Қазақ ақын-жырауларының тәлім-тәрбиелік идеялары

Қазақ хандығы көптеген тайпалардың – қаңлылар, үйсіндер, қыпшақтар, арғындар, наймандар, дулаттар және т.б. негізінде құрылды. Қиын тарихи жағдайда қалыптаса отырып, қазақ хандығы бірде (ХҮІ ғ.бас кезінде) нығайды, бірде әлсіреді. ғасырдың аяғында Қазақ хандығында үш жүз деп аталатын көшпелі тайпалардың ірі одақтары – Ұлы жүз Оңтүстік Қазақстанда, Орта жүз қазақ даласының орталық бөлігінде және Кіші жүз батыс аймағында ұйымдасты. Әрқайсысының өз басқару әкімшілігі болды. Оларды біріктіру туралы әртүрлі әрекеттер болғанымен, қазақ халқы осындай жағдайда ХҮІІІ ғасырдың ортасына дейін өмір сүрді.
Осы тарихи оқиғалар туралы ірі эпикалық шығармалар, көптеген әндер сақталған. Халық зұлымдық, басқыншылық, жаугершілік туралы қайғылы әндер шығарған, шетел басқыншыларына қарсы күрескен, ел қорғаған батырларды жырлаған:
Бұл кезеңде халықтың ақын-жыраулары пайда болды. Қазақ поэзиясында жырау-ақынның ерекше ежелгі түрі. Көшпелі тұрмыс және шетел басқыншыларының шабуылы жағдайында жыраулар көптеген жауапты қызметті атқарған болатынды: өзінің ақылды, жалынды сөзімен жауға қарсы рулардың күшін біріктіруге шақырды, олар көп жағдайда тайпалардың көсемдері, батырлары, тайпалық жасақшылардың қолбасшылары болды.
Ақын-жыраулар негізінен өз шығармаларын толғау жанрында шығарған. Толғау – белгілі бір жағдайға байланысты философиялық пайымдау немесе тоғаныстар түріндегі поэтикалық сюжетсіз шығарма.
Бұл кезеңдегі белгілі жыраулардың ішінен Асан Қайғы, Қазтуған, Жиембет, Шалкиіз, Сыпыра жырауларды және т.б. ерекше атауға болады.
Ел ішінде кең тараған батырлар жырларының бірі «Ер -Тарғында» Сыпыра – жырау былай суреттеледі: Ноғайлы ханы Зада көрші руға көптеген зиян келтіреді. Сол руда жас батыр Ер-Тарғын дүниеге келеді. Хан Зада одан
        
        Қазақ ақын-жырауларының
тәлім-тәрбиелік идеялары
Қазақ хандығы көптеген тайпалардың – қаңлылар, үйсіндер, қыпшақтар,
арғындар, наймандар, дулаттар және т.б. ... ... Қиын ... ... ... ... ... бірде (ХҮІ ғ.бас кезінде) нығайды,
бірде әлсіреді. ғасырдың аяғында Қазақ хандығында үш жүз деп ... ... ірі ... – Ұлы жүз ... ... Орта ... даласының орталық бөлігінде және Кіші жүз батыс аймағында ұйымдасты.
Әрқайсысының өз ... ... ... ... ... туралы әртүрлі
әрекеттер болғанымен, қазақ халқы осындай жағдайда ХҮІІІ ... ... өмір ... ... ... туралы ірі эпикалық шығармалар, көптеген әндер
сақталған. Халық зұлымдық, басқыншылық, жаугершілік ... ... ... ... басқыншыларына қарсы күрескен, ел ... ... ... ... ақын-жыраулары пайда болды. Қазақ ... ... ... ... ... ... және шетел басқыншыларының
шабуылы жағдайында жыраулар көптеген жауапты қызметті ... ... ... ... сөзімен жауға қарсы ... ... ... олар көп жағдайда ... ... ... ... ... ... негізінен өз шығармаларын толғау жанрында шығарған.
Толғау – белгілі бір жағдайға ... ... ... ... түріндегі поэтикалық сюжетсіз шығарма.
Бұл кезеңдегі белгілі жыраулардың ішінен Асан Қайғы, ... ... ... ... және т.б. ... атауға болады.
Ел ішінде кең тараған батырлар жырларының бірі «Ер ... ... ... ... суреттеледі: Ноғайлы ханы Зада көрші руға көптеген зиян
келтіреді. Сол руда жас ... ... ... ... Хан Зада одан кек
алуға қорқады, не істерін білмейді, оған ...... ... ... ... – жырау ханның зұлымдығын, екі жақтылығын қатты сынай
отырып, бұрынғы зұлымдығын ұмытуға және ... ... Екі ... ... ... ... артықшылығын, оның
ержүректігін, тазалығын айта отырып, ханды ойланбай ... ... ... ең ... екі ... да ... келуге көндіреді.
Жыраулардың шығармашылығы олар өмір ... ... ... ... Олардың кейбіреулері ханға қызмет етсе, үстем тап өкілдерінің
мүддесін ... ... ... ... ... ... ... мұң-
мүддесін – көңіл-күйін білдіреді және батырлар жырларының, аңыздардың
сақтаушылары және ... ... ... ... өмір ... ... ... поэзиясынан
ғасырлар сырын, халықтың салт-санасын, ой-өрісін, тілек-мақсатын айқын
аңғарамыз. Өйткені ... ... ... не бір ... ... ... қуаныш-сүйініші, келер ұрпаққа айтар ... ... ... орын алады.
Оны ХҮ ғасырдың орта кезінде өмір сүрген қазақ даласының ұлы ойшылы,
халықымыздың ... ... ... көне басшысы бола
білген Асан Қайғы шығармашылығынан байқауға болады. Асан қайғы – ... ... ... аты ... ... ел ... ... ақын. Алтын Орда құлағаннан кейін, халық ... ... ... көріп, «халыққа ыңғайлы, уайым-қайғысы жоқ, ... ... ... ... ... ... ... жерін
аралайды. Талай жақсы жерлерді де, шөл даланы да ... ... ... ... ... ... таба ... қайғырады. Содан ел оны «Асан
Қайғы» деп ... ... ... ... кең ... көк ... ... жерлер де, өзен-көлдер де бар, бірақ іздегені әлеуметтік өмір
мен рахат өмір болатын. Оны ... ... ... ... ... ... деп атайды.
Халқының сол замандағы хал-ахуалы мен келешегін тебірене сөз ... ... ... ... ... Мұқтар Әуезов айтқандай, халық
мұңын арман етіп, алысты меңзеген, өзі үшін ... елі, ... үшін ... ... Қайғы қазақ қоғамының болашағы үшін барша жұрты бай, ... ... ... ... ... баулуды қажет деп санады.
Оның ойынша, ... ... ... ... үшін ... ізгі ... білдіруі, қамқоршы болуы қажет. Өзіне қажетті
игіліктерді жасауда адамдар бірлесіп, қоғамдасып, ... ... ... ... ғана бақытқа жетеді, басына бақ қонады деп білді. Бүкіл
халқының қамын ойлауы, елді берекелі бірлікке, ... ... адал ... сол ... ... ... зор ... көзқарас еді.
Малға жай, елге ырыс осындай мекен барын ғайыптан болжап ... ... енді сол ... ... табу үшін желмаяға мініп, қазақ жерінің төрт
бұрышын кезеді. ... ... тау, ... ... ... ... жағын есептеп, тиісті бағасын беріп отырады…
Асан Қайғы Жиделібайсын жеріне қызығып: «Ай, ... ... ... ... әттең, желмаям көтере алмайды-ау! Қой үстінде
бозторғай ... ... ... ел ... ... ... үш барып, үш қайтыпты. Екі ... ... ... ... бола ... ... екен. Сонда Асан
бабамыз: «Түбінде мал баққан шаруаға Маңғыстаудан жақсы жер болмас», ... ... ... «Ай, ... ... өзі ... жоқ, Шыңғырлау,
сен өсірдің»- деп үш айналады да, Шыңғырлаудың суына қолын малып отырып, -
«Шыңғырлау ... ... ерін ал, ... ат ... ... бойын көргенде: «Басы байтақ, аяғы тайпақ қоныс ... ... ... ... ... ... болуға сонда ғана дұрыс екен»,-
депті.
Түркістанның қасында ескі ... ... ... «Әттеген-ай,
тақырдың бетіне, Шөлстанның өтіне салған екен. Сарқырап аққан суы ... ... нуы жоқ – түбі ... қала бола ... ... ... ... аралағанда Асан Қайғы айтыпты:
Екі бассаң бір базар,
Саудасы қызған жер екен.
Екі бассаң – бір ... ... ер ... ... ... бойындағы адамгершілік қасиетті жоғары
бағалай келіп, «Ұлық болсаң, ... бол» ... ... ... жастардың бойында жағымды ... ... және ... ... береді.
Ел басқарған көсемнің, қол бастаған батырдың әділеттіліктің,
адамгершіліктің туын ... ... ... айта келіп, Асан Қайғы:
Арғымаққа міндім деп,
Артқы топтан адаспа.
Күнінде өзім болдым деп,
Кең пейілге таласпа.
Ғылымым жұрттан асты ... сөз ... деп ... сөзбен қостама,-деп ақыл-кеңес береді. Асан Қайғының
көрегендікпен ... ... ... мен ... ... де жас
ұрпақ тәрбиелеу үрдісінде өзіндік мәнін жойған жоқ.
Халық дағдырын, мемлекет мәселесін шешуде хандармен ... ... өмір ... ... да роль ... келуде.
Қазтуған, Жиембет, Шалкиіз, Сыпыра-жырау сияқты жыраулар заман, қоғам,
жайлы, ел басына түскен әр алуан оқиғалар жайынан толғау – жыр ... ... ... ... ... ... ... ролін
атқарады. Ақын – жырауларға тән бейнелі сөз айшықтары билердің шешендік
сөздеріне де ... ... ... ... ... ... бағалаған. «Өнер алды – қызы тіл»
демекші ата-бабамыз ділмәр шешендердің өсиет ... ... ... ... ... толы ... толғау, термелерін әлденеше
ғасырлар бойы жадында сақтап, дәуірімізге жеткізген. Оның ... ... ... ... сөз ... бағалай білуінде жатыр.
Демек, асыл ... ... ... ... ... ... ... аударып,
«ақылдың көзі – аталы сөз» деп ұққан ... ... ... үлкен өнер
деп бағалаған.
Ақыл-ой, тәлім-тәрбие, көріп-білу, жүректен терең ... ... ... ... тәжірибеден туатын үздіксіз еңбектің
жемісі.
ХҮ ғасырда өмір ... ... ... ерекше өзіндік
қолтаңбасын қалдырған қазақ-ноғай поэзиясының көш басшыларының бірі болған
Қазтуған ... – ел ... ... ... ... өткен көшпенді қазақ
тайпалардың әскер басы, ру көсемі болған қазақ ... ... ... ... көрнекті өкілдерінің бірі.
Ол өзінің туып-өскен ата-мекені Еділ өзенінің Каспийге құлар жеріндегі
сағаларының сұлу ... ... ... ... ... ... өлкесінің
перзенті ретінде тамаша поэзия тілімен суреттей білген. ... ... ... тәлімдік-тәрбиелік мәні ерекше.
Қазтуған өзінің туған өлкесіне деген ... ... ... білдіреді:
Алаң да, алаң, алаң жұрт,
Ағала ордам қонған жұрт.
Қарғадай мынау Қазтуған батыр туған жұрт,
Кіндігімді кескен жұрт,
Кір-қоңымды жуған жұрт.
Ботташығы бұзаудай,
Боз сызаны тоқтыдай,
Балығы ... ... ... ... ... Еділім,
Мен салмадым, сен салдың
Қайыр болсын сіздерге
Менен қалған мынау Еділ жұрт!…
Қазақ поэзиясының тарихында белгілі және көрнекті тұлғалардың ... ХҮ ... ... және ХҮІ ғасырдың бірінші жартысында өмір
сүрген Шалкиіз Тіленшіұлы болып табылады.
1490 жылдары әрі жауынгер және дарынды ақын ... ол ел ... ерте ... ... ... ... ... белді
кеңесшілерінің бірі болды. Шалкиіз ол Жайық өзенінің бойында ... ... ... ... жиі ... жасауы және үздіксіз ру аралық тартыс
жағдайында ортақ жауларға қарсы күресте ... ... ... ... үндеген үні қаттырақ естілді.
Шалкиіздің бірқатар өлеңдері ел билеуші, әмірші Темірге үгіт-насихат,
кеңес ... ... Онда ... ... ... туралы,
адамдардың жақсы жақтары туралы, жақсы және жаман адамдар туралы жырау ... да, ел ... мен ... ... ... ... Егер де ... кеңесін, үгітін тыңдайтын болса, адамдар мен ел билеушінің арасында
келісім, бірлік, ... ... ... ... мол ... ... ғибраттық, тәлімдік-тәрбиелік мағынаға толы толғауларының
бүгінгі күні де маңызы және рухы аса күшті, философиялық ... ... көп ... ... ... да ... нұсқалығымен ерекшеленеді:
Қоғалы көлдер, қам сулар,
Кімдерге қоныс болмаған
Саздауға біткен қара ... ... ... те ойналық,
Киелік те ішелік,
Мынау жалған дүние,
Кімдерден кейін қалмаған! – деген жолдар арқылы жастарға ақыл-кеңес,
үлгі-өнеге, тәлім-тәрбие ... ой ... өзі өлсе де, сөзі ... байқап сөйлер,
Жаман шайқап сөйлер,-деген өлең жолдарынан ... ... мен ... ... ... жасаған пайдасына, сіңірген еңбегіне байланысты:
Жаманнан туған жақсы бар
Адам айтса нанғысыз,
Жақсыдан туған жаман бар
Күндердің күні болғанда
Бір аяқ асқа ... - деп ... ... ... ... ... ойлауға, өнегелік тұжырымдарға бай келеді.
Жиембет Кіші жүздегі Есім ханның басты биі, әскери ... ... Оның ... қабақтардың қалмақтармен соғысында айқын байқалды.
Жиембет жырау сомдаған батырлардың ... ... ... ... жан ... ... шеберлікпен суреттейді. Батырлардың бейнесін, ерлік
істерін ... ... ... үлгі-өнеге етеді, үстем тап өкілдерін,
хандарды қатты ... ... ... ... ... елжандылық
қасиеттерді дәріптейді.
Жиембет те Ақтамберді сияқты халық қамын жоқтаған, ел ... әрі ... әрі ақын ... Хан ... ... от ... ауызды Жиембет жырау:
Ханға қарсы тұрам деп,
Түн ұйқымды бөлгенмен,
Жұртымды жөнге салам деп,
Бас кессе де басылмай,
Ақ ісімді жасырмай,
Атқа мінген ер ... деп ол ... ... әділеттілік үшін
белін бекем буып, қолына қару алып, ... ... ... ... өрнектей білген.
Қазақ жырауларының қай-қайсысын алсақ та, жыр-толғауларында айтылатын
негізгі идея – ел бірлігін, өз отанын сүю, оны ... ... ... мен ... сай келетін, сол кезеңнің өзекті, маңызды
мәселелерін жырлай отырып, аз ... көп ... ... ... ... тәлімдік-тәрбиелік, тағылымдық ерекше. Бүгін де тәрбие жұмысында
кеңінен пайдалануға болады.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
Абай өнегесі6 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Бұқар жырау мен Дулат Бабатайұлының тәлім тәрбиелік идеялары7 бет
Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы6 бет
Шортанбай Қанайұлы5 бет
Мұсылман әлемінің философиясы7 бет
Халықаралық қатынастарды сараптаудың теориялық негіздері4 бет
2 – сынып математика сабақтарында оқытудың тәрбиелік функциясын жүзеге асыру64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь