, Арал (Кіші Арал) теңізі, Жайық өзені) кәсіптік маңызы бар тұқы балықтардың қазіргі жағдайдағы гельминтофаунасы57 бет
Ұлыбритания15 бет
"Ұлы Жібек Жолы."16 бет
1.Ресейдегі И.Грозный және Ұлы Петр: Саяси портреттері 2. М.Тэтчер-темір ханым5 бет
1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы5 бет
1941-1945 жылдардағы ұлы отан соғысы жайлы15 бет
Cәтбаев Қаныш Имантай-ұлы8 бет
VI-VIII ғасырдағы ұлы ғұламалар5 бет
XIX ғасырдағы Ұлыбританияның Қытайды отарлауы23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь