Ақсақ Темір

Атақты Монғол және түрік тектес халыөқтарының билеушісі. Ақсақ Темір 1336 жылы Самархан маңындағы кеш қаласында туылған. Әкесі Торғай Барлас тайпасының биі болған. Шағатай хандығына Барлас тайпасы тәуелді еді. Шағатай хандығы әлсіреді, осы кезде мемлекет тізгіні әмірлердің қолына өтті. 1360 жылдан бастап ауызға алына бастаған Темір алдымен Әмір Хүсейнмен 1370 жылдан бастап жеке өзі Мәуеренахрда билік құрды. Осы кезде болған бір соғыста жараланып, аяғының мүкіс болып қалуы себепті тарих беттерінде Ақсақ Темір (Темирлан) деп а талады.
Темір Шыңғыс ұрпағы болмағаны үшін «Әмір» деген лауазымды қолданды. Тарихтың үлкен жиһангерлерінің бірі болған Темір 1370-1405 жылдары жасаған жорықтары нәтижесіндже мемлекетінің орталығы Самарханд болған. Еділ мсеон Ганг өзеніне «Үндістан» тәңірі тауларынан Шам мен Измирге дейін кеңейтті. Осы жорықтар нәтижесінде Хорезм, Шығыс Түркістан, Иран, Әзербайжан, Үндістан Дели шекарасы сол жерге дейін жетті.
Ақсақ Темір сол кездің құдыретті әміршісі болған, ол тек қана жорықтармен жаулап алушылықтан басқа да сәулет өнеріне де өте үлкен көңіл бөлген. Ол өзін тарихта жан-жақтама есімін қалдыра білген. Ол салдырған өте үлкен сәулет өнері нің бірі Қожа Ахмет Ясауиға салған ескерткіш күмбезі. Осы кесененің салынуына тоқтала кетейік.
Қазақ халқының Түркістан қаласы ежелден-ақ маңызды қызмет атқарған. Тоғыз жолдың торабы болған бұл қала Түркі халықтарының үлкен рухани, мәдени орталығының бірі болған. Бұл қала әуелі Шауғар, кеінірек Яссы, ХV ғасырдан бастап Түркістан атауын алды. Оның аты жазба деректерде әдетте Орта Азияны Әмір Темір (1336-1405 жж) билеген кезде жиі айтылады.
Қожа Ахмет Яссауиға салынған сәулет ескерткіші Әмір Темір дәуіріндегі салынағн ең ірі төрт ескерткіштің (Самарқандағы Бибіханым кесенесі, Шахирисабздегі және Дорусиадат және Қожа Ахмет Ясауи сәлет
        
        Ақсақ Темір (1336-1405 жж)
Атақты Монғол және түрік тектес халыөқтарының билеушісі. Ақсақ Темір
1336 жылы ... ... кеш ... ... Әкесі Торғай Барлас
тайпасының биі болған. Шағатай хандығына Барлас тайпасы ... ... ... ... осы ... ... ... әмірлердің қолына
өтті. 1360 жылдан бастап ауызға алына бастаған Темір алдымен Әмір Хүсейнмен
1370 ... ... жеке өзі ... ... ... Осы кезде болған бір
соғыста жараланып, аяғының мүкіс болып қалуы ... ... ... ... ... деп а ... Шыңғыс ұрпағы болмағаны үшін «Әмір» деген лауазымды ... ... ... бірі ... ... ... жылдары жасаған
жорықтары нәтижесіндже мемлекетінің орталығы Самарханд болған. Еділ ... ... ... ... ... Шам мен ... ... кеңейтті.
Осы жорықтар нәтижесінде Хорезм, Шығыс Түркістан, ... ... Дели ... сол ... ... ... ... сол кездің құдыретті әміршісі болған, ол тек ... ... ... ... да сәулет өнеріне де өте үлкен көңіл
бөлген. Ол өзін ... ... ... ... ... Ол салдырған өте
үлкен сәулет өнері нің бірі Қожа Ахмет Ясауиға салған ескерткіш күмбезі.
Осы кесененің салынуына ... ... ... ... ... ... маңызды қызмет
атқарған. Тоғыз жолдың торабы болған бұл қала ... ... ... мәдени орталығының бірі болған. Бұл қала әуелі ... ... ХV ... ... ... ... алды. Оның аты ... ... Орта ... Әмір ... (1336-1405 жж) билеген кезде ... ... ... ... ... ... Әмір ... дәуіріндегі
салынағн ең ірі төрт ескерткіштің (Самарқандағы Бибіханым ... және ... және Қожа ... ... ... ... ... бізге жетіп келгені. Түркістан мен Қожа Ахмет ... ... ... Көне қала ... қай ... өтіп ... да еңселі кесене мен мұдалап, көз алдыңда көлбеңдейді. Осындай
алып ғимаратты , әдемі ... кім ... ... Кім екен осындай
ғасырлы ескерткішке ұйытқы болып, келер ұрпаққа ... ... ... әр ... ... пайда болады.
Деректер жетерлік. Жазба деректері ... Ол ... ... ... ... жыр ... десе, ал академик М.Е. Массон
болса, ... ... сөз бен ... тамашалау есе келер ұрпақтың үлесінде»
деп, оның өміршеңдігін мәңгілігін қадап ... Ақса қ ... Орта Азия ... ... ... ... құрылыс
ісіне ерекше назар аударды. Содан барып мономенттік сән-салтанат стилі
дүниеге ... ... ... салтанатты , әдемі ғимараттың шоқтығы, ... сөз етіп ... ... Яссауи мовзелейі (Кесенесі) болып
саналады. Көне жазба деректерде Яссы ... ... ... тұрған
орында, әйгілі сопы ақын, Шығыс ойшылы Қожа Ахмет ... ... ХІІ ... ... ... ... орнатылса керек. Сол кейінірек
бұның орнына (1395ж шамасы) жаңа ғимарат салу туралы Әмір ... ... ... 1381жылы Герат қаласын өзіне қаратты, ол бұнымен
шектелмей, бүкіл ... ... ... ... ... біреуі «Біз өстіп сыртта жүргенде ішіміз іріп, ... ... ... десе ... Темір сосын ойланады. Елді қалай ұстап
отыруды жоспарлайды.
Одан кейін де болған қан төгіс ұрыста ... ... жер ... ... ... ... оның ... - Сарай-Беркені өртеп жібереді.
Міне осыны ... сол ... ... орай тозығы жетіп, ескірген
Қожа Ахмет Яссауидің Мовзелейінің сырт ... ... ... мемор иялдық
комплекс жасауды ойластырады. Атақты Әмір Темірдің бұл ісін тек ... ... қою ... жұмысының басталар тұсын да атақты Әмір Темір өзінің үшінші
әйелі, Монғолсан Әміршісі Хазір Қожа ... қызы – ... ... алмақ
болып, енді той қамын жасап жатыр еді. Қалыңдықты Са ... «Дил ... ат қан ... бағын салу қызу басталып, тез аяқталды. Қалыңдықты алып
қайтуға шыққан Әмір Темір Жолшыбай Ахангерен маңындағы ... елді ... ... ... ... ... шатыр тіктіреді. Ақыры тоқтаған
соң, бұраннан да ойда бар ... еді, Яссы ... ... Қожа ... зиратының басында құлшылық ету ырымын жасайды. Мазар жанында тұратын
шы рақшы мен діни ... ... ... ... береді. Әмір Темір
ХІІ ғасырда са лынған осы кішкене құрылысты бастан аяқ аралап көріп, осы
жолы оның ... енді ... салу ... ... ... табан тірейді. Әмір
Темір жергілікті халықтың ... ... ... өз ... ұстау
мақсаты мен 1395 жылдан бастап ... Қожа ... ... басына
бұрынғының орнына екінші көмбез тұрғызуға ... ... 1395 ... да көп сыры бар ... ... ол сол жылы ғылым, білім,
өнерімен аты шыққан Иран еліндегі ... ... ... ... ... ... соң, ... шыңылтыр қыш, ағаштың шекпе түйін түйген хас
шеберді Самарқан, Бұхара , Түркістанға ... ... екі ... бар: ... сол ... ... ... қабырғаларындағы араб тілінде
жазылған «бұл ... ... ... ... ... Ширази» деген
жазу. Екіншісі- ақынның мүрдесі ... ... ... жағуға арналған
биіктігі бір, 1,5 метр келетін екі қола ... арап ... Онда «бұл ... ... Из ... бин Тадж ... Әл –Исфаһани.
799жылы» деп жазған. Һиджыраның 799 жылы біздің жыл санауымыз бойынща 1396
жылға сәйкес келеді, яғни бұл ... Әмір ... ... ... алғаннан
кейін Исфаһанды Қожа Ахмет Яссауи көмбезіне арнап жасатқан деген ұғым бар.
Әмір Темір Қожа ... ... ... салу ... ... ... әртүрлі
болжам және жазулар бар. Мысалы, үшін ... ... ... ... ... ... ... Түркістанға барады. Түркістанда Қожа Ахмет
Яссауи Әмір Темірдің түсіне кіреді, түсінде «Ей, ... ... ... ... ... ол Надр ... ... сенің қолыңда. Сенің басыңнан көп
істер өтсе керек». ... ... ... ... ... -деді. Бұл түсті
көріп оянған соң ... ... ... ... ерте ... Тү ... шақыртты. Түркістанның ханы сол кезде «Ноғайбек» деген хан еді. ... ... ... Қожа ... ... ... ... салыңыз деді.
Түркістанның ханы зинеттеп ғажайып кесене салдырды деп ... Әмір ... ... ... ала ... өзі тікелей араласып отырған. Барлығыда
дәл есеппен жүргізілген. Кесене салынудағы мәселеге тоқ тала кетсек ... 1980 ... ... ... ұзындығы 65,5 м, қазандық
күнбезі 45 кезге тең және ... ... тасы ... ... десе ... 1982 ... ... еңбегінде кесененің ұзындығы 62,5, ... 30 кез, ... тасы ... көмкерілген делінген.
Пештақтың мұнараларға дейінгі ені -60 кезге, пештақ ... -30 ... ... ені -60 ... тең бірнеше металдың
қоспасынан құйылған ... ... ... ... ... Көр ... оң ... сол жағынана көлемі 16,5х 13,5 кез
бөлмелер салыну жоспарланған. Олардың күмбездері мен ... ... ... ... ... ... ... қашалуы керек еді. ... бұл ... ... ... ... ... мен ... Хасан
жүргізгені айтылған. Кесене жұмысы өте қарқынды, жылдам жүргізілді.
Әмір Темір бұл кесене жұмысына бар ынта ... ... ... ... Ол ... үнемі қарап, әр кездерде нақтылы нұсқау бергендігі,
әртүрлі жазба деректерде айтылған. Олар жобаны әзірлеу ... ... ... пайдаланса, оның жартысы да ширегі де өлшем түрінде іске ... жүйе ... ... көлемдерінің мөлшері, ішкі және сыртқы
тарамдарының, қуыстарының түрлері, қанаттарының ұзындығы, терезе жіне есік
ойықтарының ... ... ... ... ... ... белгіленіп отыратын, ғимараттың жеке ... және ... ... ... негізінен алғанда шаршы
келген қабырға ұзындықтарының бас ... ... ... ... Міне ... әдіс Қожа ... Яссауи кесенесін салуда
қолданылыпты.
Мұндағы әрбір ... өз атау бар. (8 ... ... атап ... ... ... ең үлкен бөлме. Бұл бөлме кейде «Жамағатхана»
деп те аталады. «Қазандық» деп аталуы ... ... ... ... ... екі жарым метрге жуық. Жеті ... ... ... ... Әмір Темір өзі жасатқан деседі. Осы бөлменің
күмбезінің үшар ... ... ... ... ... ... -330 ... метр, диаметрі -18,2 метр. Сыртқы қабырғаларының
қалыңдығы-1,8-2метр, қаздық қабырғаларының ұзындығы-3 ... ... ... ... ... Осында зиярат ете келгендер, бас ... есік ... ... ... ... рет ... ... –қазандық
(жамағатхана) дедік, ол бөлмелердің ең үлкені.
Қазандық бөлмесіне жалғас жатқан зал-Асхана (халамхана) делінеді. Бұл
да өзінше сәулетті, ... ... ... келушілерге ас әзірлейтін
болған.
Тағы бір бөлмеде –оюмен ... ағаш есік ... Қожа ... жатқан бөлмеге осы жерден тіке ... ... ол ... деп
аталған. Оның бас қабат күмбезін кейде Мұхаммед – ... ... деп ... ... өзге ... қос ... ... дәліз тарайды. Бұл
дәліз ғимаратты сегіз дара блогқа бөледі.
Сегіз ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар.
Мысалы, оның алтауы өтпелі де, ал ...... ... ... келеді. Кезінде
зиратхана емес, мешіт ретінде де қызмет атқарған ... ... ... ерік ... ... ... алып ... көз алдыңызға әкеледі де
қояды.
Тағыда бір екі ... ... ... ... ... ... Көлемі кішігірім. Осында ескілікті қол жазбалар мен
кіиаптар ... ... ... ескі ... мен ... арасынаан
ХІІ ғасырлық екі Құранмен Қожа Ахмет Яссауидің «Диуани Хикметі» ... ... екі ... ... бар. Оның бірі ... Ақсарай»,
екіншісін «Кіші Ақсарай »деп атаған. Бұлардың барлығы да «Қазандық»
жалғасып ... ... ... жалғасада мұна әуелі дәруіштер жиналып,
әртүрлі әңгі-дүкен құртын болса керек. Ал, бертін келе ... ... ... н. ... ғасырларда бұл қазақ хандарының мәжілісханасына
айналды. Әртүрлі елдерден келген елшілер мен саудагерлер осында бас ... сөз ... ... Бір ... зерттеулерде солай делінеді. Кейінірек
бұл зал мүрде қоюға ыңғайлана бастады.
Осында жоңғар шапқыншылығына қарсы ... ... ... ... бар. Сол құдық қазылған ... ... ... ... ... сол ... суы ретінде ішіп, емдік қасиеті ... ... ... ... ... мен «кітапхан» бөлмелерінің төбесіне
көз салсаңыз, көлденең аркамен ... ... ... әшекейлеп жабу-
қазақтың шаңырағы тәрізденіп тұр. Кесененің елеулі бөлмелері болып
табылатын-қазанды қта, ... мен ... қос ... аркалар жоқ, олардың
әрқайсысының қабырғаларынан төрт-төрттен ойықшалар жасаған. Көмбездің ішкі
беті алуан ... ... ... ... арша ... ... бекітілген. Кіші Ақсараймен кітапхана бөлмелерінің
төбесін жабуға талқан тәрізді желкендер пайдаланылған. Алыстан мен мұдалап
кесененің сырт бейнесіде ... Оның ... үш ... бөлуге болады.
Мысалы, орта бөлігіне үлкен көлемдегі гирихтермен өрнектелген жазулар
түсірілген, ... ... ... ... төменгі жағындағы биіктігі-1,85
метрлік тас кенебе жүргізілген. Ірге бөлігі қашалған тас ... ... үш ... үстіңгі жағымен өетін эпигарфтың
фризде құраннан алынған сөздер жазылған.
Кесененің маңдайшаларынан ескі арап ... ... ... ... ... ... ... «О, жарылқаушы», «Билік
аллада», «Құдау менің ... және т.б. ... бар. ... хан ... ... фриз ... ... «Шыраздық Қожа Хасан» деген
сөз және «құжыраның 800 жылы »деген жазулар бар. Әмір ... ... ... мән ... ... , ... ... десеңіз, оның оның
есігінің тұтқаларына дейін мән берілген . Оған алтын, ... ... ... да ... ... Тадж-ед-дин осыларды жасағаан деген дерек
бар. Міне ... аты ... ... алып ... ... дүниеге келіпті.
Әмір Темір Қожа Ахмет Яссауи кесенесін ... ... ... ... ... ... салуға қатысқан адамдар.
|№ |Аты-жөні ... ... |
|1 ... ... ... ... кесенесін жобасын жасауға тікелей |
| | ... ... ... ... ... |Мәулен Убайдулл Садыр |Сәулет кесенесінің құрлысын жүргізу жұмыстарын|
| | ... |
|3 ... Қожа ... ... ... үш қабырғасын жылан көзбен |
| | ... ... (1397ж) |
|4 ... ... ... ... қатпарлы қабырғаларына |
| |Әбдіуахат ... ... ... |
|5 ... ... ибн |Қоладан срғылып, алтын, күміс жалатылған есік |
| ... ... алты ... ... |
|6 ... Әбдіәзиз инб |Жамағатхан бөлмесінің ортасында тұрған |
| ... ... ... |
|7 ... ... ... есіктерін жасаған. |
|8 ... хан ... ... ... хан бас ... |
| | ... құрлысын аяқтады. (1583-1598жж) |
Осы тарихи деректер бойынша 1395 жылы ... ... ... толық аяқталмас тан тоқтап қалады. Оның басты себебі
-Әмір Темір қайтыс болумен тікелей байланысты. Бірақ, осы ая ... ... Қожа ... ... ... көне ... ... ерекше құрметке
бөленді. Кесененің өн бойындағы жазулардың біріде әлі де ... ... ... ... Айтып өткеніміздей кесененің аяқталмай қалуының
себебі Әмір Темірдің қайтыс болуына ... деп ... Әмір ... ... алуға бара жатып, жолда қатты науқастанып қайтыс болады.
Егер дүние салмағанда әлі де ... ... ... ... және Қожа Ахмет
Ясауи кесенесін соңына жеткізетін еді. ... Әмір ... ... секілді
бүкіл елді, қаланы қырып, тозын шығарған мен, орнына зәулім сарайлар
тұрғызған. Өзін ... ... ... білген Әмір Темір Қожа ... ... ... ... Қожа ... ... ... құметін білдіріп
кеткен. Әмір Темірдің сәулет өнеріне деген ... білу үшін ... ... ... ... саналады.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақсақ Темірдің Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолостан шапқыншылығы40 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет
Бабыр9 бет
КөшIм хан мен Сүзге сұлу7 бет
Ұлт-азаттық күрес18 бет
Ұлықбек 10 бет
Торғай облысындағы 1916 жылғы Ұлт-азаттық күрес8 бет
Ақ Орда хандығының пайда болуы3 бет
Билер институты44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь