Ноғайлы әдебиеті
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті
Ноғайлы әдебиеті
Тексерген: Юсуп П.Қ
Орындаған: Келжанова П
Мамандығы: Қазақ тілі мен әдебиеті
Алматы 2022 ж
Жоспар:
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
oo Ноғайлы дәуірінің әдебиетіне тән ерекшеліктер
oo Ноғайлы дәуірінің жыраулары
oo Ноғайлы әдебиеті туралы ұғымның қалыптасу кезеңдері
3. Қорытынды
4. Пайдаланған әдебиеттер:
Ноғайлы дәуірінің әдебиетін сөз ету үшін ноғайлы ұлысын, оның ыдырауын қай кезеңге жібереміз деген мәселені анықтап алуымыз қажет. Дәуірдің үнін жырмен жеткізген бабалар мұрасы насихаттауға тиісті құндылықтарымыздың бірегейі екені сөзсіз. Өйткені, жыраулық өнерден тамырлы тарихымызды көреміз.
Ноғайлы дәуірінің әдебиетін сөз ету үшін ноғайлы ұлысын, оның ыдырауын қай кезеңге жібереміз деген мәселені анықтап алуымыз қажет. Бұл тарихи құбылыс 1380 жылы Алтын Орданың құлдырау кезеңінде ме, әлде 1406-1419 жылдардағы Тоқтамыс пен Едіге тұсындағы оқиға ма, болмаса, өзбек Әбілқайыр кезінде ме, әлде өзбек-қазақ тайпалары Еділді тастап Сыр бойына көшкен 1496 жылы болды ма деген тарихи мәселелердің кейбір қырлары Қадырғали Жалайри еңбегінде бар. Ноғайлы дәуірінің тарихи шындығын көрсететін бірден-бір жазба мұра - Жамиғ ат-тауарих (Жылнамалар жинағы). Қ. Жалайри жазбасында ноғайлы ұлысының тарихы, әсіресе оның ыдырауынан соңғы кезеңдегі қазақ тайпаларының өмірі сөз болған еді. Онда ноғай мен қазақтардың өзара жауласуы жақсы суреттелген. Автор алдымен Шыңғыс хан әулетінің жойқын соғыстарын суреттеп, артынан Тоқтамыс секілді ноғайлы хандарының тарихына ойысады. Жалайри Орақты қазақ емес, ноғай мырзасы деген. Онда ноғай батыры Орақ пен қыпшақ Қара батырдың соғысы суреттеледі. Қ.Жалайри Сағыз жерінен шыққан Асан қайғыны да ноғай дейді. Ол заманда Сағыз Ноғай ордасына қараған еді:
Асанның асыл түбі ноғай дейді,
Үлкендердің айтуы солай дейді...
Ормамбет хан ордадан шыққан күні
Асан ата қайғырып айтыпты жыр.
Бұдан әрі автор 1723 жыл оқиғасына байланысты жыр келтірген. Онда ноғайлының ыдырауы елге зор апат болды, мұндай қиын заман қазақ халқының басына түсіп көрген емес дейтін мұңды ой айтылады:
Жылау, жылау, жылау күй,
Жылаған зарлы мынау күй.
Қазақ пен ноғай айрылды,
Қазақ сыртқа қайрылды.
Ноғайлының ну елі,
Күңіренді, қайғырды.
Қара қыпшақ Қобыланды,
Қара орнынан айрылды.
Ел қанаты қайрылды,
Зор күн туды, зор күндер,
Кетті күлкі мол күндер
Жылау менен қоштасу,
Келер ме қайтып ол күндер,
- деген жолдар соның жарқын бір айғағы.
Мәселе Орақ батырдың қолынан өлген Қара батырдың қазасында ғана емес, қоныстас, қандас тайпалардың өзара жауласып кетуінде болса керек. Ай балтасы айлы Орақ, ай балтасы қанды Орақ қазақ пен өзбек тайпаларына күнде шауып, ел бүлінген еді. Осы ретпен Орақ-Мамай, Қарасай-Қази жырлары туған болса, ноғайлы дәуіріндегі әдебиетте халықтық сарын басым ба, әлде сепаратизм, ру тартысы үстем бе деген сауал туады. Бұл Жалайридың пайымдауы еді.
Ноғайлы дәуірінің көрнекті бір тұлғасы - Қазтуған жырау. Оның:
Алаң да алаң, алаң жұрт,
Ақала ордам қонған жұрт,
Атамыз біздің бұ Сүйініш
Күйеу болып барған жұрт,
Анамыз біздің Бозтуған
Келіншек болып түскен жұрт,
Қарғадай мынау Қазтуған батыр туған жұрт,
Кіндігімді кескен жұрт,
Кір-қоңымды жуған жұрт,
Қарағайдан садақ будырып,
Қылшанымды сары жүн оққа толтырып,
Жанға сақтау болған жұрт, - деп келетін ноғайлы қонысымен қоштасуы, ел басына түскен ауыртпалықты айту ешбір ақында жоқ. Бұл кезеңдерде туған жырлардың әлеуметтік-философиялық мазмұны үстем жатады. Мәселе сол бүлінушіліктен соң ел тұрмысының құлдырап, күрт төмендеп кетуінде болса керек. Жарлысы мен байы тең, жабысы мен тайы тең деген жолдарды солай ғана түсінуге болады.
XV ғасырдың аяқ жағында дүниеге келген Доспамбет жырау поэзиясы да ноғайлы дәуірінен мол хабар береді. Ол көбіне Мамайды жақтайды:
Ару сүйдім, өкінбен,
Бүгін, соңлы өкінбен.
Өкінбестей болғанмын,
Ер Мамайдың алдында
Шаһид кештім, өкінбен! - деген жырдың ноғайлы заманының қайшылығынан туғандығы айқын.
Мұндай дүние қазақта сирек. Жыраудың сөз саптауы халық дәстүрінен алыс емес.
Сере, сере, сере қар,
Асты кілең, үсті-мұз,
Күн-түн жатса, жібімес, - деген жолдар керемет айтылған.
Сөз асылын тере білген Доспамбет айдалада жалғыз қалса да, ноғайлы заманын аңсайды.
Хандық дәуірде туып, дами бастаған жыраулық поэзияның келесі бір шебері - Шалгез (Шалкиіз). Жайық бойында туған жырауды біз көбіне ноғайлы елінің әкімі Битемір маңынан табамыз.
Ноғайлы әдебиетінің ірі өкілдерінің бірі және біздің тақырыбымызға тікелей қатысы бар тұлға - Сыпыра жырау. Қырымның қырық батыры атадан-балаға ұласып келе жатқаны белгілі және өте көлемді жырлар топтамасының негізін салған Сыпыра жырау болғаны айтылады. Бұл пікірлер негізсіз емес десек те болады. Қыпшақ елінде XІV ғасырда болған араб саяхатшысы Ибн Батута қалдырған жазбалардың бірінде Жайық бойындағы Сарайшық қаласында қарт жырау тұрғанын көрсеткен. Академик Әлкей Марғұланның пікірінше, Сарайшықта тұрған жырау осы Сыпыра жырау болуы керек. Ол өмірінің бірқатарын Маңғыстауда өткізіп, кейін Сарайшыққа қоныс тепкен. Оның өмір сүру дәуірі мен мекеніне қарағанда, ноғайлардың сол Жем мен Жайық, Үстірт пен Маңғыстау маңында болғандығын ескерсек, осы ұлы жырау ноғайлы жырларының негізін салушылардың бірі - Сыпыра жырау болуы әбден ықтимал. Қырымның қырық батырын жырлауда өзіндік үлес қосқан жыршыларымыздың қатарында Сыпыра жыраудың орны бөлек. Ол шындығында Ноғайлы ұлысының жырауы емес, Алтын Орда жырауы. Ноғайлы 1391 жылғы Ақсақ Темірдің бірінші жорығынан кейін Едіге ұлысы ретінде пайда болса, сол жылы Сыпыра Тоқтамыс алдында жырлап отырып, өліп кетеді. Ноғайдың Едіге жыры осындай дерек ұсынады. Демек, ол Ноғайлы ұлысы тарих есігін ашардан бұрын дүниеден озған. Ендеше, оны ноғайлыға неге телиді? Жоғарыда Ноғайлының Алтын Орданың рухани мұрагері екенін айтқанбыз. Сыпыра жырау өмірі соның бір дәлелі. Әр кезде, әр елде Ноғайлы жырларын, әсіресе Едіге дастанын шығарған Сыпыра деген әңгіменің айтылуы тегін емес сияқты. Сыпыра көрген-білген, араласып-қатысқан оқиғасы екенін айғақтағысы келгендей өзі шығарған дастандарға өзін қосалқы кейіпкер ретінде қатыстырып, берген ақыл-кеңестерін жасырмай айтып, жырға енгізіп отырған. Мұны Сыпыраның шығармашылық қолтаңбасы десе де болады. Жалғыз Едіге емес, Айса, Айса ұлы Ахмет, Алау батыр,Әмет батыр жырларында да осы жай анық аңғарылады. Өзбек хан, Жәнібек хан заманының мемлекеттік тұлғалары - аталмыш батырларды Сыпыра етене жақсы танып, біліп жырына арқау еткен. Сондай-ақ Құттықия, Құбығұл жырларына жыраудың кейіпкер ретінде қатысуы - Сыпыраның өзіндік тұтынымы мен қолтаңба ерекшелігін айғақтап тұр. Тақырыпты алғашқы зерттеушілердің бірі Ханғали Сүйіншәлиев Ер Сайын, Ер Көкше, Ер Қосай жырларын эпос қып жырлаған Сыпыра деп біледі.
Қазақ халқы әр түрлі тайпалық одақтар мен ұлыстардың құрамында болған бір тектес түрік руларынан құралды. Осындай тілі ортақ, әдет, салты ортақ рулардың бір тобы қазақтарға Ноғай Ордасынан қосылды.
Ноғай аталған халықтың негізін монғол жаулаушыларының құрамында болған рулар қалыптастырған. Олар жергілікті қыпшақ тектес елдермен араласып, уақыт өте келе жеке халық ретінде дүниеге келген.
Ноғай Ордасы ХІІІ ғасырдың екінші жартысында бөлектене бастады. Ноғай, ноғайлықтар, Ноғай Ордасы деген терминдер алғаш рет ХVІ ғасырдың басында ғана пайда болды. Ноғайлықтар өздерін маңғыт деп, ал өз ұлысын - Маңғыт жұрты деп атаған. Оларды көрші халықтар осы атымен білген.
ХІІІ ғасырдың екінші жартысында маңғыттар Алтын Орданың уақытша билеушісі түмен басы Ноғай иелігінің құрамына кіреді. Осыдан барып Ноғай Ордасы ұғымы ... жалғасы
Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті
Ноғайлы әдебиеті
Тексерген: Юсуп П.Қ
Орындаған: Келжанова П
Мамандығы: Қазақ тілі мен әдебиеті
Алматы 2022 ж
Жоспар:
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
oo Ноғайлы дәуірінің әдебиетіне тән ерекшеліктер
oo Ноғайлы дәуірінің жыраулары
oo Ноғайлы әдебиеті туралы ұғымның қалыптасу кезеңдері
3. Қорытынды
4. Пайдаланған әдебиеттер:
Ноғайлы дәуірінің әдебиетін сөз ету үшін ноғайлы ұлысын, оның ыдырауын қай кезеңге жібереміз деген мәселені анықтап алуымыз қажет. Дәуірдің үнін жырмен жеткізген бабалар мұрасы насихаттауға тиісті құндылықтарымыздың бірегейі екені сөзсіз. Өйткені, жыраулық өнерден тамырлы тарихымызды көреміз.
Ноғайлы дәуірінің әдебиетін сөз ету үшін ноғайлы ұлысын, оның ыдырауын қай кезеңге жібереміз деген мәселені анықтап алуымыз қажет. Бұл тарихи құбылыс 1380 жылы Алтын Орданың құлдырау кезеңінде ме, әлде 1406-1419 жылдардағы Тоқтамыс пен Едіге тұсындағы оқиға ма, болмаса, өзбек Әбілқайыр кезінде ме, әлде өзбек-қазақ тайпалары Еділді тастап Сыр бойына көшкен 1496 жылы болды ма деген тарихи мәселелердің кейбір қырлары Қадырғали Жалайри еңбегінде бар. Ноғайлы дәуірінің тарихи шындығын көрсететін бірден-бір жазба мұра - Жамиғ ат-тауарих (Жылнамалар жинағы). Қ. Жалайри жазбасында ноғайлы ұлысының тарихы, әсіресе оның ыдырауынан соңғы кезеңдегі қазақ тайпаларының өмірі сөз болған еді. Онда ноғай мен қазақтардың өзара жауласуы жақсы суреттелген. Автор алдымен Шыңғыс хан әулетінің жойқын соғыстарын суреттеп, артынан Тоқтамыс секілді ноғайлы хандарының тарихына ойысады. Жалайри Орақты қазақ емес, ноғай мырзасы деген. Онда ноғай батыры Орақ пен қыпшақ Қара батырдың соғысы суреттеледі. Қ.Жалайри Сағыз жерінен шыққан Асан қайғыны да ноғай дейді. Ол заманда Сағыз Ноғай ордасына қараған еді:
Асанның асыл түбі ноғай дейді,
Үлкендердің айтуы солай дейді...
Ормамбет хан ордадан шыққан күні
Асан ата қайғырып айтыпты жыр.
Бұдан әрі автор 1723 жыл оқиғасына байланысты жыр келтірген. Онда ноғайлының ыдырауы елге зор апат болды, мұндай қиын заман қазақ халқының басына түсіп көрген емес дейтін мұңды ой айтылады:
Жылау, жылау, жылау күй,
Жылаған зарлы мынау күй.
Қазақ пен ноғай айрылды,
Қазақ сыртқа қайрылды.
Ноғайлының ну елі,
Күңіренді, қайғырды.
Қара қыпшақ Қобыланды,
Қара орнынан айрылды.
Ел қанаты қайрылды,
Зор күн туды, зор күндер,
Кетті күлкі мол күндер
Жылау менен қоштасу,
Келер ме қайтып ол күндер,
- деген жолдар соның жарқын бір айғағы.
Мәселе Орақ батырдың қолынан өлген Қара батырдың қазасында ғана емес, қоныстас, қандас тайпалардың өзара жауласып кетуінде болса керек. Ай балтасы айлы Орақ, ай балтасы қанды Орақ қазақ пен өзбек тайпаларына күнде шауып, ел бүлінген еді. Осы ретпен Орақ-Мамай, Қарасай-Қази жырлары туған болса, ноғайлы дәуіріндегі әдебиетте халықтық сарын басым ба, әлде сепаратизм, ру тартысы үстем бе деген сауал туады. Бұл Жалайридың пайымдауы еді.
Ноғайлы дәуірінің көрнекті бір тұлғасы - Қазтуған жырау. Оның:
Алаң да алаң, алаң жұрт,
Ақала ордам қонған жұрт,
Атамыз біздің бұ Сүйініш
Күйеу болып барған жұрт,
Анамыз біздің Бозтуған
Келіншек болып түскен жұрт,
Қарғадай мынау Қазтуған батыр туған жұрт,
Кіндігімді кескен жұрт,
Кір-қоңымды жуған жұрт,
Қарағайдан садақ будырып,
Қылшанымды сары жүн оққа толтырып,
Жанға сақтау болған жұрт, - деп келетін ноғайлы қонысымен қоштасуы, ел басына түскен ауыртпалықты айту ешбір ақында жоқ. Бұл кезеңдерде туған жырлардың әлеуметтік-философиялық мазмұны үстем жатады. Мәселе сол бүлінушіліктен соң ел тұрмысының құлдырап, күрт төмендеп кетуінде болса керек. Жарлысы мен байы тең, жабысы мен тайы тең деген жолдарды солай ғана түсінуге болады.
XV ғасырдың аяқ жағында дүниеге келген Доспамбет жырау поэзиясы да ноғайлы дәуірінен мол хабар береді. Ол көбіне Мамайды жақтайды:
Ару сүйдім, өкінбен,
Бүгін, соңлы өкінбен.
Өкінбестей болғанмын,
Ер Мамайдың алдында
Шаһид кештім, өкінбен! - деген жырдың ноғайлы заманының қайшылығынан туғандығы айқын.
Мұндай дүние қазақта сирек. Жыраудың сөз саптауы халық дәстүрінен алыс емес.
Сере, сере, сере қар,
Асты кілең, үсті-мұз,
Күн-түн жатса, жібімес, - деген жолдар керемет айтылған.
Сөз асылын тере білген Доспамбет айдалада жалғыз қалса да, ноғайлы заманын аңсайды.
Хандық дәуірде туып, дами бастаған жыраулық поэзияның келесі бір шебері - Шалгез (Шалкиіз). Жайық бойында туған жырауды біз көбіне ноғайлы елінің әкімі Битемір маңынан табамыз.
Ноғайлы әдебиетінің ірі өкілдерінің бірі және біздің тақырыбымызға тікелей қатысы бар тұлға - Сыпыра жырау. Қырымның қырық батыры атадан-балаға ұласып келе жатқаны белгілі және өте көлемді жырлар топтамасының негізін салған Сыпыра жырау болғаны айтылады. Бұл пікірлер негізсіз емес десек те болады. Қыпшақ елінде XІV ғасырда болған араб саяхатшысы Ибн Батута қалдырған жазбалардың бірінде Жайық бойындағы Сарайшық қаласында қарт жырау тұрғанын көрсеткен. Академик Әлкей Марғұланның пікірінше, Сарайшықта тұрған жырау осы Сыпыра жырау болуы керек. Ол өмірінің бірқатарын Маңғыстауда өткізіп, кейін Сарайшыққа қоныс тепкен. Оның өмір сүру дәуірі мен мекеніне қарағанда, ноғайлардың сол Жем мен Жайық, Үстірт пен Маңғыстау маңында болғандығын ескерсек, осы ұлы жырау ноғайлы жырларының негізін салушылардың бірі - Сыпыра жырау болуы әбден ықтимал. Қырымның қырық батырын жырлауда өзіндік үлес қосқан жыршыларымыздың қатарында Сыпыра жыраудың орны бөлек. Ол шындығында Ноғайлы ұлысының жырауы емес, Алтын Орда жырауы. Ноғайлы 1391 жылғы Ақсақ Темірдің бірінші жорығынан кейін Едіге ұлысы ретінде пайда болса, сол жылы Сыпыра Тоқтамыс алдында жырлап отырып, өліп кетеді. Ноғайдың Едіге жыры осындай дерек ұсынады. Демек, ол Ноғайлы ұлысы тарих есігін ашардан бұрын дүниеден озған. Ендеше, оны ноғайлыға неге телиді? Жоғарыда Ноғайлының Алтын Орданың рухани мұрагері екенін айтқанбыз. Сыпыра жырау өмірі соның бір дәлелі. Әр кезде, әр елде Ноғайлы жырларын, әсіресе Едіге дастанын шығарған Сыпыра деген әңгіменің айтылуы тегін емес сияқты. Сыпыра көрген-білген, араласып-қатысқан оқиғасы екенін айғақтағысы келгендей өзі шығарған дастандарға өзін қосалқы кейіпкер ретінде қатыстырып, берген ақыл-кеңестерін жасырмай айтып, жырға енгізіп отырған. Мұны Сыпыраның шығармашылық қолтаңбасы десе де болады. Жалғыз Едіге емес, Айса, Айса ұлы Ахмет, Алау батыр,Әмет батыр жырларында да осы жай анық аңғарылады. Өзбек хан, Жәнібек хан заманының мемлекеттік тұлғалары - аталмыш батырларды Сыпыра етене жақсы танып, біліп жырына арқау еткен. Сондай-ақ Құттықия, Құбығұл жырларына жыраудың кейіпкер ретінде қатысуы - Сыпыраның өзіндік тұтынымы мен қолтаңба ерекшелігін айғақтап тұр. Тақырыпты алғашқы зерттеушілердің бірі Ханғали Сүйіншәлиев Ер Сайын, Ер Көкше, Ер Қосай жырларын эпос қып жырлаған Сыпыра деп біледі.
Қазақ халқы әр түрлі тайпалық одақтар мен ұлыстардың құрамында болған бір тектес түрік руларынан құралды. Осындай тілі ортақ, әдет, салты ортақ рулардың бір тобы қазақтарға Ноғай Ордасынан қосылды.
Ноғай аталған халықтың негізін монғол жаулаушыларының құрамында болған рулар қалыптастырған. Олар жергілікті қыпшақ тектес елдермен араласып, уақыт өте келе жеке халық ретінде дүниеге келген.
Ноғай Ордасы ХІІІ ғасырдың екінші жартысында бөлектене бастады. Ноғай, ноғайлықтар, Ноғай Ордасы деген терминдер алғаш рет ХVІ ғасырдың басында ғана пайда болды. Ноғайлықтар өздерін маңғыт деп, ал өз ұлысын - Маңғыт жұрты деп атаған. Оларды көрші халықтар осы атымен білген.
ХІІІ ғасырдың екінші жартысында маңғыттар Алтын Орданың уақытша билеушісі түмен басы Ноғай иелігінің құрамына кіреді. Осыдан барып Ноғай Ордасы ұғымы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz