Марксизм және өмір философиясы

Мазмұны.

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2

I . тарау. Маркстік философияның қалыптасуы мен даму кезеңдері.
1.1.Маркстік философияның алғы шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2.Маркстік философияның қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.3.Марксизм және Ленинизм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14

II . тарау. Материалистік диалетика және таным теориясы.
2.1.Марксизм және материалистік диалектика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
2.2.Марксизм және таным теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
2.3.Марксизм және тарихты материялистік тұрғыдан түсіндіру ... ... ... ... ..49

III . тарау. Марксизм және болмыс философиясы.
3.1.Маркстің болмыс және өмір философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
3.2.Маркстің рух туралы көзқарстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70
3.3.Маркс және экономика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...80

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..91
Біз өмір сүріп отырған дүниені қарапайым да мәлім дүние деп айта алмайсың. Тіпті адам өзінің күнделікті өмірінде істес болып жүрген тұрмыстағы үйреншікті заттар әлемінің өзіде жай ғана нәрсе емес. Ал аса күрделі есептеу машиналары, компютерлер, өндірістік автомат линиялары ше! Бұдан жүз жыл бұрын оларды ең ұшқыр қиялдың өзіде көз алдына естете алмаған еді. Ал қазіргі кезде олар зерттеудің және білімге сүйенген еңбектің жемісі болып отыр. Адам өзі жасап шығарған байлығынан хабардар болу үшін ең болмағанда ғылым негіздерін білу керек. Ал қазіргі заманғы қғамдық даму оның алдына бұданда гөрі күрделірек проблемалар қойып отыр.
Марксизм философиясын менгеру оны аса көңіл қойып, терең ойланып үйренуді, демек, еңбектеніп, уақыт бөлудіде талап етеді. Бұл ілім адамға не береді?
Бұған қысқаша мынадай жауап беруге болады.Марксизм философиясын ойдағыдай уйрену адамда дүниеге бір тұтас көзқарастың- заманымыздағы ең озат көзқарастың- қалыптасуына мүмкіндік береді. Дүниеге мұндай көзқарас Маркстің ілімінің аса маңызды бөлімдерін бір тұтас қисынды көзқарастар жүйесіне келтіріп біріктіреді. Осы ғылыми жұмыста бұл білім мынадай жүйелікпен баяндалады.
Маркстің философиясы, оның ішінде тарихты материалистік тұрғыдан түсіну, Маркстің таным теориясы және де диалектикалық философиясы қамтылған. Сонымен қатар Маркстің болмыс және рух туралы көзқарастары және де Маракстің эканомика жайлы ілімдер қарастырылған.
Марксизм философиясы жайлы ілімдерді бір ғылыми жұмысқа сидыру мүмкін емес екені түсінікті: бұл ғылыми жұмыста Марксизм философиясының тек негіздерін баяндауды жөн көрдім.
Марксизм философиясы: адамдардың еркінен тыс объективтік заңдар негізінде табиғат қана дамып қоймай, адам қоғамыда дамиды деп үйретеді.
Қоғам дамуының негізгі заңдылықтарын ашып, марксизм адамзаттың тарихы туралы ілімді нағыз ғылым дәрежесіне, қандай да болсын қоғамдық құрлыстың сипатын да, қоғамның бір қоғамдық құрлыстан екінші құрлысқа өтіп дамуында түсіндіре алатын ғылым дәрежесіне көтерілді. Мұның өзі ғылыми ойдың аса зор жеңісі болды.
Шын ғылым, табиғат немесе қоғам күштерінің әрекетімен дамуындағы заңдылықтарды зерттеп, әрдаиым жаңалықтарды алдын ала көріп отырады. Қоғам дамуының заңдары туралы Маркстік ғылым қоғамдық қайшылықтардың күрделі жағдайында, бағдар тауып қана қоймай, сонымен қатар оқиғалардың қалай дамитынын алдын ала болжауға, тарихи прогрестің бағытын және қоғам дамуының алдағы белестерін алдын ала болжауға мүмкіндік береді. Сонымен, Марксизм флософиясы бізге болашаққа көз жіберіп, тарихтың алдағы бұрылыстарының бейнелерін көруге көмектесетін құрал секілді.
Маркс өз ілімін ғылымға негіздеді. Маркістің іліміне теориялық негіз болғандар: ағылшын экономистерінің теориялары, француз социал- утопистердің ілімі және классикалық неміс филасофиясы еді. Маркс диалектикалық материализмді негіздеді. Оның ашқан басты жаңалықтарының бірі – бұл тарихты материалистік тұрғыдан түсіндіру болды.Қоғамдық өмірде материалдық өндірістің маңызының үлкен екенін тұжырымдады. Қоғамдық – эканомикалық фарматция ұғымын енгізді. Марксизм филасофиясы эканомикалық базис және идеологиялық қондырма ұғымдарын талда, анықтады. Сөйтіп тарихи материализм мынадай салаларға бөліп негіздеді:
- тарих, қоғам дамуын материалистік тұрғыдан,
- қққоғам дамуы – табиғи – тарихи процесс,
- эканомикалық қатынастар барлық өзге қоғамдық қатынастарды, яғни, құқықтық, саяси, діни, моральдық және т.б. анықтайды,
- қоғамдық болмыс – қоғамдық қатынастар жүйесінде болатын, адам қызметі арқылы өндірілетін қоғамның материалдық бөлігі. Ол – қорланып , жетіліп ұрпақтан – ұрпаққа жалғасып отырады,
- қоғамдық сана – тарихи процестің рухани жағы, қоғамдық болмыстың бейнесі. Ол – қоғам мүшелерінің жеке саналарының жиынтығы емес, керісінше бір тұтас рухани құбылыс.
- өндіріс әдісі - өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың нақты бірлігі,
- өндіргіш күштер – қоғамдық өндіріс процесінде қоғам мен табиғат арасындағы «заттар алмасуын» жүзеге асыратын субъективтік және заттық элементтер жүйесі,
- өндірістік қатынастар - өндіріс, үйлестіру, алмастыру және тұтыну жөніндегі пайда болатын адамдар арасындағы байланыстар,
- қоғамдық – эканомикалық формация – қоғамның біртұтас бейнесі.
Қоғамды қоғамдық эканомикалық формация түрінде ұғыну дегеніміө қандай өндіріс әдәсін қолданылатынын анықтау. Жоғарыда айтып кетекніміздей, Маркстің пікірінше қоғамдық болмыс қоғамдық сананы анықтайды. Маркс айқындап берген қоғамдық қатынастар туралы тұжырымдар осы күндерде де пайдаланылады. Бірақ оның фориациялық ілімі барлыұ жағдайда дұрыс болып келе бермейді.
Көптеген философия тарихшылары К.Марксті де гегелдік философияның жалғастырушысы деп есептейді. Гегель ойлап тапқан диолектикалық үрдіс ретінде әлем туралы көзқарасын сақтай отырып, Маркс онымен салыстырғанда идеяларды емес, материалдық өмір дамуын мойындайды.Егер Гегель тарихта мәдени – тарихи факторға баса назар аударса, ал Маркс материалдық – эканомикалық фактор маңызының басымдылығын мойындайды.
Маркстің философия дамуына қосқан үлесі тек рухани фактордан эканомиканың басымдылығын, қосымша құн құпиясын, тауар – ақша қатынастар жүйесіндегі адамды қанау мен эксплуатациялау механизімін ашуында ғана емес, бөлектенудің эканомиалық формаларында айқындауында еді. Л.Фейербахтің діни бөлектену туралы идеясымен келісіп және оны қабылдай отырып, К.Маркс оны капитализмдегі жалпы бөлектенудің бір қыры деп санады.
Маркстік философияның тағы бір жаңалығы еңбекті эпистемологиялық ұғым ретінде негіздеуінде. Еңбек арқасында және нәтижесінде адамдар ойлауға, тануға қабілетті болады, ал таным үдерісінің өзі белсенді шығамащылыққа айналады.
Егер Маркс қоғамда әлеуметтік қайта құру жолымен адам санасын өзгертіп, «әлеуметтік психоаналитик» ретінде көрінсе, ал Энгельс табиғатпен қоғам философиясын белсенді-шығармашылық және теориялық ойлаудың материалдық негізі ретінде дәлелдеуге тырысты. Бұл теориялық ойлау өзінің материалдық-табиғи негіздерін ішкі логикамен ұғынған жағдайда әлеуметтік қайта құрылымдар жасауға қабілетті. Сонымен, Маркс пен Энгельстің қоғам, табиғат және теориялық ойлау заңдылықтарын ашуы, қоғамдық даму барысындағы экономикалық басымдылығын түсіндіруі, индивид санасының заттай практикалық әрекетке тікелей бағыныштылығын дәлелдеуі және тағы басқа идеялары батыстық әлемнің көптеген ойшылдарына жақтаушылық жағынан болсын, даттаушылық жағынан болсын, өзінің теориялық-идеялық ықпалын тигізді.



Маркстік ілім ең күшті ілім-өйткені ол дұрыс ілім.
В.И.Ленин.
Пайдаланылған әдебиеттер.

1. Марксизм Ленинизм негіздері. Қазақстан мемлекеттік баспасы. Алматы. 1963ж.
2. В.И.Ленин таңдамалы шығармалар жинағы. 1-том Қазақстан бафспасы. Алматы. 1969ж.
3. Диалектикалық және тарихи материализм. Қазақстан баспасы. Алматы. 1969ж.
4. К.Маркс. «Капитал» саяси экономия сыны. 1,2,3-том Қазақстан баспасы. Алматы. 1973ж.
5. Қазақ Совет энциклопедиясы. Алматы. 7-том. 1975ж.
6. К.Маркс және Ф.Эньгелстің шығармалар жинағы. Қазақстан баспасы. 1-том. Алматы. 1976ж
7. К.Маркс және Ф.Эньгелстің шығармалар жинағы. Қазақстан баспасы. 2-том. Алматы. 1980ж.
8. К.Маркс және Ф.Эньгелстің шығармалар жинағы. Қазақстан баспасы. 3-том. Алматы. 1981ж.
9. Е.А.Степанов. К.Маркстің қысқаша өмір баяны. Қазақстан баспасы. Алматы. 1983ж.
10. Қазақстан Камунистік партиясы тарихының очеркі. Қазақстан баспасы. Алматы. 1985ж.
11. И.Шәмшәтов. Дүниені өзгертуші ілім. Алматы. 1988ж.
12. В.П.Кохановский. Философия учебник для высших учебних заведений. Ростов-на Дону. «Феникс» 1998г.
13. Ә.Х.Тұрғынбаев. Философия. Алматы. Білім. 2001ж.
14. Л.Е.Балашов. Философия. Москва. 2004г.
15. Б.Б.Арынғазиева. М.С.Ибраимов. Философия лекциялар. Шымкент. 2006ж. .
16. Т.Ғабитов. Философия. Алматы. Раритет. 2006ж.
        
        Марксизм және өмір философиясы.
Мазмұны.
Кіріспе.....................................................................
.............................................2
I – тарау. Маркстік философияның қалыптасуы мен даму кезеңдері.
1.1.Маркстік ... ... ... және
Ленинизм....................................................................
......14
II – тарау. Материалистік диалетика және таным теориясы.
2.1.Марксизм және материалистік
диалектика...............................................22
2.2.Марксизм және таным
теориясы................................................................31
2.3.Марксизм және ... ... ...... ... және ... ... болмыс және өмір
философиясы...............................................59
3.2.Маркстің рух туралы
көзқарстары.............................................................70
3.3.Маркс және
экономика...................................................................
.............76
Қорытынды...................................................................
....................................80
Пайдаланылған ... өмір ... ... ... ... да мәлім дүние деп ... ... адам ... ... өмірінде істес болып жүрген
тұрмыстағы үйреншікті ... ... ... жай ғана ... ... Ал аса
күрделі есептеу машиналары, компютерлер, өндірістік автомат линиялары ше!
Бұдан жүз жыл бұрын оларды ең ... ... ... көз ... ... алмаған
еді. Ал қазіргі кезде олар зерттеудің және білімге сүйенген еңбектің жемісі
болып отыр. Адам өзі ... ... ... ... болу үшін ең
болмағанда ғылым негіздерін білу керек. Ал ... ... ... ... ... ... гөрі күрделірек проблемалар қойып отыр.
Марксизм философиясын менгеру оны аса көңіл қойып, ... ... ... еңбектеніп, уақыт бөлудіде талап етеді. Бұл ілім адамға не
береді?
Бұған қысқаша мынадай жауап беруге болады.Марксизм философиясын ... ... ... бір ... көзқарастың- заманымыздағы ең озат
көзқарастың- қалыптасуына мүмкіндік береді. Дүниеге ... ... ... аса маңызды бөлімдерін бір тұтас қисынды көзқарастар
жүйесіне келтіріп біріктіреді. Осы ... ... бұл ... ... ... ... оның ... тарихты материалистік тұрғыдан
түсіну, Маркстің таным теориясы және де ... ... ... ... ... болмыс және рух туралы көзқарастары және
де Маракстің эканомика жайлы ілімдер қарастырылған.
Марксизм философиясы ... ... бір ... ... ... емес ... ... бұл ғылыми жұмыста Марксизм философиясының тек
негіздерін баяндауды жөн көрдім.
Марксизм философиясы: адамдардың еркінен тыс объективтік заңдар ... қана ... ... адам қоғамыда дамиды деп үйретеді.
Қоғам дамуының негізгі ... ... ... адамзаттың
тарихы туралы ілімді нағыз ғылым дәрежесіне, ... да ... ... ... да, ... бір ... ... екінші құрлысқа өтіп
дамуында түсіндіре алатын ғылым дәрежесіне көтерілді. Мұның өзі ... аса зор ... ... ... табиғат немесе қоғам күштерінің әрекетімен дамуындағы
заңдылықтарды зерттеп, ... ... ... ала көріп отырады. Қоғам
дамуының заңдары ... ... ... қоғамдық қайшылықтардың күрделі
жағдайында, бағдар тауып қана қоймай, сонымен ... ... ... ... ала ... ... ... бағытын және қоғам дамуының
алдағы белестерін алдын ала ... ... ... ... ... ... болашаққа көз жіберіп, тарихтың алдағы бұрылыстарының
бейнелерін көруге көмектесетін құрал секілді.
Маркс өз ... ... ... ... ... теориялық негіз
болғандар: ағылшын экономистерінің теориялары, француз социал- ... және ... ... ... еді. ... ... негіздеді. Оның ашқан басты жаңалықтарының бірі – бұл тарихты
материалистік тұрғыдан ... ... ... ... ... үлкен екенін тұжырымдады. Қоғамдық – эканомикалық
фарматция ұғымын ... ... ... ... ... және
идеологиялық қондырма ұғымдарын талда, анықтады. Сөйтіп тарихи материализм
мынадай салаларға бөліп негіздеді:
- тарих, ... ... ... ... ... ... – табиғи – тарихи процесс,
- эканомикалық қатынастар барлық өзге қоғамдық қатынастарды, ... ... ... ... және т.б. ... қоғамдық болмыс – қоғамдық қатынастар жүйесінде болатын, адам ... ... ... ... ... Ол – ... , ... – ұрпаққа жалғасып отырады,
- қоғамдық сана – тарихи ... ... ... ... ... Ол – ... мүшелерінің жеке саналарының жиынтығы емес,
керісінше бір тұтас рухани құбылыс.
- өндіріс әдісі - ... ... мен ... ... нақты
бірлігі,
- өндіргіш күштер – қоғамдық ... ... ... мен табиғат
арасындағы «заттар алмасуын» жүзеге ... ... және ... ... ... ... - өндіріс, үйлестіру, алмастыру және ... ... ... ... арасындағы байланыстар,
- қоғамдық – эканомикалық формация – қоғамның біртұтас бейнесі.
Қоғамды ... ... ... ... ... ... қандай
өндіріс әдәсін қолданылатынын анықтау. Жоғарыда айтып кетекніміздей,
Маркстің пікірінше қоғамдық болмыс қоғамдық ... ... ... ... ... қатынастар туралы тұжырымдар осы күндерде де
пайдаланылады. Бірақ оның фориациялық ... ... ... ... болып
келе бермейді.
Көптеген философия тарихшылары К.Марксті де гегелдік философияның
жалғастырушысы деп ... ... ... тапқан диолектикалық үрдіс
ретінде әлем туралы көзқарасын сақтай отырып, Маркс онымен салыстырғанда
идеяларды ... ... өмір ... мойындайды.Егер Гегель тарихта
мәдени – тарихи факторға баса ... ... ал ... ... ... фактор маңызының басымдылығын мойындайды.
Маркстің философия дамуына қосқан үлесі тек рухани ... ... ... құн ... ... – ақша қатынастар
жүйесіндегі адамды қанау мен эксплуатациялау механизімін ашуында ғана емес,
бөлектенудің эканомиалық формаларында айқындауында еді. ... ... ... ... ... және оны қабылдай отырып, К.Маркс оны
капитализмдегі жалпы бөлектенудің бір қыры деп ... ... тағы бір ... ... ... ұғым
ретінде негіздеуінде. Еңбек арқасында және нәтижесінде адамдар ойлауға,
тануға қабілетті болады, ал ... ... өзі ... ... ... ... ... қайта құру жолымен адам санасын
өзгертіп, «әлеуметтік психоаналитик» ... ... ал ... табиғатпен
қоғам философиясын белсенді-шығармашылық және ... ... ... ... дәлелдеуге тырысты. Бұл теориялық ойлау өзінің
материалдық-табиғи ... ішкі ... ... ... әлеуметтік
қайта құрылымдар жасауға қабілетті. Сонымен, Маркс пен Энгельстің қоғам,
табиғат және ... ... ... ... ... даму ... басымдылығын түсіндіруі, индивид санасының заттай практикалық
әрекетке тікелей бағыныштылығын дәлелдеуі және тағы басқа идеялары батыстық
әлемнің ... ... ... ... ... ... ... өзінің теориялық-идеялық ықпалын тигізді.
Маркстік ілім ең күшті ілім-өйткені ол дұрыс ілім.
В.И.Ленин.
I – тарау.
Маркстік философияның қалыптасуы мен даму кезеңдері.
1.1. ... ... алғы ... ... пен Ф. ... ... ... көзқарастары мен
философиялық бағыттары ғылымға, шынайы әдіске және практикаға толык,
негізделмеген еді. ... олар ... ... ... ... қоғамның жалаң тәжірибесіне сүйенбей-ақ шешуге тырысты. ... ескі ... ... ... ... ... ... еткен күреске
кереғар келетін философия еді.
Міне, осы ... ... ... ... ... азаттық қозғалысымен тығыз байланысты, бұдан бұрынғы
философиялық ой-толғамдардың ... ... ... сіңірген мүлде
жаңа сапалы философиялық жүйе жасау қажеттігі туды. XIX ғасырдың ортасына
қарай оның тарихи ... және ... ... да ... ... ... пайда болуының тікелей әлеуметтік алғышарты —
өнеркәсіптік жұмысшы табының дамуы және оның ... ... ... ... ... ... 30-40 ... капиталистік өндірістік
қатынас орныққан елдердегі жұмысшы қозғалысының өсуі, дүниежүзілік тарих
сахнасына жаңа ... ... шыға ... ... Өнеркәсіптік
капитализмнің даму барысында жұмысшы табы ең ұйымшыл, біріккен ... ... ... ... ... ... ... жою мақсатын
қойып, дербес революцияшыл тапқа айналған сайын, оған өзін азат ... ... ... ... ... ... жасау аса қажет болды.
Маркс пен Энгельс жұмысшы ... ... ... оның дәурені өткең
қоғамдык, қатынастарды түбірінен жұлатын революциялық ... ... ... ... түсінді. Сондай-ақ, пролетариаттың революциялық
қозғалысына ең әуелі қоғамдық болмысы, әлеуметтік-экономикалық қатынастарды
өзгертуді ... ... ... ... қажет екен-дігіне ... ... ... ... ... ... идеологиямен
байланыстыру міндеті тұрды. Сөйтіп, олар ғылыми ... ... оны ... және ... ... ... ... осы аса
зор ғылыми табысының мәнін сипаттай келіп, В. И. ... ... деп ... ... ... ... ғана ... барлық езілген
таптардың осы күнге дейін еңсесін түсіріп келген рухани құлдықтан ... ... ... ... ... ғана ... ... пролетариаттың шын халін түсіндірді».
Маркстік философияның дүниеге келуінің ғылыми себептері де болды. Бұл
кездегі ұлы ... ... ... да, қоғамда да барлық құбылыстар
бір-бірімен тығыз байланыста және ... даму ... ... ... ... ... ... тұратынын, адам мен жалпы
табиғаттың бірлігін көрсетті. ... ... заңы ... қозғалысының
мәңгілік және құрып кетпейтінін, қозғалыс түрлері мен ... ... ... ... дәлелдеді. Бұл дүниенің материалдық бірлігін де
айқындап ... ... ... ... биологиялық эволюция теориясы жанды табиғаттың даму негізі
ішкі қарама-қайшылықтардың, процестердің, ... ... деп ... ... ... да болмасын даму сыртқы күштердің әсері арқылы емес,
ішкі қайшылықтардың күресімен оларды шешу нәтижесі екендігі ғылыми тұрғыда
айқындалды. Д. И. ... ... ... ... ... ... дүниеге де диалектикалық заңдардың жалпы ... ... ... Осы ... ... ... ескі мета-физикалық және
механикалық материализмнің жаңа ғылыми білімге ... ... ... ... ... ... ... біріктіру
қажеттігін туғызды.
Маркстік философияның пайда болуының ең үлкен ... бірі ... ... философиялық білімінің кең өріс алып дамуы еді. Оның
ішінде Маркстік философияға ... әсер ... ... ... неміс
клас-сикалық философиясы, Гегель еңбектерінде танымның диалектикалық тәсілі
кең түрде және жан-жақты қарастырылған еді. Ф. ... ... ... ... үлесін бағалай келіп, былай деген ... ... ... ... ... ... және рухани дүниені процесс
түрінде, яғни толассыз ... ... және даму ... ... білді»
Бірақ Гегельдің диалектикасының бірталай ... ... ол ... ... ... ... еді, ... объективтік дүние емес, тек адам санасының даму жолдарының
диалектикасын танып-білуге арналды; ... ... ... ... деп қарады. Бұндай тұжырым өз заманындағы ғылыми жаңалықтарға қайшы
ойға әкеп соқты, үшіншіден, қоғам ... тек ... ... ғана ... ... ... монархиялық жүйесімен шектеледі, себебі тек осы қоғамда
ғана даму процесі шегіне жетеді, сондықтан одан ... ... ... құру және оны ... ... емес деп жариялады. Фейербах Гегельдің
идеализмін түгелдей теріске шығарды. Бірақ ол идеализммен бірге ... ... ... да ... тастады. Сондықтан ол
метафизикалық материализм деңгейінде ғана болып, таптық күресті қоғамның
қозғаушы ... ал ... ... даму көзі деп ... алмады. Сайып
келгенде бұл қоғам дамуын материалистік тұрғыдан түсінуге кедергі болып,
Фейербах ... бұл ... ... ... ... ... ... тарихи тар шеңберіне қарамастан, Гегель
диалектикасы мен ... ... ... ... ... ... жетістіктері еді. Сондықтан олар Маркс пен Энгельс негізін ... ... ... ... көп ... ... ... Гегельдің
идеалистік диалектикасы мен Фейербахтың антропологиялық материализмін сол
қалпында, өзгертпей маркстік философияға енгізе салуға болмайды, олардың ... ... ... ... екшеп, ғылымның жаңалықтарын
жинақтап, әлеуметтік қозғалыстардың революциялық жетістіктерін зерттей
отырып К. Маркс пен Ф. ... ... жаңа ... жаңа ... жасап, диалектикалык, материализмді қалыптастырды.
Диалектикалық материализмнің шығуы философия тарихындағы түбегейлі
төңкеріс болды. Неге? Біріншіден, философия тарихында ... ... ... ... айқындалған диалектикамен тұңғыш рет байланысты.
Маркстік философия, ... ... ... ... ... отырып,
барлық құбылыстарды, оқиғаларды, заттар мен ... ... ... қозғалу үстінде, бір-бірімен байланысты түрде зерттейді. Диалектиканы
идеализмнен тазартты, материализмді ... ... ... таза
диалектика мен материализмді біріне-бірін ... ... ... ... ... рет ... ... өмірді және тарихи процесті танып-білуге қолданды. Сөйтіп тарихты
материалистік тұрғыдан түсіну теориясын ... ... ... дәл ... айналдырып, материализм мен диалектиканы, ... мен ... ... ... ... ... пен Энгельс
философияда төңкеріс жасады, тарихты материалистік түрғыда ... ... ... ... мүмкіншілігін мойындай отырып,
диалектикалық материализм ғылыми танымның негізгі критерийі және өзегі ... ... ... ... ... ... өмірінің негізі
болып табылатын қоғамдық практиканың маңызын ұқпай, қоғамдық өмірдің ... ... мәні мен оның ... да түсіне алмады. Олар адамды азат етудің
бірден-бір ғана жолы рухани тұрғыдан дамыту деп түсінді.
Төртінші, басқа ... ... ... мен ... ... материализм, дүниені тек түрліше түсіндірумен ғана
танып қоймады. Керісінше, дүниенің объективті даму заңдарын зерттеу мен оны
революциялық ... ... ... ... ... философиясында
тұңғыш рет нағыз ұштастырылды.
Бесіншіден, теория мен практиканың бірлігін, философиядағы партиялықты
ғылыми объективтілікпен ұштастыру — Маркс пен ... ... ... ... принциптер болды. Идеализм мен материализмнің
бітіспес келіспеушілігін, дін мен идеализм ... біте ... ... білді. Маркс пен Энгельс материалистік теория мен
диалектикалық әдістің арасындағы алшақтықты жойып, оларды бірыңғай ... ... ... ... материализмді қазіргі заманғы ғылыми түрге
келтірді.
Алтыншыдан, ... ... ... ең ... ... кезінен бастап-ақ
дүниежүзілік цивилизацияның жетістіктеріне арқа сүйеді. Сонымен бірге ол
қатып-семген ілімнің қандайымен ... да ... ... ... ... ... ... практиканың, азаттық күресінің
тәжірибесін жинақтап ... ... сол ... ... ... - оның басты
қасиеті.
Дүниені революциялық жолмен өзгерту, еңбекшілердің өз күшімен еңбекті
азат етуі, теорияның ... ... ... ету ... ... етене тән...
1.2. Маркстік философияның қалыптасуы.
В. И. Ленин К. Маркстің рухани эволюциясына, жалпы ... ... ... ... ... ... бұл ... әбден заңды екенін
атап көрсетті.
Егерде Маркс 1842 ... ... ... ... ... алмаған болса, осы жылдан бастап ол ... ... ... ... Әлеуметтік зерттеулерін өзінің саяси позициясы тұрғысынан
сол ... ... ... сынау мақсатына бағындырды. Біртіндеп
әлеуметтік қайшылықтардың мәнін түсіну ... ... ... ... шешу ... ол ... ... логикасын пайымдауға, сондай-
ак, нақты социолоиялық талдау ісіне ден қояды. Мысалы, 1842 жылы ... ... ... ... ... Маркс әр істің «логикасын» зерттеу
қажеттілігін атап көрсетеді. Осындай қоғамдық ... ... ... жасаған Маркс 1842 жылдың алғашқы жартысында, алдымен ... ... ... ... қайшылықтары бар екенін,
екіншіден, дін мен философияға мемлекеттің шешуші әсер ... ... Осы ... өзі-ақ Маркстің 1842 жылдың екінші жартысынан
бастап ... ... ... ... ... ... жасағанын көрсетеді.
1843 жылы Маркс өз еңбектерінде барлық әлеуметтік қайшылықтардың
негізінде мемлекет пен азаматтық қоғамның ... ... ... ... кейінгі кезеңде, осы қарама-қарсылыңтардың көзі азаматтық
қоғамның табиғатына тән екенін атап көрсетті. Осы идея ... ол ... ... ... ... ... ... рухани эволюциясындағы үлкен орын алатын еңбегі «1844 жылғы
экономикалық-философиялық қолжазбалары». Бұл ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуындағы ... ... ... ролі туралы идея. Адамның дамуына негіз бола
отырып, еңбек оның барлық ... ... ... ... оны езеді, жеке
меншіктің, қанаудьщ, таптардың пайда болуына әкеп соғады.
Ф. Энгельс материалистік және ... ... ... ... ... ... Энгельс те Маркс сияқты Гегель философиясына үңілді.
Дегенмен бұл философия немістің сол кездегі артта қалған өмір ... ... тез көз ... «Шеллинг Гегель туралы», . «Шеллинг және
жаңалық», «Шеллинг — Христосқа сыйынған философ» ... ... ... философиясының прогресшіл жақтарын қорғайды. ... ... ... мен ... дін мен ... ... ... құдайдың беделіне илануды, сезімдер жұмбағы мен мифологиялық
қиялды енгізу ... ... ... ... ... ... мен диалектикалық
тәсілінің арасындағы қайшылықты көрсете білді. Ол Фейербах ... ... ... ... ... ... азаттық күрестің
туын жасауға ұмтылды.
Ағылшын жұмысшыларының өмірін бақылау, ... ... ... ... ... тек ... қимылы
ғана жұмысшы табын азат етуге, сонымен бірге бүкіл адамзатты да азат етуге
жеткізе алады деген ... ... Бұл ... ... ... ... ... деген еңбегінде ғылыми негізделген.
Осы еңбекті В. И. ... ... ... ... ... бірі деп ... болатын.
Маркс пен Энгельс бірлесіп жұмыс істеген 1844 жылдан бастап, ... ... бар адам мәні ... ... теория жасады. Оның мәнісін
қысқаша былай деп тұжырымдаса ... ... ... адам — ... ... бір таптың өкілі; адам табиғаттың бір бөлігі ғана емес, сонымен
қатар табиғат дамуының ең ... ... ... ... адам ... ғана емес өзін де ... отырады, дүниені өзінің рухани күші
мен дене күшін жүмсайтын орта етіп ... ...... ... негізі.
1845 жылы екеуі бірлесіп жазған «Қасиетті әулет» атты кітабында халық
бұқарасының тарихтағы шешуші ролі жайында материалистік көзқарас дамытылып
және онда ... ... ... ... ... көзқарас
баяндалған. Ал «Неміс идеологиясында» тарихтың ... ... ... ... дәлелденді. Осы аталған еңбектерінде және 1845 жылы жазылған
Маркстің «Фейербах туралы тезистерінде», олар ... ... ... оның тарихи өрісі тарлығын көрсетеді.
Маркс пен Энгельс көзқарастарының қалыптасу дәуірі ... ... ... ... онда ... барлық үш
құрамды бөлігінің: оның философиясының, саяси ... және ... ... ... баяндалған.
Маркстік философияның онан әрі ... ... ... тәжірибесін жинақтап қорытумен, марксизмнің саяси идеяларын
негіздеумен ... ... пен оның ... ... саясаты мен тактикасының негіздерін анықтай отырып, Маркс пен
Энгельс маркстік саясат ... ... ... бірі ... ... ... жасау жолындағы күресі мен оның
социализм үшін күресінің арақатысы екендігі жөніндегі мәселені алға ... ... ... ... ... оның ... жағы бірінші
орынға қойылады. Маркс бүкіл капиталистік құрылысқа объективті терең талдау
жасады. «Саяси экономияның сынына» (1859) ... ... ... ... (1867) ... ... жете және ... негізделген. В.
И. Ленин: «Капитал» марксизмді ... ... ... деп
көрсетті, ... ... ... ... ... ... қолдана отырып, Маркс бұл ғылымды
революциялық ... ... Ал ... ... ... соғысы» (1871)
деген еңбегінде пролетарлық революцияның барысында ... ... ... ... ... ... ... тезисті дәлелдеуі
сол кездегі маркстік ... аса ... ... ... ... ... коммунистік қоғамның екі фазасы туралы
және капитализмнен социализмге өту дәуірі туралы мәселелерді К. Маркс ... сын» (1875) атты ... онан әрі ... ... ... марксизм жұмысшы қозғалысында толық жеңіске
жетіп, алдыңғы қатарлы интеллигенция арасында кеңінен ... ... ... ... ... құрыла бастады. Жұмысшы қозғалысы
қойған жаңа ... ... ... ... ... ... жағынан жинақтап қорытудың қажеттігіне байланысты
маркстік ... ... ... жаңа сатыға көтерілді. Осы кезеңде ... ... (1877 ... ... ... және классикалық
неміс философиясының ... (1886), ... жеке ... және
мемлекеттің шығуы» (1884) сияқты еңбектерінде диалектикалық материализмнің
басты мәселелері мен негізгі бағыттары онан әрі ... ... ... ... философияның беделі өсіп, әр түрлі мемлекеттердегі ықпалы
арта түсті. Осыған орай оның ... өріс алуы ... ... сөз ... Россияда таратып, дамытуда Г. В. Плехановтың алатын орны
ерекше. Г. В. Плеханов «Социализм және ... ... (1883) атты ... ... оның ... көзқарастарын өткір
сынға алды. Сонымен бірге диалектикалық-материалистік көзқарсты насихаттау
мен ... ... ... және материализм», «Материализм және
капитализм», II. Струвеге қарсы жазған мақалалары елеулі орын ... - 1903 ... ... ... ... ... материалистік
диалектиканың жақтаушысы және оны объективті дүниені толық ... ... ... ... ... ... Ол ... тұрғысынан тарихта
жеке адам мен халықтың ролін дұрыс көрсетті. Г. В. ... ... ... ... ... ... ... Плеханов
қоғамдық өмірдің заңы деп есептептеді. Дегенмен 1903 жылдан бастап пайда
болған ... ... ол ... бастады. Мәселен, II
Интернацияналдық Батыс ... ... ... ... орыс революциясының стратегиясы мен тактикасынан қол үзді.
Диалектиканы марксизмнің таным ... ... ... ... ол ... ... басындағы ғылыми революция ... ... ... алмады.
1.3. Марксизм және Ленинизм.
Марксизм және Ленинизм — ... ... ... ... экономикалық және саяси-әлеуметтік ілімдердің бір тұтас ғылми
жүйесі; ... ... ... оны революциялық жолмен өзгертудің ... пен ... ... ақыл-ойының, бүкіл рухани дуниесінің даму
заңдылықтары жөніндегі ғылым. ... ... ... ... ... ... диктатурасын орнатудың, социализм және
коммунистік қоғам құру жолындағы еңбекшілердің ... ... ... ... ... қозғалысының стратегиясы мен
тактикасын белгілейтін программалық ілім. ... және ... ... қалаған К.Маркс пен Ф.Энгелъс болатын, оны жаңа тарихи жағдайларға
сай дамытуда аса көрнекті үлес ... ... ... ... мүддесі мен түпкілікті мақсатын ғылми тұрғыда тұңғыш тұжырымдап
дәлелдеген, дәйекті ілім ретінде 19 ғасырдыңдың 40 ... ... ... Бұл ... ... қоғамның антагонистік қайшылықтары айқын
көрініп, тап тартысы шиеленісе түседі, жұмысшы табы ... ... ... ... ... ... К. ... пен Ф. Энгельс сол кездегі тарихи
жағдайдың талабына сай, адамзаттың қоғамдық, ... мен ... ... ... жұмысшы табының дүниеге ғылыми көзқарасын
қалыптастырды, оның ... ... ... мен ... программасын белгіледі. Марксизм және Ленинизм ілімінің ... ... одан ... адамзат санасының, ақыл-ойының ... ... және оның ... ... ... ... ... ұлы төңкеріс болды. Марксизм және ... ... ... ... ... философиясы, ағылшынның саяси
экономиясы мен француздың утопиялық социализмі еді. Сол ... ... ... ... бұл ... ... ... прогресшіл идеялары мен
принциптерін, ғылми әдістерін бойына ... ... ... тарихи
жағдайларды жан-жақты терең зерттеуге қолданылды. ... пен ... ... ... алға қойылған теориялық және практикалық
проблемалары, әсіресе капитализмнің дамуы мен ... ... ... ... талдап, ғылми тұрғыдан бір ізділікпен шешті.
Марксизм ілімінің ерекшелігі, бүкіл дүниені, қоғамдық өмірді түсіндіріп
қана ... оны ... ... ... ... ... социализм
жөніндегі ілімді утопиядан ғылми дәрежеге жеткізді.К.Маркс пен Ф.Энгельс
адамзат тарихын материалистік тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... ұштастырып тарихи
материализм мен диалектикалық материализмнің негізін ... ... ... ... ... ... ... және Ленинизм
ілімі Батыс Европадағы 1848-1849ж. революциялардан бастап, қоғамдық дамудың
әр қилы тарихи жағдайларында жұмысшы ... ... ... ... халықаралық жұмысшы қозғалысы арасына таралуда өзінің ашық
қарсыластары бакуниншілер мен ... және ... (Ә. ... М. ... т.б.) қасарысқан қарсылырына
кездесіп жеңіп шықты. Марксизм және Ленинизм, ... ... ... зиян келтірген догматизм, сектантшылдыққа қарсы батыл күрес ... ... аса ... насихатшылары П.Лафарг, В.Либкнехт,
А.Бебель, Ф.Меринг, Г.В.Плеханов, А.Лабриола т.б. болды. Марксизм ілімі
К.Маркс пен ... ісін ... алға ... ... ... мен ... ... жүзеге асып, ілгері
дамыды. Сондықтан да В.И.Лениннің революциялық іс-әрекеті мен ... табы ... ... ... ... деп әділ аталады. Сондықтан
да ленинизм-империализм және ... ... ... ... мен ... қозғалыстарының жеңіске жетуі және
адамзаттың капитализмнен социализмге көшуі мен коммунистік қоғамды орнату
дәуіріндегі марксизм теориясы болып ... ... және ... ... және ... байланысты құрамдас үш бөліктен: философия ... және ... ... ... ... мен ғылми
коммунизмнен тұрады. Диалектикалық ... ... ... ... ... партияның философиясы, табиғат пен ... ... ... ... ... ... ... теориялық негізі
Марксизм және Ленинизм философиясы дүниенің негізі материя, әлемдегі алуан
түрлі заттар мен құбылыстар, үздіксіз қозғалыстағы ... ... ... ... оның ... формасы адамзат қоғамы деген қағидаға
сүйенеді. Дүние бір тұтас және адам санасынан тәуелсіз ... ... ... ... осы ... ... практика арқылы
ғылми танымның даму процесінде танып біліп, ... ... ... ... процесіне саналы түрде ықпал ете алады. Марксизм және Ленинизм бірінші
рет адамзат тарихының даму процесін материалистік ... ... ... ... ... қозғаушы күші материалды игіліктерді өндіру-
өндіріс тәсілі және қоғамдық өмір салалары мемлекет, саясат, право, мораль,
философия, ғылым, ... ... ... ... ... ... өндірістік қатынастар екенін ашты. Олардың өзара байланысы, бірлігі,
бір-тұтастығы адамзат қоғамының даму тарихының ... ... ... ... ... ... ... Бүкіл адамзат тарихы ... ... бір ... екінші формасына қажеттілікпен
біртіндеп өтіп отыратын және түбінде коммунистік формацияға көшетінін ғылми
тұрғыда дәлелдеді. Табиғат пен ... ... ... ... ... ... ... философияның ұйтқысы, арқауы болып
табылады. Объективтік шындықта заттардың, процестердің өздігінен қозғалуы
мен дамуының қайнар ... ... ... ... ... күрес заңы, қайшылықтар жөніндегі ілім материалистік диалектикалары
методологияның негізгі принциптері. В.И. Лениннің маркстік ... ... ... ... ... ... ... мәселелері мен
ақиқат жөніндегі ілім, диалектикалық категориялар мен ... ... ... ... шешу болды. В.И.Ленин өз еңбектерінде қоғамдық
дамудың, саясат пен ... тап ... ... мәселелерін
шектеуде объективті жағдайларды талдауда, тарихи процестердегі субъективті
факторлардың ролі, бұқараның, таптардың, партияның және жеке ... ... ... ... ... орасан зор
роль атқаратындығын анықтауда материалистік диалектиканы қолданудың
классикалық үлгілерін ... ... ... ... ... ... қана қоймай, Ф.Энгельстен кейінгі
жаратылыстану ғылымдарының табиғаттары мен ... ... ... ... ... Маркстік-лениндік саяси экономия
К.Маркстің өз ... ... ... ... ... ... болып қалыптасты. К.Маркс құнның, еңбек теориясының
негізін қалап, қосымша күн заңын ашты. К. Маркс ... бұл ұлы ... ... ... жұмысшы табын қанауының сырын ашатын
«Маркстің экономикалық ... ірге ... деп ... ... ... бүкіл адамзат тарихының барысындағы қоғамдық өндірістің
объективті заңдылықтарын зерттейді. К.Маркс пен ... ... ... ... ... ... қауымдық қоғам формациясының ыдырауынан
бастап, қоғам дамуының ең маңызды қозғаушы күші антагонистік таптар күресі
екенін көрсетті. Олар жұмысшы табының ... ... ... ... міндеті капитализмді құлатып, тапсыз қоғам-коммунизмді орнату екенін
ғылми тұрғыда дәлелдеді. К.Маркс пен Ф.Энгельс капиталистік формациядан
коммунистік ... өту ... ... ... табы ... ... ... алып, қоғамдық өмірдің даму салаларын түгелдей
жаңа тапсыз қоғам құруға бағыттауға тиіс екенін ... атап ... жер ... ... ... үшін ... елдердегі пролетариаттың
бірігіп, буржуазияға қарсы күресте интернационалистік ынтымақта болуы қажет
деп түсіндірді. Пролетарлық ... ... ... үшін ... табы өз
қатарын топтастырып, алдыңғы қатарлы, таңдаулы күштерін біріктіріп, ... ... ... үшін ... ... ... ... ұйымдастырады деп тапты. В.И.Ленин марксизмнің экономикалық
теориясына зор үлес қосты. Ол 20 ғасырдың бас ... ... ... ... ... ең жоғарғы соңғы сатысы — империализмге өткенін
айқындап, оның ерекшеліктері мен экономикалық және саяси ... ашып ... ... ... ... елдердің әр келкі даму заңын
ашты. Осы ... ... ... ... мен ... ... немесе бір елде жеңуінің мүмкін екені жөнінде өте ... ... ... ... ... революцияның
социологиялық революцияға ұласуы теориясын жасауы Марксизм және Ленинизм-ге
қосылған аса маңызды үлес ... ... ... ... ... ... ролі, пролетариаттың одақтастары мен тап күресінің
формалары жөніндегі ... ... ... ... ... қағидалары негізінде жұмысшы табының революциялық ұйымының ең
жоғарғы формасы, коммунистік партияның теориялық және ... ... ... ... мен ... басшылықтың принциптері
жөніндегі сындарлы ілімді қалыптастырды. Марксизм және Ленинизм ... ... ... орын ... Бұл ... ... ... шешудің негізін салған Маркс пен Ф.Энгельс болды. Олар ұлт
мәселесінің пролетариаттың азат ету ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысын қуаттау қажет екенін
дәлелдеп берді. В.И.Лениннің бұл ... ... ... ... теорияларын қатал сынап, ұлттардың ... ... ... атап ... ... ұлт мәселесінің ең
бастысы, барлық ұлттардың еңбекшілерінің демократия мен социализм ... ... ... ... деп, отар және ... ... ... жолмен дамуы мүмкін екенін атап көрсетті. К.Маркс пен ... ... ... дамуы оның екі фазасы жөніндегі қағидаларын
дамыта отырып, В.И.Ленин ... ... өтуі ... ... ... мен ... ... жолдары мен социализм мен
коммунизм дәуіріндегі қоғамдық даму заңдылықтарын анықтап ... ¥лы ... ... революциясының жеңуі, жер жүзінде бірінші
рет көп ұлтты социялистік мемлекеттің құрылуы ... ... ... ... ... даму ... жаңа ... ашты.
В.И.Лениннен кейін КПСС туысқан коммунистік партиялар мен бірге маркстік-
лениндік теорияны ілгері дамытты. КПСС ... ... ... отырып,
оны жаңа жағдайларға творчестволық қолдануы нәтижесінде совет халқын
социализмнің жеңісіне жеткізіп, СССР-де коммунистік ... ... ... ... Капиталистік қоршау жағдайларында социализмді бір елде құрудың
мүмкіндігі, социялистік индустрияландырудың жолдарын, құралдары ... ... ... ... мен формаларын, елімізде мәдени
революцияны жүзеге асырудың мүмкіндіктерін, социялық қоғамды орнатудың және
біртіндеп коммунизмге өтудің заңдылықтарын ... бұл ... ... шешіп, оңшыл және солшыл оппортунизммен және ұлтшыл ауытқушылармен
аяусыз күресте партия өзінік сара ... ... ... ... ... ... ... мен Совет Одағы шешуші роль ... ... мен ... ... талқандап жеңу Европа мен
Азияның Латын ... ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысының өрістеуіне,
империализмнің отарлау жүйесінің күйреуіне жағдай туғызды. Аса маңызды бұл
процестер маркстік-лениндік ... ... іс ... ... ... өзгерістер болды. Социализмнің дүние жүзілік жүйесінің
калыптасуы, ... ... ... ... ... ... және ... ілімін одан әрі дамытып
жетілдіруді қажет етті. КПСС туысқан ... ... мен ... ... жүйені дамуының принциптік мәселелерін, осы заманғы саяси-
әлеуметтік проблемаларды шешіп, қазіргі капитализмге тән жаңа ... ... ... ... ... азат ету ... аса ... шешуде теориялық қыруар жұмыстар істеп, Марксизм және ... ... де, ... да үлес ... КПСС программасы (1961ж.) КПСС
съездерінің, КПСС ОК пленумдарының, шешімдері, ¥лы ... ... 50 ... ... туғанына 100 жыл толуына, СССР-
дің 50 жылдығына арналған партия документтері, коммунистік және ... ... ... теорияға қосылған зор үлес
болып табылады.
II – ... ... және ... ... ... және материалистік деалектика.
Маркстік материалистік диалектика — қозғалыс пен даму жайындағы ең
терең, жан-жақты және мазмұны жағынан бай ... Ол ... ... білудің
нешеме ғасырлық тарихының жиынтығы, қоғамдық ... ... ... ... ... табылады.
Материалистік диалектика мен философиялық материализм өзара тығыз
байланысты және марксизмнің ... ... ... екі жағы ... мен бірі ... отырады.
Ерте замандағы грек философтары ақиқатты айтысу немесе әңгімелесу
жолымен ... ... ... ... ... айтыстар мен
әңгімеден сөз ... ... ... ... ... ... - ... басында немістің идеалист-
философтары, әсіресе Гегель, диалектиканы ойдың ішінде туатын қайшылықтар
арқылы сол ойдың дамуы деп ... ... ... ... ... формаларын әбден тәптештеп сипаттады. ... ... ... ... ол өз ... жасады, бұл диалектика бойынша
диалектикалық даму табиғатқа емес, тек ... ... ... тән ... ... Маркстің айтқанындай, Гегельдің диалектикасы «төбесімен ... ... ... үшін оны аяғынан тұрғызу керек болды. Маркс пен
Энгельс материалистік диалек-тиканы ... ... ... ... ... ... бұл міндетті орындады.
Марксизмнің негізін қалаушылар дүниенің, материялық бірлігі принципіне
сүйене отырып, диалектиканы бүкіл шындық дүниенің ... ... ... ... ... ... ... заңдар жайындағы ілім ... ... ... ... ойдың қозғалысы туралы гегельдік
идеалистік ... ... ... жалпы заңдары жайындағы материалистік
ілімге айналды.
Сонымен біздің ұғымдарымыздың даму ... ... сол ... даму ... , ... ғылыми ойдағы бейнеленуі болып шықты.
Әрбір арнаулы ғылым шындық дүниенің әр ... ... ... мен ... ... ... — ерекше ғылым: ол
козғалыстың, өзгерістІң ж-не ... ... да ... ... ... Диалектика заңдарының жалпыға бірдей ортақты-ғы —
олар табиғат пен қоғамда бірдей әсер етеді, оларға ойдың өзі де ... ... пен ... ... тек ... ... деп қана ... бірге дүние танудың әдісі және іске басшылық деп білді. Дамудың
жалпы заңдарын білу өткеңдегіні ... ... ... ... ... және ... болжауға мүмкіндік береді. Сондықтан ол зерттеуге
және оның, нәтижелеріне негізделген практиқалык іске ... ... ... ... ... ... диалектиканың өзіне қас ойлау тәсілдерімен
және дүниеге көзқараспен — метафизикамен —күресуіне тура ... және ... тура ... ... ... әдебиетінде «метафизика» деген сөз Маркске дейінгі
және осы заманғы буржуазиялық философиялық әдебиеттегі мағынаны бермейді.
Маркске ... ... бұл грек ... дәлірек айтқанда сөйлемі («та мета
та фюсика»—«физикадан, ... ... ... ... ... ... ерекше бөлімі деген, мағынаны берді. Бұл бөлімде философтар
заттардың, ... бір ... ... ... таза құрғақ ойлау
жолымен тануға тырысты және әлі де ... ... ... жасанды системаларын сынай отырьп, Маркс
пен Энгельс «метафизика» деген сөзбен фйлософияньң бір бөлігін емес және
құрғақ ... ... ... ... да емес, бұл ... ... және ... ... ... зерттеу және ойлау әдісін атады. Қазіргі ... ... ... термині үнемі дерлік осы мағынада қолданылады.
Метафизиканың негізгі кемшілігі — оның дүниеге сондай біржақты, ... ... ... жеке ... ... ал ... сондай маңызды жақтарын ескермеуге тырысуында.
Мысалы, метафизик заттың бір, шама тұрақтылығын айқындығын көреді,: бірақ
оның өзгеруін, ... ... Ол осы ... ... құбылыстардың
жиынтығынан бөлектеп ерекшелейтінге назар аударады, бірақ ... ... және ... ... ... қатнасын және терең байланысын көре
алмайды. Ол ғылымнын, алдына қойылған барлық сұрактарға ... ... ғана ... ... ... ... өзі дами беретінін
және ғылыми қағиданың қан-дйының да ... бір ... ғана ... ... әдіс үй ... және ... дамуының төменгі
сатыларында азды-көпті жарамды, ал ... ... ... ... түсіндіруге әрекет жасағанда, ол іске аспай қалады. Табиғат тану
ғылымы және қоғамдық-саяси өмір метафизиканың ... және ... ... ... қадам басқан сайын көрсетіп келеді.
. ... бола ... да, ... осы ... ... ... ... ғылымдарда да жойылған жоқ.
Метафизиканың сірі жандылығын немен түсіндіруге ... Бір ... ой ... ... ... тұрғыда бөлмай, метафизикалық тұрғыда
болды. Ойлаудың метафизикалық тәсілі ғылыми әдіс ... ... ... ... тууы дәуірінде, біржолата қалыпта-сып, кеңінен
таралды. Ол ... ... тану ... ... табиғат туралы мәліметтерді
жинаумен, әр түрлі заттар мен кұбылыстарды сипаттаумен, табиғатты және ... ... ... ... шұғылданды. Бірақ белгілі бір затты
сипаттау үшін, оны басқа заттардың жиынынан ... ... өз ... жеке
қарау керек болды. Мұндай әдісті қолданудың нәтижесінде заңдар ... ... ... ... ... жекелеп қарау әдеті пайда
болды. Ал ... өзі ... ... бір ... ... ... екінші
заттардан пайда болуын көруге мүмкіндік бермейді. Заттарды дамудан тыс, бір-
бірінен жекелеп алып қарайтын метафизикалық ... ... ... шықты.
Метафизика адамдардың санасында ұзақ уақыт бойына үстем болып ... ... ... ... ... метафизикалық әдісті қолдануға ешбір ... ...... ... да, ... ... де өте зиянды роль
атқаратын артта қалған әдіс, дүние тануда артта ... ... ... ірі ... мен ... ... сірі ... екінші себебі — ол ... ... ... ... матералистік диалектикаға
дұшпандық көзқарас.
«Өзінің ... ... ... деп ... К
Маркс,—буржуазия мен оның доктринер-идеологтарында тек ... ... ... ол өмір ... ... ... ұғымына сонымен қатар
оның бекерге шығарылуы, оның қажеттілікпен ... ... ... ол әзір ... асқан форманы қозғалу қалпында, демек оның
өткіншілік жағынан да алып ... ... еш ... ... ... және ... мазмұны жағынан ол сыншыл революцияшыл.
Сондықтан, реакцияшыл күштердің, саяси және ... ... ... ... ... ғалымдар мен философтардың әлі де
болса диалектикадан қорқып оны ... және ... ... қарайтынына, сөйтіп метафизиканың жетегіне еретініне таңдануға
болмайды.
Маркстік материалистік диалектика метафизикаға қарсы күресу ... ... ... өмірдің барлық құбылыстарын ғылыми тұрғыдан қарау үшін
сенімді құрал береді.
Диалектикалық қайшылық және оның жалпыға ... ... бір ... ... процсте оның қарама-қарсы, , бірін-бірі
жоққа шығаратын, мұнымен бірге бірін-бірі керек ... және сол ... ... ... ... ғана өмір ... ... бар болуын
марксизм диалектикалық ... деп ... ... ... үшін ... және ... ... ілім шындық, өмірді тікелей аңғару және ол туралы ойлану
негізінде ... ... ғана ... ... ... үшін бұл ілім ... ... барлық салаларын зерттеу нәтижесінде ғылым жинақ-таған
деректерден шығарылатын қорытынды.
Шынында да, табиғатты, қоғам қатынасындағы ... ... ... қез ... ... ... кайшылықтар, яғни қарама-
қарсы ... не ... ... ... ... ... да ... бір затты сол тұрған тыныштық, күйінде алып
қарағанда біз оның, тек әр түрлі қасиеттері мен белгілерін ғана ... ... ... «күресін», демек, ... ... ... Ал ... қозғалысын, өзгерісін, дамуын
бақылап көрсек болғаны, сол арада-ақ онда ... ... ... бар ... ... өсімдік немесе жануарлар клеткасының препаратын микроскоппен
қарағанда біз оньң құрылымын, ғана яғни қабығын, ядросын, ... ... ... Ал егер біз тірі ... бақылап қарайтын болсақ,
онда болып жатқан ... және ... ... оның ... ... ... және өліп-өшуін көреміз.
Қандай ғылымның болсын ... ... ... ... ... Математикада олар қосудьң және алудьң,
дифференциялаудың және ... ... ... — әсер ... және ... әсер ... ... күшімен
және серпілу күшімен; физикада — оң және теріс электрзарядтарымен; химияда
— атомдардың қосылуымен және ... ... ... ...
мидың кабығындағы қозумен және тежелумен; қоғамдық ғылымда — таптардың,
күресімен және ... да ... ... демек, қай-
шылықтармен де істес болады.
Адамның ойлауы мен танып білуі де диалектикалық ... ... ... ... біз, ... карама-қарсы көзқарастардың үнемі
соқтығысуын, ескі теориялар мен жаңа фактілер арасындағы қайшылықтарды ... ... ... ... ... ... жасағанда Гегель «бекерге шығару»
деген үғымды ... Ол, ... ... ... бір ... ... «бекерге шығарады», алайда ондағы бағалының, бәрін
сақтайды деп ... ... ... ... ... ... ... жататын ескі сапаның сол ескіден туатын жаңа сапамен заңды
түрде ауысуы деп ... ... бүл ескі ... жаңа ... ... процесінде заттық өзінің, карама-қарсысына айналу түрінде болады.
Маркс: «бірде-бір салада өзінің, өмір ... ... ... шығармайтын дамудың болуы мүмкін емес» деп жазды. Даму ... ... ... шығаруы — қарама - қарсылықтардың бірлігі мен күресуі
заңыньң әрекетінен шығатын табиғи нәтиже. ... ... ... ... ... ... ... жақтар мен бағыттардың күресі болады,
бұл ... ... ескі ... ... жаңа ... ... ... даму бір құбылысты оның орнына келетін ... ... ... ... ... ... жаңа кұбылыстың ішінде
жаңа қайшылықтар болады.
Алғашқы кезде бұл қайшылықтардың әлі байқалмауы мүмкін, ... ... ... ... «Қарама - қарсылықтардың күресі» енді жаңа негізде
басталып, ақыр аяғьнда сөзсіз ... ... ... ... ... ... алғанда мәңгілік және шексіз, бірақ оның,
құрамындағы заттардың, ... пен ... ... шегі бар, олар ... ... Ешқандай «бекерге шығару» ақырғы болып ... ... ... ... «бекерге шығарудың» өзі де ... . ... ... кез ... «бекерге шығару» туралы емес,
диалектикалық, яғни зат, ... ... онан әрі ... ... ... сөз ... ... шығаруды» сырттан араласудьң нәтижесінде ... өзі ... ... ... ... ... айыра
білу кереқ. Егер біз бір жәндікті жаныштасақ ... ... ... ... бұл ... ... шығару» болады. Мұньң өзі мақсатсыз болмауы
да мүмкін. (бұл ... біз ... ... ... дәнді ұнға
айналдырамыз), ... бұл ... ... тоқтатады.
«Диалектикада,— дейді Энгельс,— бекерге ... ... жай ғана ... ... ... бар нәрсені жоқ деп жариялау, я болмаса, ол ... ... ... да ... ... сөз ... — дүниені танып білудің , және өзгертудің әдісі.
Табиғаттың, қоғамның және адам ... ... ... ... ... ... материалистік диалектика бұл ісімен адамдарға нақты дүниені
танып білудің және осы ... ... оны ... ... ... ғылыми әдісін үйретеді.
Диалектиканың ғылым мен практика үшін маңызы.
Өзінін, ... ... ... ... болуы себепті диалектика
зандарының, методологиялық маңызы бар, олар ... ... ... жолының ... ... да, егер ... бәрі ... ... ... болып
жатса, онда кез келген құбылысты түсіну үшін оған диалектика түрғысынан
қарау ... ... ... қалай болатынын білу дамып отыратын шын өмірді
қалай зерттеуді, оны ... үшін ... ... ... білдіреді.
Диалектиканың, ғыльм үшін және дүниені практика жүзінде қайта құру үшін ... ... міне ... ... ... жеке ... ... жүре алмайды
және олардың орнына арнаулы мәселелер мен міндеттерді шеше алмайды. ... ... ... да — ... ... ... тәжірибенің,
деректерін ойға салып, жалпылай қорыту, ол жалпы үғымдарды пайдалануды
керек етеді, ал ол ұғымдарды ... ... ... ... Рас,
диалектиканы білмейтін ... да өзі ... ... материалдық
логикасы бойынша дұрыс қорытындыларға келе алады. Алайда диалектикалық
әдісті әдейілеп ... ... баға ... ... ... оньң ... диалектиканьң қағидалары мен заңдары белгілі бір
жеке ғылымның деректерінен шығарылмайды, бірақ дүниені ... ... ... ... қорыту больп табылады. Диалектиканы білу ... ... ... шешкенде ғылыми методология және дүниеге ғылыми
көзқарас ... ... ... ... бүкіл қоғамдық
практиканьң жалпылай қорытылғаи тәжірибесін қолдана ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Диалектика біздің шын өмірдін, фактілері мен ... ... ... ... ... Ол ... ... педагогтің, суретшінің ақыл-ойын күшіейтеді, оларды өздері
үшін аса қажетті ширақтыққа, икемділікке, жаңа ... ... Ол ойды ... жоққа нанудан, бет алды тұжырымдаудан, ойды
бөгеп, ғылыми дамудьң қарқьнын бәсеңдететін қайдағы бір жоқ ... ... Ол ... ... ... ... өткендегімен
тоқталып қалмай, жаңалықты ... және ... алға баса ... ... ... нағыз, рухын, қол жеткен біліммен үнемі
қанағаттанып қалмаушылықты, өмір бойы тынып таппай, ұдайы ... ... ... ... ... ... ... ұмтыла беруді білдіреді.
Диалектика кандай да болсын субъективизмге, тар ... ... орын ... ... кең көзқарас туғызады, зерттелетін
құбылыстарды жаппай қамтуға үйретеді. Ол заттарды: объективті ... ... ... және даму ... ... және ... түрінде, өзара
бірінен - біріне айналу қалпында алып қарауды үйретеді. Ол сырт ... ішкі ... да ... ... формасын ғана емес, сонымен бірге
мазмұнын да ... ... ... ... ғана ... ... мәнісіне терең бойлап өтуді, алайда, сыртқы жағының да
маңызды екенін, оны елемеуге болмайынын да ұмытпауды ... ... ... кұбылыста көрінетін қарама-қарсы бағыттарға назар аударады: ... ... ... ... ... ... ... келешектегі өзгерістердің ұрығын байқайды.
Диалектика, деп жазды Ленин,— ол «шындық ... ... да ... ... ... көп түрлерін қамтитын жанды, жан-жақты (жан
жақтары мәңгі көбейе ... ... ... оны іс ... ... ... ... құралы.
Диалектика субъективизмге, тоқырауға, догматизмге қарсы шығатын, жаңалыққа,
өсетінге, озаттыққа сергек карайтын ойлауда ерекше әдіс, ал ... ...... ... шын ... ... диалектиканы
үйрену ғалымға немесе саяси қайраткерге ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... түсініп, қоғамдық өмірге
саналылықпен қатысқысы келетін әрбір адамға үлкен көмек көрсетеді.
Қазіргі уақытта ғылым мен ... ... ... өзі ... ... диалектика жөніндегі соқыр сенімдерден барған сайын арылып, ... мен ... аса зор ... ... ... ... және таным теориясы.
Адамның айналадағы дүниені танып білуінің тарихы ұзақ. Бұл —білмеуден
білуге қарай, жетімсіз, шала танып білуден ... ... ... ... ... ... ... бірте-бірте жасалған қозғалыс. Бұл процестің
ерекшеліктері мен ... ... ... ... ашып ... тек даму, қалыптасу, ішкі қайшылық бет алыстарының ... ... ғана оның ... ... ... ... барлық
басқа процесі сияқты, таным да материалистік диалектика ашқан ... ... ... дегеніміздің өзі, деп жазды Ленин,—
марксизмнің таным теориясы. ... ... ... ... ... ... ... бәрінен артықшылығы — ол таным
проблемасына ... ... ... ... мен ...... дүниені танып білу—алыстағы ... ... ... мен ... ең, ұсақ бөлшектерін зерттеу, Жер ... ... ... мен ерте ... мәдениеттің тарихьн зерттеу, аса
қиын математикалық есептерді шешу, космостық ... ... ... ... ... және т. с.— ... бәрі ... ... ... ... оның ... мағына беретін аса қызғылықты жұмыстар. Бірақ адам
ғылымды тек өз басы ләззат алу үшін ғана ... ... ... ... ... ... сондай-ақ қоғамдық істерінде,
яғни әрбір жеке адамның да, тұтасынан алғанда бүкіл коғамның да ... ... ... ... ... ... оған ... зор күш
береді.
Идеалист-философтар танымды практикалық іске қарама- қарсы қоюға, оны
практикадан бөліп тастауға ... рет ... ... Олар кейде таным
дегеніміз адам рухның ежелден ... ... ... ... емес ... сүйенсе, кейде практикалық іс дүние, танып білуге
тегі ... ... ... ... ... ... ойдағыдай әрекет
жасау үшін ғана керек, ал дүниені ақиқат танып білу не ... ... ... ... және басқалары), не тек мистикалық интуиция жолымен ғана ... ... ... ... ... екеуі де таньм мен әрекет етудің, теорйя ... ... шын ... ... шығу және даму тарихы ғылым мен танымның практика
тлаптарынан ғана ... ... ... ... ... және ... айқын дәлелдейді:
Практикалық қызметіңде адам өзінің ... ... ... ... ... мен ... басқаның әсеріне түсіп, өзгеріп,
адамға ... ... ... ... білдіріп, көрсетіп отырады.
Заттарды пайдалану дегеніміздің өзі —оны танып ... ... ... ... ... ... ... білу мүмкіндігі де соғұрлым кеңи түседі.
Нағыз абстракт ғылымға ... ... ... ... ... ... жеткен керектеріне жауап ретінде, пайда болды. Геометрия
алғашында, оның аты ... ... жер ... өлшеумен
байланысты болды («геометрия»—-«жер-өлшеу» деген сөз); астрономия — кеме
жүргізумен, ауыл ... ... ... ... ... ... — құрылыс өнерімен, фортификацнямен т. с. байланысты
болды.
Танымның практикаға ... тек өте ерте ... ғана ... жоқ. ... ... болуымен бірге өнеркәсіп жедел дами
бастады, табиғат туралы ғылым міне нақ сол ... ... алып ... ... Ғылым қазіргі күнде де практикалық өмірмен тығыз байланысты.
«Ғылымның абстракт теориялық салалары үшін бұл ... ... ... ... ... ... ... бола тұрса да, практика әрқашан да
таньмның нағыз терең негізі, басты стимулы және қозғаушы күші ... ... ... бола ... дейінгі барлық материализмнің аса елеулі кемшіліктерінің бірі —
таным мен практиканың байланысьн нақ сол ... ... ... Рас,
материалист-философтар ғылыми танымньң өмірге керекті маңызын ... ... ... жаңа ... ... ... ағьлшын ма-териалисі Ф.
Бэкон 17 ғасырдың өзінде-ақ ғылымның ең маңызды мақсаты — ... ... ... үшін ... үстемдік ету деп жариялады.
Бірақ, ескі ... ... ... не бере ... түсіне
алған жоқ. Марске дейінгі ескі материализм — аңғарушы материалист болады.
Оның өкілдері үшін таным табиғатты байқап ... ол ... ой ... таза ... ісі ... болып табылады.
Олар танымньң бұқараның саяси коғамдық, ісімен де, өндіріс ... ... көре ... оның ... бұлар танып білу кызметі — ... ... ал ... ... ... пен дене ...
надан көпшіліктің, үлесі болатындығы табиғи, ... ... ... үлесі таптардын, теоретиктеріне тән қате ... ... ... пен ... ғана ... практикалык қызметінің, таным
процесінде шешуші роль атқаратынын көре ... ... ... ... күнделікті практикалық өндірістік қызметі, қоғамның
өмір суруіне ... ... ... ... ... ... аса ... және танымдық маңызға ие болады, деген қорытындыға келді. Олар,
Ленин айтқандай, «өмірдің, практиканың көзқарасы дүние тану ... ... және ... көзқарасы болуы керек» деп санады.
Бұрынғы материализмнен өзгеше, марксизм практиканы таным теориясына
енгізеді, практиканы ... ... ... мен ... ... шындығын крсететін өлшеуіш деп қарайды.
Өмірдің, практиканың көзқарасын таным ... ... ... ... тура ... ауыл шарушылығымен, ғылыми лабораториямен,
бұқараның коғамдық қызметімен тікелей байланыстырады. ... ... ... ... бір ... деп ... қайта, адамдардың
практикалық тәжірибесін ойлап түсіну және қорыту деп қарайды.
Адамның материалдық және рухани қызметінін, бір-біріне ... ... ... мен ... да ... ... ... қатар бұл қарама-карсылықтар біріне-бірі еніп, қоғамдық өмірдің,
өзара тығыз байланысты және өзара әсер ететін екі жағы ... ... ...... дүниенің бейнесі
Маркстік таным теориясы дегеніміз — бейнелеу теориясы. Мұның мәнісі:
ол танымды объективтік реалдылықтың адам миында ... деп ... ... ... танымды бұлай түсінуге әдетте қарсы
болады. Мысалы, олар: көруге болмайтын табиғат заңдарының бейнеленуі ... ... ... ... ... ... мен ... (мысалы, «мән»), этикалық ұғымдар («әділдік», «ізгілік»)
бейнелей алатындай оларға сәйкес реалдылық ... ... ... осы және ... ... қарсылықтар бейнелеуді тым қарапайым, тұрпайы
түсінуге сүйенеді.
Танымды бейнелену дегенде ... ... ... ... адам ... ... болатын таным объективтік
дүниенің бейнесінен басқа еш ... де ... Адам ... заттардың өзі,
олардың касиеттері мен қатыстары болмайды, танылатын объективтілердің
белгілерін азды-көпті дәл ... ... ... ... ... ... міне осы ... ол объектілерге ұқсас болады. Ал
керісінше, материалдық шындықта формулалар мен ұғымдар ... ... мен ... ... ... ... мен қатынастар
болады. Бейнелеудің материалистік теориясы сананы материядан, ... ... ... ... ... ол ... ... мүлде қарама-
қарсы қоюды теріскс шығарады, өйткені адам санасында объективтік реалдылық
бейнеленеді, ал сананың өзі ... ... ... ... ... ... материаның — мидың — қасиеті
деп мойындаудың өзі ойлану мен материялық дүниенің ... ... ... болмайтын шекара жоқ деген қорытынды туғызады.
Әрине, тек материалдық объектілер ғана емес, сонымен ... ... ... да ... заттарына жатады. Бірақ та бұл ... ... ... ... ... ... ... өзі
де санадан тысқарғы объективтік реалдылықтың бейнесі болып табылады.
Оның үстіне, адамның танып білу ... — бұл ... ... құдірет
күші емес, ол практикалық қызмет негізінде нақ таным ... ... ... ... ... ... ұзақ ... нәтижесі. Осы
процестің барысында сезім мүшелері дамып, ойлау жетіле түсті.
Таным туралы мәселеде ... ... ... міне ... ... адамнын, өз айналасындағы дүниені ... біле ... ... ... ... ... адам білімдерінің өсуіне
шексіз жол ашады. Идеалистік лагерьдің көптеген философтары және ... ... ... кейбір ғалымдар да дүниенің танылатындығы жөніндегі
материалистік ілімге қарсы ... Бұл ... ... («а» ... ... «емес», «гносис» — білім деген сөз) ... ... біз еш ... ... біле алмаймыз дегенді үнемі айта бермейді. Ол
көбінесе, ғылым мен ... ... ... де, ... ... ... де, негізінде шешілмейтін проблемалар, негізінде танымның өресі
жетпей қала ... ... ... ... бар-мыс дегенді «ғана» айтады.
Мысалы, 18-ғасырдағы ағылшын агностигі Юм: біздің өреміз тек өзіміздің
түйсіктерімізге ғана ... ... ... ... осы ... жүйеге келтіру ғана деп есептеді. Біздің, түйсіктеріміздің,
аржағында не барып, оларды ... не ... оның ... біз ... ... Юм ... негізгі мәселесін шешілмейтін мәселе
деп жариялады. Ол дүниенің ... не ...... ма, әлде
рух, сана ма, біз оны айта ... ... Біз оны ... және ... біле ... өйткені түйсіктерімізден шеңберінен шыға алмаймыз дейді.
Сол ғасырда өмір ... ... ... ... ... ... оның танымына тәуелсіз болатын заттар туғызатынын бекер деген жоқ.
Алайда ол бұл заттарға ... ол ... зат» деп ... ... ... ... деп ... «тәңірінің ісіне шек келтіруге болмайды», адамның ақыл-ойы
жартымсыз, ақиқатқа апаратын ... жол ... ... жол ... деген шіркеу
ілімімен жақын туыстас. Қанттың «дінте орын беру үшін, білімді тежегім»
келіп еді дегені ... ... ... ... ... ... ... құдайға сенбегеннің өзінде де, шіркеудің, одақтастары болып
табылады. Өйткені агностицизм дүниенін, танылмайтындығы туралы жалған ... ... ... ... ... теология позициясын
нығайтады, адамды соқыр сенімге итермелеп, оны шіркеу іліміне ұйытады.
Агностицизмнің қандай формасын болса да өмір ... ... ... ... ... білуге қарай әуелі баяу, онан кейін бірден-бірге
тез келе жатқанын, табиғаттың ашылмайтындай болып көрінген ... ... ашып келе ... ... бес жүз жыл бұрын адамдар, Жер - шегі бар ... ... ... ... хрусталь күмбез сияқты аспанға жабысып тұр деп ойлаитын.
Гүлдену заманының ұлы ойшылдары — Н. Коперник, Дж, ... Г. ... ... ... ... ... космостың хрусталь қабырғасын
талқандап, оның шексіз, түпсіз екенін ашты. Бірақ мұнан жүз жыл ... ... ... ... ... ... мен ... мәңгі шешілмейтін
жұмбақтай көрінді. Позитивист О. Конт адам ... ... ... ... да біле ... деп ... айтқан. Бірақ та Конт өлгеннен
кейін екі жылдан сон, 1859 ... ... ... ... ... ... денелерінің, химиялық құрамын зерттеуге негіз болды. 20-ғасырдың бас
кезінде астрономия ... ... Құс ... ... әлі ... жоқты. Ал қазір зерттеудің, ең, жаңа құралдары ... ... ... системаларын ашып берді, біздің, болжалымызға сыймайтын
әлем түзілісі туралы адамның ... ... ... берді.
Адам космостың, ұшы-қиыры жоқ кеңістігіне ғана еніп қоймайды, ол
сонымен қатар ... ... да ... ... ... ... шегінің сырын барған сайын тереңдей аша түседі. ... ... ... ... ... біз ғылыми таным күш-қуатының шексіз екеніне
айғақ таба аламыз.
Агностицизмді жеріне ... ... ... ...... ... өндіріс. Энгельс былай дейді: қандай да болса бір кұбылыс
туралы өзіміздің түсінігімізге сай біз осы ... ... ... ... оның ... біз оны өз ... кызмет етуге мәжбүр
еткен кезімізде, міне сол кездің, ... бұл ... ... ... ... ... шын, ... білім екенін білеміз.
Лабораториялық тәжірибелер мен ... ... ... ... уран ... жарылып ыдырауының тізбекті реакциясын туғызуды
ғана ... ... ... атом ... ... ... өз ... теориялық, физика қағидаларының дұрыстығын дәлелдеді, ядроның ішкі
процестерінің, кейбір заңдылықтары туралы бізде ақиқат білім бар екендігін
дәлелдеді,
Реактивті ... мен ... ... ... пайдаланудың
мүмкіндігі туралы Циолковскийдің теория жағынан дәлелденген гипогезасы
біздің, көз алдымызда ... ... ... ... ... өсіп жетілуі, Жердің жасанды спутниктері мен космос корабль-
дерінің жасалуы ... мен ... ... қуушылардың көзқарастарының
дұрыстығын, олардың есептерінің дәлелді екендігін көрсетеді.
Қазіргі заманғы барлық техника мен өнеркәсіп ... ... ... көп дәлелдемелер береді.
Ақиқат туралы ілім.
Ақиқат проблемасы — ... ... ... ... және ... ... да ең ... мәселесі. Егер ғылыми теория ақиқат білім
бермесе, оның құны көк ... ... ... ... ... туралы әңгіме
болсақ, ақиқат туралы ... алға ... ... дүние біздің,
санамызға тәуелсіз өмір ... ... ... процесінде біздің,
түсініктеріміздің идеяларымыздың, теорияларымыздың, шындыққа ... ... ... өзі ... ... олар ... ... әкеліп үйлестіре салуға болмайды қайта, біздің,
түсініктеріміздің объективтік ... ... болу ... қарау керек.
Бұлай істемеген адам сөз жоқ жалаң, субъктивизмге барып ұрынады, ... ... ... ... ... етіп ... болады,
сөйтіп, сайып келгенде практикалық жұмысында сөзсіз сәтсіздікке ұшырайды.
Егер біздің, түйсіктеріміз, қабылдауымыз, ... ... ... ... сай ... оны дұрыс бейнелесе, онда
біз олар ақиқаттық дейміз.
Ал дұрыс пікірлерді, ойларды немесе теорияларды біз ... деп ... ... ...... ... ақиқатты ашу делінеді. Бұл
сөздерді, әрине ақиқат деген бір өзінен-өзі болып тұрған нәрсе, адам ... ... ... оны ... ... ... ... түсінуге болмайды. Бұл
сөздер танымның мақсаты - ақиқат білімге жету ... ғана ... есте ... ... ... ... ... - : ақиқат дегендердің
өзі тәуелсіз өмір сүреді-міс, адам белгілі бір ... оны ... ... ... айтады. Шындығында «ақиқат» деген ұғым тек
адамның танымына, ... ... ... ... ... ... ... онда адамның ақиқат түсініктерінде, идеяларында
бейнелене алатын заттар, құбылыстар, қатынастар процесстер болады.
Объективтік ақиқат.
Ақиқат адам ... ... ... ... да, онда ... ... мен ... адамға тәуелді емесе. Міне сондықтан
ақиқат объективті дейміз.
Демек, объективті ... деп адам ... ... ... оның
заңдылықтары мен қаситтерін дұрыс бейнелейтін және осы мағына да ... ... ... ... ... ... адамзатқа тәуелсіз»
мазмұнын айтамыз. Адам ақиқатқа қожайын ... Адам ... ... ... алады, өз өмірінің жағдайларын да өзгерте алады, бірақ
ақиқатты өз ... ... ... ... ... ... ... бейнелейді.
Ақиқаттық қандай болса да – ол объективті ақиқат.
Онан шындыққа сай келмейтін субъективтік пікірді, ойдан ... ... ... білу керек. Жұттың ақиқат деп санаған ... ... бәрі ... шын ... ... бола ... ... көп
уақыттар бойы Күн Жерді айналады делініп ... ... бұл ... қате
болып шықты. Керісінше, қазіргі заманғы астрономияның біздің ... — Күн оның ... өз ... планеталар, оның ішінде
Жер айналып жүреді деген ілімі — объективтік ақиқат ілім. Не ... ол ... ... ... Күн системасының нақты тәртібін
бейнелейді.
Объектитік дүниенің адам санасында бейнелеуінің метафизикше бір-ақ рет
болатын ақты деп түсінбеу керек.Таным ... – бұл ... ... ... ... ... бола тұрса да, айырмашылығ бар ... ... ... ... ... ... былай жазады: «Тікелей аңғарудан
абстракты ойлануға қарай, ал онан ... ...... ... ... ... танып білудің диалектикалық жолы міне
осындай».
Адам білімді көбіне ... ... ... нәтижесінде
емес, заттарға белсенді, практикалық қатынасының процесінде алады ... ... ... ... ... білу ... және ... алғанда
адамзат танымы тарихында ... ... ... ... әр ... нақ ... өзінде, адамның сыртқы дүниемен ... ... ... ... ... Сөйтіп, танымның бірінші сатысы
— түйсік. Білім атаулының, бәрі ... ... ... ... оның ... және олардың қасиеттері
ақиқаттығы ең ... ... ... ... ... ... материялық заттар мен олардың қасиеттерін дұрыс
бейнелей алу ... ... ... таным теориясы диалектикалық
материализмнің негізгі принциптерінінің, сүйене отырып, бұл сұрауға ... ... ... ... ... ... түйсінуден бастап адам
танымының қай актысында ... да бар. ... ... мен ... оның түйсігі — заттар мен олардың қасиеттерінің бейнелері немесе
образдары.
Алайда мұны ... ... мен ... зерттеушілер бар.
19-ғасырдың орта шенінде немістің белгілі физиологы Иоганн Мюллер
біздің ... ... ... ... ... ... түйсігін адам,
мысалы, тек жарық сәулелері әсер еткенде ғана ... көру ... ... ... де, оған ... ... әсер еткенде
алатындығын көрсетті. Осыдан келіп Мюллер: біздің түйсігіміз тек ... ... күін ғана ... де, ал ... ... ... және
олардың, қасиеттірінің қандай екені туралы еш нәрсе айтпайды деген қате ... ... ... ... ... идеализм» деген атпен мәлім
болды.
19-ғасырдағы немістің екінші бір ірі ... Г. ... те ... керсетулеріне сенімсіздік білдірді.
Осы ғалымдардың көзқарастарын жақтайтындар түйсік дегеніміз —
образдар ... ... бір ... ... ... ... ... символдар, иероглифтер ғана, ол құбылыстардын, объективтік
жаратылысы «бейнелемейді деп есептейді. Мұндай көзқарас түйсікті ... ... ... ... ... қалдырып оған шығатын жолды
бөгейтін, жеңіп шығуға болмайтын бір ... ... бұл ... ... ... білу ... емес. Оның үстіне, мұндай ... ... ... бар ... ... апарып соғады,
өйткені объективтік реалдылықтың ... ... ... ... сай ... міндетті емес. Түйсік — заттардың объективтік қасиеттерінің ... ... ... өзі философия тарихында субъективтік идеализмге
жол ашып берді. Мұндай мойындамаушылық, адам баласының бүкіл тәжірибесі ... ... ... қайшы келеді.
Жануарлар дүниесінің эволюциясын зерттеу ... ... ал онан ... ... да ... ... ... ортамен
өзара әрекет жасасу процесінде қалыптасып, жетіле түскен. Ұзақ ... ... ... ... ... дұрыс бағдар алып отыратындай
болып, сыртқы дүниеге әбден бейімделген. Ленин: «егер ... ... ... ... объективтік дұрыс түсінік бермесе, онда адам сол ... ... ... ... ... деп жазды.
Егерде түйсік заттар мен олардың қасиеттері туралы бізге азды-көпті
дұрыс білім бермесе, онда ойлану да ... бола ... еді, ... ... туады және соған сүйенеді. Онда тегі ешқандай ақиқат білім
болмас еді, адам елес пен құр қиял ... лаң ... өмір ... ... ... түйсікте субъективтік кезеңдер де болады, өйткені олар адамның,
сезім мүшелерінің, нерв системасының ... оның ... ... бейне бейнеленетін затпен тепе-тең болмайды, ол
әрқашанда да заттң ... ... ... ... ... ... ... Бірақ түйсік—бұл адам психикасының тек субъективтік күйі ғана емес:
«Түйсік — ... ... ... ... түйсікте объективтік ақиқат бар. Бірден-бір ғылыми материалистік
көзқарас міне осындай. «Материалист болу,—деп керсетті, ... ... ... ... ... объективтік ақиқатты бар деп тану деген
сөз».
Сезім тәжірибесінде алынатын ... ... және ... ... оның ... ... ... Бірақ таным онымен тоқталып
қалмайды, онан әрі кете ... ... ... ... ... ... ... бұл екі сатының арасында сапалық айырма бар
деп таниды,бірақ ... ... ... ... ... ... бар ... біледі.
Танып білу қызметінің жоғары формасы болатын ойлау, дегенмен, сезімдік
сатыға да қатысады: адам түйсінген кездің ... ... ... ... ... ... ... түсінеді. Сонымен
қатар ойлауға тек түйсік пен қабылдау ғана біздің ... ... ... ... ... ... береді.
Сезімдік танымның мүмкіншілігі шағын болады. ... ... ... ... ... ойлау жолымен танып біледі. Мысалы, біз
секундына ,300 мың километр алатын. ... ... ... ... ... немесе байқай алмаймыз. Бірақ ондай жылдықтың бар, ал ... ... біле ... Ол ол ма, теориялық есептерге сүйене отырып, біз осы
жылдамдықты аспаптар арқылы өлшей де, аламыз. Мысалы, біз ... ... ... ... өмір ... ... ... бірнеше жүз
миллиондық үлестеріндей уақыт аралығын байқай алмаймыз. Бірақ біз оны
ойлап біле ... ... ... ... болмайтын шексіз үлкен шамаға
да, шексіз аз шамаға да ылғи сүйеніп отырады.
Сезімдік таным ... ... ... ... ... қар, тұз, ... ... қағаз т. б. сяқты әр түрлі денелердің жалпы
белгісі — олардың нақты екенін ... ... ... білім құбылыстардың
ішкі жаратылысын, олардың қажетті қатыстары мен байланыстары әлі ашып бере
алмайды. Құбылыстарды ... ... ашу ... ... ... ену
үшін, яғни айналамыздағы дүниені ғылыми тұрғыдан білу үшін сапа жағынан
басқалау болып келетін танып білу ... атап ... ... ... қорытулар, гипотезалар, теориялар арқылы жүзеге асатын ойлау қызметі
қажет.
Қандай болсын заңдардың бірде-бірі ... ... ... ... ... ... ... байқап көріп жүрді, бірақ осы
сансыз көп фактілердің, бәрін ... және ... ... болатын бүкіл
әлемдік тартылыс заңын ашып, тұжырымдау үшін ғылымның, ... ... ... ... зирек ақыл-ойының; күші керек болды.
Біз адамның, сезім мүшелеріне заттьң тікелей әсер ... ... ... ... ... ... субъективтік бейнесі екенін, олай
болса, онда объективтік ақиқат бар екенін ... ... ... ... жоқ ... ... ... табылатын ойлау нәтижелері
жөнінде де осыны айтуға бола ма? Әрине, болады.
Түйсік пен ... ... ... ... құбылысардың сыртқы
жағьмен істес ... ... ... олар ... дәл ... ұғымдар дегеніміз объективтік ақиқаты бар шындықтың бейнелері.
Бірақ абстракты ұғымдар шындықтың ... ... ішкі ... олар ... ... ... ... тынып қалмайды,
қайта олардың негізінде жатқан мәнді ... мен ... ... ... ... ... күн ... кейін нөсер
жауынның болатындығын көрсетеді. Кейбір практикалық әрекет ... ... күн ... ... ... ... барып тығылу үшін, осы
білімнің өзі де, мүмкін, жеткілікті болар. Бірақ күн ... ... үшін ... ... мүлде жеткіліксіз, Бұл үшін абстракты ... ... ... ... ... ... ... қатынасы алуан түрлі:
ашықтан-ашық зорлаудан бастап сырт ... ... ... ... ... дейін болуы мүмкін. Бірақ капиталистің
жұмысшыға деген қатынасының мәні әрқашан да біреу-ақ —қанаушылық ... ... ... қатынастардың осы ақиқат мәнін ашу үшін, әр ... ... мен ... ... көрсету жеткіліксіз, бұл үшін капитализмнің
жаратылысын ашып көрсететін терең теориялық талдау жасау ... ... ... ... абстракты ұғымдар қажет.
Ленин былай деп жазды: «ойлау нақтыдан абстрактыға ... ... ... ... қайта Оған жақындай түседі. Материяның,
жаратылыс заңының абстракциясы, құн ... және ... ... ... ... шын, ... емес) абстракциялар жаратылысты терең,
дұрыс, толық бейнелейді».
Ойлаудың күші—оның абстракциялауға қабілеттілігінде, оның жеке ... ... ... ең ... ең мәндіні көрсететін
қорытындылар жасауға дейін көтерілуге қабілеттілігінде.
Ойлаудың ... ... дәл осы ... ... ... өзі ... объективтік заңдарға сүйене отырып, оқиғалар
дамуының өткендегісін біліп, келешегін күн ілгері көре алатындығында. ... — ол ... ... ... туғызып, оларға сүйену процесі.
Бірақ ойлау және оның ... ұғым — ... ... ... емес, практикалық қызмет арқылы, түйсік арқылы ... ... ... — олар ... бір ... фактіге байланысты
болмайды, оған біршама тәуелді емес. Осының арқасында ой ... ... ... ... жасауға, нақты реалдыққа шексіз жақындай беруге,
дүниені бірден-бірге дәл бейнелеуде мүмкіндік ... ... әр ... ойды шындықтан бөліп алып кету, негізсіз қиялға
салыну, ойлау ... ... ... өзіндік мақсаты бар бірдеңеге
айналдырып әкету қаупі ... ... Бұл — ... алып ... ... ... оны ... амал—практикамен, өндіріспен, бұқараның
тәжірибесімен байланысты болу. Нағыз шын ... ... ... ... жоғар шарықтағанымен, ол ұдайы сезімдік тәжрибеге, практикаға
қайта ... ... ... ... ... рименттің және теориялық
ойдың әрдайым өзара әрекет жасауы — ғылымның ойдағыдай өркендеуінің кепілі.
Ақиқат туралы маркстік ілімнің ғылыммен ... үшін ... және ... ақиқат туралы, ақиқаттың нақтылығы туралы
материалистік диалектика ілімінің ғылым мен ... үшін ... ... бар, ... ... аяқ кезі мен ... бас кезіндегі
физиканың дамуына талдау жасай келіп, ол кездегі көптеген ... ... ... ... білу ... ... байланысты деп керсетті. Метафизикалық тұрғыдан ойлайтын адам
ақиқат не ... не ... жоқ деп ... Ғалымдар ұзақ уақыт бойы
классикалық физикаңың теориялары — абсолют ... деп ... ... ... ... ... ескі ... ұғымдарды теріске шығарып, бұрынғы
теориялардың жеткіліксіздігін ... ... ... ... ... Оларға обсолют ақиқат та тегі жоқ, біздің ... бәрі ... ... ... ... болып көрінеді.
Мұндай реалитивистік ... ... ... ... ... ... етіп береді.
Диалектиканы білу ғалымдарды идеалистік адасушылыктан құтқарып қана
қоймай, сонымен қатар ... ... ... ... ... жеңіп
шығуына да мүмкіндік береді. ... және ... ... ... ... ... таным
процесінде, ғылымда болатын қателік-ерді дұрыс айыра білуге мүмкіндік
береді. Ақиқат даяр ... ... туа ... Таным дегеніміз қиын,
күрделі процесс, онда қателердің, адасушылықтың, біржақты ... ... ... мүмкін. Бірақ ғылым ұсынған идеялар бірте-бірте сын
елегінен өтеді, практика керігінде ... ... ... өтіріктердің
бәрі екшеліп шығып қалады, жанып кетеді, ал объективтік ақиқат, абсолют маз-
мұн іріктеліп, ғылымның алтын қорын жасайды.
Ешкім де ... ... жоқ деп айта ... Ал ... ... қызметінде қателердің болуы сезсіз десек, бұдан әрбір жеке ғалымның
нақты ... ... ... ... да ... қате ... тиіс деген
ешбір ұғым тумайды. Ғалым өзінің, ... қате ... ... ... және қолдануға тиіс те. Бұл үшін ғылыми зерттеудің диалектикалық
әдісін білу, практикамен ... ... ... ... ... ... мен ... отырған шешімдерді коллектив болып талқылау
керек.
Ешкім де қате жібермеуге кепілдік бере ... ... ... ... ... ... жібермеу керек, екіншіден, қате екені
анықталған соң, оны ... ... ... да, сол ... практикалық жұмыс та да қателіктердің болу
мүмкіншілігін азайтатын, ал қате ... оны ашып ... күш — сын ... ... өрістеуі. Ғылымдағы пікір таласы, өзінің ғылыми жұмысына, сын
көзімен қарау, басқалардың жасаған сынына көңіл ... ... ... ... ... ... түрде болсын сынға қысым жасау
ғалымның; өзіне де, ғылымға да орасан зиян.
Ақиқатты диалектикалық тұрғыдан түсіну ... жат ... ... қарсы күресте де көмектеседі; Догматизм мен ... ... ... сөз жүзінде қаншама ант-су ішсе де,
олар ақиқаттың относительдігі мен нақтылығы ... ... ... ... ... ... ... абсолют,
универсалды ақиқат деп қарайды, оны нақты ... ... ... шығуын есепке алмай, барлық жағдайда бірдей қолдана беруге
болады дейді. Керісінше, ревизионизм — ... оның ... ... я арыз барып тұрған релятивизмге барып ұрынады, ақиқаттың
қандайына да тек относительдік ... ... ... ... ... ... ... безеді.
Маркстік диалектика догматизмнің мен ревизионизмнің де метафизикалық
кеселін ашып ... ... ... ... ... ... диалектика теориялық формуланың бірде-біріне сіресіп қатып қалуға,
догмаға ... жол ... ол ... ... қандайын болса да нақты
қолдануды талап етеді. Сонымен қатар диалектика таным процесінде абсолют
ақиқат асылдарының, ... ... ... ... ... ... ... негізгі принциптері де жатады. Оларды да-
мытуға, байытуға және ... ... мен ... ... сай
нақтыландыруға болады және солай ету ... те, ал ... ... ... ол ... ... жасағандық болып шығар еді.
2.3. Марксизм және тарихты материалистік тұрғыдан ... ... ... ... ме, әлде олар ... ... ... себептерге байланысты ма? Бұл ... ... ғана ... жұрттың бәрінің, әл-ауқатын жақсартып, ... ... бола ма? Егер ... ... жолмен болады? Адамзат
көкейтесті мақсаттарына кім жеткізе алады? ... ... қай ... бара жатыр — гүлденіп, ке кетіп бара ма, әлде тоқырап, құлдырап бара
ма? сұрауларға адамнын, ақыл-ойы ... ... ... ... ... сұрауларға барлық замандардың, және барлық халықтардың ойшылдары
жауап беруге әрекет еткен еді. ... ... ... бойы ... мен ... ... ғалымдардың сынымен ғана емес, сонымен
қатар заманнын, сынымен де тарихтың, ... ... ... үнемі
теріске шығарылып келді. Қоғамды зерттеу саласында білімге жету өте-мөте
қиын және ұзақ жол болып шықты.
Бұл жерде ... ... ... ... дамуына анағұрлым күрделі
екендігінде болып отыр. Біздің тікелей ... ... ... құбылыстары біршама дұрыс, біркелкі қайталап отырады, міне мұның
оның өзі мәнін түсінуді ... Ал ... ... ... қайталауды аңғару анағұрлым қиынырақ болады. Әрине мұның
өзі қоғамдық өмірді танып білуді ... оның ... ... ... ... білуге кедергі жасайды.
Бұлардың, басқа бір айырмашылығының маңызы да бұдан кем емес. Табиғатта
біз өзіндік мәні жоқ, стихиялық ... ... ... отырамыз. Ал
қоғам тарихында өзінің санасы мен еркі бар, әрқашан ... бір ... ... ... ... ... ... құбылыстарды алғаш
қарастыра бастағанда басты міндет адамды ... бір ... ... ... белгілі бір қайраткер өзінің алдына қандай мақсат
қойып отырғанын білуде сияқты,— сөйтіп оның ... ... дәл ... ... ... ... ... сияқты көрінеді. Алайда қоғамдық өмірді
бұлайша ... ... ...... ... ... ... және қоғам жайындағы буржуазиялық теорияларда осы уақытқа
дейін үстем ... келе ... ... ... ... ... табылады.
Әрине, әрбір адам белгілі себептерге сүйене отырып, белгілі мақсаттарды
көздей отырып, кимыл жасайды. Бірақ, біріншіден, белгілі бір ... ... нақ осы ... мен ... неге пайда болды деген сұрақ туады. Ал
екіншіден, тарихпен ... ... ... өзі де әр түрлі адамдардың
мақсаттары мен мүдделері, демек, олардың қимылдары да ... бір ... ... және осы ... ... нәтижесі — тарихи оқиға — оған
әрбір жеке қатысушының көздегенінен ... ... ... ... шығатынын
көрсетеді.
Мәселен, 1789—1794 жылдардағы француз революциясының ... ... мен ... ... ... ... ... табиғи теңдігі мен ешкім қол ... ... ... ... деп ... еді. ... көп ұзамай-ақ олардың іс жүзіне
кел-генде буржуазияның таптық ... жол ашып ... ... ... мен ... ... болған бұрынғы
теңсіздіктің орнына буржуазия мен жұмысшылардың арасында жаңа теңсіздік
орнады.Міне, бір ... ... жеке ... ... ... мен ... ... алғанда қоғамдық дамудың стихиялығының арасындағы осы
қайшылықты жұрт Маркстен де көп ... ... еді. ... оны ғалымдар дұрыс
түсіндіре алмады. Тарихтың нақтылы барысын ... ... олар ... ... ... мен ойлаған ойлары туралы жорамалдардан
асып кете ... ... ... ... толып жатқан кездейсоқтарға
айналдырып отырды. Ғалымдардың тарихты қажеттілікке ... ... ... ... көп ... фатализм позициясына сырғып ... ... ... ... ... бір ... ... қайдағы бір
сыртқы күш (құдай, «абсолюттік - идея», «дүние жүзілік ақыл-ой» және т. б.)
әрекетінің нәтижесі деп ... ... ... ... нәр ... ... ... экономикалық және әлеуметтік теңсіздіктің, біреулердің ... ... ... біреулердің қайыршылығы мең правосыздығының нақты
себептерін бүркеуге ... ... ... таптар бойынша қолдап отырды.
Осы таптарды күш ... ... ... идеалистік көзқарас бүгінгі
таңда да адамға ықпал ... ... ... өріс алып ... ... ... саналы қимыл-әрекетері неге байланысты екенін
түсіндіру үшін қоғамдык құбылыстарды ... ... ... ... жасау қажет болды. Таптар күресінің ... ... ашып ... ... орнағаннан кейін ғана, сондай-ақ,
төмеңде айтылатындай, қоғамды дәйекті ... ... ... ... ... ... қатар солай түсіндіруге тікелей мүдделі
тарихтағы тұңғыш ...... ... ... пайда болғанынан
кейін ғана осындай төңкерістің жасалуына мүмкіндік туды,
Диалектикалық материализмді ... мен оның ... ... ... ... жалпы заңдарын туралы ғылыми теорияны жасап
шығарған Маркс Энгельсьтің, ... ... ... тек ... ... ғана мүмкін болды. Бұл теория — тарихи матерализм тарихты
материалистік тұрғыдан түсіну.
Маркс пен ... ... ... жасаған төңрісі ең алдымен
мынада болды: олар қоғамда қандай да (сын бір жасырын о дүниелік ... ... ... өзі өз тарихын жасаушылар екенін көрсетті.
Шнымең қоғамға әр түрлі мистикалык, көзқарастарға ... ... ... ... ... қол сұғуды керек қылмайтын табиғи процесс деп
түсінудің, жолы көрсетіліп берілді.
Екінші жағынан, марксизм адамдар өзінін, ... өз ... ... ... ... мұра болып объективтік, материалдық жағдайлар
негізінде жасалғанын ашты. Сейтіп волюнтаризм мен субъективизмге ... ... ... ... ... ... түінуге көрсетілді. Маркстік
теорияның қоғам туралы ғылым ... ... ... ... келе ... ... бұл материалистік теория «ғылыми социологияның ... ... ... ... ... ... өндіріс қатнастарын шығару,
ал бұл ... ... ... ... ... ... жоғарғы
дәрежесін шығару ғана қоғамдық формациялардық дамуының-тарихи процесс ... ... ... ... ... ... ... Маркс былайк тұжырымдады:
«Адамдардьң болмысын олардың, санасын билемейді, қайта адамдардьң қоғамдық
болмысы оларді санасын ... ... ... ... ... да ... ... өмір рухани өмірге, қарағанда ... ... ... ... түсінгенде қоғамдық сана де ол ... ... ... және праволық теорияларының, діни, ... ... ... жиынтығы; оның үстіне, қоғамдық ... ... өнер және ... ... (әлеуметтік сезімдер, көңіл
күйлері, әдет-ғұрыптар және т. б.) жатады. Ал ... ... ... ... мен ... қоса ... ... материалдық өмірі
болып табылады.
Ал тарихи материализмңің анықтағанындай, ... ... ... ... оның ... мен ... ... қоғамның
материалдық өмірі, деп дәл нені түсінуге болады?
Базис пен қондырма.
Өндіргіш күштердің күйі, жоғарыда көргеніміздей, ... ... ... яғни ... ... ... анықтайды. Осы
экономикалық құрылыстың өзі базис (фундамент, ... ... ... ... ... ... ... идеялар және мекемелер пайда болады.
Осы ... ... ... ... ... ... ... философиялық,
діни және басқа идеялар), мекемелер мен ұйымдар (мемлекет, шіркеу, саяси
партиялар және т. б.) ... ... ... ... пен ... ... - ... барлық жақтарын өндіріс тәсілінің сайып
келгенде қалай, қай ... ... ... және ... ... мен осы ... ... басқа қатынастарыңың арасындағы
байланысты көрсетеді.
Тарихтағы әрбір белгілі коғамның өзінің ерекше ... және ... ... ... ... жіктелуі — оның таптық құрамы ... ... ... ... ал ... өзі ... тәртіптер мен праволық
нормалардың сипатын ... ... ... ... болуы мүмкін
емес, ал жалпыға бірдей сайлау правосы құл ... ... ... еді. Феодалдық өндірістік қатынастар, ... ... жер ... мүліктік жағынан ғана емес, сонымен қатар белгілі
бір ... жеке ... да ... ... ... ... ... правода
мұның өзі шаруалар мен феодалдардың заң ... ... ... ... ... көшу праволық қатынастарда да
өзгерістер туғызды. Тікелей зорлық жасау мен жеке бас ... ... ... ... ... жұмысшы мен капиталистік ... ... ... ... ... буржуазиялық право жеке меншік
системасына негізделетін болғандықтан, оның ... ... ... ... ... ... жағдайын баянды етеді. Демек, саяси
және праволық қатынастар экономикалық қатынастардан туып, осы экономйка-лық
қатынастар ... ... ... ... ... және басқа коғамдык,
идеялар мен түсініктер жайында да дәл осыны айтуымыз керек. ... ... ... ... тайпалар арасында болған соғыстардыдың ... ... ... ... ал кейде жеп қоятын да еді. ... ... ... ... ... ... мұндай «бәсеңсіп,
жеңілдеуінін» себебі не? Оның себебі, еңбек өнімділігінің өсуі кісі еңбегін
иемдеуді, адамды адамның қанауын мүмкін етті. Міне осы ... ... құл ... ... сай жаңа эдет-ғұрыптар, жаңа көзқарастар
туды.
Социализм тұсында өндірістік, ... ... ... ... ... ... ... салтында түбірлі төңкеріс
жасайды. Капинтлизм ... ... ... ... мен адвокаттың
кәсібі сияқты кәсіп болып саналады,— ең әрі кеткенде (ірі саудаг-ерлердің,
мүдделерін көздей ... ... ... зиян келтіре отырып) ретке
салынып отыратын кәсіп болып саналады, бірақ ол ... осы ... ... ... (мысалы, биржа) түрінде әрқашан заң, күшіне енгізіледі.
Басқаның еңбегін ... ... және ақша ең ... зат, барлық
жақсылықтардың өлшеуіші болып табылатын қоғамда басқаша болуы да ... Ал ... ... ... ... ... ... жағынан
теріс деп табатыны былай тұрсын, сонымен қатар ондай істерді заң жүзінде
қудаланады ... өзі ... ... ... ... ... ауысуы қондырманы да ауыстырады, мемлекет, право, саяси
қатынастар, мораль, идеология саласында негізгі өзгерістер ... ... өзі ... ... ... ... ... ауысуын
тежей немесе тоқтата алады. Мысалы, ... ... ... ... (ең ... мемлекет), оньң правосы мен идеологиясы капиталистік
меншікті қорғауда маңызды роль ... ... ... ... меншікпен әлдеқашан пісіп жетілген ауысуына кедергі
жасайтыны айқын.
Қандайда болсын таптық қоғамның, қондырмасна да үстем таптың идеялары
мен ... ... ... ... ... ... қондырмаға езілуші
таптардың идеялары мен ұйымдары да енеді, олар бұл таптардың өз ... ... ... ... ... жұмысшылар мен капиталистерге жарылуы
ерте ме, кеш пе ... ... де ... ... Міне ... буржуазияның таптық идеологиясымен және ұйымдарымен — оньң
мемлекетімен, саяси партияларымен, баспасөзімен және т. б. ... ... ... да ... мен ұйымдары пайда болып, өсіп дамиды.
Жұмысшылар ерте ме, кеш пе ... ... бір тап ... ... өз ... ортақтығын, ол мүдделердің капиталистердің
мүдделерімен сиыспайтындығын сезе ... ... ... ... ... ... ... бірігіп күресу үшін ұйымдаса
бастайды. Жұмысшы ... ... ... бөлімі саяси партияға бірігеді,
кәсіподақтар және ... ... да ... ... ... ... ... — саяси партияға, кәсіподақтарға — біріктіретін
қатынастар дегеніміз сол қатынастардың өзі ... ... ... ... ... ... өйткені жүмысшылар партияға саналы
түрде, идеялық сеніммен және өз еркімен ... ... ... ... ... буржуазиялық моральға қарама-қарсы өз моралі дамиды.
Осылайша ... ... ... ... әр ... ... ... саяси және басқа ұйымдар мен
мекемелерден құралатын бүтіндей бір пирамида — ... ... ... келіп
бірігетіннің бәрі орнайді.
Қандай қоғамда болсын оның әртүрлі жақтарының — ... ... ... идеологияның және т. б. ... ... ... ... дін, сипаты мен олардың даму дәрежесі өндіріс
процесін, адамдар өзара жасайтын қатынастарды күнілгері ... алып ... ... де ... ал осы ... үстінде белгілі саяси және
идеологиялыкқ қондырма өсіп шығады. Сондықтан әрбір қоғамның өзі ... ... идия деп ... ... бір организм, яғни
өзіне тән өндіріс тәсілі, базисі және ... бар ... ... ... типі ... ... формация қоғаымының дамуы жайындағы бүкіл ғылым
үшін үлкен ... бар. Бұл ұғым ... ... егжей-тегжейлері мен
өзгешеліктері болуына қарамастан, барлық халықтардың, жалпы алғанда ортақ
бір ... ... ... не ... ... мүмкіндік береді. Өйткені
олардың, әрқайсысының тарихы сайып келгенде өндіргіш күштердің белгілі бір
ішкі ... ... ... ... ... ғой. ... ... экономикалық формациялардың, дәйекті, заңды ауысу түрінде
жүреді, оның, бержағында неғұрлым ... ... ... ... ... ... ... олардың болашағын көрсетеді, дәл
осы сияқты ол ... ... ... ... ... өмірін көрсетеді.
Қоғамдық-экономикалық формациялар туралы ілім зат тарихынан мистикалық
жамылғыларды алып тастап, түсінікті және ... ... ... ... ... ... осы ... дейін үстем болып келген былықтың,
бетімен кетушіліктің орнына өндіргіш ... өсуі ... ... бір ... ... анағұрлым жоғары уклады туып дамитындығын,
көрсететін таңғаларлық тұтас, ... ... ... шықты».
Тарихты материалистік тұрғыдан тусінудің басқа
қоғамдық ғылымдар үшін және қоғамдық практика
үшін маңызы.
Тарихи материализмнің арнаулы қоғаммен қоғамдық ... үшін ... ... ... ... практикалық; қызметі үшін
қандай зор маңызы бар екені жоғарыда айтылғандардан айқын ... ... ...... ... ... заң ғылымдары, этика, эстетика
және басқалары — қоғамдық ... жеке ... ... жеке ... ... нақтылы тарихын зерттейді. Саяси экономия қоғамдық өндірістің
даму және ... ... бөлу ... ... заң ... ... ... — мемлекет пен правоны, этика — қоғамдық
моральді зерттейді және т. с. Ал ... ... ... — ол ... ... заңдары туралы ғылым . Тарихи материализмнің қорытындылары
мен қағидаларында бүкіл қоғам өмірінің заңдары — ... ... ... ... ... өндіргіш күштердің өзгеруіне ... ... ... туралы, базис пен қондырманың өзара қатынастары
және т. б. ... ... ... ... ғылымдардың бірде-біреуі,
тарихи материализмнің шұғылданатынындай, қең ... ... ... ... материализм қоғам туралы ғылымдардың бәрінің
негізі болып табылады. Тарихи материализм басқа қоғамдық ғылымдар-дың ... ... ... ... ... әдісі ретінде қызмет етеді, ал өзінің
жасайтын қорытындыларында ол солардың өзіне сүйенеді. Тарихи ... ... ... ... білу ... өмірдің жеке жақтарының дамуын,
белгілі бір елдің нақтылы тарихын ... ... ... ... ... болсын қоғам өмірінің өзі зерттеп отырған саласын
дұрыс түсінуі үшін, оның ... ... өзге ... ... ... оның ... ... барлық құбылыстарының қатарындағы орнын анықтап
алуы керек, ... олар оны ... ... алмайды.
Сонымен қатар тарихты материалистік тұрғыдан түсіну дегеніміз — ол кез
келген бір тарихи жағдайға, кез ... бір ... ... колдана қойған
кезде, бұлар бірден түсінікті болып қалатындай бір универсал ... ... ... тұрғыдан түсінуді ... ... ... ... ... ... дұрыс компасқа ие болады. Бірақ бұл
оқиғалардың және ... ... ... ... әбден мұқият
зерттелуге тиіс. Міне бұл әрбір ретте материалды, ... ... ... ... ... ...... және болмыс философиясы.
3.1. Маркстің болмыс және Өмір философиясы.
Маркс бұл арада мен «Бірден-бірді» немесе «шын мәніндегі индивидті»
емес, өзімнің өліспей ... қас ...... ... ... деп сілтеме жасап, өзін өзі қорғаштайды. Мұның өзі оны тым күлкілі
қайшылықтарға ұрындыруда.
Әрбір жөні түзу Болмыс ... ... ... ... ab ovo ... басталады. Сәби «ең әуел бастан-ақ бүкіл дүниемен күреске ... ... ... ... және бәрі оған қарсылық жасайды». «Екі жақ, ... ... ... ... ... ... «өзара құрметтейтін,
сыйласатын» болады және де «бірінің бірі әлсіз ... ... ... ... ... бала ... ... мәнін ұғынуға немесе
заттардан тыс тағы не бар екенін білуге ұмтыламыз; сол себептен де» ... ... ... «біз осы ... ... ... ... (Бұл арада құпиялардың саудагері Шелиганың қолын танимыз).
Сөйтіп, сәби ... ... ... ... ... ... больп
алады екен.
Алдамшы ойға берілетін, қолындағы ойыншықтан гөрі ... ... ... ауып ... осы сәби ... ... ... соң»
«заттар дүниесін» ұршықша үйіріп алады да, оны жеңіп шығады, содан кейін
жаңа белеске — жас өспірім ... - аяқ ... бұл ... ... ... ауыр күрес» оның алдынан шығады, сөйтіп енді ол ... ... ... ... өзің ... рет тану» «рух деп аталады», осыдан
соң: «Біз дүниеден жоғары тұратын боламыз, біз — ... Жас ... ... ... ... сәби тек қана ... ... «ол
таза логикалың немесе теологиялық мәселелерге тоқталып жатқан жоқ» — ол
әлгі (сәби) «Пилат» ... ... ... не?» ... ... тез өте ... Жас ... «ой түюге ұмтылады», ол «идеяларды,
Рухты түсінеді» және «идеяларды іздейді»; ол «өз ойларына ... ... ... ойлар бар, яғни «ойлардан өзге ештеңе жоқ, логикалық
ойлар бар». Жас келіншектердің соңынан жүгірмей және басқа да пәни ... ... ... осылай ұстайтын» жас өспірім ғылымды ... ... ... ... және ұлы Михелетті пір
тұтатын берлиндік жас ... жас ... ... тап өзі, басқа
ешкім де емес. Осы жас ... ... ... ... ойды ... дүниеғе
шығару, сол ойға берілу — жастық шақтың қуанышын ... ... ... ... ... ...... бостандық, адамзат, Адам, т. б.—
жас жанды жарқырата нұрға бөлеп, оған шабыт бе-реді» — деп әділ ... жас ... одан ... «зерттелетін нәрсені» де «бір шетке ысырып
тастап», бірыңғай «өз ойларына» «беріледі»; «ол рухқа жатпайтындардың бәрін
сыртқы заттар деп жиіркене атап ... ... ал егер ... ... осы сыртқы заттардың қайсы біріне ... ... ... ... ... ... тек ... рухты тапқан кезде ғана, өзі ... ... ... ғана, яғни өзі үшін олар символдар болып табылса ... ... ... ... ... кім бар?) ... ... өспірім-ай десеңші! Корпоранттардың сыра жөніндегі уставы ол үшін
«символ» ғана ... ол ... ... ... алып столдың астында домалап
жатқанында мұны сол «символ» үшін істепті, ол, сірә, стол астынан да ... ... ғой! — Бұл ... жас өспірімнің «өнегелі жас өспірім»
туралы екі том жазған қарт ... үлгі етіп ... ... ... нақ ол ... не деп «айтылғанынан» да көрініп тұр: «Әкені де,
шешені де тастап шығып, қандай да ... ... ... іргені аулақ салу
керек». Мұндай жас өспірім үшін, «ақылды жан үшін ... ... ... семья болмақ емес, сол себепті ол ата-анасынан аға-інілері мен
апа-қарындастарынан, т. б. безіп кетеді»,— ... ... бәрі ... ... ... ... туындайтын, соның арқасында өнегелі жас өспірім
өз ата-анасының алдындағы тіл алғыштық пен үрейленушілікті өзінің алдамшы
ар-ұжданымен ымыраға ... ... бәрі де ... ... ... ... «делінген» де ғой: «Адамдардан гөрі құдайға көбірек құлшылық ету
керек». ... ... ... жас ... ... биік ... онда ... «делінген»: «Құдайдан гөрі өз ар-ұжданыңа көбірек сыйыну
керек». Осы асқақ моральдық сезім оны тіпті «кекшіл эвменидтерден» де ... ... ... да жоғары қояды, — ол енді «ар-ұжданнан»
басқа ештеңеден де қорықпайды.
«Рух мәнді ... ... ... соң, ол ... жерде мына төмендегідей
тым жаңсақ қорытындылар жасаудан да ... ... ... ... ... ... ... «Бірдеңе» — бұл не деген сөз? Араны
ажыратып тұратын «Бірдеңе» деп нені ... Біз осы ... ... ... ... әлі ... рет кездестіреміз, айта кетелік, мұның
өзі — субстанция көзқарасындағы Бірден-бір, «бірден-бір» логиканың басталуы
және солай болғандықтан — ... ... пен ... еместің» нағыз
барабарлығы екені айқын болады. Осы «Бірдеңе» нендей әрекет ... ... деп ... де, не ... де,— ... бәрі үшін біз енді өзіміздің
сәуегейге жауапкершілік жүктейміз, өйткені ол «Бірдеңеге» жасампаз ретінде
қарайды. Жоғарыда ... бұл ... ... ... мен ... ... қарайды. Сонда ол неге өйтеді? Өйтетін себебі «рух ... деп ... Осы тану ... бейшара «Бірдеңе» кедей мен байдың
арасын ешқашан ажырата қарай ... ... ... «Нақ осы ... ... ... т. б. жасайды». «Адамдар»! Бұл арада біз тағы бір
бейнесіз бейнені көреміз, ол жаңа ғана ... ... ... бірге
Штирнерге қызмет етеді және ол үшін ең ауыр қара жұмыс істеуге тиіс. ... ... ... осы ... ... ... ... және бай рухтардың арасын ажыратып тұратындықтан, ... ... адал құлы ... ... кім ойлап таба алсын),—
«адамдар осы себептен де рухқа бай болуға ... ... ... сол ... ... ... барынша мол қамтып қалады. Бұларда еңбек
бөлінісі керемет ... ... рухы бай ... ... осы ... «Рух өз
шекарасын кеңейткісі келеді, өз ... ... ... және т.б. ... бұл арада әлдебір байланыс бар болғанында еді, ... рухы ... ... ... ... "Рух өз ... ... келсін» мейлі,
«қайткенмен де мұның бәрібір емес». «Рух» әлі ... ... ... ... ... ... ... әлі көзге түскен жоқ,— әңгіме құр ... ... ... субъект ретіндегі рух жөнінде емес, тек «жас ... рухы ... ғана ... ... біздің сәуегей жазушымызға,
рухты осы соңғы ... жат рух ... ... ...... ... қарсы қою үшін, енді жас өспірім жігіттің ... гөрі ... рух ... ... ... рух Барлығындағы Барлығы болып алуға күш салады» — біршама
күңгірт бұл нақыл артынша мынадай сөздер мен ... «Мен — ... ... қалай дегенмен де мен — жетілмеген рухпын, сондықтан әлі
менің міндетім жетілген рухты іздеуге кірісу ... Ал егер ... ... рух» ... онда ол өз ... ... рух ете ме» немесө
«жетілген рухты» іздей ме,— «қайткенмен де ... ... ... ... жол ... ол ... ... тек «кедей» және ... ... ... ... еді ғой, ...... пендешілік айырма болатын,— ал енді
келіп, кенеттен «же-тілмеген» рух пен «жетілген» рух ... бола ...... ... ... Өз рухын жетілдіруге ұмтылу енді
«жетілмеген рухтың» «жетілген рухтың» соңынан ... ... Бұл ... рух ... елес ... ... жүреді..
Маркс одан әрі былай деп жалғастырады:
«Бірақ сонымөн бірге» (яғни менің рухымды ... ... ... ... ... бірге) «Өзімді рух ретінде жаңа ғана
танып - білген Мен ... ... ... өз ... ... о дуниенің рухы деп
санап, оның алдында ... ... де, Мен ... бос қуыс ... арада «жетілген рух» кенеттен «нағыз рухқа», осыдан кейін дереу ... және ... ... ... Ал ... Және ақиқат рух» «рухтың үлгі
тұтары, қасиетті рух» дегенге жақынырақ анықталады және мұның өзі ол ... ... ... Сенің рухың емес, нақ о дүниенің рухы, мінсіз рух —
құдай» дегенмен дәлелденеді. ... рух ... ... үлгі ... ... ол «нақ «мінсіз»! Оның қасиетті рух болатыны ... ...... ... ... келтіре біледі десеңізші»! Жол-жөнекей айта
кетелік, ... ... ... әлі күнге сөз болған жоқ.
Сонымен, егер мен өзімді өзім ұзақ уақыт жетілдіру арқылы математик
болғым келсе, немесе, ... ... ... ... » еткім келсе,
онда мен «жетілген» математикті, яғни математик үшін «мұрат» ... ... ... және ... ... ... Менен және Сенен
өзгеше «Әулие» математикті іздеймін ... жас ... ... ... рух ... ... сияқты, Сен мен үшін жетілген
математик бола алсаң да); ... ... анық ... о ... ... табылады.
Маркстің барлық осы ұлы нәтижелерге жету себебі, «бай рух ... ... ... ... бір ... ... яғни егер мұны ... сөзбен айтсаң; әңгіме әлдекімнің рухани жағынан бай немесе кедей
екендігі туралы болып отыр,— себебі мұның «жас ... осы ... ... ... ... ... деп ... адамның жас өспірімнен айырмасы мынада: жас өспірім дүниені ... ... нақ сол ... қабылдайды», т. т.
Біз, демек, жас өспірімнің — біз үшін күтпеген жерден — дүниені ... ... нақ сол ... ... қалай жеткенін білмейміз, біз
сондай-ақ өзіміздің сәуегей диалектигіміздің жас өспірім шақтан ... ... ... өтетінін де көрмейміз, бар білетініміз: осы қамқорлықты
жасайтын және жас ... ... ... ... ... ... тиісті. Бірақ бірден-бір ойлардың зіл батпан жүгін «Бірдеңенің» ... ... ... ... ... ... «ересек адамды жас өспірімнен
айырып бөлектегенімен» де, ол ... адам ... ... жас ... ... қайтадан «кілең рухани» іспен айналыса бастайды және
«адамдар» тағы бір атты ... ... ... ... бір ... ... тұрып қалады. «Өзін тән иесімін деп бағалағанында ғана және т. ... ... ... бәрі де ... қимыл - қозғалысқа келеді, ересек адам
өзіде жеке бас мүддесі бар екенін анықтайды, сондықтан ол «екінші рет ... ... ... ол жас ... ... «жалпыға бірдей рухтың ішінде
өзін дереу қайтадан жою үшін» «өзін рух ретінде ... қана ... ... ... «тән рухы» екенін де түсінеді. Бұл «тән ... «тек өз ... ғана ... (жас ... ... ... ... толық қанағат табуды, біртұтас субъектіні қанағаттандыруды қарастырып»
жүрген болып шытқты біртұтас субъектінің қанағат табуын ... ... иесі ... ... өзі дән ... ... ... Нағыз неміс болып
табылатындықтан штирнерлік «ересек ... ... де тым ... ... Ол ... ... сондай-ақ Лондонньң Риджент-стритінен құр
бекер қаңғып жүрген және өздерін «тән рухы» дәрежесіне әлі жеттік демейтін,
сөйте тұра «тән иесі ... ... ... дән ... және ... ... мүддесі «біртұтас субъектінің қанағат табуында» деп білетін
жүздеген «жас ... ... мен ... ... ... ... рет «өзін өзі тану» біздің сәуегей диалектикті жігерлендіріп
жіберетіні соншалық, ол кенет өз ролін ұмытады да, енді ересек адам ... Өз басы ... ... ... сөйтіп өз құпиясын ашып береді,
бақсақ — Ол өзі, Ол ... ... ... ... ... ал ... = ... - бір» Жаңа айла – шарғы.
Сөйтіп, мұндағы «Бірден-бірге» теңестірілген ересек адам әуелі ойларды
дене деп ... ... яғни ... ... ... ... ... осы тұлғаны қайтадан бұзады да, оны қайтадан өзінің төл тұлғасы етіп
өзіне ... ... ... де ... төл ... ... Оның ... тұлғасына тек елестерді жоққа шығарғаннан кейін ғана келетінін ескерсек
адамның құрастырылған бұл ... ... ... көрсетеді, ал мұндай
тұлғаның бар екеніне сену үшін ересек адам ол туралы ... ... ... қажет. Бірақ ол «өзіне айтатынының» өзін де — ол теріс «айтады». Оның
басында өзінің «бірден - бір» ... ... тағы да ... ... дербес
тұлғалар, сперматозоидтер жаралмайтындығы жағдайън ол «мифке» айналдырады:
Тек бір Мен ғана тән иесімін. Тағы бір ... әрі. ... жас ... ... ... ... ата ... т. б. үстемдік етуші күштер мен қатынстар деп санап, әр ... өз ... ... ... ересек адам, — оның бер жағында бұлар
туралы ол өзінің түсінігі формасында ғана, өзі ... ... ... ... ғана білетін, — осы ... ... ... пікіріне
жүгінсек, осы күштер туралы өзінің жаңсақ ойы ... ... бұл ... ... да ... ... ... мәнісі бұған мүлде керісінше: нақ
қазір ол әлемге өз қиялының көзілдірігі арқылы қарауды қойған ... ... ... ... жайында ойлануға тиіс, оларды зерттеп
білуге және олармен сәйкестенуге тиіс. Өзі әлемге ... ... ... болса, ол дүниенің шын тұлғасын өз қиялынан тыс жерден табар
еді. ... елес ... ... ... адам үшін ... ... жоқ, ... оның елесті сипаты жойылған болып ... ... шын ... ... ... кейін ғана өзінің бүкіл көлемінде
толық бағасын алады.
Ересек адам деп аты аталып отырған жас өспірім өзгелер үшін де күші ... ... ... ... кеткен ойларға сыни тұрғыдан қарамайды,
мұның ... ... ... жай ғана туа ... яғни ... ... туралы оның басында қайта жаңғырыққан жалпы түсініктер болып
табылатын ойларды ғана сынайды. ... ... ол «ата ... ... ... де жоймайды, тек осы категория жөніндегі өз басының
пікірін ғана ... ... ... де ... ... ... өз ... қалады,
оны айтсаңыз, тіпті «философиялық ойлау» саласында да жұмыс тек енді ғана
басталады. Әйткенмен де бұл ересек ... ... ... ... ... жеке ... ... барып, категорияның өзін де жойдым,— ... ... ... ал ... ... ... ... фантастикалың
ұғымынан бас тартып, императордың билігін жойдым деп ... ғана ... ... ... деп жалғастырады Маркс, «Мен әлемді Өзім үшін қандай
болып көрінсе, ... ... ... ... ... меншігім ретінде
аламын».
Ол әлемді өзі үшін қандай болып көрінсе, сол күйінде алады, яғни ... қай ... ... мәжбур болса, сол турғыда алады, сөйтіп ол әлемді
иемденеді, оны өзінің ... ... рас, ... бұл ... ... ... таба алмайсың, бірақ оның есесіне оның методы ... ... ... ашып ... ... шын мәнінде, бұл
ересек адам «әлемді» емес, тек әлем жөніндегі өзінің «сандырақ қиялын» ғана
Өзінікі деп «алады» және оны Өзі ... Ол ... ... әлем ... ретінде алады, ал оның түсінігі ретіндегі әлем оньң түсінігіндегі
меншік, оның түсінік меншігі, оның меншік ... ... оның ... ... оның ... ... оның ... жөніндегі түсінігі;
осының бәрін ол теңдесі жоқ мына ... ... «Мен ... ... ... ... өзі ... отырғанындай, жас өспірімнің көз алдында елестер
көрінгендігі ... ғана ... адам ... ... ... ... алған деп
білгеннен кейін; жас өспірімнің қиялындағы әлем ересек адамға әлем ... ... бұл ... адам ... ... жас ... жалған
үмітіне тәуелсіз шын әлемде тұрып жатыр.
Осыдан соң былай десе де болар еді: Мен ... ... ... ... ... болып жатқан күйінде аламын, бәрінен бұрын Менің
меншігім емес ... ... ... ... ол күні ... ... елес ... ғана болғанды),— мен Өзімді басқаның ... ... ... орай ғана ... бәрін Өзіме қатысты етемін.
Біз бұл арада мынаны көреміз: меншікші, штирнерлік ересек адам sine
benefico deliberandi atque ... ... жас ... ... ... оның өз ... ... бұл мұра, кілең «сандырақ қиялдар» мен
«елестерден» ғана тұра-ды. Ол өзінің ... жас ... ... ... ... шын ... игеріп алғанына, ал жас өспірімнің
ересек адамға ... ... ... әлемді де игеріп алғанына сенеді,
енді ол есейіп алған соң бүкіл әлем қалтамда, ... енді ... ... деп ... ... дейді ол жас өспірімге ілесе мылжыңға басып,—
мұның ... ... ... ... күш ... билік жүргізе алмайды екен,
ендеше рух жердегі ең жоғары күш ... ... ал Ол, ... ... ... күшті рухты өзіне бағындырып отыр ғой,— олай болса, ол ... ... ... алған жоқ емес пе? Ол «жас өспірімнің» бас ... «ата ... т. б. ... ... ... қиял және елес бейнені ғана
талқандағанын, бұл ойлар шын ... ... ... ... ... әлі ... ... да ұмытып кетіп отыр. Ол ойлардың қожасы
болудан әлі тым алыс жатыр,— ол әзірше тек «ойға» шомуга ғана ... ... біз ... ... ... ... ... сәуегей
ересек адамның жас шамасын белгілегенде өзіне және өзі алдын ала көздеген
мақсатқа сай етіп ... Қол ... ... ол ... ... болып
табылатын қағидамен баяндайды, бұл елес көлеңкені біз қазір оның ... ... ... ... біз ... «Адам өмірінің» бүкіл ... ... ... ... өмір процесінің әр түрлі сатыларын тек ... ... ... ... ғана алып ... соның өзінде осы «өзін өзі
танулар» әрдайым сананың белгілі бір қатынасына келіп саяды. Сөйтіп, ... ... ... ... бөлгілейді. Индивидтердің басында
болатын және өз-герген сананы ... ... әрі ... ... әлбетте, жұмысы жоқ..
Сондықтан оның баяндауындағы сәби, жас өспірім және ересек
адам әрдайым әлемді ... ... ... ... ... өзі
олардың «өздерін» өздері тек енді ғана «керіп-білетіндері» сияқты болады;
ал ... ... ... ... ... ... бұл үшін олар мүлде
ештеңе істемейді, бұл жайында олар титтей да бас қатырып ... ... ... өзі де ... ... тек спекулятивтік
бұрмаланған күйінде ғана түсініледі. Сондықтан да бұл ... ... ... ... ... — «сәби әлемге реалистік тұрғыдан»,
«жас өспірім — ... ... ... ... адам — бұл ... ... абсолют терістік іспеттес, осылай деп жоғарыда келтірілген
қорытынды сөйлемде айтылған болатын. Онда ... ... ... ... онда ... ... бар ... өңі айналдырылған «реализм»,
«жас өспірім» — бар болғаны өңі айналдырылған «идеализм», «ересек адам» —
бар болғаны осы ... ... ... өңі ... ... Осы ... осы ... терістік»,— қазірдің өзінде айқын
болып отырғанындай,— сәбидің де, жас өспірімнің де ... ... ... көз ... ... ... ғана ... отыр, сөйтіп ол өзім
заттар әлемін де, рух ... де ... деп ... ... индивидтің физикалық және әлеуметтік ... ... және ... ... мүлде ештеңе айтпайтындықтан ол ... ... ... және ... ... әбден дәйекті түрде
шеттей ... ... ... да нақ ... өзі, ол өз ... ең жақын таптың үстемдік жүргізуші санасын «адам өмірінің» қалыпты
санасы дәрежесіне көтеріп ... ... ... осы ... ... ... мен педантизмнен биігірек тұру үшін оған «өзінің»
жас өспірімін көзіне іліккен жас кеңесшімен, фабрикада жұмыс істейтін ... ... ... ... жас ... ... ... еді.
3.Біздің сәуегейдің ғажап сенгіштігі – мұның өзі оның кітабын шынайы
рухы – ол өзінің жас өспірім ... ... ал ... ересек адамын – жас
өспірімге сенуге мәжбүр етуге қанағат таппайды. Кейбір «жас ... ... т. ... ... — іс ... немесе сөз жүзінде ... ... ... ... өзі осы бір тым күдікті жас
өспірімдер мен ересек ... ... ... ... ... ... жас шамасын өстіп қлдан жасау Гегельдің басқа шығармаларында
да «әр-түрлі құбылтылар арқылы» бұған дейін-ақ ... ... ... ... ... Маркс әлбетте бұл арада да ... ... тиіс ... ... ... ... әлемге мән беріп неміс
бюргерін оның өз төңірегіндегі әлемнің ... етіп ... ... ... оны осы әлемнің қожасы етеді, ал бюргері тіпті қиялда да ... ... ... ... Нақ осылайша Маркс кәрілік туралы айтпай отырған себебін
эмпириялық негізге сүйеніп отырғанымнан ... ... ол өзі ... күте ... ... ... ... жас шамасын титтей де
қысылмастан төрт түрлі етіп ... ... оның ... ... ... ... өзін екі ... байқатады, атап айтқанда – ай ретінде
және комета ретінде, міне осы себептен ... төрт ... ... үш мүше
басады. Штринер өзін бірден-бірмін деп санағанда ай мен кометаны біртұтас
етіп қостым, ... ... ... «адам өмірінен» шығарып тастадым. Бұл
айла-шарғының түп-төркіні біз адамның бірден-бір тарихын жасаумен шұғылдана
бастағанда-ақ ашылып ... рух ... ... ... ... алғашқы білетініміз — рух ұлы емес, «рухтар әлемі
шексіз ұлы» деген сөз. ... рух ... ... ... шексіз ұлы
әлемі» өмір сүруде деп қана айта алады, сондай-ақ ол орта ... ... ... ... ... ... ... өмір сүргенін ғана біледі. «Рухтар әлемі»
қазірдің өзінде өмір сүріп отыр деп ... ... оның өмір ... қосымша он тезиспен дәлелденеді.
1) Рух — қашан өзімен-өзі ғана шұғылданбайынша қашан өз әлемімен, ... ... ... ... ... ... өзімен-өзі, ал содан
кейін өз дүниесімен істес болмайынша) ерікті рух бола алмайды.
2) «Ол тек ... тән ... ғана ... рух бола ... «Рухани дүние арқылы ғана рух шын мәнінд рух болады».
4) «Қашан рух өзіне өз рухтар дүниесін жасап алмайынша ол рух ... ... ... ... оны рух етіп шығарады».
6) «Оның туындылары оның дүниесін құрайды».
7) «Рух — рухани дүниені жасаушы».
8) «Рух өзі ... ... ... ... ғана өмір сүреді».
9) «Ол тек рухани нәрсемен, өз туындысымен бірге болғанда ғана шын ... ... ... ... ... ... ... басқа ештеңе
емес.
Біздің сәуегей фокусшының жорамалы бойынша, рухани нәрсені рух жасамақ
болады, осыдан келіп рух рух ретінде өзін өзі ... ... ... ал ... ... оның өз рухани туындыларын жасауына мүмкіндік
беру үшін («мифте айтылатынындай, өзінен-өзі өсіп-өнеді де» рух ... оны рух ... алып ... Осы ... дейін осылардың барлығы —
әлдеқашаннан ... ... бос ... ... ... келіп
отырған нәрсесінің шын мәніндегі «бірден-бір» баяндалуы тек ол ... ғана ... Атап ... Jacques le bonhmme бір ... алмай қалғанында, «Әлдекім» және «Әлдене» деген сөздер де оның
қайырлап ... ... ... ... ... ... міне, сонда
«Штирнер» өзінің үшінші құлын, ... ... ... ал ... оны еш
уақытта да жерге қаратпайды және қатты қысылған шағында оған сене де ... ... ... ... рет ... ... жоқ, ... көз
алдымызда талай-талай от пеп судан өткел мейірбан да адал құл, ... ... ... еш нәрседен қорқып үрікпейтін ... ... ... ... ... ... ... әбден
басы қатып, жаны қиналған шағында: Шелига, көмектес!— деп шақырады, сонда
адал берілген ... ... ... ... ... арбаны сүйреп шығару
ушін дереу иығын тосады. Маркстің Шелигаға көзқарасы жөнінде бізге ... ... ... айтуға тура келеді.
Әңгіме жоқ нәрседен өзін өзі жасайтын рух туралы, яғии жоқ нәрседен
өзін рух етіп ... ... емес ... ... ... Сәуегей Макс бұл
арада шелигалық рухтың жаратылуын ПІолиганың өзінен алып ... Ал ... ... ... ... ... қолданып Ештеңе емеске әкеліп
телуге келісуді Шелигадан күтпегенде басқа кімнен күте алатын еді? ... ... үшін ... ... етілгеніне төбесі көкке жеткендей мәз
болып жүрген ІІІелига мұндай фокусқа бас ... ... бас июші ... мына ... яғни мына ... тек ... ... сөйлей
бастаған, ән сала бастаған кезінен бері ғана ... ... ... ... ... тиіс ... ол ... дәлелдеуге тиіс еді:
ойлаушы ойлай бастаған кезінде ойлаушы ретінде өзін-өзі жоқ ... әнші ән айта ... ... әнші ... ... жоқ ... және т.т.; оны ... ойлаушы да емес, әнші де емес, қайта ой
мен ән салу ойлай бастағанда не ән сала ... ... ... ... жоқ ... ... ... жағдайларда «ПІтирнер тек
мейлінше қарапайым ойлауды ғана дамытады» және Шелига өзінің бір қасиетін
көрсеткендө ол сол ... ... ... ... көп ... ... ... Рас, мынадай жағдайға да «таңдануға» болмайды: Маркс тіпті
«мұндай ... ... да ... ... ... ... теріс айтады,
ондағы мақсаты — осындай жолмен барынша теріс логиканың ... ... ... ... ... нәрседен» мен, мәселен, өзімді «сөйлейтін» етіп шығарамын деп
пайымдау әсте дұрыс ... Бұл ... ... ... ... ... ... көп бейнелі Бірдеңе, атап айтқанда: шын мәніндегі индивид, ... ... оның дене ... ... ... бір сатысы, қазіргі бар
тіл және оның диалектілері, естуге қабілеті бар құлақ, ... бір ... ... ... ... және т. с. с. ... ... да бір қасиеттің
дамуында белгілі бір нәрсені басқа нәрседен әлдебір ... ... ... айтылатынындай, жоқ нәрседен ештеңе емес арқылы
дәнеңе емеске қол жетеді деу әсте ... ... ... қол ... оған адал ... Шелига келген соң, бәрі
де қайтадан ... қала ... Біз ... ... ... Макс ... ... рухқа қалай айналдырған болса, енді ол өз «Сен»-інің кемегімен
рухты қайтадан дәл солай жас жігітке ... біз бұл ... жас ... ... ... ... ... тарихты кездестіреміз, ол тек
біршама бүркемеленіп, орындары ... қана ... ал ... ... шексіз ұлы әлемінің» «рух әлемінен» басқа еш нәрсе емес болғаны
сияқты болып отыр, ал «рух әлемін» негіздеу және ... — жас ... ... ... болған еді.
«Алайда Сен, өзіңді ... әнші деп, ... нақу ... Сен ... ... да дәл солай ажыратасың және де Сен өзіңнің
әлі де рухтан гөрі өзгеше әлдене ... ... ... ... ... ... ... ойлану құлшынысы үстінде есту және керу ... ... ... ... Сені де дәл ... рух ... ... сонда Сен бүтіндей рух болуға және сол ... ... ... бар ... ұмтыласың. Рух — Сенің мұратың, қол жетпей қойған, басқа бір
жақтағы ... рух ... ... ... ... ... ... өзіңе-өзің қарсы шығасың, өйткені Сен рухани еместіктің қалдықтарынан
арыла алмайсың. Мен рухтан гөрі үлкенмін деудің орнына, Сен ... ... ... Мен ... ... ... ... мен рухты, таза рухты
немесе тек рух қана болып табылатын рухты тек қана ойлай аламын, бірақ өзім
рух ... ал егер Мен ... рух ... ... онда ... біреу осы
рух болып табылады, ол ... ... ... өмір ... оны Мен «құдай» деп
атаймын».
Жоғарыда біз Ештеңе ... ... ... болып ұзақ уақыт фокуспен
шұғылданғаннан кейін енді біз кенеттен мүлдем «табиғи ... ... ... ол ... гөрі ... бір әлдене, демек, ол — Әлдене және оның
таза рух болғысы, яғни Ештеңе емес ... ... Осы ... ... ... ... ештеңе емеске айналдыру) «жетілген рухты
іздеуге тек енді ғана бел буған» жас ... ... ... ... ... ... тағы да ... болады, сөйтіп біз бүкіл қиыншылық ... ... ... ... ... ... те ... қызметшің болса,
тіпті жақсы: оған «Штирнер» ... ... тели ... ... ... ... ... есту және көру қабілетін» қалай
«оңай» ... ... оны, ... дәл ... «рух ... ... ол, ... рухты иеленіп алудың орнына, «рух болуға барлық күш-
жігерімен ... ... ... сенеді және бойын үрей билеп, қалтырай
отырып бағынады; Маркс оған күндей күркіреген даусымен: Рух ... ... ... ... деп ... ол ... ... Мен не тілесем, сен
соның бәрін істейсің: Сен бірде «ынталанасың» бірде ... ... ... ... және т. т. ... оған ... рух ... Басқа
біреу, өйткені ол» (Шелига) «таза рух емес» деген пікірді таңған ... ... ... тек Шелига ғана сене алады және бүкіл осы сандырақты
оған ілесе сөзбе-сөз ... ... ... Jacques le bonhmme ... ... шығару үшін қолданған әдісті жас өспірім туралы ... ... біз ... ... болатынбыз. Сен Өзіңнің тек
математик қана емес ... өте ... ... де, Сен бүтіндей
математик болуға, математикаға сіңісуге ұмтыласың, ма-тематик болу — Сенің
мұратың, математик дегеніміз Сенің... құдайың... сен ... ... ... Мен — ... ... ... ал ... математик болу мен
үшін қол жетпес арман, ал Мен ... ... ... ... ... табылады, ол Басқа біреу ретінде өмір сүреді, оны Мен «құдай»
деп атаймын. Шелиганың орнында басқа біреу болса, ... дер ... ... ... осы ... отырған қағидасы тек «жас
өспірімді» қайталау ғана екендігін біз дәлелдегеннен «кейін» ... ... ... ... ... ол ... ... рухын жалпы алғанда
рухпен теңестіруден, ал, мәселен, XVIII ғасырдың тіл безеген тапқырлығын
христиандық топастықпен теңестіруден өзге ... ... ... ... ... ... рухтың басқа жақтағы мекенде тұруға тиіс ... яғни ... болу ... ... ... қарамастан,— әсте де «Мен»-
нің және рухтың әр түрлі заттар үшін әр түрлі ... ... рух емес және рух Мен ... ... ... болмағаны. Мұның өзі
«рухтың құлшынысына» байланысты деп түсіндіріледі, ал бұл құлшыныс ... ... ... да, оны ... яғни ... ... рух) ... адамға айналдырады, бірақ құдай болудың мүмкін еместігі себепті ол
құдайды өзінен ... өмір ... деп ... ... ... былай еді
ғой: рух әуелі өзін жоқ нәрседен жасауға тиіс, ал содан кейін барып өзінен
рухтар жасауға тиіс еді. ... ... ... енді құдайды (осында кездесіп
отырған бірден-бір рухты) жасайды, мұның себебі — оның, Шелиганың, ... ... ... оның ... ... яғни жетілмеген рух, руханисыз
рух, яғни сонымен бір мезгілде рух емес болуында. Ал ... ... ... ... ... қалай пайда болатындығы жөнінде Маркс бір
ауыз сөз айтпайды, қазіргі ... ... өзі ... ... жоқ, ... да ... аузын ашпайды. Ол бұл ұғымды түсіндіру үшін оны қазірдің
өзінде бар деп жорамалдайды.
Рухты жасап шығару ... ... ... ... аспанға шығарып
дәріптеуді ғана ойлап, «өзіне ақиқатында ежелден-ақ басқаша міндет қойған
емес».
Әңгіме былай еді: рух әуелі өзін-өзі жасауға, ал ... соң — ... ... жасауға тиіс болатын; мәселе осы өзгеше ... ... ... ... Бұл ... ... берілмейді, бірақ жоғарыда
келтірілген «әр түрлі ... мен ... ... ... да, мынадай жаңа сұрақ келіп туады:
«Рух дегеніміз Меннен гөрі ... ... Ал ... осы өзгеше
дегеніміз не нәрсе?».
Демек, енді мынадай сұрақ туады: рухтың ... ... ... бар,
ал о баста сұрақ былай қойылғанды: жоқ нәрседен жасалған ... ... ... өзгешелігі бар? Осыған келгенде Маркс келесі «айналуға»
бір-ақ секіріп ... ... және ... шығармамның түпкі мақсаты,- дейді Маркс» Капиталға жазған алғы
сөзінде,- кәзіргі замандағы ... ... ... ... ... ... ... қозғалысының эканомикалық заңын табу.
Тарихи жағынан айқын, белгілі бір ... ... ... олардың
тууын, дамуын және құлауын зеріттеу-Маркстің эканомикалық ілімінің мазмұны
осындай. ... ... ... ... үстемдік құрады, сондықтан
Маркстің талдауы ... ... ... ... ... ... адамның әйтеуір бір тұтыну қажетін
қанағаттандыратын зат. Екіншіден, басқа бір заттқа ... ... ... ... оны тұтыну құнына айналдырады. Айырбас құны(немесе
жәй әншейін құн)- бәрінен бұрын, тұтыну құндарын бір ... ... ... тұтыну құндарының басқа бір түрінің белгілі бір мөлшеріне
айырбастаудағы қатынас. Күнделікті ... ... ... көрсетеді:осындай
миллиондаған және миллиарттаған айырбастар ... және ... ... ... құндарының бәрінде, қандайын болса ... ... ... ... ... ... ... бір
системасында ұдайы бірбірімен теңестіріліп отыратын осы әртүрлі заттардың
арасындағы ортақ нәрсе не? ... ... ... ... олар – еңбек
өнімдері. Өнімдерді айырбастау арқылы адамдар ... ... әр ... ... ... ... ... дегеніміз ... ... бұл ... жеке өндірушілер әрқилы өнімдер
жасайды ... бұл ... бәрі ... ... ... Демек, барлық товарларға ортақ нәрсі- өндірістің белгілі бір
тарауының нақты еңбегі, емес бір түрдегі еңбек емес, ... ... ... жалпы еңбегі. Барлық товарлардың ... ... ... бір ... ... ... күші бәз- ... сол адамның
жұмысшы күші ... ... мұны ... ... ... ... әрбір жеке товар ... ... ... ... бір бөлігі ғана болып табылады.Құн мөлшері қоғамдық ... ... ... ... ... белгілі бір товарды, белгілі
тұтыну құнын өндіру үшін ... ... ... ... ... ... ... айырбаста өздерінің әрқилы өнімдерін бір – ... ... ... ... ... ... бір – ... отырады.Адамдар мұны аңғармайды, бірақ осыны істейді». Бұрынғы
бір экономист ... құн ... екі ... ... қосу ... Қоғамның белгілі –бір тарихи форматциясының
қоғамдық өндірістік қатынастарының, ... ... ... ... миллиард рет қайталануы ... ... ... ... ... қана ... не ... ұғыныға
болады. «Құн ретінде товар дегеніміз сарқылған жұмыс уақытының тек ... ... ... сіңген еңбектің екі жақтылы сипатына әбден талдау
жасағаннан ... ... ... ... мен ... талдау жасауға
кіріседі. Бұл ретте Маркстің басты міндеті – құнның ақшалай ... ... ... ... ... ... ... бастап (құнның
қарапайым ,жеке немесе кездейсоқ формасы: бір товарды ... ... ... ... бір ... ... ... бәз
баяғы белгілі бір товарға айырбасталатын құнның жалпыға ... ... әлгі ... ... ... ... эквивалент дегеніміз алтын болған
кездегі құнның ақшалай формасына дейін айырбас дамуының ... ... ... ... пен ... ... ... жоғарғы жемісі бола
тұрып, ақша жеке ... ... ... ... ... ... жеке өндірушілердің арасындағы қоғамдық байланысты ... ... ... ... ... өте- мөте ... ... оның бержағында бұл арада (жалпы ... ... ... ... әсіресе мынаны атап айту қажет: баяндаудың
абстрактылы кейді таза дедуктивті ... ... ... ... ... ... ... дамуының тарихы жөніндегі факт жүзіндегі орасан
зор материалды алдымызға ... ... ... ... белгілі бір
дәрежесін керек қылады. Ақшаның әртүрлі формалары- қарапайым ... ... ... ... немесе төлем құралы, қазына және ... ... ...... ... ... әртүрлі мөлшеріне
қарай, сол функциялардың біреуінің басқалардан басымдығына ... ... ... өте – мөте ... сатыларын көрсетеді» (Капитал).
Қосымша құн.
Товарлық өндіріс дамуының белгілібір сатысында ақша ... ... ... Т ... А ... – Т ... яғни
басқа бір товарды сатып алу үшін бір товарды сату болды. ... ... ... А- Т- А яғни сату үшін ... алу. ... құн деп
Маркс айналымға шығарылған ақшаның алғашқы құнының осы өсіуін ... ... ... осы ... ... ... ... мәлім. Дәл
осы өсудің өзі ақшны ... ... ... ... ... өндіріс қатынасы
ретінде капиталға айналдырады. Қоымша құн товар ... ... ... ... онда товар айналысында тек эквиваленттерайырбасы ғана болады;
қосымша құн бағаға қосқан үстемеден ... ... ... ... сатып
алушылар мен сатушылардың өзара ұтылуымен ұтуы теңелген болар еді, ... жеке ... ... нақ сол ... ... ... құбылыс жөнінді
болып отыр. Қосымша құн алу үшін «ақша иесі риноктен тұтыну құнының өзі құн
өндіретін керемет ... ... ... ... ... ... ... құн жасау
процесі боларлықтай товар табуы керек. Мұндай товар бар да. Бұл- адамның
жұмыс күші. Жұмыс күшінің ...... ал ... құн ... ... ... ... оның құнына қарай сатып алады; ол құн барлық басқа
товарлардың құны ... сол ... ... ... ... қоғамдық –
қажетті жұмыс уақытына қарай ( яғни жұмысшы мен оның ... күн ... ... ... ... Жұмыс күшін сатып алғаннан кейін ақша
иесінің оны тұтынуға ... бар, яғни оған ұзақ күн, ... он екі ... ... ... бар. Ал ... 6-сағаттың ішінде капиталист
тарапынан ақша төленбеген «қосымша» өнімді немесе ... ... ... ... ... ... ... капиталды екі бөлімін айыру
қажет: өндіріс құрал жабдықтарына(машиналар еңбек құралы, шикізат, т.б.)
жұмсалатын тұрақты ... – оның құны ( ... ... ... ) ... өзгеріссіз көшеді – және жұмыс күшіне жұмсалатын өзгермелі капитал.
Бұл капиталдың құны өзгермей қалмайды, еңбек ... ... құн ... ... ... капиталдың жұмыс күшін қанау дәрежесін көрсету үшін
қосымша құнды барлық ... мен ... тек ... ... ... Бұл қатынасты Маркс қосымша құнның нормасы деп атайды.
Осы күнгі өнеркәсіптегі сияқты, осы ... ... ... ... өндіргіш күшінің артуы және оның ... ... ... ... өзінің бөлініп, титықтауы болып отырады. Оның үстіне капиталистік
егіншіліктегі әрбір прогрес – ... ... ... ... қана емес
сонымен қатар жерді тонау өнеріндегі прогресс... Демек, ... ... және ... ... ... ... мұнымен байлық атаулының көзін: жер мен ... ... ғана ... ... өзінің барлық өмірін, өз бойындағы күш-жігерін, талантын,
теориялық та, практикалық та ... ... ... ... ... көркейту ісіне арнады. Сондықтан да оны өз заманындағы ... ... алып ... ... ... ... ... сегіз қырлы
бір сырлы ғалым адам деп таныды. Бұл шынында да ... еді. Ол жаңа ... ... ... ... бітірердегі тұңғыш шығармасында-ақ
мынадай тамаша терең ... ... ... біз ... үшін мамандық қалап
алғанда, оның нәтижесінде біз ... үшін ... мол ... ... ... біз бұл ... ауырлығынан арқамызды бүкпейтін боламыз, өйткені
бұл барлык ... ... үшін ... ... ... ... бақытымыз миллиондаған адамдарға тиісті болады, ... ... ... ... ... ... қимылды, жемісті өмір болады, ал
біздің табытымыз үстінде адамгершілігі мол мейірбан адамдардың ыстық көз
жастары ағыл-тегіл төгілетін ... ... ... мәні мен ... ... ... әсте де мүмкін емес. Мұның
өзі адамзат бақыты үшін қызмет ... ... өз ... мүд-делерінен
гөрі қоғам мүдделерін артық көрген ... ... ... терең,
тұлғалы пікір, бейне бір ант ретінде айтылған сөздер. Мұны Маркс өзінің
кейінгі барлық ... ... ... ... Маркстың өмірі,
атқарылған алып істері, төңірегіндегі жолдастары мен замандастарына деген
жылы көзқарастары, ... мол ... ... ... бәрі ... ... ... бейнебір сарқылмас қазына, өнегелі мектеп,
адамгершіліктің ешбір ... таза ... Бұл ... өз ... қазіргі кезге дейінгі революцияшыл ұрпақ үшін де ... ... де баға ... ... бола ... ... үшін ... дәрежеде мәдениетті де инабатты семьяда (акесі
адвокат Г. Маркс семьясында) ... ... ... Карл аса зирек, барынша
ұстамды, әдепті, айналасындағы үлкенді-кішілі ... үшін ... ... ... ... өмірі мен қызметін, марксизмнің тарихын зерттеушілердің
деректеріне ... ... аса ... ... жү-зіндей өткір,
мейлінше ақылды, алғыр, айналасындағы ... ... сын ... ... болып өскен. Гимназнядағы оқытушылары да (Маркс өзінің туған
қаласы Трирде 1830-35 ж. ... ... оның ... ... ... таң ... ... Гимназияда оқып жүрген шағында-ақ Маркс
бірнеше тілді, әдебиет пен ... ... пен ... ... ... Ол ... өмірдің өзіне тығыз қоян-қолтық араласып кетпейтін, оның
орнына абстрактылы ақиқаттармен айналысатын мамандықтар жастар үшін ... ... деп, атап ... Мұның өзі Маркс ойы мен зердесінде қандай
терең ... ... ... мұрат жатқанын аңғартады. Осындай терең
ойлы, зейінді Маркс 17жасында (1835ж) Бонн университетіне, бір жылдан ... ... ... ... ... ... ол өзіне біткен дарынды
шыңдап, бұрынғыдан бетер айқын көрсете бастайды, ғылымның әр алуан салала-
рымен айналысады, табиғат пен ... ... ... ... Мұның өзі
оның адамзат қоғамы барысына ... ... ... ... ғылымның жетістіктері мен кемістіктерін сын кө-зімен қорытуына
мүмкіндік береді.
Маркс 1841ж. «Демократ натурфилософиясы мен Эпикур ... ... ... ... шығармасы үшін философия докторы
деген ғылми атақ алды. Сол кезден бастап ол ... ... ... аса ... ... және әдеби жұ-мыспен ... ... ... ... үшін ... ... ... мықты құралы деп
есептейді. Маркстың бұл салада жазған еңбектері 1842 жылдың бас ... ... көре ... ... ескі ... ... оның ішінде, әсіресе
бүкіл пруссиялық (гермадық) өкімет системасы ... ... ... ... ... ... адамды адам қанау системасын сынауды
1842 ж. бастап «Рейн ... ... ... ... ... ... күшейтті (1842 ж. октябрінен бастап 1843 ж.
апреліне ... ... ... редакторы). Бұл газетте жарияланған мақа-
лаларында қанаушы қоғамды сынау мен ... ... ... ... ... қоғам дамуының заңдарын материалистік ... ... ... әбден байқатты. 1842 ж. жарияланған бір мақа-ласында
коммунистік идеяларға қарсы күресуші бір ... ... ... ») ... ... әдіс-айласын сынай келіп, озат идеяның мәні
мен маңызын былайша ... ... ... ... алатын идеялар
өзіне біздің бүкіл сенімімізді де бағындырып алады, бұл идеяларға ақылдың
өзі біздің арымызды да алып ... ... ... ... ... ... ... шығьш кетуге болмайды»
Маркстің 40 жылдарда 20—24 жас ... ... ... ... аса ... ... мүдделерін терең болжай білетін теоретик, қоғам
үшін қызмет етуге мол күші бар ... ... ... ... да ... ... ... органдары, ресми баспасөз орындары
Маркстың ізіне түсіп, оны қуғындай ... етек ала ... ... реакциялық жағдайларға байла-нысты
1843 ж. күзінде сол жылы үйленген зайыбы Женнимен (фон ... ... ... ... ... ... Осы ... бастап Маркстің аса ауыр да,
сонымен қатар аса ардақты революциялық. қызметі басталады. Мұнда ол алдымен
«Неміс-француз жьтлнамасы» атты жаңа ... ... ... ... ... ... аяусыз күрес жүргізуге кіріседі. Бұл журналдың жарық көрген
екі нөмірінде ғана (1844ж) ... ... ... ... ... ... ... теорияның бірнеше тың қағидалары
тұжырымдалады, атап ... ... ... ... ... ілгері
өрлеуінің бірден-бір дұрыс жолы, адам ... ... мен ... пен ... ... ... ... бірден-бір әділ жолы
— қоғамды коммунистік жолмен кайта құру ... ... ... революциялық
түбірлі өзгсрістерді іс жүзіне асыра ... ... ... күш —
пролетарпиат болып та-былады деген ... ... ... ... ... озат революциялық теория болады, теория бұқараның игілігі болып алысымен
материалдық күште айналады деген қорытынды т. б. ... ... ... ... бір ... ... қоғам өміріне қосылған кесек үлес
болса, екінші жағынан, Маркстің өзін еңбекші адамдардың, ... ... ... ... ... ... арқа сүйеуші, нағыз
пролетариат революционер ретініде күрес майданына шыққан қайраткер екенін
көрсетті. ... ... ... өзі ... ... ... идеализм
атаулының бәрінен арылып материализмге өтуінің, революциялық демократизмнен
коммунизм жолына түгелдей түсуінің тарихи межесі болды.
Маркстің Францияда болу кезі (1843— 1845) — оньң ... ... ... ... ... ... Бұл ... ол
өзінің материалистік көзқарастарын шыңдай түсіп, материалистік фи-лософия,
саяси экономия, ғылмн коммунизм проблемаларын ... ... ... сол ... ... ішкі түйінін, даму заңын саяси экономиядан іздеу
керек деген ережені ұсынып зерттейді. Толып ... ... ... ... ж. ... ... деп ... еңбегін
жазады. Мұнда капиталистік коғамға тән антагонистік ... ... ... ... ... ... ... қоғам
байлығыньң жеке меншік заңына байланысты түгелдей ... ... ... ... ... Бұл кезде Маркс. пен ... ... ... достасады. Еңбекшілер мүдделерін көздеу мен қорғау
жолында айрылмастай серіктес болады. Алғашқы рет бірігіп ... ... ... ... ... ... ... қорғау сылтауымен
идеалистік көзқарастарды қоздырушы ағайынды Бауэрлерге қарсы жазылған,
«Ағайынды әулиелер немесе ... сын» деп ... ... ... Ол шын
мағынасында ежелден етек алып келе жатқан идеализмге қарсы ... ... ... соққы еді. Мұнымен қатар Маркс бұл ... ... ... жиі - жиі ... тұрды. Олардың өмірін қанаушыларға
қарсы жүргізіп жатқан күресімен жете ... ... ... ... талдап түсіндіреді нәтижесінде Маркстің төңірегіне сол кездегі
алдьңғы қатарлы адамдар жұмысшылар мен ... ... ... де тала ... Осы ... байланысты енді Фраиция өкімет
оргондары да Маркстің ... түсе ... ... ... 1845 ж. ... ... ... келіп
орналасады. Мұнда тұрған үш жыл бойында (1845—48) ... ... ... ... ... диалектикалық - материалистік
көзқарастарын одан әрі жетілдіреді. жазылған ... ... ... ... ... Философтар дүниені әр түрлі тұрғыдан ... ... ... оны өзгертуде жатыр» деп қорытынды жасады. Бұл ... ... оған ... ... аузынан шықпаған қағида, шын
мәнісінде жаңалық» еді. ... ... ... Маркс пен Энгельс
өздерінің атақты ... ... ... ... Тарихты
материалистік тұрғыдан ... ... ... ... та, ... да матерализмнің негіздерін ... ... ... ... ... мен оның ... табиғаттың,
адамның, қоғамның дамуі рухтан болады деп түсіндіріп ... пен ... ... ... ... өздерімен байланыстырып, олардың
ішкі, объектифтік заңдары арқылы түсіндірді. «Болмысты сана билемейді,
сананы ... ... ... ... ... ... Бельгияда атқарған сан жұмыстарының енді бір ... ... ... ... ... ... өз тоңірегіне болды. Осы
мақсатпен сол кезді жұмысшы ұйымдарының (әсіресе чартистер ... ... және ... ... жандандыруға, ол ұйымдарды
саяси жағынан шынықтыра түсуге айрықша ... ... ... ... ... ... бұл арқылы басқа елдерде:
тілшілер топтарымен ... ... ... Бұл ... ... ... ... ұсақ буржуазияшыл ағымдарға қарсы, әсіре немістер арасында
етек ала бастаған «шынайы социализм» деп ... ... ... ... ... ... ... қарсы күресті, олар
ұсынған қағидалардың терістігі мен ... ... 1847 ж ... пен ... ... ... ... орнына «Коммунистер
одағы» құрылды, бұған олар тікелей басшылық етіп отырды, ... ... ... бәрі ... пен ... ... және 1848 ж. февральда
басылып шыққан «Коммунистік партияның манифесінде» барынша толық баяндалды,
«Барлық елдердің пролетарлары, ... ... ұран ... пролетариат
интернационализмнің түпкі идеясы ашық жарияланды. Сондықтан да мұны бүкіл
озат жұртшылық ғылми коммунизмнің тұңғыш ... ... деп ... ... ... ... бүкіл Европаға жайылып ке-ле жатқаны,
коммуизмді бүкіл европа күштердің мойындап отырғаны, коммунистердің ... ... ... мен аса жоғары мұраттары, көздеген нысаналары
бірінші рет бүкіл дүние жүзі ... ... ... ... ... мұнда дүниеге жаңа көзқарас, дәйекті материализм, диалектика, ... мен ... ... ... ... ... ... айқын суреттеледі.
Европадағы 1848-1849 жылғы революция Маркс ұсынған және ... ... ... дұрыс та, өмірлік те ілім екендігін
дәлелдеді. Сөйтіп қоғамды коммунистік жолмен қайта құру ... ... енді ... бір ... күш — ...... ... шықты, мұның идеялық туы астына қо-ғам ішіндегі ең ... ... ... бастады. Бұл революциялық дәуірде ... ... ... да ... ... ... ... туған
жағдайларды пайдаланып, Франция мен Германияда болып, жұмысшы ... ақыл ... ... ... басшылық етті, Парижде Коммунистер
одағының Орталық Комитетінің жаңа құрамын жинады, ... ... ... ... 1848 ж. ... Германияға келіп Маркс күн
сайын шығып тұратын «Жаңа Рейн газетін» ұйымдастырды (газет 1848 ж. ... 1849 ж. 19 ... ... ... қаласында шығып тұрды). Бұл газеттің
редакторлық ... ... ... ... өзін революцияның жалынды
жаршысы, аса зор ... ... ... ... көрсетті. Осының арқасында
газет революциялық қозғалыстың да-муына, бұған пролетариат пен ... кең ... ... үлес ... ... ... ... 1848 ж. революцияның маңызын, бұған қатысқан пролетарлардың ролін жан-
жақты ... ... ... бұл революция ақырғы сатысына көтеріле алмады. Мұнда
қалың бұқара домократиялық сипаттағы бір ... ... ... ... ісі ірі ... ... ... Осыған байланысты
революцияның келесі кезеңінде контр-революция бас ... ... ... ж. ... ... ... шығып тұрған айбынды «Жаңа Рейн газетін»
жаптырып тастатты. Бұл ... ... ... ... ... қиын ... сол ... жазында (август айында) Маркс Лондонға кетуге мәжбүр
болды. Мұнда ол ... ... ... ... ... ... ... мен Германиядан келген революцияшыл эмигранттарды кең тартты, ре-
волюцияшыл ұйымдармен байланыс жасады.
1850 ж. ол ... ... ... Рейн ... ... ... журнал шығарды. Мұнда жарияланған ор алуан мақалаларында Европадағы
1848-1849 жылғы революцияның ... ... ... ғылми қорытынды
жасайды. Осы мақалалары негізінде кейін Маркс ... ... ... тап ... атты ... еңбегін жазып, онда революция жайында
жұмысшы табының шаруалармен ... ... ... ... ... айналып келе жатқаны туралы т.б маңызды ... ... ... ... ... 50 жылдар басында жазған басқа да
еңбектерінде Европада өріс ... ... ... ... ... ... ... әрекеттерін әшкерелейді, ... ... ... ... ... ... жік басталғанын
көр-сетеді. Мұндай жағдайда одан әрі қимыл жасау қиын болғандықтан 1852 ж.
күзде Коммунистер одағының таратылып кеткені Маркске ... ... ... шет ... жүріп өмір сүру Маркстің өзіне де, оның
семьясына да оңай болған жоқ. Осылардың барлығына ... ... ... ... ... де, ... практикалық жұмысын да бір сәт,
бір күн ... ... 50-60 ... дүние жүзінде болып жатқан барлық
қоғамдық-саяси және әлеуметтік-экономиклық, ... ... ... ... зерттеп, оларға тиісіншіе әділетті баға берумен қатар. Маркс ... ... ... ... ... ... ... жұмысын — жаңа экономикалық
ілімді жасау ісін — аяқтауға кірісті. Ол ... ... ... ашып беру ... ... ... ... категорияларды
зерттеді, мұның нәтиже-сінде 1857-1858 ж. қолжазбалары деп аталатын топ-топ
шығармалар жасал-ды. Осылардың негізінде ... ... ... сын»
деген тамаша кі-табы 1859 ж. ... ... ... соң «1861-1863 ж.
экономикалық қолжазба» деп аталатын жұмыстары ... Бұл ... ... басты экономикономикалық еңбегінің — «Капиталдың» — ірге
тасы, алғашқы жобасы еді. Осылардың негізінде ... ... ... 4 ... ... бітірді. Мұның 1-томы 1867 ж. ... ... ... рет ... ... ... шықты. Бұл шын мәнісіндегі данышпандық
еңбектің жарық, көруі маркстік революциялық ой-пікірдің ... ... ... ... ... даму ... ... идеялық
оқиға болды. Европадағы прогресшіл баспасөз бетінде бұл кітап жайында ... ... мен ... ... ... ... ... жер
жүзінде жұмысшылар мен ... ... ... бері мына ... ... ... ... кітап басылып шыққан емес деп, ... ... ... ... ... ... 3 томы Маркс қайтыс
болғаннан кейін басылды.
60-70 жылдар тұсында Маркс өзінің ежелгі де, сүйікті ... ... әрі ... ... ... ... революциялық жұмысын да
өрістете түсті, жұмысшы қозғалысының дамуына ... ... ... 1864 ... ... ... — халықаралық жұмысшы ұйымын әзірлеуде
Маркс орасан көп еңбек сіңірді, ол осы ұйым басшыларының бірі және ... ... ... ... ... ... Маркстің
қолымен жазылды, оның Бас Советінің де жұмысын іс жүзінде Маркс жүргізді,
сондықтан да сол ... ... ... бәрі ... ... ... шын мәнісіндегі миы мен жүрегі, ар-ожданы деп білді. Бұл —
сөздің тар ... да, кең, ... да дәл ... еді. ... ықпалымен де, ... ... де ... ... ... ... айналды, жұмысшы табы алдында
тұрған ... ... мен ... айта ... ... ... 1870 ж. Маркс интернационалдағы орыс ... ... ... ... ... ... үшін көп ... сіңірді.
Сонымен, Маркс 1-Интернационалды өз қолымен ... оның ... ... ету арқылы социализм үшін халықаралық пролетарлық күрестің
негізін, ірге тасын ... 1871 ж. ... ... ... ... ... ... Маркс бірінші болып пролетариат диктатурасын орнатудың
тұңғыш әрекеті, жұмысшы ... ... ... жүзінде маңызы бар ерлігі деп
бағалады; коммунарларға көмек көрсету ... ... ... бұл ... ... 1-Интернационалдың Бас Советі атынан арнаулы
үндеу жазып, мұның тарихи сабақтарын қорытты, атал ... ... ... ... ... пролетариат партия құрудың қажеттігін,
осылардың негізінде буржуазиялық мемлекет орнына жаңа ... ... ... ... орган құрудың керек екенін жете дәлелдеді.
Маркстік бұл қағида онан бергі жерде бүкіл ... ... ... ... ... айбынды нұсқау ретінде үлкен көмек керсетті.
Өз өмірінің ақырғы жылдарында, әсіресе 70 ... ... ... ... ... ... ... ерекше назар аударып отырды, бұл қозғалыс ішіндегі түрлі
оппортунистік, ревизионистік ағымдарға қарсы ... ... ... өз ... әрі ... оның тағы да ... өзекті мәселелері жайында тың
тұжырым, жаңа ... ... Бұл ... шешу ... ... ... ... көрнекті қайраткерлерімен байланыс жасап,
олар арқылы бұл елдердің тарихымен, әлеуметтік-экономикалық өмірімен
танысты. Соның ... ... ... ... ... ... хат ... тұрды, орыстың революцияшыл демократтарының (Н. Г.
Чернышеескийдің, Н. А. Добролюбовтың т.б) шығармаларын оқитын ... ... ... ... ... ... ... қайта-
рып жүрді. Россияның болашақтағы дамуы жайындағы бір ... ... ... ... ... болып, олардағы жеңіп шыққан пролетариат
көмек көрсетсе, 60-70 жылдардағы Россия капиталистік ... ... одан ... ... өтуі ... емес деп ... берді. Россияның
сол кездегі жағдайында бұл ... ... ... еді. Ал ... ... орыс тілінде екінші рет басылы-мына ... ... ... пен Энгельс революциялық Россияны Европадағы революциялық
қозғалыстың алдыңғы қатарлы отряды деп ... ... бәрі — ... оның ... ... аса ... бағасы. Мәңгі өшпес маркстік
идеялық ... ... тобы ... ... ... ... сын» атты кітап. Мұны Маркс 1875 ж. пролетариялық партия ... ... ... ... қарсы жазды. Мұнда ол
пролетариат диктатурасы, капитализмнен социализмге өту жолындағы ... ... ... екі ... ... ілімді жете дәлелдеді,
экономикалық теорияның бірсыпыра мәселелерін шешіп берді. ... ... ... ... та, ... та мәселелерді мінсіз шешіп жүрген
Маркстің ... ... ... берді. Оның үстіне 80 жылдардың
басында зайыбының және үлкен қызы — ... ... ... ... қатты
соққы болып тиді. 1883 ж. 14 ... ... өзі де ... ... ... Лондондағы Хайтгет зиратында жерленді. Мұнда сөйлеген Ф. ... ... еді: «Бұл ... ... ... ... мен Американың күресуші
пролетариаты үшін, тарих ... үшін ... зор ... Осы алып ... болғаннан кейінгі ойсырау осы жуыр араның өзінде-ақ қатты сезілетін
болады... Бүкіл Европа мен ... ... ... Калифорнияға
дейін миллиондаған роволюцияшыл ... ... ... ... осы адам ... ... ...Ал оның ... мен істері ғасырлар боиы
жасайды»
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Марксизм Ленинизм негіздері. ... ... ... ... ... ... ... жинағы. 1-том Қазақстан бафспасы.
Алматы. 1969ж.
3. Диалектикалық және тарихи материализм. Қазақстан баспасы. Алматы.
1969ж.
4. К.Маркс. ... ... ... ... ... ... баспасы.
Алматы. 1973ж.
5. Қазақ Совет энциклопедиясы. Алматы. 7-том. 1975ж.
6. К.Маркс және Ф.Эньгелстің шығармалар жинағы. Қазақстан баспасы. 1-том.
Алматы. 1976ж
7. К.Маркс және ... ... ... Қазақстан баспасы. 2-том.
Алматы. 1980ж.
8. К.Маркс және Ф.Эньгелстің шығармалар жинағы. Қазақстан баспасы. 3-том.
Алматы. 1981ж.
9. Е.А.Степанов. К.Маркстің қысқаша өмір баяны. Қазақстан ... ... ... ... партиясы тарихының очеркі. Қазақстан баспасы.
Алматы. 1985ж.
11. И.Шәмшәтов. Дүниені өзгертуші ілім. Алматы. 1988ж.
12. В.П.Кохановский. Философия учебник для ... ... ... ... «Феникс» 1998г.
13. Ә.Х.Тұрғынбаев. Философия. Алматы. Білім. 2001ж.
14. Л.Е.Балашов. Философия. Москва. 2004г.
15. Б.Б.Арынғазиева. М.С.Ибраимов. Философия лекциялар. Шымкент. 2006ж. .
16. Т.Ғабитов. Философия. ... ... 2006ж.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 89 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Аристотельдің философиясы3 бет
Дүниені философиялық тұрғыдан түсіну негіздері8 бет
Ежелгі Үнді және Қытай философиясы туралы6 бет
Жеке адам психологиясы10 бет
Киіз үйдің символикасы6 бет
Ортағасырлық философияның ерекшелігі14 бет
Сана проблемасының философияда қойылуы12 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
Әуезов Мұхтар Омарханұлы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь