Физикалық шамалардың бірліктер жүйелері


Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 8 бет
Таңдаулыға:   

АЛМАТЫ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ТАҒАМ ТЕХНОЛОГИЯСЫ ФАКУЛЬТЕТІ

ТАҒАМ ӨНІМДЕРІНІҢ САПАСЫ ЖӘНЕ ҚАУІПСІЗДІНІ КАФЕДРАСЫ

СӨЖ №4

Тақырыбы: Физикалық шамалардың бірліктер жүйелері

Орындаған: Оспанбай Көркем Тобы :ССиМ 21-11

Тексерген: Серікбаева А. Н

Алматы, 2023

МАЗМҰНЫ

Кіріспе
3
Кіріспе: Негізгі бөлім
3: 4
Кіріспе: 1. Физикалық шамалар мен олардың бірліктер жүйесі
3: 4
Кіріспе: 1. 1. СИ бірлігімен тең қолданылатын рұқсат етілетін жүйеден тыс бірліктер
3: 5
Кіріспе: 1. 2. ӨҚ жүйесінің арнайы атаулары бар туынды бірліктері
3: 6
Кіріспе: 1. 3. Ондық дәрежелік және еселік бірліктерді түзетін көбейткіштер мен қосымшалар және олардың атаулары
3: 6
Кіріспе: Қорытынды
3: 7
Кіріспе: Қолданылған әдебиеттер тізімі
3: 9

КІРІСПЕ

Табиғаттағы құбылыстарды бір-бірімен салыстыра сипаттау үшін физикалық шамалар деп аталатын айрықша терминдер колданылады. Мысалы, шапқан аттың, ұшқан құстың және тасбақаның қозғалыстарын салыстыра сипаттау үшін үш түрлі физикалық термин қолданылады. Олардың бірі - уақыт, екіншісі - журілген. жол, үшіншісі - жылдамдың. Бұларды физикалық шамалар деп атайды.

Физикалық шамалар құбылыстардың қасиеттерін сандық тұрғыдан сипаттайды. Физикалық шамалар құбылыстарды ғана емес, денелердің де қасиеттерін сипаттау үшін қолданылады. Шыныны алмаспен кесуге болады. Шыныққан болатпен мысты өңдейді. Ал керісінше жұмсақ мыс пен болатты өңдеу мүмкін емес. Сондықтан денелердің беріктік қасиеттерін сипаттау үшін қаттылық деген шама енгізіледі. Ең қатты дене - алмас, одан кейінгісі - шыны (шынымен болаттың бетін тырнауға болады), ал болаттың қаттылығы мыстан жоғары.

Әрбір физикалық шаманың өлшем бірліктері (қысқаша бірліктері) болады. Мысалы, ұзындық бірлігі - метр, температура бірлігі - градус. Қысым, салмақ, масса, куіи, жылу өткізгіштік, электр өткізгіштік, жарық жылдамдыгы сияқты физикалық және астрономиялық шамалар бірліктерін оқу барысында біртебірте білетін боласыңдар.

Физикалық шамаларды колданғанда (жазғанда, айтқанда) олардың бірліктерін міндетті түрде атап отыру керек. Физикалық шаманың мәні деп, оның өлшем бірлігі көрсетілген сандық мәнін айтады. Мысалы, дене 10 секунд қозғалған болса, оның козғалу уақытын £=10 секунд (қысқаша 10 с) деп жазамыз. Ал £=10 деп атаусыз жазсақ, онда мағынасыздық пайда болады. Физикалық шамалардың бірлігі үлкен де, кіші де бола алады.

Физикалык шаманың бірлігі ірі болған сайын, оның сан мәні кішірейе береді. Мысалы, ұзындықтың километр (км) деген ірі бірлігі метр (м) деген кіші бірлігіне карағанда мың есе үлкен, яғни 1 км = 1000 м. Сондықтан 1, 5 км = 1500 м; 0, 5 км = 500 м, т. б. Сондай-ак уакыт бірліктерін алатын болсак: 1 мин = 60 с; 1, 5 мин = 90 с деп жаза аламыз.

Физикалық құбылыстарды сандық жағынан сипаттап, олардың арасындағы байланыстарды білу үшін физикалык шамалардың мәндері накты болуы керек. Осыған орай «физикалық шамалардың мәндері қалай анықталады?» деген сұрак туындайды. Физикалыц шамалардың мәндерін физикалық аспаптар жәрдемімен арнайы өлшеулер жургізу арқылы анықтайды. Мысалы, кыздырғанда денелердің ұлғаятыны белгілі. Бұл кұбылысты сандық жағынан салыстыра сипаттау үшін екі физикалық шама: температура мен көлем өлшенуі тиіс. Физикалық тәжірибелерде өлиіеулер жиі пайдаланылады. Сондыктан оған ерекше мән беріледі. Өлшеу тетігі мен өдісін, кыскасы, өлшеу мәдениетін меңгеру - физикадағы эксперименттік әдістің ең басты талаптарының бірі. Өлшеулер тек практика үшін ғана емес, теориялық қорытындыларды тексеру үшін де аса кажет.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. Физикалық шамалар мен олардың бірліктер жүйесі

Ғылымда, техникада және күнделікті өмірде адам бізді қоршаған физикалық объектілердің әртүрлі қасиеттерімен кездеседі. Бұл қасиеттерге объектілердің бір-бірі арасындағы өзара әсерлесу процестері жатады. Олар тікелей физикалық шамалармен беріледі. Әрбір объект үшін физикалық шамамен берілген қасиеттерін мөлшерлі көлемде орнату үшін метрологияда олардың өлшемдері мен мәндері деген ұғым енгізілген.

Физикалық шаманың өлшемі - берілген объектінің “физикалық шама” деген ұғымға сәйкес алынған қасиетінің мөлшерлі мәні. Мысалы, әрбір дененің нақты бір массасы болады, осыдан денелерді массасы бойынша ажыратуға болады, яғни бізді қызықтыратын ФШ-ның өлшемі бойынша.

Физикалық шаманың мәні - ол оның бірлігі түрінде алынған қандай да бір сан түрінде берілген өлшемін бағалау. Оны өлшеу нәтижесін немесе ФШ-ның Q мәнін q санды мән мен өлшем бірлігі таңдап алынған [Q] араларын байланыстыратын Q = q[Q] негізгі өлшеу теңдеуіне сәйкес есепті шешу нәтижесінен аламыз. Өлшем бірлігіне байланысты ФШ-дың сандық мәні өзгереді де, өлшемі сол күйінде қалады.

Физикалық шамалардың бірліктері - бұл белгілі өлшемдегі ФШ, оның өлшемі бірге тең, ол біртекті ФШ-ды мөлшерлі түрде беру үшін қолданылады. ФШ бірліктерінің өлшемдері мемлекеттік метрологиялық басқармалардың заңға сәйкес бекітілген жолдарымен қойылады.

Жалпы еркін түрде негізгі деп аталатын бірнеше ФШ дә-лелденген, қалған туынды деп аталатын шамалар негізгі бірліктер-мен арасындағы белгілі бір байланыс теңдеуі негізінде анықтала-ды. Туынды шамаларға мысал болып: заттың тығыздығы, ол көлем бірлігі болып табылады және заттың массасы ретінде анықталған, уақыт бойынша жылдамдықтың өзгеруінің үдеуі және т. б. жатады.

Физикалық шамалар жүйесінде негізгі шамалардың символдары қолданылады. Мысалы, негізгі шамалар болып ұзындық (L), масса (М) және уақыт (Т) алынатын механикалық шамалар жүйесі LMT жүйе деп аталады.

ФШ-дың ережелерге сәйкес алынған негізгі және туынды бірліктер жиынтығы физикалық шамалардың бірліктер жүйесі деп аталады. Негізгі ФШ-дың бірлігі жүйенің негізгі өлшем бірліктері болып табылады.

1. 1. СИ бірлігімен тең қолданылатын рұқсат етілетін жүйеден тыс бірліктер.

Қазіргі уақытта дүние жүзінің көптеген мемлекеттері халықаралық бірліктер жүйесі - SI жүйесіне біріккен.

Физикалық шама
Өлшем бірлігі
Физикалық шама: Ұзындық
Өлшем бірлігі: Метр
Физикалық шама: Масса
Өлшем бірлігі: Килограм
Физикалық шама: Уақыт
Өлшем бірлігі: Секунд
Физикалық шама: Электр тогының күші
Өлшем бірлігі: Ампер
Физикалық шама: Термодинамикалық температура
Өлшем бірлігі: Кельвин
Физикалық шама: Жарық күші
Өлшем бірлігі: Кандела
Физикалық шама: Зат мөлшері
Өлшем бірлігі: Моль

Қазіргі уақытта қолданылып жүрген мемлекеттік өлшеу жүйесіні негізгі шамаларға сәйкес LMTIQNJ белгілерімен белгіленуі тиіс, олар: ұзындық (L), масса (М), уақыт (Т), электр ток күші (І), температура (Q), заттың мөлшері (N) мен жарық күші (J) .

Халықаралық бірліктер жүйесі құрамына екі қосымша бірліктерде кіреді, олар:

Жазықтықтағы бұрыштың (плоский угол) бірлігі - радиан (рад) - доғасы радиус ұзындығына тең болатын шеңбердің екі радиустері арасындағы бұрыш, оның мәні 57°17'48" бұрышына тең.

Екінші қосымша бірлік кеңістіктегі бұрыштың (телесный угол) өлшем бірлігі - стерадиан (ср) - төбесі сфера центріне орналасқан және осы сфераның биіктігінен қабырғалары сфера радусының ұзындығына тең квадраттың ауданына тең болатын аудан қиятын кеңістіктегі бұрыштың мәні.

Кеңістіктегі бұрышты жазықтықтағы бұрышты анықтау және қосымша есептеу жүргізулер арқылы төмендегі формуламен анықтайды:

мұндағы Q - кеңістіктегі бұрыш; -сфера ішінде осы кеңістіктегі бұрыш арқылы түзілген конус төбесіндегі жазық бұрыш.

1ср кеңістік бұрышына 65°32' мәніне тең жазықтықтағы бұрыш сәйкес келеді.

Қосымша бірліктер бұрыштық жылдамдық, үдеу және де басқа шамаларды өлшеу үшін қолданылады.

1. 2. ӨҚ жүйесінің арнайы атаулары бар туынды бірліктері

Негізгі өлшем бірліктерінен басқа да осы негізгі өлшем бірліктерінің арақатынасы арқылы қосымша есептеулер негізінде анықталатын туынды өлшем бірліктерде қазіргі уақытта кеңінен қолданылады, олардың кейбір түрлері 3. 2-кестеде көрсетілген.

Атауы
Белгілері
Атауы: Герц
Белгілері: Гц
Атауы: Ньютон
Белгілері: Н
Атауы: Паскаль
Белгілері: Па
Атауы: Джоуль
Белгілері: Дж
Атауы: Ватт
Белгілері: Вт
Атауы: Кулон
Белгілері: Кл
Атауы: Вольт
Белгілері: В
Атауы: Фарада
Белгілері: Ф
Атауы: Ом
Белгілері: Ом
Атауы: Сименс
Белгілері: См
Атауы: Вебер
Белгілері: Вб
Атауы: Тесла
Белгілері: Тл
Атауы: Генри
Белгілері: Гн
Атауы: Люмен
Белгілері: Лм
Атауы: Люкс
Белгілері: Лк
Атауы: Беккерель
Белгілері: Бк
Атауы: Зиверт
Белгілері: Зв
Атауы: Грей
Белгілері: Гр

1. 3. Ондық дәрежелік және еселік бірліктерді түзетін көбейткіштер мен қосымшалар және олардың атаулары

Физикалық шамаларды өлшеу диапозоны өте кең аралықта жүргізіледі, сондықтан өлшеулер кезінде есептеулерді қолайлы ету үшін өлшем бірліктерінің еселік мәндерін пайдалану қабылданған. Өлшем бірліктерінің еселік мәндері 3. 3-кестеде көрсетілген.

Еселік көрсеткіші
Аталуы
Қысқаша өрнектелуі
Еселік көрсеткіші: 10 18
Аталуы: Экта
Қысқаша өрнектелуі: Э
Еселік көрсеткіші: 10 15
Аталуы: Пета
Қысқаша өрнектелуі: П
Еселік көрсеткіші: 10 12
Аталуы: Тера
Қысқаша өрнектелуі: Т
Еселік көрсеткіші: 10 9
Аталуы: Гига
Қысқаша өрнектелуі: Г
Еселік көрсеткіші: 10 6
Аталуы: Мега
Қысқаша өрнектелуі: М
Еселік көрсеткіші: 10 3
Аталуы: Кило
Қысқаша өрнектелуі: К
Еселік көрсеткіші: 10 2
Аталуы: Гекто
Қысқаша өрнектелуі: Г
Еселік көрсеткіші: 10 -1
Аталуы: Деци
Қысқаша өрнектелуі: Д
Еселік көрсеткіші: 10 -2
Аталуы: Санти
Қысқаша өрнектелуі: С
Еселік көрсеткіші: 10 -3
Аталуы: Милли
Қысқаша өрнектелуі: М
Еселік көрсеткіші: 10 -6
Аталуы: Микро
Қысқаша өрнектелуі: Мк
Еселік көрсеткіші: 10 -9
Аталуы: Нано
Қысқаша өрнектелуі: Н
Еселік көрсеткіші: 10 -12
Аталуы: Пико
Қысқаша өрнектелуі: П
Еселік көрсеткіші: 10 -15
Аталуы: Фемто
Қысқаша өрнектелуі: Ф
Еселік көрсеткіші: 10 -18
Аталуы: Атто
Қысқаша өрнектелуі: А

Қорытынды

Негізгі бірліктер саны физикалық заңдылықтар мен анықтамалардың өрнектерінде тұрған коэффициенттер санымен тығыз байланыста. Негізгі бірліктерді таңдап алуға тәуелді және теңдеулерді анықтайтын пропорционалды коэффициенттер фундаментті немесе өмірлік тұрақты деп аталады. СИ жүйесінде оларға гравитациялық тұрақты, Планка тұрақтысы, Больцман тұрақтысы және жарық әсері жатады. Оларды жеке заттардың әртүрлі қасиеттерін сипаттайтын ерекше деп аталатын тұрақтылардан ажырату қажет, мысалы электрон массасы, оның заряды және т. б.

Фундаментті тұрақтылар физикалық заңдылықтардың өрнектерінде болатынын ұмытпаған жөн, бірақ бірліктерді сәйкесінше таңдап алу кезінде олардың нақты саны қандай да бір тұрақты сандарға, әсіресе бірге тең. Осыдан жүйені құру кезінде негізгі бірліктер көп алынған сайын, формулада сонша көп фундаментті тұрақтылар көрсетіледі.

Жаңа бірліктер жүйесін құру немесе енгізу кезінде ғалымдар тек бір ғана принципке ортақтасады, ол - тәжірибелі мақсатка сәйкестік, яғни бірлікті адам қызметіне қолайлы етіп таңдап алу. Принципке келесі басты критериялар қойылған:

- туынды ФШ мен олардың бірліктерін тудыру қарапайымдылығы, яғни байланыс теңдеулеріндегі пропорционалды коэффициенттерді бірге теңестіру;

- негізгі мен туынды бірліктерді пайдалану және төменгі эталондармен оларға өлшем берудің жоғары дәлділігі;

... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
Физикалық шама бірліктер жүйесі
Метрологияның негізгі ұғымдары
Физикалық шама
Физикалық шама бірліктері жүйесі
Физикалық шамалар бірліктерін туындылау және олардың өлшемдерін беру
МЕТРОЛОГИЯ ЖӘНЕ ӨЛШЕУ Оқу құралы
Өлшеу бірліктері
Өлшеу қателіктерінің жіктелуі
Өлшеулер теориясының негізгі түсініктері
Электрлік шамаларды өлшегіш түрлендіргіштер
Пәндер



Реферат Курстық жұмыс Диплом Материал Диссертация Практика Презентация Сабақ жоспары Мақал-мәтелдер 1‑10 бет 11‑20 бет 21‑30 бет 31‑60 бет 61+ бет Негізгі Бет саны Қосымша Іздеу Ештеңе табылмады :( Соңғы қаралған жұмыстар Қаралған жұмыстар табылмады Тапсырыс Антиплагиат Қаралған жұмыстар kz