Ақтамберді жыраудың өмірі жайлы деректер

Ақтамберді жаугершілік заманның әрқилы кезеңдерін басынан көп өткерген. Егер «Алдаспанға» сүйенсек, 93 жыл өмір сүріпті, яғни 1675— 1768 жылдарда дәуір кешкен. «Ақындық даңқы жас кезінде шыққанына» қарағанда, бізге мұрасы молырақ жетсе керек еді, әзірше қолда бары шағындау. Немесе Ақтамберді өлеңдерінің біршамасы басқа жырауларда ауысып жүруі мүмкін, XV—XVIII ғасырлар поэзиясында ондай жағдайлар кездеседі.
Ақтамберді қазақтың көне жыраулық эпосының, белді өкілдерінің, бірі, аты әр жерде айтылғанымен, арнайы зерттелмеген авторлар санатында. Қолдағы қазынасына қарағанда, жырау жорық-жортуылдарға мүлдем ілесіпті. Егер ол «он екіде аттанып, кылыш ілдім білекке» десе, өмірінің тең жарымының көбісі басшылармен күресте өткен кісі.
Ақтамберді жарлылық пен жалғыздықтың тауқыметін көп көргенге ұқсайды, адамдыққа, адалдыққа, әділетке жүгінеді. Ауыз толтырып айтар байлығы болмағанын өзі жасырмайды. Тұрмыстың қыр-сырын, от басы, елдік, жерлік мәселелерін жырларында жақсы көрсетеді. Жырау ақиқатты айтудан тайсалмайды, шындык, туралы шымыр шешендік сөздерді түйдек-түйдегімен тастайды. Бәрі де сол тұстың ауыр тұрмысынан, күрес шындығынан алынған тартымды тирадалар. Жырау баққа да, таққа да таласпайды, көкірек көзі халық даналығымен суарылған. Ақтамберді, асылы, қысқа нақлият сөздерінің шебері болса керек. Көңіліне түйгенін, піскен ойын шашыратпай, шиыршық атқан күйінде айтып кете берген. Эпикалық кең тынысты туындылары да болуы мүмкін. Бірақ қолымызға әлі қомақты дүниелері түсе қойған жоқ.
«Тауарих хамсаныу» айтуынша, Ақтамберді айттарымен күрес дәуірінде қазақ халқының басында жүрген ерлердің бірі. Ол атақты Қара Керей Қабанбаймен бірге Шайманның рубасы көсемі, әсербасы батыры. Сонымен қатар Ақтамберді жортуыл жыршысы, әулетті жырау да болған.
Қазақ жұртына ертеден танымал талант иесінің бірі, заманның ірі қайтаркер азаматы сөз өнерінің жөнсіз өкілі Ақтамдерді творчествосы көп жылдар бойы жігі зерттелмей, ескеусіз естен шығып қалуға айналған асыл
        
        Ақтамберді жыраудың өмірі жайлы деректер
Ақтамберді жаугершілік заманның әрқилы кезеңдерін ... көп ... ... ... 93 жыл өмір сүріпті, яғни 1675— 1768 жылдарда
дәуір кешкен. «Ақындық даңқы жас ... ... ... ... ... ... ... еді, әзірше қолда бары шағындау. Немесе Ақтамберді
өлеңдерінің біршамасы ... ... ... жүруі мүмкін, XV—XVIII
ғасырлар поэзиясында ондай ... ... ... көне жыраулық эпосының, белді өкілдерінің, бірі,
аты әр жерде айтылғанымен, арнайы зерттелмеген авторлар санатында. ... ... ... жорық-жортуылдарға мүлдем ілесіпті. Егер ол «он
екіде аттанып, кылыш ілдім білекке» десе, өмірінің тең ... ... ... ... ... ... пен жалғыздықтың тауқыметін көп көргенге ұқсайды,
адамдыққа, адалдыққа, әділетке ... Ауыз ... ... ... өзі ... ... қыр-сырын, от басы, елдік, жерлік
мәселелерін жырларында жақсы көрсетеді. Жырау ақиқатты ... ... ... ... ... сөздерді түйдек-түйдегімен тастайды. Бәрі де
сол тұстың ауыр тұрмысынан, күрес ... ... ... ... ... да, ... да таласпайды, көкірек көзі халық даналығымен
суарылған. Ақтамберді, асылы, қысқа ... ... ... ... ... ... піскен ойын шашыратпай, шиыршық атқан күйінде айтып ... ... кең ... ... да ... мүмкін. Бірақ қолымызға
әлі қомақты дүниелері түсе қойған жоқ.
«Тауарих хамсаныу» айтуынша, ... ... ... ... ... ... жүрген ерлердің бірі. Ол атақты Қара ... ... ... ... ... ... батыры. Сонымен қатар
Ақтамберді жортуыл жыршысы, әулетті жырау да болған.
Қазақ жұртына ертеден ... ... ... бірі, заманның ірі
қайтаркер азаматы сөз өнерінің жөнсіз өкілі Ақтамдерді творчествосы көп
жылдар бойы жігі ... ... ... шығып қалуға айналған асыл
мұралар қатарына жатады.
Ақтамберді - атадан жалғыз ... ... Сары ... ... ... ғана ... бар, уақ соқпа жұмысы жоқ момын адам екен. ... ... ... өз ... ... ... ... – туғанмен зорлық –зомбылық көп
көрді. Бұл күн сүйеніші, жанашыры жоқ жас ... ... де ... Алайда жүрегінде оты бар болашақ жырау ... ... ... теперіне көрсетушілерден имашбей, реті келген жерінде көңілдегі
сезім айтып салатын болады.
Жыраудың туған, өлген жылдарын ... ... үшін ... ... тура ... ... жетінші буындағы ұрпағы Сәрсенбек
Нұрпейісов ақсақал (1889 ж туған) менің бабам Шақантай оң ... ... ... жылы 106 ... апат ... ... Шақантай өзінің үлкен
әкесі Арықты көріпті: осы кісі Шақантай 7 жасында 92-ге ... ... ... – Ақтамбердінің кіші әйелі башқұрт қызы Күмістен (Жыраулардың
бәйбішесінің аты ... ... ... 50 жасында туған көрінеді. Сонда
Ақтамберді 1675 жылы дүниеге келген ... ... ... ... ... ... ... сөз өнерінің жетік өкілі. Шығрмалары
табанасты шғарылып, ауызекі таралып, ел ісінде сақтау арқылы жеткендердің
бірі ... оны ... ... жорықтар кезінде қол бастап, ерлік
көрсеткен батыры, өзінің өжет те, өткір сөздерімен ... ... ... болған жалынды жырау деп санайды.
Ақтамберді -тарихи тұлға. Оның есімі қазақ халқының тарихында аталады,
ел аңыздарына сай бағаланады. ... ССР ... ... бағаға назар
аударатын болсақ, ол – жоңғарларға қарсы жорықтарға қатысқан батыр, ... ... ... ... жалынды жыршысы, замана қауымына
танымал жырау аты әйгілі ақын.
Революцияға дейін қазақ тарихы туралы ... да ... ... М жолы 1911 жылы ... ... ... көрген Құрбанғали
Қалидовтың «Тадарих хаисса» атты кітабында Ақтамберді ... ... ... Бұл ... ... да ... ... жоғарыдағы келтірілген тәрізді деректер.
Ақтамбердіні кейінгі жыраулар шығармаларынан да ұшыратамыз. Ел жауына
қарсы аттанған батырлар қатырында оны ХVIIІ ... ... ... ... ... ... ақыны Дулат Бабатайұлы өзінің «Ер ... ... Ақын ... ... ... ... бейнелейді.
Оны тәжірибелі қолбасшы, батыр, қайтпас ер тұлғасында танытады.
Жырау өзінің алғашқы туындыларын осы шамада 10 -11 ... ... ... бұл ... өлеңдері мұң, зар, жалғыздыққа налу
түрінде келеді.
«Жағалбай деген ел ... ... көл ... ... да ... ну ... алтау туғанның
Жүрегінің бастары
Алтынменнен бу болар
Атадан жалғыз туғанның
Жүрегінің бастары
Сары да салқын су болар,
Жалғыздық сені қайтелік
Бала сонымен ... етең ... жасы он ... ... ... ... ... болашақтан үміті зор екендігін жырға қосады. Міне, осы ... ... ... қара ... ... бірі ... ... деген
Ақтамбердіні қамшының астына алады» тіпті найзаның ... ... ... ... жас балаға аталас туысы Бердіке батыр ара түседі. Сол күннен
бастап бұғанасы қатпағанға дейін болашақ жырау осы ... ... ... ... ... батырлық даңқы қатар шығады.
Алайда ол күш кеше ғана өзіне теперіне көрсеткен ағайындарына қарсы ... ... деп ... бүкш ел ... ... ... ру, ... емес, игі қазақтың намысын қуады.
«Дұшпаннан көрген қорлығым
Сары су болды жүрекке,
Он жетіде құрсанып,
Қылыш ілдім білекке
Жауға қарай аттандым.
Жеткіз деп, құдай, ... ... Азия ... ... ... ... ... Ақ қанды ұрыстардың талайына ... ... ... ... ... ... түседі. Батырдың басынан бақ
тайып сәтсіздіктерге ұшыраған кездері де болады. ... ... ... ... ... ажал пышағы кеңірдегіне төніп тұрған соңғы
сәтте ғана ретін тауып қашып құтылады.
Ақтамбердінің жер ортасы қырықтан асқанда ел ... ... ... ... хан ... қайтады. Тәукенің көзі жұмылысымен – ақ қазақ
сұлтандарының арасындағы ежелгі бақастық ашық жаулыққа ... Осы ... гөрі ... ... де ел шетіне еш алмаған жоңғарлықтар
қазақтарды аяусыз соққының астына ... Ауыр ... ... басталады.
Ақтамбердінің осы кздегі тарихи оқиғалардың бел ортасында ... ... жас ... –ақ ... қарамастан Ақтамберді
тіршілігінде бел шешіп өмір ... ... ... де, оның өз ... мұра ... жырау поэзиясы тақырып жағынан да, ... ... ... болғандығы аңғарылады.
Ақтамберді есіміне ақын Сара да еске алады. Ол ... ... ... ... ... ... ... деп мақтан етеді. Белгілі жазушымыз С.
Мұханов жыраудың «күмбір –күмбір кісінетіп, күреңді мінер ме ... 1942 жылы ... ... ... қазақ әдебиетінің очеркі»
кітабында жарияланған. Бұдан кейін «Ерте дәуір әдебиеті нұсқасы» (1967ж),
«Алдаспан» (1973ж), «Бес ... ... (1984ж) ... ... ... шығармалары «Қазақ әдебиетінің қалыптасуы кезеңдері» (1967 ж), (XV-
XVIІ ғ қазақ әдебиеті 1973 ж), «Ақындар поэзиясы» (1982), ... ХІХғ ... (1981) атты ... ... ... күш ... М. ... сарыны» атты кітабында да Ақтамберді ақындыңы біркелкі сөз болған
еді. Аталмыш еңбектерде жырау творчествасын толық ... ... ... ... жыраудың шығармаларының идеялық тақырыптары
Ақтамберді өзінен бұрын Доспамбет, Шалкиіз дәстүрін алға апарушы еді.
Жырау туындылары некгізінен көш қазақ поэзиясы үлгісінде:
«Түйе мойнын тұз ... ... қыз ... сары ... ... мұз ... да бұлан, Бұлан сан,
Бұланның санын оқ тесер,
Бұландап жүрген жігіттің,
Жомарт қалың жоқ кесер!»
деген сияқты афористік толғаныстар ... ... ... ... деп басталатын шығармасы - ақынның алдына
қойған мақсаты танытатын патироттық туынды. Онда тұлпар мініп ту ... ... ... боп ... атын ... аңсаған батыр адам үні естіліп
тұрады. Ел қамы мен автор өз мүддесін бірге ұстайды.
Сұлу құшу және ... ... ... ие ... бұл ... ... ... қолға алып, жау қашыра білуші, ерлік қимылдарына байланысты немесе
жігіттің ерлік көрсетуге даярлығына тәуелді армандар денісі бар. ... ел үшін ... ... етіп ... ... дегеніңе жетесің ер
азаматтың алдына қояр талаптарына ол өзінше термелейді.
Күмбір –күмбір кісінетіп,
Күреңді мінер ме ... ... ... құшар ма екенбіз
Күдеріден бау трғып,
Кіреукеден тон киер ме ... ... жеңі ... ... ... киер ме ... сауыт киген соң,
Қоңыраулы найза қолға алып,
Қоңыр салқан төске алып,
Қол ... ма ... ... қолға алып,
Жау қашырар ма екенбіз?!
«Ақтамберді қолы» деп,
«Жанайдың салған жолы» деп,
Жақсы ... ма ... ж ... ... ... осы толғаудың екі ... ... Олар ... әр ... ... ... бөлек жырлар.
Себебі қайталау көп кездеспейді.
Халқымыздың бұл қасиетіне өткен ... ... ... қай ... болмасын ерекше назар аударып, өздерінің ... ... ... ... мәлім, Қазақтардың осы ұлттық
қасиеті - қонақжайлық, мейман –достық ... ... ... ... ... ең ... ... бірін алады:
«Өзім бір бөлек жайласам,
Жігіттен нөкер сайласам,
Ойпаң жерге он отау,
Қыраң жерге қырық шатыр тігіп,
Қонағымды ... ... ... ... түспесе,
Ауылдан топыр үзілмей,
Ошақтың оты өшпес,
Май жемесе қонағым,
Қан жемесе ... ... ... ... ... тартқан табағым
Халыққа атым білініп
Шүлеңгір мырза атанар ма екенміз?»
Жомарт болған, шүлем болған жақсы –ақ, ... бұл ... ... ... ... қасынан келе бермейді. «Ойпақ жерге он отау, қыраң жерге
қырық шатыр тігіп» сансыз қалақты ... ... ... ... ... он ... мал сойып, қазан астынан от кетпеуі үшін мыңғыраған бай
болу керек. Қазақ үшін байлыұ - ... ... еті, сүті ... та, жүні,
терісі – киім; мол қазаққа көше –көлігі, мінсе – жүйрігі, яғни ... ... ... үшін ... қуанышы, тіршілік көзі болған осы ... ... өзі ... ... ... ... соға береді.
"Ақынның өзінің, замандас жас ұрпағын табандылыққа, ерлікке шақы-рады.
Ақтамбердінің бүкіл шығармасынан жауынгерлікке, ерлікке үндеу, жауға ... және оның ... тізе ... ... ... ерекше естіледі.
Жырау жырлары қарапайым қауымның ой, ... ... ... ... ... ... ... кеңеспен жыраулар ел,
жер, күн дауын шешуде зор рөль атқарған. Мәселен, ірілеу боп келсе толғауға
түсіп кетіп, дала заңын ... ... ... ... ... да осал қызмет істемеген.
Ақтамберді творчествосында басқа тұстастарына қарағанда «меннің» көріне
бастауы анықтау секілді. Ол өзінің ғұмырнамасын жырларына ... ... да ... ... ... ... айтып, жағымпазданып тәуір көрінемін
деу онда жоқ, күйінгенін, көңілі қалғанын, алыс арманын айтады. Ал ... ... ... ... алға ұмтылдыруға келгенде одан өткір
үгітші, трибун кездеспейді. Бала-шағасын ұмытуға, ат ... түн ... Исі ... ... іргесінің ыдырамауын ойлаған көсем
шешендердің бірі.
Ақтамберді сияқты ... ... ... тар ... ... отырықшылықты ойлауына қарағанда, біраз алысты қиялмен болжаған
адам. ... ... ... ... ... соны ... ... толғанып шығарғандары ошақ басы емес, ерлікті, елдікті
аңсаған зиялы зергердің келбетін танытады.
Көшпенді тіршіліктің де өзінше бір ... ... ... ... афоризмдерінен байқау қиынға түспейді. ... ... ... ... ... ... ... сауалдар, лепті
көтермелер, дәстүрлі теңеу, салыстырулар қиялының көріне ... ... ... ... ... ... тіркеспен басталатын
өлеңдер жоқтың қасы. ... ... өмір ... ел батырларымен
үзеңгілес бола жүріп, оларға арнау, толғау айтпауы қалай деген ... ... ... Ақтамбердінің әлі қолымызға түсе қоймаған, ел ... ... бар ... — өз ... ... Тарихи деректердің ар жағында не нәрселер
жатқанын біз кейде бажайлап біле бермейміз. Хандардың ішіндегі қаныпезер,
ел ... өз ... үшін ... халық өкілдерін құрбандыққса шалатын
әділетсіздерін жыраулар аяусыз мінеп-шенеген. Олар тақта отырған ... ... ... ... ... ... ... сұрасаң,
Жылқыдағы асау таиыңдай,
Зорлығымды сұрасаң.
Бекіре менен жайындай,
Беріктігімді сұрасан,
Қарағай мен ... ... ... ... Ер ... тап ... ... жырау Бортоғашұлының
жүрегінің түгі бар шығар деп ойлап қаласыз. Әніки, Жиембет пен ... ... ... ... деп айта ... Ерлігімен де,
сезімен де Орта жүзді аузына қаратқан жыраудың ер үстінде өткізген жорық,
күндерін ... айта ... де ... ... Бөгембай, т. б. батырларды
Ақтамберді білмеді деп және айта алмаймыз. ... ... ... да, жыраулар да белсене қатысқан. Ақ,тамберді сол кезде елудің о
жақ, бұ жағындағы жігіт екен. ... ... ... ... ... ... ... жесір дауында, ер құнының тусында ... ... ... ... ... «Найманнан Қабанбай батыр мен Ақтамберді
жырау жүз кісімен келіп, ерінің құнын, жесірін даулайды. Даугерден ... ... ... ... қарт ... жаын ... бұлт ... елде көбейер,
Жігітті жігіт қорласа.
Ақбөкен келіп жығылар,
Алдын қазып орласа.
Пенденің бағы ашылмас,
Маңдайы қалың сорласа.
Дұшпан қорлап не ... ... ... ... ... жау бүлк етпес.
Жуылмай қастың қанымен,
Намыска тиген кір кетпес.
Шабыссаң, кәне, шыдап көр,
Жау емессің күш ... ... ... келген ер қайда?
Жесірім қайда тіл өтпес?
Жендетті көрсет көзіме,
Желіккен басты кім кеспес!
Еліңді жүндей түткізіп,
Қанды көбік жұтқызып,
Жайратамыз осы кеш! ... ... ... ... Үмбетей жырау буырқанып, тебірене тоқтау
айтады». Екі жақ пәтуаласады. Бұл да ... ... ... ... көрсететін ерекше көрініс. Алғыр, орақ, ауызды шешен. Ақтамберді
мұндай ел ішіндегі бітімдерге аз араласпаған болуға ... ... мұра ... 300 ... аспайды. Ерліктің қалың
ортасында жүрсе де, жырау қарапайым халық тұрмысын ... ... ... ... ... мол ... ... қолдың
қысқалығынан жапа-зәбір шеккенін шығарма-ларынан танимыз. Түр, тақырып,
объект жағынан ... ... ... ұқсайтын да, ұқсамайтын да
жақтары бар.
Ақтамберді жырау табиғатқа, адамдарға бір ... ... ... да ... ... ... елден қуат алады, мұның да, сырын ... ... ... ... ... ... қорытады,
қиындықпен ауыртпалықтың момын халықтың иығына түскеніне ... ... ... және ... ... жыраулардың ауыз әдебиетінен бөлініп, жеке ... ... ... Халық даналығын көркейтіп одан әрі жетілдіруші,
сөз өнерін жаңа өріс апарушы ретінде көрінеді. ... ... мен ... ... көзге түсу екінің бірінің ... келе ... ... ... «Ел ... ... батыр, ел сүйінгенде сүйінген
батыр, ерегісте мыңға татыр» демекші, Ақтамберділердің, өзі де, сөзі ... ... рас. ... ... жыр ... жүйріктердің қашанда бағасы
өлшеусіз болмақ. Өз уақытының қашанда озық ойлы кісісі болу жеңіл ... ... ... ... ... ... «Атадан жалғыз туғанның»
халі қандай, Ақтамберді жырау сол жайды ... ... ... ... ... ... ауыз, не одан да көп кіріспе жасайды, не табиғатты
суреттеуден, не жыр
арнаған ... ... ... ... ... ... ... әдетте,
жырауға желпініп, қанатын қомдап, қияға сілтерге қажет. Одан ... ... ... ... Діттеген жеріне жетіп тоқтағанша жырау
көркем сөзді барынша төгіп салады. Ақтамбердінің «Күмбір-күмбір кісінетіп»
дейтін атақты толғауы сондай бір ... ... ... ... сияқты.
Жырау көрген, білгеннің бәрін тізе бермейді, көкірегіне түйгенін сал-
мақтап, саралап қана шығарады. ... ... үшін ... сонда жатса
керек. Суырып салмаға да (импровизация) іштей ... ... ... ... ауыз ... ... ... шешендігінен үйренеді.
Осындай жақсы үйренудің нышандарын Ақтамберді поэзиясынан көреміз.
Жырау толғаулары ... ... ... і ... жақын
тұрады. Негізінен дидактикалық сипатын сақтайды. Ақылды да ... ... ... өре тұрғысынан толғап екшеп, өз басынан кешкенін қорытып
береді. Сондықтан да Ақтамберді афоризмдері иланымды, ... ... ... ... пен ерлік, ел қорғау, кемтар қауым
даналығын суреттеу, берекелі ... ... ... ...... ... ... иек атқан таңы, туу шағы болатын. Ол ... ... ... кезеңін XV—XIX ғасырлардағы тарихи жырлар мен ақын,
жыраулар мұрасынан айқын ... ... пен ... ... ... ... бірі
Ақтамберді толғаулары мен төрттағандарында осы ізгі бағытты ... ... ... ... ... ... адамдық жаса, иендешілікке
барма дейді. Жетім менен жесірді ішіп-жеп, оны қорлауға қарсы шығады. «Сөзі
көпке ... жал ... ... ... ... жыраудың шығармаларының көркемдік ерекшеліктері
Ол өмір туралы көп толғайды, алуан ойларға батады. Қолымызда бар
шағын шығармаларының денін ... ... ... ... ... ... пікірге тірелеміз. Олай дейтініміз, көрген, білгенін, түйгенін
жырау зерделі насихатпен, ... ... ... ... ... ... ... құбылысты екінші бір құбылысқа теңестіру, салыстыру арқылы әдемі,
айшықтай ой тастайды, өз уайымының шеңберінде ... ... ... ... сол ... ... қауымның ауыр тұрмысына ортақтастырып шығарады.
Тұрмыс, тіршілік күйі туралы түйіндері жеке болып ... ... ... ... ... ... ... нақылдары жарасымды, еркін, шебер
күйде.
Тегі, Ақтамберді ерлікті де, шешендік ... де ... ... Ауыз ... озак, үлгілерінен өнеге алғанын жыраудың көркем тілі
айтып ... ... ... ... ер ... жақыннан» десе, ашы
шындықты аңғарамыз. «Жауласарға жау емес, ... дау ... ... ... ... адам ... ... астарлы екенін
шебер тілмен түйеді.
Жыраудың тұжырым-түсініктері өз ортасының қоғамдық, түсінік-терінен,
әдет-ғұрпынан, ... ... ... ... ... ... ашық үнмен, қанық бояулармен береді. Ләззаттан гөрі, тұрмыстан
жеген опығының ... ... ... жұмыр шумақтарға терең ой
сыйғызып жібереді. Ру мәселесіне емес, рухқа ... ... ... таза тілмен жеткізе біледі. Ақтамберді өз ғасырындағы қарама-
қайшылықтың бірі — бай мен ... бар мен жоқ, ... ... ... ... ... жырларында жекеше көрініп тұратын бір желі бар. Ол — ... ... ... ... ерте ... ... тіршілігі мал
бағумен байланысты болғаны белгілі. Қазақ уақытты да «сүт ... ... ... көш жер» деп ... ... нары», «құлын-тайдай
тебіскен», «қошақаным», «ботақаным» деп халық өзінің кісіге көзқарасын,
көңіл күйін ... ... ... ... ... ... негізінен малшылықпен күнелткен қазақ, халқы төрт түліктен
теңеулерін аямаған. Тіршілігінің тірегі болған ... ... де, әнін ... де арнаған. Бұл әуен ауыз әдебиетіне, одан жеке ... ... ... ... ... өскен адамның
Алды-арты бүрқар бу болар.
Көтере алмай мал басын,
Көрінгенге бу қылар, —
деп Ақтамберді Сарыұлы малы бардың ... ... ... тілге тиек
еткен. «Ерлер жортар мал үшін», «Ерлер мінер ат үшін», ... ... «Мал ... немене» деген жолдары ерекше назар аудартады. Мұнда
малға табыну әуені басым. Ол ... да. ... ... ... көне
заманда мал — ақша, бітімші орнына жүрген. Халық жылқыны ... ... көп ... да болар, төрт түліктің, ішінде жылқы ... ... ... ... ... оны да Ақтамбердінің өзі де айтады:
Айғайдан басқа жыр бар ... ... мал бар ... ерлерге
Қымыздан басқа бал бар ма?!
Жылқы көлден кеткен соң,
Қызығы кетер күлкінің,
Жігіттің көркі жылқыда,
Қыздың көркі құлпыда.
Осы ... ... ... ... ... ... аңғару қиынға
түспейді. Бұл тақырықа Ақтамберді әлсін-әлсін оралып отырған.
« Түйе ... тұз ... ... мойнын қыз кесер, Сартылдаған сары аяз,
жылқының мойнын сол кесер» дегенде, ... ... ... ... ... шек келтірмейміз. Ақтамберді жылқы малын сүйсініп ... ... ... сөздерін бағыштайды. Әрине, бұл ауыз әдебиетінен
ауысқан әдістің жеке жыраулар, ... ... ... ... ... тығыз байланысты туған поэзия көшпелілер
стихиясын да қамтымай қалған жоқ. Олардың он ... ... ... мінезін, өжет әрекеттерін жыраулар жыр-лағанда ... ... ... ... ... ... қалған поэзия бізге сонау
ғарыштай алыс уақыттардың өлеңмен жазылған жылнамасындай естіледі.
Ақтамберді жырау ағынан ... ... ... шумақтарында үлкен-
кішілі алдына қойған мақсаттарын да тізе кетеді. Ең ірісі — ... ... ... ... қорғау, от басында көңірсіп отырған елінің ... жас ... ... ғана куә ... Сол үшін де ... ... ту ... бұздым айғайлап
Өлім деген ойда жоқ,
Жалынды жүрек қан ... ... ... ... бас ... ... зор патриоттық, сезім, ел, жер тұтастығын, тыныштығын ойлау басым.
Жұрты үшін туған жауынгер жырау ... нық, ... ... Қарсы
келген жауынан сескенбей, қарсы шапқанын қайратты сөздері де паш ... ... ... «жақсылардың кеңес құрғанын», «білімді қуған
жақсылардың, аз да ... ... тең» ... ... кісі. Салауатты
сөздеріне қарағанда, әр ... ойы ... ... Өз ... ... ... ... тозбас жағын ойлайды.
Жыраудың от басы жөніндегі қанатты пікірлері өзінің маңызын әлі күнге
дейін жойған жоқ ... ... ... бала қамы ... ... ... «Баласы өсіп жетпесе, сөзі көпке ... ... ... боп ... әкесі сорлы қор болар», «Қазір жас бала болсам да, ... ... ... сөзінде жас кезінде көп бейнет көргендігін, бірақ
түбінде мойымайтындығын ... ... ... ... ... ... ... сынап, оларды «Ел қонбаған шөлмен тең» дейді. Әйел ... ... ... ... ... ... ... жұбайына байланысты шаруа
екенін шегелейді.
Мінезді болса жолдасың,
Күнде сонар қызбен тең,
Жаман болса жолдасың,
Астыңнан өткен сызбен тең, ... ... ... ... болу керектігін байыптайды. «Білімді ... ... ... мың ... деуі кімге де болса, мейлі ол ер ... ол әйел ... ... ... жоқ, ... ... наданға, Бағасын
білмек жезбен тең» дейді. Жырау ... ... ... ... ... тұтас тіркестер сом алтынның сынығындай ... ... Бір ... ... даналығына сүйенсе, екінші жағынан өз басынан
өткен өмір тәжірибесіне сүйенеді. «Түйе мойнын түз кесер, ... ... ... ... ... ... қаз, Көл суалмай суалмас» немесе «Жақсысы
кеткен ауылдың, Артынан жақсы шықпаса, Өртеніп ... ... тең» ... жыраудың сөзге жауапты қарайтындығына айғақ.
Енді бір мәселе: Ақтамберді ... мен ... ... ... ... ... Ақтамберді Махамбеттен шамамен алғанда жүз
жылдай бұрын ... ... Бірі ... бірі Батыста өмір сүрді. Соған
қарамастан, екі ақынның
арасынан ішкі ... ... ... Тек ... ... ... Ақтамбердінің жалғыздық пен жарлы болудың тақсіретін тартқаны
жоғарыда айтылды.
Жеңіме ... ... ... ... ... тигенін,
Жалғыздық, сенен көремін, —
деп жыраудың мұң шағатыны бар. Төрт ... ... ... ... ... ... жалғыз қалатынын білеміз. Махамбеттің де осындай
бір қамығатын кездері бар.
Заманым менің тар болды,
Тура әділдік биде ... айт та, ... ... ... бар да, мен де жоқ, ... ... деген жеті буынмен жазылған өлеңінде бақыт пен тағдырдың
айнымалы екендігін ... ... ... ... Екі ... ... бір, ... де әділдікті, көпшіліктің береке, бақытын
аңсайды. Жалғыздық қасіретіне шомыла отырып, екеуі де ... ... ... қарайды.
Ақтамберді «Күмбір-күмбір кісінетіп» толғауында жүйрік ат мінуді,
сұлуды сүюді, кіреуке тон, ... ... ... ... ... алып» ол
қашыруды, жауын бытыратып атуды, жеңіспен оралғаннан кейін «Тобылғы сапты
қамшы алып, Тұмар ... ат ... ... ... ... жазылып отырып
кеңес құруды армандайды. Жеті кейде тоғыз буынға баратын толғау жолдарында
жауынгер жыраудың негізгі мақсаттары сараланып ... ... ... «Күн ... ... ... ... ел, келешек
алдындағы ұлы армандарың желіге тартқандай тізіп береді. «Толарсақтан саз
кешіп» жүрген күндерін ... ... ... үнінен жаңылмайды. Сол
аңсаған күндердің келеріне сенеді.
«Күмбір-күлкір кісінетіп» пен «Күн қайда» толғауларынан ... ... да ... ... қиын ... ... ... де халықауыз
әдебиетінің шәкірті, екеуі де өмірін жортуылда өткізген, екеуі де әрі жау-
ынгер, әрі ақын, қол ... ... ... ... жұртып сүйсінткен.
Түр жағынан бір-бірінен алшақ кетпейді.
Салыстырып, жіті көз жіберсек, әлгіндей үндестік, тәсіл, шеңберлік
деңгейлестігін «Көк ... ... ... ... ... (Махамбет), «Айғайдан басқа жыр бар ма» (Ақтамберді), «Орай да
борай қар жауса» (Махамбет) ұсқаларынан көреміз. ... ... ... ... ... екі ақын ... біршама ұқсастық,
үндестіктері, олар өмір сүрген ортаның әлеуметтік теңсіздігінен, ... ... ... жасаған озбырлығына наразылықтың нәтижесінен, бақытты
өмірді аңсағандықтарынан туса керек.
Ақтамбердінің ... ... бірі ... ... ... ... Балаларына тірліктегі бірлікке, талапқа, татулыққа, мерейлі
мұратқа ие болыңдар ... Жас ... ... ... болуы елді
мақсатына жеткізерін ескертеді. ... ... ... ... Тоқсан жасаған қарт жыраудың артына қалдырған мұрасы бұдан да
көп болуы керек. Біз ... бар ... ... ... ... ... әріптестерінен өзгешелігін көрсетуді мақсат еттік.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ батырларының наным-сенімдері мен этикасы4 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
Талантты шыңдау жолдары14 бет
Қорқыт- қылқобыз өнерінің негізін қалаушы15 бет
Құлыншақ ақынның әдеби мұрасы43 бет
Ақтамберді жырау33 бет
Жыраулық пен ақындық поэзиясының даму жолдары22 бет
Жыраушы тұлғалар3 бет
"Деректер базасы және оның объектілері"4 бет
"Кітапхана" деректер базасы (Delphi тілінде)14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь