Мұсылмандық қозғалыс және ұлттық зиялылардың саяси платформасының қалыптасу кезеңі
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
Жоспары
Кіріспе
1 Ақпан революциясына дейінгі саяси элитаның атқарған қызметі
1.1 Мұсылмандық қозғалыс және ұлттық зиялылардың саяси платформасының қалыптасу кезеңі
1.2 Ақпан революциясы орын алғаннан кейін мемлекеттілікті қалпына келтірудегі саяси элитаның күресі
2 Уақытша үкімет және ұлттық мемлекеттілік мәселесі
2.1 Кеңес үкіметі тұсындағы ұлттық мемлекет мәселесі аясында саяси элитаның атқарған қызметі
2.2 Қазақстанда кеңес үкіметінің толық қанды орнауы және саяси элитаның ұлттық мемлекетті құру мен ұлттық территорияны межелеу кезіндегі күресі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
1 Ақпан революциясына дейінгі саяси элитаның атқарған қызметі
Мұсылмандық қозғалыс және ұлттық зиялылардың саяси платформасының қалыптасу кезеңі
ХХ ғасырдың басында түркі және мұсылман халықтарының мұсылмандық қозғалысы - патша өкіметінің отарлық езгісіне қарсы ұлттық, мәдени және саяси талаптарға негізделген демократиялық сипаттағы күрес.
Бұл қозғалыстың негізі түрікшілдік пен исламшылдық қорғанушылар идеологиясы еді. Мұсылмандық қозғалыстың пайда болуына Ресей империясының қол астында отаршылдардың тепкісін көріп, тауқыметін тартқан түркі тілдес және өзге де мұсылман халықтарының әлеуметтік - саяси жағдайы төзгісіз болуы ықпал етті. Патша өкіметінің отаршылдық саясаты, қоғамдық өмірдің барлық салаларын орыстандыруға бағытталған әрекеті империядағы мұсылман халықтарының тұрмыс - тіршілігін тығырыққа тіреп, дағдарысқа ұшыратты. Мұның өзі Ресей мұсылмандарының наразылығын туғызып, азаттық жолындағы күреске жетеледі. Ресей мұсылмандарының азаттық күресі Ақпан революциясынан кейінгі кезеңде мұсылмандық қозғалысқа ұласып ұлттық автономия құруды мақсат еткен "унитарлық" және "федеративтік" ағымдарды күшейте түсті. Ұлттық автономияға қол жеткізуді мақсат еткен "унитарлық" және "федеративтік" ағымдардың пайда болуын жалпы ХХ ғасырдың бас кезіндегі мұсылмандық қозғалыс тарихынан тыс қарастыру мүмкін емес. Себебі біз қарастырып отырған мәселенің түп-тамыры Ресей мұсылмандық қозғалысымен тығыз байланысты. Сондықтанда мәселені жан-жақты дәлелдеу үшін және оның мәнін ашу мақсатында, ХХ ғасырдың бас кезіндегі мұсылман қозғалысымен байланыстыра талдауды жөн көрдік. Жалпы отаршылдық тауқыметін, ұлттық езгіні бастан кешіріп жатқан мұсылман халықтары қозғалысының өрістеуіне 1905 жылы басталған орыс революциясы ықпал етті. Осы кезеңде Ресей мұсылман халықтарының талап- тілектерін тұжырымдап, олардың саяси әрекеттерін бір ортаға бағыттау үшін жалпыресейлік мұсылман съезін өткізу мәселесі көтеріле бастады. Сөйтіп бірінші орыс революциясы тұсында үш мәрте жалпыресейлік деңгейдегі мұсылман съезі өткізілді. 1905 жылдың соңына қарай мұсылман халықтарының саяси белсенділігін арттыру мақсатында Орынборда, Семейде, Петропавлда, Қызылжарда, Астраханьде мұсылмандық қоғамдар құрылды. 1905 жылғы 17 қазандағы патша өкіметінің манифесінен кейінгі ірі оқиғалардың бірі түз халықтарын азаттық күреске "Автономистер одағының" құрылуы құлшындыра түсті. Автономистер съезі "Бостандық манифесін" жариялады. Осы съезде М.Тынышпаев қазақ халқының атынан сөз сөйлеп отаршыл үкіметтің "біріншіден, қазақтардың тілін, салт-дәстүрін, діни сенімін, жалпы ереже болмысын тағылық және айуандықпен жазалау және қуғындау арқылы оны тәуелсіз ұлт ретінде жойып, бүтін өлкені орыстандырып жіберуді; екіншіден, түрлі шаралар, нұсқаулар және ережелер арқылы қырғыздарды (қазақтарды) құқықсыз, заңнан тыс тобырға айналдыруды, үшіншіден, оларды ата-мекен жерінен айырып, нәрсіз шөлге ығыстырып, өлім халіне жеткізуді көздейтінін"-дәлелдеп айта отырып, алдағы уақытта халыққа автономиялық дәрежеде болса да еркіндік беруін талап еткен еді. Бостандық манифесінен кейінгі мерзімде мұсылман басылымдарын көбейтіп, 1905-1906 жылдары 50-ден астам мерзімді баспасөз құралдары жарияланып тұрды. Олардың арасында әсіресе А.Ибрагимов жетекшілігімен 1905 жылдың желтоқсан айынан бастап шыға бастаған "Үлфат" және Ф.Каримовтың редакторлығымен "Вакыт" газеттері қазақ даласына танымал бола бастады. "Үлфат" газетінің беттерінде қазақ зиялыларының еңбектері жарияланып тұрды. Мәселен, М.Тынышпаевтың автономистер съезінде сөйлеген сөзі және "Тар заман" атты мақаласы, Ж.Сейдалиннің қазақтарды бірлесіп құрылтай шақыруға арналған үндеуі және тағы басқа газет беттерінен көрініс тапты. Мемлекеттік Думаға сайлау науқаны жақын қалуына байланысы жалпыресейлік мұсылмандық қозғалысында мұсылман халықтарының қозғалыс алдында мұсылман халықтарының сайлау кезіндегі тактикасын, олардың сол кездегі саяси партияларға көзқарасын айқындау, жеке мұсылман партиясын құру үшін дайындық мәселелері осы кезеңде өзекті мәселеге айналды. Осы мақсатқа жету үшін кезекті жалпыресейлік мұсылман съезін шақыру міндеті қойылып, "Үлфат" газеті дайындық шараларын жүргізді. Съезд 1906 жылы қаңтардың 15-23 аралығында Петербургте өтті. Съезде қаралған басты мәселенің бірі мұсылман партиясын құру болды. Делегаттар А.Ибрагимов пен А.Топчибаев әзірлеген партия бағдарламасы мен жарғысын талқылауға көп уақыт бөлді. Олар мұсылман партиясының қалай аталу қажеттігіне де ерекше мән берді. Көпшіліктің ұсынысымен мұсылман партиясы "Ресей мұсылмандарының одағы" деп аталатын болды. Әйтсе де мұндай партия ғылыми әдебиеттерде "Иттифақ" ұйымы деген атаумен көпшілікке танымал. Мұсылмандық қозғалыс өз қызметін бұдан кейінгі кезеңдерде жалғастырды. Әйтсе де оның қоғамдық-саяси әрекеті Ақпан революциясынан кейін айтарлықтай мәнді де қарқынды бола түсті. Күшейе түскен ұлттық езгімен қатар бірінші дүниежүзілік соғыс ауыртпалықтары, сондай-ақ 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс зардаптарын бастан кешіріп жатқан Ресей мұсылмандары Ақпан революциясы жеңісіне үмітпен қарап, қуана қарсы алды. Ақпан революциясының жеңісі ұлттық езгінің күш - қуатын әлсіретуге және халықтық демократияның қалыптасуына мүмкіндік берді. Халықтық өзін - өзі басқаруына алғшарттар жасады. Алайда Ақпан революциясының жеңісі қоғамдық өмірдің барлық мәселелерін шешіп бере алмады. Уақытша үкімет жер, соғыс, қоныс аудару тәрізді мәселелерге келгенде "ұзын арқан кең тұсауға" салды. Уақытша үкімет соғысты жеңіске жеткенше жалғастыра беру керек деген желеумен оны шешуден бас тартты. Өзге де мәселелерді, соның ішінде ұлттардың өзін-өзі басқаруын құрылтай жиналысының еншісіне қалдырды. Осындай жағдайда ресейлік мұсылмандық қозғалыс өзі көздеген мәселелерді өз мүддесіне сай шешуге ұмтылды. Ресей мұсылмандарының Уақытша орталық бюросы Уақытша үкіметтің азаматтық келісім саясатын және құрылтай жиналысы арқылы саяси-әлеуметтік мәселелерді бейбіт түрде шешуді жақтады. Сондықтан да мәселелердің таптық тұрғыдағы қойылымына қарсы болып, наразылық білдірді. Себебі мұсылман халықтары үшін ең басты мақсат орталық тәуелділіктен құтылып, өзін-өзі басқаруға қол жеткізу болды. Осыған орай таптық бағыт мұсылмандық қозғалыс үшін аса қажет болмады. Сонымен қатар Ресей мұсылмандарының Уақытша орталық бюросы большевиктер партиясының саясаты мен идеологиясын қолдамады. Жергілікті жерлерде болып жатқан жұмысшы және солдат депутаттары кеңестеріне де оң қабақ таныта алмады. Уақытша үкіметтің Қазақстандағы ұлттық тірегі 1917 жылғы наурыз айынан құрыла бастаған қазақ және мұсылман комитеттері болды. Қазақ комитеттерін құруға қазақ зиялылары белсенді әрекет етті. Облыстық және уездік қазақ комитеттері Уақытша үкіметтің саяси жүйесінде қазақ елінің ұлттық мүддесін көздеу мақсатында құрылды. Ақпан революциясынан кейін 1917 жылы сәуір айында Түркістан өлкесінде ірі қоғамдық-саяси ұйым "Шуро-и-ислам" құрылды. Ұйымға өзбек халқының көрнекті қайраткері М.Қ Абдурашидханов жетекшілік етті. "Шуро-и-ислам" ұйымы өлке мұсылмандарының мүддесіне орай Уақытша үкіметті қолдап, үкімет орындарына мұылмандардан өкіл енгізуді мақсат етті. Сонымен қатар аталмыш ұйым мыналарды жүзеге асыруды көздеген еді: Қазіргі кездегі алдыңғы қатарлы қоғамдық-саяси көзқарастардағы мұсылмандарды насихаттау; Ортақ мақсат үшін мұсылмандарды біріктіру; Ескі билік өкілдерін жаңа өкілдермен ауыстыруды ұйымдастыруда тұрғындаға көмектесу; Болуы мүмкін ұлтаралық шиеленістің алдын алу және арандатушылыққа қарсы күрес; Өлкедегі барлық ұлттар мен олардың ұйымдарымен байланыс орнату, сондай-ақ мұсылмандардың негізгі мақсатымен оларды таныстыру. 1917 жылдың көктемінен қазақ қоғамында айтарлықтай саяси оқиғалар болып өтті. Қазақ зиялылары бүкілресейлік Құрылтай жиналысына әзірлік жүргізу, шешімін күткен бірқатар мәселелерді жалпыұлттық деңгейге көтеріп, саяси сипат беру міндетін қойды. Осындай міндеттердің бірі, түрлі деңгейде жиналыстар, съездер өткізу болды. Осы мақсатта облыстық деңгейдегі съездер 1917 жылдың сәуір-мамыр айларында Орынборда, Оралда, Семейде, Жетісуда, Омбыда өткізілді. Облыстық қазақ съездері күн тәртібіне жер, дін соғысқа көзқарас, бұрынғы чиновниктерді орнынан алу, Уақытша үкіметтің жергілікті билік органдарын құру, Ресейдің болашақ мемлекттік құрылысы және тағы басқа мәселелер қойылып, бұлар жөнінде қарарлар қабылданды. Мемлекеттік құрылыс мәселесінде қазақ съездері Ресейдің демократиялық федеративтік республика болуын жақтады. Облыстық қазақ съездері 1917 жылы 1 мамырда басталатын жалпыресейлік мұсылман съезіне де назар аударды. Торғай, Орал, Ақмола облыстық съездерінің күн тәртібінде жалпыресейлік мұсылман съезі арнайы мәселе ретінде қаралып, оған делегаттар сайланды. Жалпыресейлік мұсылман съезі 1917 жылы 7-10 сәуір аралығында Орынбор қаласында өткен мұсылмандар мәжілісінде де қаралған еді. Осы мұсылман мәжілісіне қатысқан қазақ өкілдері де Торғай облыстық қазақ съезінің делегаттары болатын. Мәжіліске қатысқан қазақ өкілдерінің ішінде Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, У.Таналиев, С.Қадырбаев және тағы басқалар болды. Мәжілісте басты мәселе ретінде мемлекеттік құрылыс мәселесі қаралды. Мәжіліс депутаттары бірауыздан Ресейдің федеративтік демократиялық республика болуын қалайтындықтарын білдірді. 1917 жылдың 16-22 сәуір аралығында Ташкентте Түркістан мұсылмандарының съезі болды. Мемлекеттік мәселе төңірегінде съезд өкілдері Ресейдің федеративтік республика болғандығын қалайтын өлке халықтарының пікірін ерекше атап өтті. Әйтсе де мұсылмандық қозғалыста мемлекеттік құрылыс мәселесі жөнінде зиялылардың көзқарастары түрліше болды. Мұсылман халықтарының ұлттық қозғалысында дербес саяси дамуда автономияға қол жеткізу мәселесі кең қанат жайды. Осы мәселе төңірегінде екі түрлі ағым бой көрсетті: оның бірі унитарлық, екіншісі федеративтік. Бірінші ағымды қолданушылар орталықтанған біртұтас үкімет билігі бар Ресей республикасының шеңберіндегі мәдени ұлттық автономия құру идеясын ұстанды. Екіншілері федеративтік негіздегі Ресей республикасының құрамындағы территориялық автономияны жақтады. Мәдени-ұлттық автономияны жақтаушылар, яғни унитаристер мұсылмандардың территориялық автономия алу мүмкіндігін жоққа шығарды. Дегенмен шет аймақтарға қарағанда ішкі Ресейдегі мұсылмандардың шашыраңқы және территориялық жағынан қолайсыз орналасуына байланысты оны жүзеге асыру мүмкін емес деген көзқараста болды. Осындай көзқарас танытушылардың бірі Ресей мұсылмандарының Уақытша орталық бюросының төрағасы А.Салихов еді. Оның пікірінше Ресей мұсылмандарының тұтастығын, бірлігін сақтап қалатын бірден-бір құрылым мәдени-ұлттық автономия. Өйткені территориялық автономия мұсылман халықтарын жақындатудан гөрі оларды бір-бірінен алшақтата түседі. Осылайша мұсылмандық қозғалыста автономия алу мәселесінде мұсылман жұртшылығының алдында автономияға байланысты нақты тиімді құрылымды таңдап алу міндетін қойды. Ресей мұсылмандарының Уақытша орталық бюросы және жер-жерлерде ұлттық қоғамдық-саяси ұйымдарының құрылуы, мұсылман халықтары өкілдерінің мемлекеттік құрылысқа қатынасуы, елдің саяси өміріне араласуы тәрізді әрекеттері шет аймақтардағы тұрғындардың сана-сезімінің оянуына қозғау салып, олардың арасында да күрескерлік әрекеттер жандана бастандығы байқалады. Жергілікті жерлерде өткізілген мұсылман халықтарының съездері мен мәжілістері де осының бір көрінісі және дәлелі бола алады. Осындай жаңа серпіліске ие болған мұсылмандық қозғалыс орталықтанған билік пен орталық езгінің түбірімен жойылуына, Ресейдің демократиялық республика болып құрылуына шеткері аймақтар халықтары да сырт қалмай, атсалысып белсене қатысуға үндейді. Сонымен бірге Ресейде қалыптасқан жаңа саяси жағдайдағы мұсылмандық қозғалыста империя мұсылмандарының талап-тілектерін тұжырымдап, іс-әрекеттерін бір арнаға түсіруге басты назар аударылды. Мұсылмандық қозғалыс Уақытша үкімет шеңберінде мемлекеттік құрылым, оқу-ағарту, мәдениет тағы басқа мәселелерді нақтыландырып, жүйелеу мақсатында Уақытша орталық бюроның ұйымдастыруымен 1917 жылдың 1-11 мамыр аралығында жалпыресейлік мұсылман съезін өткізді. Съезге 800-ден астам делегат қатысты. Олардың арасында Ж.Досмұхамедов, Х.Досмұхамедов, К.Тоғысов, А.Теміров, Ғ.Әлібеков, М.Жұмабаев, У.Танашев сияқты қазақ зиялылары болды. Съезде жер, дін, әйел, оқу-ағарту, жергілікті басқару мәселелерімен қатар Ресейдің мемлекеттік құрылымы туралы мәселе де қаралды. Сонымен қатар съездің сегіз секциясында даулы мәселелер күн тәртібіне қойылды. Әсіресе, мемлекеттік түрі қандай болуы керек жайында үлкен талас-тартыс болып, уақыттың көбін алды. Съезде Уақытша Петроградта болып тұрған Ресей мұсылмандарының бюросының төрағасы Ахметбек Салихов бір баяндама, Кавказ-Әзербайжан өкілімен Бек Расул Зада бір баяндама даярлап алып келіп, талқыға салды салды. А.Салихов ұсынған мемлекеттік түрі- демократиялық, ынталықтанбаған, парламенттік, унитарлық республика, яғни мемлекет билігі халықтың өз қолында болып, бүтін Ресейдегі жұрт бөлінбей тұтас тұру. Бек Расул Зада ұсынған мемлекеттік түрі- демократиялық федеративтік республика, яғни әр жұрт өз тізгінін өзі алып, өз істерін өздері бітіріп, бөлектеніп, жалғыз-ақ мемлекетке ортақ іске қатынасып тұру болды. Баяндамашылардың ұсынған идеялары негізінде съездегі өкілдер екіге бөлініп, екі түрлі позиция қалыптасты. Бір жағы-унитаристер, екінші жағы- федералистер. Съезде делегаттар аталған мәселеге орай Ресейдің 30 млн. мұсылмандарының федеративтік негіздегі демократиялық республиканы жақтайтындықтарын білдірді. Алайда делегаттардың басым бөлігі Ресей мұсылмандарының Уақытша орталық бюросының төрағасы А.Салиховтың пікірін бөлісті. А.Салихов мұсылман съезіне дейінгі мемлекеттік құрылыс хақындағы көзқарасынан бұлтартпады. А.Салихов өз пікірін ортаға сала отырып, федералистер көзқарастарының бұрыстығына көз жеткізуге тырысты. Уақытша орталық бюроның төрағасы осы тұрғысындағы пайымдауын былайша көрсетті: "Федерация аламыз деп тұрған халық-қазақ, сарт, кавказ һәм басқалар. Тіпті надан, оларда неше түрлі завод-фабрика жоқ. Оны шығарарлық оқымысты жұрт емес. Ғылым, білім, өнерден бос, құр алақан. Осындай қараңғы халыққа федерация берсек, байлар, хан тұқымы- ақсүйектер, бектер халық билігін қолына алып, баяғы Николайдың заманында істелген істерді өз тұқымына істейді" 1. Мұның өзі унитарлық ағымды ұстанушылардың пікірінше Ресей Федеративтік негіздегі мемлекеттік құрылым болса, онда жер мәселесі ұлттық мүдде тұрғысында шешілу мүмкіндігінен айырылады. Сондай-ақ мұсылман жұмысшылары жалпыресейлік игіліктердін пайдалануы тиіс, мұның өзі мемлекет үшін де, оның тұрғандары үшін басты мәселелердің бірінен саналады. Унитаристердің пікірінше территориялық федерализм мұсылмандардың бытырап кетуіне жағдай жасайды. Сонымен қатар саяси күштердің әлсіреуіне, әйелдер және ұлт мәселелерінің шешілуіне кері ықпалын тигізеді. 1. Жалпы қазақ съезін құру туралыҚазақ. 1917. №232. Себебі федеративтік құрылым бір мемлекетте бірнеше автономияның пайда болуына негіз қалайды. Ал мұның өзі жүз мыңдаған мұсылмандардың орыс жерінде қалып, ақыры орыстанып кетуіне әкеліп соғады. Съезде мәселенің осы жағына үлкен мән берген Ғаббас Ысқақов: "Мұсылман жұртында әйел еркекпен тең ұсталмайды. Билікті алған соң, орыс законы арқылы жаңа ғана құқық алып келе жатқан әйелдеріміз бұрынғыдай еріксіз болып қалады қазақ арасында мұсылманшылық аса зорайып кетуге қарсылық қылып, орысша тәрбие алып жүрген қазақтар һәм солар, татар ғылым, білім мәнеріне жақындатпай, орыс ғылым мәнеріне үйір қылуға тырысады. Олар баяғы Ы.Алтынсарин секілді миссионер (елді басқа дінге аударғы) жолын қуаттайды. Әсіресе, қазақ халқын бұл жоғарыда айтылған күйде тасталмай, татар, түрік, мұсылман қылып, бір мұсылман туын жасап, сол тудың астына кіргізу керек, қазақтарға бөлінеміз деу жарамайды", - деп баса көрсетіп, өз көзқарасын дәлелдеуге тырысады. Съезде унитаристер өз пікірлерін дәлелдей түсіп, "Ресей мұсылмандарына бірігу керек. Ресей мұсылмандары үшін тарихтың артқан міндетін орындайтын заман жетті. Аяқтарын ислам мәдениетіне тіреп, ислам мәдениетін бұрынғы қалпына түсіріп, өсіріп, бастарына батыс мәдениетін сіңіріп, екеуін бірін-біріне таныстырып қосатын реті келді. Орыстың закон шығаратын орындарына мұсылман болып бірігіп, бір тудың астында іс қылса, бүтін Ресейдің тізгіні мұсылмандардың қолында қалады"70- деп өзгелердің көзін федеративтік құрылымның залалдығына жеткізуге бар күш жігерлерін салды. Съезде федералистердің көзқарастары салмақты, пікірлерінің ұтымды болуына орай оларды жақтаушылардың басым түсіп жатқандығын байқаған унитаристер жеңіліп қалмау әрекетіне көшті. Осы мақсатта "қазақ, сарт, кавказдарға федерация болуға жібермеу керек. Олар бөлінсе Ресей қолында Еділ бойындағы татарлар қалмақшы және қазақ пен Түркістан жақтарында бос жер көп, олар бөлінсе жерімен бөлінеді. Онда бізге пайда жоқ. Егер де бөлінбей қалса, онда жері жоқ татарлар қазақ жерін Түркістан жеріне көшіп барып, жерін алады",- деп, мәселенің өзегін жермен, жер үшін күреспен байланыстыра көрсетеді. Сөйтіп, федерация болу жер мәселесінде ұтымды бола алмайды деп санайды. Территориялық федерализм еркіндікті кеңінен пайдалануға әзір емес қалың бұқараны қанайтын үстем тап өкілдеріне ғана қажет дейді. Сондықтан А.Салихов "Ресей мұсылмандарының мәдени- ұлттық автономиясы арқылы құқылы институт деп танылуы керек"-деген ұсыныс жасады. Съезде Ресейдің федеративтік негіздегі демократиялық республика болуын жақтап М.Расул-Заде, Ж.Досмұхамедов, Ғ.Ходжаев сөз алады. Ақыры, мемлекеттік құрылыс мәселесін дауысқа салған А.Салиховтың ұсынысы өтпей қалды. Оны 271 делегат қолдағанымен 490 дауыс қарсы берді. Сөйтіп, съезд тек белгілі территориясы жоқтарға ұлттық-мәдени автономия берілсін, ал негізінен барлық мұсылмандарда ұлттық- территориялық автономия болсын деген шешім қабылдады. Мұсылмандық қозғалыста ұлттық автономияға байланысты унитарлық және федеративтік негіздегі мемелекеттік құрылымдарды құру мәселесімен қатар осы кезеңде қазақ автономиясын жариялау туралы мәселе өзекті болды. Қазақ автономиясы жайында мәселе 1917 жылдың 21-26 шілдесінде Орынборда өткен жалпықазақ съезінде арнайы қаралды. Бірінші жалпықазақ съезі "Ресей федеративтік республика болсын, қазақ облыстары қоныс-ұлт жігіне қарамай облостной автономия алуы тиіс" т.б. деген маңызды қаулылар қабылдап, шешім шығарды. Сонымен бірге 1917 жылдың тамыз айында Киевте өтетін федералистер съезіне Ә.Бөкейханов, Ж.Досмұхамедов, У.Танашев қазақ елі атынан өкіл болып баратын болғандықтан депутаттыққа сайланды. Ұлттық автономия мәселесі 1917 жылы 8-15 қыркүйекте Киев қаласында өткен федералистер съезінде қаралды. Съезд жұмысына Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесінің өкілі ретінде Ж. Досмұхамедов қатысты. Бұл съезде мәселе өз шешімін таба алмады. Осылайша Уақытша үкімет билігі кезінде мұсылмандық қозғалыстағы ұлттық автономияға байланысты мемлекеттілік құрылымдар туралы идеялар орын алғанымен қоғамда ол өз шешімін таба алмады. Уақытша үкімет мұндай мәселені шешуге құлық таныта қоймады әрі орын алған унитарлық және федералистік ағымдардың идеяларын іс-жүзіне асыруға мүдделі болмады. Ұлттық мәселені шиеленістірмеу мақсатында мұндай күрделі саяси істі құрылтай жиналысының құзырлығына қалдырды. Әйтсе де аймақтағы саяси жағдай қазан төңкерісінің жеңісінен соң күрт өзгерді. Большевиктер өкімет басына келгеннен кейін ұлт аймақтарын өз ыңғайына тарту үшін "Ресей халықтары праволарының декларациясы", "Ресей мен Шығыстың бүкіл мұсылман еңбекшілеріне" деген үндеуін жариялады. Аталған құжаттар негізінде кеңес өкіметі "бұдан былай сіздердің нанымдарыңыз бен әдет ғұрыптарыңыз, сіздердің ұлттық және мәдени мекемелеріңіз ерікті және қол сұғылмайтын болып жарияланады. Өздеріңіздің ұлттық өмірлеріңізді еркін және бөгетсіз құра беріңіздер. Сіздердің бұған құқықтарыңыз бар",- деп салтанатты түрде бүкіл әлемге паш етіп, уәде етті. Әйтсе де уақыт өте келе мұндай уәделердің шеті көрініп, "бұлыңғыр сағымдай" алыстай берді. Шет аймақтар халықтары үшін бостандық, теңдік, әрбір халықтың өзін-өзі билеу құқығы кеңес өкіметі тарапынан берілген уәде түрінде қалды. Қағаз жүзінде жазылған үндеу-декларациялар іс-жүзінде асырылмай, сол күйінде қалды. Шет аймақтарды жекелеген ұлттардың өздері емес бірорталықтанған билік басындағылар басқарды. "Кеңес өкіметінің алғашқы айларынан-ақ Қазақстанда да, Түркістанда да билікті европалық нәсілден шыққандар өз қолдарына алды. Бұл жергілікті жерде ел басқаруға қабілетті азаматтар жоқтығынан емес, оларға сенімсіздік көрсетуінен орын алған еді" 1.
Осылайша ұлт саясатында таптық негізді басшылыққа алған кеңес өкіметі мен большевиктер партиясы мұсылман халықтарының қозғалысының ұйымдарының талап - тілектерін ескерусіз қалдырды. 1. Бөкейханов Ә. Шығармалары. -Алматы.1994 -270б. Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі көп ұзамай өз қызметін тоқтатты. Кеңестің атқару комитеті құрамында болған қазақ өкілі Ж.Досмұхамедов Алашорда үкіметінің құрамына алынды. Оның мұндай өкілеттілігін 1917 жылы желтоқсанда Орынборда өткен екінші қазақ съезі бекітті. Дегенмен де Ресей мұсылман халықтары өзінің шешілмей келе жатқан мемлекеттік құрылым, жер мәселелерін Құрылтай жиналысында түпкілікті шешуге үміттенді. Әйтсе де мұсылман жұртшылығының Құрылтайдан күткен үміті ақталмады. Себебі кеңес өкіметі 1918 жылы 5 қаңтарда Құрылтай жиналысын күшпен таратып жіберді. Осындай жағдайға байланысты Ә. Бөкейханов былай деп жазды: "Большевик Николай аяғын құшты. Құрылтай өзі Ресей мемлекетіне негізгі закон шығарып, мемлекет көшін түзетіп, жүртқа пайдалы бітім қылып, жақсы сапарға жұрт тілегін тартпақ еді. Бұл мақсаттың бәрі 5 қаңдардағы пулемет оғымен, құйын соққан күлдей ұшты. Ақылды, ұлт пайдасын демагогия, қараңғылық басты" 1. Кеңес өкіметі өзінің билігі орнаған жерлерде мұсылман жұртшылығының саяси құрылымдарын жоюға кірісті. Түркістан, Башқұрт автономиялары таратылып, жойылды. Мұсылман қозғалысының мемлекеттілік мәселелерге байланысты идеялары тұншылықтырылды. Ал мұсылман халықтарының азаттығы жолындағы күресте көзге түсіп, танымал болған зиялыларды кеңестік билік құғын-сүргінге түсіріп, жазықсыз жазаның құрбандары етті. З.Валиди, М.Шоқай тәрізді қайраткерлер шет елдерге кетуге мәжбүр болды. Ұлттық автономияға байланысты "унитарлық" және "федералистік" ағымдардың бастамалары өркениетке қол созған ұлттардың идеясы түрінде тарихта ғана қалды. Кеңес өкіметі Ресейдегі барлық ұлттар мен халықтарды өзінің "басты- бітімі" негізінде бір орталықтан ғана басқаратын мемлекет құрамына кіргізді. Әйтсе де ғасыр басындағы Ресейде орын алған мұсылмандық қозғалыс "бұратана" халықтардың қоғамдық-саяси өмірінде өзіндік із қалдырды. Бұл қозғалысқа ат салысқан қайраткерлер отарлық бұғауға қарамастан ұлттық бостандық үшін күреске жұмыла кірісіп, пәрменді әрекет етуге талпынды. Сөйтіп шеткері аймақтардың саяси күштеріне ұйтқы бола алатындықтарын, осы өлкедегі халықтардың құқығын қорғай алатындықтарын іс-жүзінде дәлелдеуге қабілетті екендіктерін көрсетті. Мәселенің тарихын оқып - үйрену мен ой - зердеде салмақтауда оның бастауларын патша өкіметінің қазақ даласындағы рухани отарлауымен байланыстыра қарастыру керек. Себебі империяның орыстандыру, шоқындыру әрекетіне қарсы тұрарлық қазақ халқының қолынан келер мүмкіндіктері санаулы ғана еді. Солардың бірі жалпы бұқара халықты ұйысын бұзып, ұлттық санасын ояту болма екінші мұсылмандық қозғалысты тудырып, халық арасында мұсылмандық ғибратты тарату болды. Азаттық үшін күресте халықтың санасын оятып, оны білім, ғылымға шақырым ұлттық идея мәселесімен қатар өркениеттік мәдениетке жетелеген қазақ зиялыларының өкілдері болса, мұсылмандық қозғалысты ұйымдастырушылар да жоғарыда көрсетілген деңгейдегі ұлт таңдаулылары болатын. 1. Бөкейханов Ә. Шығармалары. -Алматы.1994 -270б. Мұсылмандық қозғалыстың тарихын зерделеуде оның бастаулары 1905 - 1907 жылдардағы бірінші орыс революциясымен қатар келгендігін ескеру қажет. Осы аталған қозғалыстың мақсаты да отарлық тәуелділіктен құтылу, өзін-өзі басқаруға қол жеткізу болды. Сондықтан да ХХ ғасырдың бас кезіндегі мұсылмандық қозғалысты қазақ мемлекеттігін жаңғырту үшін жүргізілген ұлт-азаттық, идеялық күрестермен байланыстыра қарастырудың маңызы зор. Мұсылмандық қозғалыс деңгейіндегі құрылтайлар жер, дін, әйел, оқу-ағарту, жергілікті басқару, Ресейдің мемлекеттік құрылымы туралы мәселелерді қарап, талқылап отырды. Әсіресе мемлекеттік, оның құрылымы түрі жайында үлкен пікір - таластар болды. Мұның өзі мұсылмандық қозғалыстың іс-әрекетінің бағыт - бағдарын анық көрсетеді. Осыған байланысты мұсылмандық қозғалыс шеңберінде ұлттық мемлекеттік мәселесін нақты тарихи деректер негізінде, оның ішінде мерзімді басылым материалдары көмегімен жекелеген мәселелерге бөліп қарастырып, оқып- үйрену оның маңызын айқындауға септігін тигізеді.
Ақпан революциясы орын алғаннан кейін мемлекеттілікті қалпына келтірудегі саяси элитаның күресі
Тәуелсіздік жолы қиын-қыстау кезеңдерден, қасіретті жылдар мен қанды қырғындардан, азаға толы азаттық күрестерден тұрды. Сондықтан да, Отан тарихындағы ұлт-азаттық қозғалыс пен ұлт зиялыларының тәуелсіздік жолында жүргізген қажымас күресін өз дәрежесінде объективті түрде зерттеу және оны халық санасына дұрыс жеткізу тәуелсіз ел тарихшыларының алдында тұрған ең өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Ұлттық тәуелсіздік күресінің барысында пайда болған Алашорда үкіметі мен Түркістан (Қоқан) автономиясы ұлт зиялыларының ұлттық мемлекеттікті жүзеге асырудағы күресінің нәтижесі болды. Себебі кеңестік әкімшіл-әміршіл жүйе негізінде қалыптасқан тарих ғылымы ел өміріндегі елеулі оқиғалар мен фактілерді көп жағдайларда біржақты етіп көрсетіп, ақиқатты бұрмалап, жаңсақ көзқарастарға негізделген теориялық тұжырымдамалардың пайда болып, орнығуына жол ашты. Осыған байланысты тарихи процестерді ақиқаттан алшақ, таптық, партиялық тұрғыдан баяндап, оған марксистік-лениндік методология негізінде баға беру, нақты тарихи оқиғалардың қасіреті мен зардаптарын жасырып қалу сияқты зерттеу тәсілдері орын алды.
Алайда, Қазақстанның егемендігі мен тәуелсіздігін алуына байланысты тарихи оқиғаларды жаңа тарихи таным бағытында зерттеп, зерделеу мүмкіндігі туды. Отан тарихында халықтың өзін-өзі танып-білуі мемлекеттілік мәселесіндегі қиын да күрелі процестерді зерттеу барысында жүзеге асады.
Алдыңғы қатарлы зиялы қауым өкілдері қазақ елін тәуелсіздік жолындағы күресте әрдайым көш бастаушы болды. Қазақ зиялыларының алға қойған басты мақсаттарының бірі мемлекеттік автономия мәселесі еді.
Мемлекеттік тәуелсіздікті қалпына келтіру жолында ұлт зиялыларының қоғамдық-саяси қызметінің маңызы зор. Ұлттық зиялылар деп кімді айтамыз? Бұл сауал жөнінде қазақ халқының ардақты азаматтарының бірі Мұстафа Шоқай: "Оқыған, тәрбие көрген адамдардың бәрін зиялы деп атап, оны сол адам өзі тән болған ұлттың "ұлттық зиялысына" қоса беруге болады деп ойласақ, сөзсіз қателесеміз. Біздіңше, белгілі бір мұрат-мақсаттардың соңында жүрген және сол белгілі мұрат-мақсаттары төңірегіне жиналған оқымыстыларды зиялы деп айтуға болады. Ұлттық зиялылар қатарына тек өз халқының саяси, экономикалық және әлеуметтік дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана кіре алады" - деген болатын. Сондықтан да, ұлттық зиялылардың міндеті ұлы да қасиетті болды. Олар мақсатқа жету жолының ауырлығына мойымай, туған халқының жарқын болашағы үшін еңбек етті.
Біз қарастырып отырған тарихи кезеңде де мемлекеттілік үшін күрестің мәні мен мазмұны нақты бағдарламалық сипат алды. Біріншіден, азаттыққа қол жеткізу үшін қозғалыс басына ұлт зиялылары келді. Олар азаттық идеологиясын жасау, саяси партия құру сияқты күрделі мәселелерді қолға алды. Екіншіден, қазақ зиялылары бұл мақсатқа жетудің түпкі жолдары мен құралдарын да қарастырды. Қазақ зиялыларының түсінігі бойынша мақсатқа жеткізер негізгі ішкі фактор-ұлттық тұтастыққа жету мен жалпыұлттық сананы қалыптастыру еді. Келесі негізгі маңызды фактор-Ресей империясында басқа да ұлттардың, әсіресе мұсылман және түркі халықтарының дербес мемлекет болуы жолындағы күресте күш біріктіруі болды. Басқаша айтқанда, дербес мемлекеттілік үшін күрес дәл осы тарихи кезеңде ұлттық ауқымда да, сондай-ақ жалпыресейлік кеңістікте де жаңа мақсатты сапаға көтерілді.
Өз кезегінде Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясынан кейін қазақ зиялыларының қазақ мемлекеттік тәуелсіздігін қалпына келтіруге талпынысы мен бүгінгі таңдағы мемлекеттілік тәуелсіздігімізді нығайту арасындағы тікелей сабақтас байланысты аңғару қиынға түспейді.
Қазіргі ұрпақ үшін қазақ зиялыларының қандай тарихи жұмыс атқарғандығы ғана маңызды емес, нақ сондай дәрежеде олардың қайраткер ретінде бар болмысы мен кім болғанын зерттеудің мәні зор болмақ. Өткені барлық өркениетті қоғамда әрбір ұрпақ өзінің ерекшелігін, тарихи борыш-міндеттерін осындай мәселелерді зерттеу арқылы тарихи контексте зерттеу арқылы терең толық түсіне алмақ.
Қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметтері нақты тарихи тұрғыдан бағаланып, соңғы он жылдан бері мұқият зерттеле бастады.
Алаш қайраткерлеріне қатысты жаңа көзқарас қалыптастыруда ашық та, батыл пікірлер айтып, дәлелді тұжырымдар жасауда К. Нұрпейісовты "Алаш һәм Алашорда", М. Қойгелдиевтің "Алаш қозғалысы" монографияларын атап айтуға болады.
Қазақстанда "батыстық" бағыттағы құқықтық мемлекет құрылымын қалыптастыру, оны ұлттық мақсат пен мүддеге үйлестіру, елде қазақ ұлтының жетекшілік позициясын айқындау, Қазақстан құрамына түрлі әкімшілік жүйесіне бағындырылған қазақ жерлерін біріктіру, халықтың рухани сұраныстарын ұлттық менталитетке сәйкес ету бағыттарында белсенді қызмет атқарған қазақ зиялыларының қызметін ғылыми тұрғыда зерттеу арқылы көрсету де, зерттеудің маңыздылығы болып табылады.
Қазақ зиялылары ақталғанға дейінгі уақытта шыққан еңбектерден ақиқатты анықтау қиын. Пікірлердің дұрыс-бұрыстығын анықтаудан гөрі біз олардың жазылған кезеңіне назар аударуымыз керек [1].
Қазақ зиялыларының қазақ мемлекеттік тәуелсіздігін қалпына келтіру мәселесін тарихи шындық тұрғысында ашып көрсетуде А. Байтұрсынұлының "Революция және қазақтар" атты мақаласының орны ерекше. Осы шағын көлемді еңбегінде А. Байтұрсынов 1917 жылғы Ақпан және Қазан революцияларын қазақ халқының қалай қарсы алуына өз бағасын беріп, Алаш автономиясын жариялау мен оның үкіметін құрудағы себептерді ашып көрсетіп, Алашорданың Уақытша сібір үкіметі, Құрылтай жиналысы комитеті (Комуч) және Колчак билігімен қандай қарым-қатынаста болғандығы туралы өз пайымдауларын баяндайды. Сонымен қатар бұл мақаласында А. Байтұрсынұлы қазақ мемлекеттік дербестігін қалпына келтірудегі Алашорда үкіметінің халықтық сипатын көрсете отырып, болашақта құрылар Кеңестік Қазақ мемлекетінде де ұлттың өзін-өзі басқаруы мәселесін және Одақтағы биліктің өз кезегінде аймақты билікпен санасуының қажеттілігін көрсетеді.
Қазақ мемлекеттік тәуелсіздігін қалпына келтіру мәселесіне қатысты ресми тұрғыда таптық және партиялық тұрғыдан "зерттеу" Ф. Голощекиннің Қазақстанның партия ұйымын басқаруға келген уақытынан бастап күшейе түсті.
Осы кезеңнен бастап Алаш партиясы, Алашорда үкіметі, Түркістан автономиясы (Қоқан) автономиясы мен жалпы қазақ зиялыларының қызметтерін қаралайтын еңбектер пайда бола бастады. Партиялық тапсырыстармен сол уақыттағы республикалық мемлекеттік баспаның директоры А.К. Бочагов 1927 жылы Алашорда туралы "Краткий исторический очерк о национально-буржуазном движении в Казахстане периода 1917-1919 гг." атты кітапшасын жазып шығарды. Бұл еңбек партияның идеологиялық тапсырысымен жазылғандығына қарамастан, құжат материалдарын дерек ретінде келтірілгенмен де өз құндылығын осы күнге дейін жойған жоқ[2].
Большевиктік партия үшін сәтсіз деп табылған А.К. Бочаговтың еңбегінен кейін құрылған Комиссия жұмысы Қазақ өлкелік комитетінің 1928 жылғы 13 мамырдағы Секретариатының мәжілісі "Алашорданың" құжаттарын шығару жөнінде құжатқа байланысты алғы сөзбен және ескертпелермен шығару қажеттілігін көрсетеді. Нәтижесінде 1929 жылы Н. Мартыненконың құрастыруымен "Алашорда: Сборник документов" атты құжаттар жинағын шығарды. Сол кезеңдегі оқиғаларға талдау жасауға мүмкіндік беретін құжаттар жинағы ретінде қазіргі зерттеушілер бұл жинақты кеңінен пайдаланатын болды.
Қазақ Өлкелік Комитетінің жанындағы Партия тарихы институтының қызметкерлері С. Брайнин мен Ш. Шафиро 1935 жылы "Алашорда тарихы бойынша очерктер" деген кітап жариялады.
Кітап жарық көрісімен жан-жақтан сынға алынды. Ақырында ВКП (б) Қазақ өлкелік партия комитетінің бюросы 1935 жылғы 15-сәуірдегі қаулысында айтылған кітапқа қосымша ретінде жарияланған құжаттар тізбегі Алашорданың котрреволюцияшыл ұлтшылдық идеологиясын таратуға қызмет етті деп бағалады. Сондықтан да "Очерки по истории Алаш-Орды" деген кітапты бюро пайдаланудан алып тастау жөнінде қаулы алды. Көп кешікпей осындай қаулы жоғарыда әңгіме болған Н. Мартыненко құрастырып, жариялаған құжаттар жинағы туралы да алынды[3].
Сонымен, Алаш пен Алашорда тақырыбына қалам тарту іс жүзінде тоқтатылды да, Алаш қозғалысын жан-жақты зерттеуге ресми түрде тиым салынды.
Сол отызыншы жылдардың ортасынан сексенінші жылдардың соңына дейін Алаш қозғалысына байланысты зерттеулер жүргізілген жоқ. Тек қана соңғы он-он бес жылдың ішінде жүзінде осы жасырын да құпия болып келген тақырып жөнінде тарихи шындықты қалпына келтіруге бағытталған талпыныстар жасалуда.
90-шы жылдардан бастап ұлттық-мемлекеттілік құрылымдардың тарихи тәжірибесін зерттеу мәселесі күн тәртібіне қойылды. Қазақстандық ғалымдар қазақ мемлекеттік тәуелсіздігін қалпына келтіру мәселесіне қатысты, яғни хандық билік жойылғаннан бастап, Алашорда үкіметі, Түркістан автономиясы (Қоқан) ұлттық-мемлекеттілік құрылым ретіндегі қызметін және ұлт зиялыларының тәуелсіздік жолындағы қоғамдық-саяси қызметін талдап көрсететін іргелі зерттеулер жасап, еңбектер жазды. К. Нұрпейісовтың "Алаш һәм Алашорда", М. Қойгелдиевтің "Алаш қозғалысы", "Мұстафа Шоқай және Тұтас Түркістан идеясы", Д.А. Аманжолованың "Казахский автономизм и Россия" сияқты құнды еңбектерімен қатар ғалым заңгер С. Өзбековтың "Арыстары Алаштың" деген еңбегі де тақырыпқа байланысты зерттеуді ұлттық мүдде тұрғысынан қарастыруды көздейді[4].
Сонымен қатар, осы кезеңде, бұл тақырыпқа байланысты бірқатар кандидаттық диссертациялық да жазылды. Олар: Хасанаева Л.М. Қазақ мемлекеттігін жаңғырту үшін күрес: түрлі көзқарастар мен саяси қозғалыстар тарихынан (XX ғ. алғ. ширегі); Ілиясова К.М. Қазақ съездері: қаралған мәселелері, шешімдері және олардың орындалуы (1917-1919 жж.); Махаева А.Ш. Қазақ комитеттері: құрылуы мен қызметінің тарихы (наурыз 1917ж. - маусым 1918ж.), т.б. диссертациялар зерттеу жұмысымыздың ашыла түсуіне өз септігін тигізеді.
Қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметін зерттеу отандық тарихнамада соңғы он-он бес жылдарында ғана қолға алынып отырғаны белгілі. Бірақ қазақ зиялыларының ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясынан кейінгі, яғни қазан төңкерісіне дейінгі аралықтағы тәуелсіз қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіруге талпынысы нақты зерттелмеген мәселелер қатарына жатады. Мерзімдік шегінен алып қарағанда аз уақытты қамтитын кезеңде ұлт зиялылары үлкен тарихи міндеттерді шешуге атсалысты. Сондықтан бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның шынайы тарихын жазу үшін қазақ зиялыларының тарихи-қоғамдық қызметтерін нақты талдап зерттеу маңызды деп есептейміз[5].
Осылайша, ұлт зиялылары өз елінің тәуелсіздігі мен дербестігі идеяларын мақсат етіп қойды. Олардың бұл идеялары бүгінгі таңда із-түссіз кетпеді, оны уақыттың өзі көрсетіп отыр.
Уақытша үкімет және ұлттық мемлекеттілік мәселесі
Ресей империясының барлық саяси жүйесіне тән дағдарыстың салдары болып табылатын 1917 жылғы Ақпан революциясының нәтижесінде патша үкіметі құлатылды. Ол Ресей халықтарының, оның алдыңғы қатарлы күштерінің патша билігіне, крепостниктік құрылысқа және отарлық езгіге қарсы көп жылдық күресінің жеңісімен аяқталды. Патшалық билікті құлатқан Ақпан революциясын қазақ қоғамы зор қуанышпен қарсы алды. "Қазақ" газетінің 9 наурызындағы санында: "Киіз туырлықты қазақтың оң жағынан ай, сол жағынан күн туды, жақсылық, қуаныш тек қана орыстікі емес, отаны Русия болған жұрттың бәріне тегіс жақсылық, бәріне тегіс қуаныш"-деп, бостандық күні туды деп жар салды.
Қазақ газеті осы жылғы наурыздың 24 күнгі санында Минскідегі Ә.Бөкейханов, М.Дулатов бастаған қазақ қайраткерлерінің Қазақстанның сол кездегі негізгі орталықтарына жолдаған жеделхат текстін жариялады. Жеделхатта: Ресейдегі барша халыққа ағайындық, теңдік, бостандық күні туды... Учредительное собрание сайлауларына қазақ болып қамдану керек. Жарамды жақсы адамдарын ауызға ала беру керек. Енді араздық, өштік, дау, жанжал, талас, партиялық сыйыспауларды тастау керек. Көксерлік жұмыстарың-бірлік, адалдық болсын! Жер мәселесін де қозғап, тезірек қолға ала беріңдер. Біз қалайтын патшалық түрі-демократическая республика, яғни мал өсіріп, егін салып, жерге ие боларлық түрі 2- деп жазылған болатын. Жеделхаттан қазақ қайраткерлерінің саяси айқындамасы анық көрінеді. Олар, біріншіден, халықты жаңа үкіметті қолдауға шақырып, демократиялық республика ұранын алға тартты. Екіншіден, жер жөніндегі мәселелерді шешуді күн тәртібіне қоюды ұсынды. Үшіншіден, Құрылтай жиналысына дайындық жұмысын жүргізу арқылы ұйымдасуға, бірлесуге, сөйтіп, ұлт тағдырына қатысты мәселелерді шешуге үндеді. Майдан жұмысында жүрген қазақ зиялылары "Ресей барша халыққа ағайындақ, теңдік, бостандық күні туды. Жаңа құрылған үкімет дүкенін сүйеу үшін қазаққа ұйымдасу керек,"- деп, М. Тынышпаев, А. Тұрлыбаев, Ә. Сатбаев, Т. Құнанбаев, Ж. Ақбаев, Х. Досмұхамедов, Т. Шонанов, С. Ақаев, Қ. Қожықов және тағы басқа қазақ зиялылары жаңа үкіметке толық қолдау көрсетіп, соның шеңберінде ұлт тағдырына қатысты зәру мәселелері шешуге деген ұмтылыс байқатты. Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясы жер-жерлерде бұқараның саяси белсенділігінің артуына ықпал етті. Революция қалың бұқараның саяси құқықтарын кеңінен пайдалануына мүмкіндік жасады, олардың саяси күреске ашық араласуын қамтамасыз етті. Бұл мынадай жағдайларда айқын көрінді: біріншіден, билік мәселесін шешуде жергілікті жерлерде патша өкіметінің қойған адамдарының орнына революциялық рухпен қаруланған тұлғаларды тағайындау рын алды; екіншіден, кейбір 1 . Зор өзгеріс Қазақ. 1917. №221. 9 наурыз. 2. Мұхамеджан. Учредительное собраниеҚазақ. 1917 №223. 24 наурыз. жерлерде әкімшілік басқару тәсілдері мен жалпыға белгілі либералдық жүйенің талаптарын шығару байқалды; үшіншіден, демократиялық бостандық, жалпы демократиялық негізіндегі ұлттық автономия үшін қозғалыстар күшейді; төртіншіден, өлкеде революциялық қозғалыс пен революциялық үгіт күшейді. Ақпан революциясының өзіндік ерекшелігі-елде қос өкімет орнады: буржуазиялық Уақытша үкімет және жұмысшы, солдат ... жалғасы
Кіріспе
1 Ақпан революциясына дейінгі саяси элитаның атқарған қызметі
1.1 Мұсылмандық қозғалыс және ұлттық зиялылардың саяси платформасының қалыптасу кезеңі
1.2 Ақпан революциясы орын алғаннан кейін мемлекеттілікті қалпына келтірудегі саяси элитаның күресі
2 Уақытша үкімет және ұлттық мемлекеттілік мәселесі
2.1 Кеңес үкіметі тұсындағы ұлттық мемлекет мәселесі аясында саяси элитаның атқарған қызметі
2.2 Қазақстанда кеңес үкіметінің толық қанды орнауы және саяси элитаның ұлттық мемлекетті құру мен ұлттық территорияны межелеу кезіндегі күресі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
1 Ақпан революциясына дейінгі саяси элитаның атқарған қызметі
Мұсылмандық қозғалыс және ұлттық зиялылардың саяси платформасының қалыптасу кезеңі
ХХ ғасырдың басында түркі және мұсылман халықтарының мұсылмандық қозғалысы - патша өкіметінің отарлық езгісіне қарсы ұлттық, мәдени және саяси талаптарға негізделген демократиялық сипаттағы күрес.
Бұл қозғалыстың негізі түрікшілдік пен исламшылдық қорғанушылар идеологиясы еді. Мұсылмандық қозғалыстың пайда болуына Ресей империясының қол астында отаршылдардың тепкісін көріп, тауқыметін тартқан түркі тілдес және өзге де мұсылман халықтарының әлеуметтік - саяси жағдайы төзгісіз болуы ықпал етті. Патша өкіметінің отаршылдық саясаты, қоғамдық өмірдің барлық салаларын орыстандыруға бағытталған әрекеті империядағы мұсылман халықтарының тұрмыс - тіршілігін тығырыққа тіреп, дағдарысқа ұшыратты. Мұның өзі Ресей мұсылмандарының наразылығын туғызып, азаттық жолындағы күреске жетеледі. Ресей мұсылмандарының азаттық күресі Ақпан революциясынан кейінгі кезеңде мұсылмандық қозғалысқа ұласып ұлттық автономия құруды мақсат еткен "унитарлық" және "федеративтік" ағымдарды күшейте түсті. Ұлттық автономияға қол жеткізуді мақсат еткен "унитарлық" және "федеративтік" ағымдардың пайда болуын жалпы ХХ ғасырдың бас кезіндегі мұсылмандық қозғалыс тарихынан тыс қарастыру мүмкін емес. Себебі біз қарастырып отырған мәселенің түп-тамыры Ресей мұсылмандық қозғалысымен тығыз байланысты. Сондықтанда мәселені жан-жақты дәлелдеу үшін және оның мәнін ашу мақсатында, ХХ ғасырдың бас кезіндегі мұсылман қозғалысымен байланыстыра талдауды жөн көрдік. Жалпы отаршылдық тауқыметін, ұлттық езгіні бастан кешіріп жатқан мұсылман халықтары қозғалысының өрістеуіне 1905 жылы басталған орыс революциясы ықпал етті. Осы кезеңде Ресей мұсылман халықтарының талап- тілектерін тұжырымдап, олардың саяси әрекеттерін бір ортаға бағыттау үшін жалпыресейлік мұсылман съезін өткізу мәселесі көтеріле бастады. Сөйтіп бірінші орыс революциясы тұсында үш мәрте жалпыресейлік деңгейдегі мұсылман съезі өткізілді. 1905 жылдың соңына қарай мұсылман халықтарының саяси белсенділігін арттыру мақсатында Орынборда, Семейде, Петропавлда, Қызылжарда, Астраханьде мұсылмандық қоғамдар құрылды. 1905 жылғы 17 қазандағы патша өкіметінің манифесінен кейінгі ірі оқиғалардың бірі түз халықтарын азаттық күреске "Автономистер одағының" құрылуы құлшындыра түсті. Автономистер съезі "Бостандық манифесін" жариялады. Осы съезде М.Тынышпаев қазақ халқының атынан сөз сөйлеп отаршыл үкіметтің "біріншіден, қазақтардың тілін, салт-дәстүрін, діни сенімін, жалпы ереже болмысын тағылық және айуандықпен жазалау және қуғындау арқылы оны тәуелсіз ұлт ретінде жойып, бүтін өлкені орыстандырып жіберуді; екіншіден, түрлі шаралар, нұсқаулар және ережелер арқылы қырғыздарды (қазақтарды) құқықсыз, заңнан тыс тобырға айналдыруды, үшіншіден, оларды ата-мекен жерінен айырып, нәрсіз шөлге ығыстырып, өлім халіне жеткізуді көздейтінін"-дәлелдеп айта отырып, алдағы уақытта халыққа автономиялық дәрежеде болса да еркіндік беруін талап еткен еді. Бостандық манифесінен кейінгі мерзімде мұсылман басылымдарын көбейтіп, 1905-1906 жылдары 50-ден астам мерзімді баспасөз құралдары жарияланып тұрды. Олардың арасында әсіресе А.Ибрагимов жетекшілігімен 1905 жылдың желтоқсан айынан бастап шыға бастаған "Үлфат" және Ф.Каримовтың редакторлығымен "Вакыт" газеттері қазақ даласына танымал бола бастады. "Үлфат" газетінің беттерінде қазақ зиялыларының еңбектері жарияланып тұрды. Мәселен, М.Тынышпаевтың автономистер съезінде сөйлеген сөзі және "Тар заман" атты мақаласы, Ж.Сейдалиннің қазақтарды бірлесіп құрылтай шақыруға арналған үндеуі және тағы басқа газет беттерінен көрініс тапты. Мемлекеттік Думаға сайлау науқаны жақын қалуына байланысы жалпыресейлік мұсылмандық қозғалысында мұсылман халықтарының қозғалыс алдында мұсылман халықтарының сайлау кезіндегі тактикасын, олардың сол кездегі саяси партияларға көзқарасын айқындау, жеке мұсылман партиясын құру үшін дайындық мәселелері осы кезеңде өзекті мәселеге айналды. Осы мақсатқа жету үшін кезекті жалпыресейлік мұсылман съезін шақыру міндеті қойылып, "Үлфат" газеті дайындық шараларын жүргізді. Съезд 1906 жылы қаңтардың 15-23 аралығында Петербургте өтті. Съезде қаралған басты мәселенің бірі мұсылман партиясын құру болды. Делегаттар А.Ибрагимов пен А.Топчибаев әзірлеген партия бағдарламасы мен жарғысын талқылауға көп уақыт бөлді. Олар мұсылман партиясының қалай аталу қажеттігіне де ерекше мән берді. Көпшіліктің ұсынысымен мұсылман партиясы "Ресей мұсылмандарының одағы" деп аталатын болды. Әйтсе де мұндай партия ғылыми әдебиеттерде "Иттифақ" ұйымы деген атаумен көпшілікке танымал. Мұсылмандық қозғалыс өз қызметін бұдан кейінгі кезеңдерде жалғастырды. Әйтсе де оның қоғамдық-саяси әрекеті Ақпан революциясынан кейін айтарлықтай мәнді де қарқынды бола түсті. Күшейе түскен ұлттық езгімен қатар бірінші дүниежүзілік соғыс ауыртпалықтары, сондай-ақ 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс зардаптарын бастан кешіріп жатқан Ресей мұсылмандары Ақпан революциясы жеңісіне үмітпен қарап, қуана қарсы алды. Ақпан революциясының жеңісі ұлттық езгінің күш - қуатын әлсіретуге және халықтық демократияның қалыптасуына мүмкіндік берді. Халықтық өзін - өзі басқаруына алғшарттар жасады. Алайда Ақпан революциясының жеңісі қоғамдық өмірдің барлық мәселелерін шешіп бере алмады. Уақытша үкімет жер, соғыс, қоныс аудару тәрізді мәселелерге келгенде "ұзын арқан кең тұсауға" салды. Уақытша үкімет соғысты жеңіске жеткенше жалғастыра беру керек деген желеумен оны шешуден бас тартты. Өзге де мәселелерді, соның ішінде ұлттардың өзін-өзі басқаруын құрылтай жиналысының еншісіне қалдырды. Осындай жағдайда ресейлік мұсылмандық қозғалыс өзі көздеген мәселелерді өз мүддесіне сай шешуге ұмтылды. Ресей мұсылмандарының Уақытша орталық бюросы Уақытша үкіметтің азаматтық келісім саясатын және құрылтай жиналысы арқылы саяси-әлеуметтік мәселелерді бейбіт түрде шешуді жақтады. Сондықтан да мәселелердің таптық тұрғыдағы қойылымына қарсы болып, наразылық білдірді. Себебі мұсылман халықтары үшін ең басты мақсат орталық тәуелділіктен құтылып, өзін-өзі басқаруға қол жеткізу болды. Осыған орай таптық бағыт мұсылмандық қозғалыс үшін аса қажет болмады. Сонымен қатар Ресей мұсылмандарының Уақытша орталық бюросы большевиктер партиясының саясаты мен идеологиясын қолдамады. Жергілікті жерлерде болып жатқан жұмысшы және солдат депутаттары кеңестеріне де оң қабақ таныта алмады. Уақытша үкіметтің Қазақстандағы ұлттық тірегі 1917 жылғы наурыз айынан құрыла бастаған қазақ және мұсылман комитеттері болды. Қазақ комитеттерін құруға қазақ зиялылары белсенді әрекет етті. Облыстық және уездік қазақ комитеттері Уақытша үкіметтің саяси жүйесінде қазақ елінің ұлттық мүддесін көздеу мақсатында құрылды. Ақпан революциясынан кейін 1917 жылы сәуір айында Түркістан өлкесінде ірі қоғамдық-саяси ұйым "Шуро-и-ислам" құрылды. Ұйымға өзбек халқының көрнекті қайраткері М.Қ Абдурашидханов жетекшілік етті. "Шуро-и-ислам" ұйымы өлке мұсылмандарының мүддесіне орай Уақытша үкіметті қолдап, үкімет орындарына мұылмандардан өкіл енгізуді мақсат етті. Сонымен қатар аталмыш ұйым мыналарды жүзеге асыруды көздеген еді: Қазіргі кездегі алдыңғы қатарлы қоғамдық-саяси көзқарастардағы мұсылмандарды насихаттау; Ортақ мақсат үшін мұсылмандарды біріктіру; Ескі билік өкілдерін жаңа өкілдермен ауыстыруды ұйымдастыруда тұрғындаға көмектесу; Болуы мүмкін ұлтаралық шиеленістің алдын алу және арандатушылыққа қарсы күрес; Өлкедегі барлық ұлттар мен олардың ұйымдарымен байланыс орнату, сондай-ақ мұсылмандардың негізгі мақсатымен оларды таныстыру. 1917 жылдың көктемінен қазақ қоғамында айтарлықтай саяси оқиғалар болып өтті. Қазақ зиялылары бүкілресейлік Құрылтай жиналысына әзірлік жүргізу, шешімін күткен бірқатар мәселелерді жалпыұлттық деңгейге көтеріп, саяси сипат беру міндетін қойды. Осындай міндеттердің бірі, түрлі деңгейде жиналыстар, съездер өткізу болды. Осы мақсатта облыстық деңгейдегі съездер 1917 жылдың сәуір-мамыр айларында Орынборда, Оралда, Семейде, Жетісуда, Омбыда өткізілді. Облыстық қазақ съездері күн тәртібіне жер, дін соғысқа көзқарас, бұрынғы чиновниктерді орнынан алу, Уақытша үкіметтің жергілікті билік органдарын құру, Ресейдің болашақ мемлекттік құрылысы және тағы басқа мәселелер қойылып, бұлар жөнінде қарарлар қабылданды. Мемлекеттік құрылыс мәселесінде қазақ съездері Ресейдің демократиялық федеративтік республика болуын жақтады. Облыстық қазақ съездері 1917 жылы 1 мамырда басталатын жалпыресейлік мұсылман съезіне де назар аударды. Торғай, Орал, Ақмола облыстық съездерінің күн тәртібінде жалпыресейлік мұсылман съезі арнайы мәселе ретінде қаралып, оған делегаттар сайланды. Жалпыресейлік мұсылман съезі 1917 жылы 7-10 сәуір аралығында Орынбор қаласында өткен мұсылмандар мәжілісінде де қаралған еді. Осы мұсылман мәжілісіне қатысқан қазақ өкілдері де Торғай облыстық қазақ съезінің делегаттары болатын. Мәжіліске қатысқан қазақ өкілдерінің ішінде Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, У.Таналиев, С.Қадырбаев және тағы басқалар болды. Мәжілісте басты мәселе ретінде мемлекеттік құрылыс мәселесі қаралды. Мәжіліс депутаттары бірауыздан Ресейдің федеративтік демократиялық республика болуын қалайтындықтарын білдірді. 1917 жылдың 16-22 сәуір аралығында Ташкентте Түркістан мұсылмандарының съезі болды. Мемлекеттік мәселе төңірегінде съезд өкілдері Ресейдің федеративтік республика болғандығын қалайтын өлке халықтарының пікірін ерекше атап өтті. Әйтсе де мұсылмандық қозғалыста мемлекеттік құрылыс мәселесі жөнінде зиялылардың көзқарастары түрліше болды. Мұсылман халықтарының ұлттық қозғалысында дербес саяси дамуда автономияға қол жеткізу мәселесі кең қанат жайды. Осы мәселе төңірегінде екі түрлі ағым бой көрсетті: оның бірі унитарлық, екіншісі федеративтік. Бірінші ағымды қолданушылар орталықтанған біртұтас үкімет билігі бар Ресей республикасының шеңберіндегі мәдени ұлттық автономия құру идеясын ұстанды. Екіншілері федеративтік негіздегі Ресей республикасының құрамындағы территориялық автономияны жақтады. Мәдени-ұлттық автономияны жақтаушылар, яғни унитаристер мұсылмандардың территориялық автономия алу мүмкіндігін жоққа шығарды. Дегенмен шет аймақтарға қарағанда ішкі Ресейдегі мұсылмандардың шашыраңқы және территориялық жағынан қолайсыз орналасуына байланысты оны жүзеге асыру мүмкін емес деген көзқараста болды. Осындай көзқарас танытушылардың бірі Ресей мұсылмандарының Уақытша орталық бюросының төрағасы А.Салихов еді. Оның пікірінше Ресей мұсылмандарының тұтастығын, бірлігін сақтап қалатын бірден-бір құрылым мәдени-ұлттық автономия. Өйткені территориялық автономия мұсылман халықтарын жақындатудан гөрі оларды бір-бірінен алшақтата түседі. Осылайша мұсылмандық қозғалыста автономия алу мәселесінде мұсылман жұртшылығының алдында автономияға байланысты нақты тиімді құрылымды таңдап алу міндетін қойды. Ресей мұсылмандарының Уақытша орталық бюросы және жер-жерлерде ұлттық қоғамдық-саяси ұйымдарының құрылуы, мұсылман халықтары өкілдерінің мемлекеттік құрылысқа қатынасуы, елдің саяси өміріне араласуы тәрізді әрекеттері шет аймақтардағы тұрғындардың сана-сезімінің оянуына қозғау салып, олардың арасында да күрескерлік әрекеттер жандана бастандығы байқалады. Жергілікті жерлерде өткізілген мұсылман халықтарының съездері мен мәжілістері де осының бір көрінісі және дәлелі бола алады. Осындай жаңа серпіліске ие болған мұсылмандық қозғалыс орталықтанған билік пен орталық езгінің түбірімен жойылуына, Ресейдің демократиялық республика болып құрылуына шеткері аймақтар халықтары да сырт қалмай, атсалысып белсене қатысуға үндейді. Сонымен бірге Ресейде қалыптасқан жаңа саяси жағдайдағы мұсылмандық қозғалыста империя мұсылмандарының талап-тілектерін тұжырымдап, іс-әрекеттерін бір арнаға түсіруге басты назар аударылды. Мұсылмандық қозғалыс Уақытша үкімет шеңберінде мемлекеттік құрылым, оқу-ағарту, мәдениет тағы басқа мәселелерді нақтыландырып, жүйелеу мақсатында Уақытша орталық бюроның ұйымдастыруымен 1917 жылдың 1-11 мамыр аралығында жалпыресейлік мұсылман съезін өткізді. Съезге 800-ден астам делегат қатысты. Олардың арасында Ж.Досмұхамедов, Х.Досмұхамедов, К.Тоғысов, А.Теміров, Ғ.Әлібеков, М.Жұмабаев, У.Танашев сияқты қазақ зиялылары болды. Съезде жер, дін, әйел, оқу-ағарту, жергілікті басқару мәселелерімен қатар Ресейдің мемлекеттік құрылымы туралы мәселе де қаралды. Сонымен қатар съездің сегіз секциясында даулы мәселелер күн тәртібіне қойылды. Әсіресе, мемлекеттік түрі қандай болуы керек жайында үлкен талас-тартыс болып, уақыттың көбін алды. Съезде Уақытша Петроградта болып тұрған Ресей мұсылмандарының бюросының төрағасы Ахметбек Салихов бір баяндама, Кавказ-Әзербайжан өкілімен Бек Расул Зада бір баяндама даярлап алып келіп, талқыға салды салды. А.Салихов ұсынған мемлекеттік түрі- демократиялық, ынталықтанбаған, парламенттік, унитарлық республика, яғни мемлекет билігі халықтың өз қолында болып, бүтін Ресейдегі жұрт бөлінбей тұтас тұру. Бек Расул Зада ұсынған мемлекеттік түрі- демократиялық федеративтік республика, яғни әр жұрт өз тізгінін өзі алып, өз істерін өздері бітіріп, бөлектеніп, жалғыз-ақ мемлекетке ортақ іске қатынасып тұру болды. Баяндамашылардың ұсынған идеялары негізінде съездегі өкілдер екіге бөлініп, екі түрлі позиция қалыптасты. Бір жағы-унитаристер, екінші жағы- федералистер. Съезде делегаттар аталған мәселеге орай Ресейдің 30 млн. мұсылмандарының федеративтік негіздегі демократиялық республиканы жақтайтындықтарын білдірді. Алайда делегаттардың басым бөлігі Ресей мұсылмандарының Уақытша орталық бюросының төрағасы А.Салиховтың пікірін бөлісті. А.Салихов мұсылман съезіне дейінгі мемлекеттік құрылыс хақындағы көзқарасынан бұлтартпады. А.Салихов өз пікірін ортаға сала отырып, федералистер көзқарастарының бұрыстығына көз жеткізуге тырысты. Уақытша орталық бюроның төрағасы осы тұрғысындағы пайымдауын былайша көрсетті: "Федерация аламыз деп тұрған халық-қазақ, сарт, кавказ һәм басқалар. Тіпті надан, оларда неше түрлі завод-фабрика жоқ. Оны шығарарлық оқымысты жұрт емес. Ғылым, білім, өнерден бос, құр алақан. Осындай қараңғы халыққа федерация берсек, байлар, хан тұқымы- ақсүйектер, бектер халық билігін қолына алып, баяғы Николайдың заманында істелген істерді өз тұқымына істейді" 1. Мұның өзі унитарлық ағымды ұстанушылардың пікірінше Ресей Федеративтік негіздегі мемлекеттік құрылым болса, онда жер мәселесі ұлттық мүдде тұрғысында шешілу мүмкіндігінен айырылады. Сондай-ақ мұсылман жұмысшылары жалпыресейлік игіліктердін пайдалануы тиіс, мұның өзі мемлекет үшін де, оның тұрғандары үшін басты мәселелердің бірінен саналады. Унитаристердің пікірінше территориялық федерализм мұсылмандардың бытырап кетуіне жағдай жасайды. Сонымен қатар саяси күштердің әлсіреуіне, әйелдер және ұлт мәселелерінің шешілуіне кері ықпалын тигізеді. 1. Жалпы қазақ съезін құру туралыҚазақ. 1917. №232. Себебі федеративтік құрылым бір мемлекетте бірнеше автономияның пайда болуына негіз қалайды. Ал мұның өзі жүз мыңдаған мұсылмандардың орыс жерінде қалып, ақыры орыстанып кетуіне әкеліп соғады. Съезде мәселенің осы жағына үлкен мән берген Ғаббас Ысқақов: "Мұсылман жұртында әйел еркекпен тең ұсталмайды. Билікті алған соң, орыс законы арқылы жаңа ғана құқық алып келе жатқан әйелдеріміз бұрынғыдай еріксіз болып қалады қазақ арасында мұсылманшылық аса зорайып кетуге қарсылық қылып, орысша тәрбие алып жүрген қазақтар һәм солар, татар ғылым, білім мәнеріне жақындатпай, орыс ғылым мәнеріне үйір қылуға тырысады. Олар баяғы Ы.Алтынсарин секілді миссионер (елді басқа дінге аударғы) жолын қуаттайды. Әсіресе, қазақ халқын бұл жоғарыда айтылған күйде тасталмай, татар, түрік, мұсылман қылып, бір мұсылман туын жасап, сол тудың астына кіргізу керек, қазақтарға бөлінеміз деу жарамайды", - деп баса көрсетіп, өз көзқарасын дәлелдеуге тырысады. Съезде унитаристер өз пікірлерін дәлелдей түсіп, "Ресей мұсылмандарына бірігу керек. Ресей мұсылмандары үшін тарихтың артқан міндетін орындайтын заман жетті. Аяқтарын ислам мәдениетіне тіреп, ислам мәдениетін бұрынғы қалпына түсіріп, өсіріп, бастарына батыс мәдениетін сіңіріп, екеуін бірін-біріне таныстырып қосатын реті келді. Орыстың закон шығаратын орындарына мұсылман болып бірігіп, бір тудың астында іс қылса, бүтін Ресейдің тізгіні мұсылмандардың қолында қалады"70- деп өзгелердің көзін федеративтік құрылымның залалдығына жеткізуге бар күш жігерлерін салды. Съезде федералистердің көзқарастары салмақты, пікірлерінің ұтымды болуына орай оларды жақтаушылардың басым түсіп жатқандығын байқаған унитаристер жеңіліп қалмау әрекетіне көшті. Осы мақсатта "қазақ, сарт, кавказдарға федерация болуға жібермеу керек. Олар бөлінсе Ресей қолында Еділ бойындағы татарлар қалмақшы және қазақ пен Түркістан жақтарында бос жер көп, олар бөлінсе жерімен бөлінеді. Онда бізге пайда жоқ. Егер де бөлінбей қалса, онда жері жоқ татарлар қазақ жерін Түркістан жеріне көшіп барып, жерін алады",- деп, мәселенің өзегін жермен, жер үшін күреспен байланыстыра көрсетеді. Сөйтіп, федерация болу жер мәселесінде ұтымды бола алмайды деп санайды. Территориялық федерализм еркіндікті кеңінен пайдалануға әзір емес қалың бұқараны қанайтын үстем тап өкілдеріне ғана қажет дейді. Сондықтан А.Салихов "Ресей мұсылмандарының мәдени- ұлттық автономиясы арқылы құқылы институт деп танылуы керек"-деген ұсыныс жасады. Съезде Ресейдің федеративтік негіздегі демократиялық республика болуын жақтап М.Расул-Заде, Ж.Досмұхамедов, Ғ.Ходжаев сөз алады. Ақыры, мемлекеттік құрылыс мәселесін дауысқа салған А.Салиховтың ұсынысы өтпей қалды. Оны 271 делегат қолдағанымен 490 дауыс қарсы берді. Сөйтіп, съезд тек белгілі территориясы жоқтарға ұлттық-мәдени автономия берілсін, ал негізінен барлық мұсылмандарда ұлттық- территориялық автономия болсын деген шешім қабылдады. Мұсылмандық қозғалыста ұлттық автономияға байланысты унитарлық және федеративтік негіздегі мемелекеттік құрылымдарды құру мәселесімен қатар осы кезеңде қазақ автономиясын жариялау туралы мәселе өзекті болды. Қазақ автономиясы жайында мәселе 1917 жылдың 21-26 шілдесінде Орынборда өткен жалпықазақ съезінде арнайы қаралды. Бірінші жалпықазақ съезі "Ресей федеративтік республика болсын, қазақ облыстары қоныс-ұлт жігіне қарамай облостной автономия алуы тиіс" т.б. деген маңызды қаулылар қабылдап, шешім шығарды. Сонымен бірге 1917 жылдың тамыз айында Киевте өтетін федералистер съезіне Ә.Бөкейханов, Ж.Досмұхамедов, У.Танашев қазақ елі атынан өкіл болып баратын болғандықтан депутаттыққа сайланды. Ұлттық автономия мәселесі 1917 жылы 8-15 қыркүйекте Киев қаласында өткен федералистер съезінде қаралды. Съезд жұмысына Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесінің өкілі ретінде Ж. Досмұхамедов қатысты. Бұл съезде мәселе өз шешімін таба алмады. Осылайша Уақытша үкімет билігі кезінде мұсылмандық қозғалыстағы ұлттық автономияға байланысты мемлекеттілік құрылымдар туралы идеялар орын алғанымен қоғамда ол өз шешімін таба алмады. Уақытша үкімет мұндай мәселені шешуге құлық таныта қоймады әрі орын алған унитарлық және федералистік ағымдардың идеяларын іс-жүзіне асыруға мүдделі болмады. Ұлттық мәселені шиеленістірмеу мақсатында мұндай күрделі саяси істі құрылтай жиналысының құзырлығына қалдырды. Әйтсе де аймақтағы саяси жағдай қазан төңкерісінің жеңісінен соң күрт өзгерді. Большевиктер өкімет басына келгеннен кейін ұлт аймақтарын өз ыңғайына тарту үшін "Ресей халықтары праволарының декларациясы", "Ресей мен Шығыстың бүкіл мұсылман еңбекшілеріне" деген үндеуін жариялады. Аталған құжаттар негізінде кеңес өкіметі "бұдан былай сіздердің нанымдарыңыз бен әдет ғұрыптарыңыз, сіздердің ұлттық және мәдени мекемелеріңіз ерікті және қол сұғылмайтын болып жарияланады. Өздеріңіздің ұлттық өмірлеріңізді еркін және бөгетсіз құра беріңіздер. Сіздердің бұған құқықтарыңыз бар",- деп салтанатты түрде бүкіл әлемге паш етіп, уәде етті. Әйтсе де уақыт өте келе мұндай уәделердің шеті көрініп, "бұлыңғыр сағымдай" алыстай берді. Шет аймақтар халықтары үшін бостандық, теңдік, әрбір халықтың өзін-өзі билеу құқығы кеңес өкіметі тарапынан берілген уәде түрінде қалды. Қағаз жүзінде жазылған үндеу-декларациялар іс-жүзінде асырылмай, сол күйінде қалды. Шет аймақтарды жекелеген ұлттардың өздері емес бірорталықтанған билік басындағылар басқарды. "Кеңес өкіметінің алғашқы айларынан-ақ Қазақстанда да, Түркістанда да билікті европалық нәсілден шыққандар өз қолдарына алды. Бұл жергілікті жерде ел басқаруға қабілетті азаматтар жоқтығынан емес, оларға сенімсіздік көрсетуінен орын алған еді" 1.
Осылайша ұлт саясатында таптық негізді басшылыққа алған кеңес өкіметі мен большевиктер партиясы мұсылман халықтарының қозғалысының ұйымдарының талап - тілектерін ескерусіз қалдырды. 1. Бөкейханов Ә. Шығармалары. -Алматы.1994 -270б. Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі көп ұзамай өз қызметін тоқтатты. Кеңестің атқару комитеті құрамында болған қазақ өкілі Ж.Досмұхамедов Алашорда үкіметінің құрамына алынды. Оның мұндай өкілеттілігін 1917 жылы желтоқсанда Орынборда өткен екінші қазақ съезі бекітті. Дегенмен де Ресей мұсылман халықтары өзінің шешілмей келе жатқан мемлекеттік құрылым, жер мәселелерін Құрылтай жиналысында түпкілікті шешуге үміттенді. Әйтсе де мұсылман жұртшылығының Құрылтайдан күткен үміті ақталмады. Себебі кеңес өкіметі 1918 жылы 5 қаңтарда Құрылтай жиналысын күшпен таратып жіберді. Осындай жағдайға байланысты Ә. Бөкейханов былай деп жазды: "Большевик Николай аяғын құшты. Құрылтай өзі Ресей мемлекетіне негізгі закон шығарып, мемлекет көшін түзетіп, жүртқа пайдалы бітім қылып, жақсы сапарға жұрт тілегін тартпақ еді. Бұл мақсаттың бәрі 5 қаңдардағы пулемет оғымен, құйын соққан күлдей ұшты. Ақылды, ұлт пайдасын демагогия, қараңғылық басты" 1. Кеңес өкіметі өзінің билігі орнаған жерлерде мұсылман жұртшылығының саяси құрылымдарын жоюға кірісті. Түркістан, Башқұрт автономиялары таратылып, жойылды. Мұсылман қозғалысының мемлекеттілік мәселелерге байланысты идеялары тұншылықтырылды. Ал мұсылман халықтарының азаттығы жолындағы күресте көзге түсіп, танымал болған зиялыларды кеңестік билік құғын-сүргінге түсіріп, жазықсыз жазаның құрбандары етті. З.Валиди, М.Шоқай тәрізді қайраткерлер шет елдерге кетуге мәжбүр болды. Ұлттық автономияға байланысты "унитарлық" және "федералистік" ағымдардың бастамалары өркениетке қол созған ұлттардың идеясы түрінде тарихта ғана қалды. Кеңес өкіметі Ресейдегі барлық ұлттар мен халықтарды өзінің "басты- бітімі" негізінде бір орталықтан ғана басқаратын мемлекет құрамына кіргізді. Әйтсе де ғасыр басындағы Ресейде орын алған мұсылмандық қозғалыс "бұратана" халықтардың қоғамдық-саяси өмірінде өзіндік із қалдырды. Бұл қозғалысқа ат салысқан қайраткерлер отарлық бұғауға қарамастан ұлттық бостандық үшін күреске жұмыла кірісіп, пәрменді әрекет етуге талпынды. Сөйтіп шеткері аймақтардың саяси күштеріне ұйтқы бола алатындықтарын, осы өлкедегі халықтардың құқығын қорғай алатындықтарын іс-жүзінде дәлелдеуге қабілетті екендіктерін көрсетті. Мәселенің тарихын оқып - үйрену мен ой - зердеде салмақтауда оның бастауларын патша өкіметінің қазақ даласындағы рухани отарлауымен байланыстыра қарастыру керек. Себебі империяның орыстандыру, шоқындыру әрекетіне қарсы тұрарлық қазақ халқының қолынан келер мүмкіндіктері санаулы ғана еді. Солардың бірі жалпы бұқара халықты ұйысын бұзып, ұлттық санасын ояту болма екінші мұсылмандық қозғалысты тудырып, халық арасында мұсылмандық ғибратты тарату болды. Азаттық үшін күресте халықтың санасын оятып, оны білім, ғылымға шақырым ұлттық идея мәселесімен қатар өркениеттік мәдениетке жетелеген қазақ зиялыларының өкілдері болса, мұсылмандық қозғалысты ұйымдастырушылар да жоғарыда көрсетілген деңгейдегі ұлт таңдаулылары болатын. 1. Бөкейханов Ә. Шығармалары. -Алматы.1994 -270б. Мұсылмандық қозғалыстың тарихын зерделеуде оның бастаулары 1905 - 1907 жылдардағы бірінші орыс революциясымен қатар келгендігін ескеру қажет. Осы аталған қозғалыстың мақсаты да отарлық тәуелділіктен құтылу, өзін-өзі басқаруға қол жеткізу болды. Сондықтан да ХХ ғасырдың бас кезіндегі мұсылмандық қозғалысты қазақ мемлекеттігін жаңғырту үшін жүргізілген ұлт-азаттық, идеялық күрестермен байланыстыра қарастырудың маңызы зор. Мұсылмандық қозғалыс деңгейіндегі құрылтайлар жер, дін, әйел, оқу-ағарту, жергілікті басқару, Ресейдің мемлекеттік құрылымы туралы мәселелерді қарап, талқылап отырды. Әсіресе мемлекеттік, оның құрылымы түрі жайында үлкен пікір - таластар болды. Мұның өзі мұсылмандық қозғалыстың іс-әрекетінің бағыт - бағдарын анық көрсетеді. Осыған байланысты мұсылмандық қозғалыс шеңберінде ұлттық мемлекеттік мәселесін нақты тарихи деректер негізінде, оның ішінде мерзімді басылым материалдары көмегімен жекелеген мәселелерге бөліп қарастырып, оқып- үйрену оның маңызын айқындауға септігін тигізеді.
Ақпан революциясы орын алғаннан кейін мемлекеттілікті қалпына келтірудегі саяси элитаның күресі
Тәуелсіздік жолы қиын-қыстау кезеңдерден, қасіретті жылдар мен қанды қырғындардан, азаға толы азаттық күрестерден тұрды. Сондықтан да, Отан тарихындағы ұлт-азаттық қозғалыс пен ұлт зиялыларының тәуелсіздік жолында жүргізген қажымас күресін өз дәрежесінде объективті түрде зерттеу және оны халық санасына дұрыс жеткізу тәуелсіз ел тарихшыларының алдында тұрған ең өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Ұлттық тәуелсіздік күресінің барысында пайда болған Алашорда үкіметі мен Түркістан (Қоқан) автономиясы ұлт зиялыларының ұлттық мемлекеттікті жүзеге асырудағы күресінің нәтижесі болды. Себебі кеңестік әкімшіл-әміршіл жүйе негізінде қалыптасқан тарих ғылымы ел өміріндегі елеулі оқиғалар мен фактілерді көп жағдайларда біржақты етіп көрсетіп, ақиқатты бұрмалап, жаңсақ көзқарастарға негізделген теориялық тұжырымдамалардың пайда болып, орнығуына жол ашты. Осыған байланысты тарихи процестерді ақиқаттан алшақ, таптық, партиялық тұрғыдан баяндап, оған марксистік-лениндік методология негізінде баға беру, нақты тарихи оқиғалардың қасіреті мен зардаптарын жасырып қалу сияқты зерттеу тәсілдері орын алды.
Алайда, Қазақстанның егемендігі мен тәуелсіздігін алуына байланысты тарихи оқиғаларды жаңа тарихи таным бағытында зерттеп, зерделеу мүмкіндігі туды. Отан тарихында халықтың өзін-өзі танып-білуі мемлекеттілік мәселесіндегі қиын да күрелі процестерді зерттеу барысында жүзеге асады.
Алдыңғы қатарлы зиялы қауым өкілдері қазақ елін тәуелсіздік жолындағы күресте әрдайым көш бастаушы болды. Қазақ зиялыларының алға қойған басты мақсаттарының бірі мемлекеттік автономия мәселесі еді.
Мемлекеттік тәуелсіздікті қалпына келтіру жолында ұлт зиялыларының қоғамдық-саяси қызметінің маңызы зор. Ұлттық зиялылар деп кімді айтамыз? Бұл сауал жөнінде қазақ халқының ардақты азаматтарының бірі Мұстафа Шоқай: "Оқыған, тәрбие көрген адамдардың бәрін зиялы деп атап, оны сол адам өзі тән болған ұлттың "ұлттық зиялысына" қоса беруге болады деп ойласақ, сөзсіз қателесеміз. Біздіңше, белгілі бір мұрат-мақсаттардың соңында жүрген және сол белгілі мұрат-мақсаттары төңірегіне жиналған оқымыстыларды зиялы деп айтуға болады. Ұлттық зиялылар қатарына тек өз халқының саяси, экономикалық және әлеуметтік дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана кіре алады" - деген болатын. Сондықтан да, ұлттық зиялылардың міндеті ұлы да қасиетті болды. Олар мақсатқа жету жолының ауырлығына мойымай, туған халқының жарқын болашағы үшін еңбек етті.
Біз қарастырып отырған тарихи кезеңде де мемлекеттілік үшін күрестің мәні мен мазмұны нақты бағдарламалық сипат алды. Біріншіден, азаттыққа қол жеткізу үшін қозғалыс басына ұлт зиялылары келді. Олар азаттық идеологиясын жасау, саяси партия құру сияқты күрделі мәселелерді қолға алды. Екіншіден, қазақ зиялылары бұл мақсатқа жетудің түпкі жолдары мен құралдарын да қарастырды. Қазақ зиялыларының түсінігі бойынша мақсатқа жеткізер негізгі ішкі фактор-ұлттық тұтастыққа жету мен жалпыұлттық сананы қалыптастыру еді. Келесі негізгі маңызды фактор-Ресей империясында басқа да ұлттардың, әсіресе мұсылман және түркі халықтарының дербес мемлекет болуы жолындағы күресте күш біріктіруі болды. Басқаша айтқанда, дербес мемлекеттілік үшін күрес дәл осы тарихи кезеңде ұлттық ауқымда да, сондай-ақ жалпыресейлік кеңістікте де жаңа мақсатты сапаға көтерілді.
Өз кезегінде Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясынан кейін қазақ зиялыларының қазақ мемлекеттік тәуелсіздігін қалпына келтіруге талпынысы мен бүгінгі таңдағы мемлекеттілік тәуелсіздігімізді нығайту арасындағы тікелей сабақтас байланысты аңғару қиынға түспейді.
Қазіргі ұрпақ үшін қазақ зиялыларының қандай тарихи жұмыс атқарғандығы ғана маңызды емес, нақ сондай дәрежеде олардың қайраткер ретінде бар болмысы мен кім болғанын зерттеудің мәні зор болмақ. Өткені барлық өркениетті қоғамда әрбір ұрпақ өзінің ерекшелігін, тарихи борыш-міндеттерін осындай мәселелерді зерттеу арқылы тарихи контексте зерттеу арқылы терең толық түсіне алмақ.
Қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметтері нақты тарихи тұрғыдан бағаланып, соңғы он жылдан бері мұқият зерттеле бастады.
Алаш қайраткерлеріне қатысты жаңа көзқарас қалыптастыруда ашық та, батыл пікірлер айтып, дәлелді тұжырымдар жасауда К. Нұрпейісовты "Алаш һәм Алашорда", М. Қойгелдиевтің "Алаш қозғалысы" монографияларын атап айтуға болады.
Қазақстанда "батыстық" бағыттағы құқықтық мемлекет құрылымын қалыптастыру, оны ұлттық мақсат пен мүддеге үйлестіру, елде қазақ ұлтының жетекшілік позициясын айқындау, Қазақстан құрамына түрлі әкімшілік жүйесіне бағындырылған қазақ жерлерін біріктіру, халықтың рухани сұраныстарын ұлттық менталитетке сәйкес ету бағыттарында белсенді қызмет атқарған қазақ зиялыларының қызметін ғылыми тұрғыда зерттеу арқылы көрсету де, зерттеудің маңыздылығы болып табылады.
Қазақ зиялылары ақталғанға дейінгі уақытта шыққан еңбектерден ақиқатты анықтау қиын. Пікірлердің дұрыс-бұрыстығын анықтаудан гөрі біз олардың жазылған кезеңіне назар аударуымыз керек [1].
Қазақ зиялыларының қазақ мемлекеттік тәуелсіздігін қалпына келтіру мәселесін тарихи шындық тұрғысында ашып көрсетуде А. Байтұрсынұлының "Революция және қазақтар" атты мақаласының орны ерекше. Осы шағын көлемді еңбегінде А. Байтұрсынов 1917 жылғы Ақпан және Қазан революцияларын қазақ халқының қалай қарсы алуына өз бағасын беріп, Алаш автономиясын жариялау мен оның үкіметін құрудағы себептерді ашып көрсетіп, Алашорданың Уақытша сібір үкіметі, Құрылтай жиналысы комитеті (Комуч) және Колчак билігімен қандай қарым-қатынаста болғандығы туралы өз пайымдауларын баяндайды. Сонымен қатар бұл мақаласында А. Байтұрсынұлы қазақ мемлекеттік дербестігін қалпына келтірудегі Алашорда үкіметінің халықтық сипатын көрсете отырып, болашақта құрылар Кеңестік Қазақ мемлекетінде де ұлттың өзін-өзі басқаруы мәселесін және Одақтағы биліктің өз кезегінде аймақты билікпен санасуының қажеттілігін көрсетеді.
Қазақ мемлекеттік тәуелсіздігін қалпына келтіру мәселесіне қатысты ресми тұрғыда таптық және партиялық тұрғыдан "зерттеу" Ф. Голощекиннің Қазақстанның партия ұйымын басқаруға келген уақытынан бастап күшейе түсті.
Осы кезеңнен бастап Алаш партиясы, Алашорда үкіметі, Түркістан автономиясы (Қоқан) автономиясы мен жалпы қазақ зиялыларының қызметтерін қаралайтын еңбектер пайда бола бастады. Партиялық тапсырыстармен сол уақыттағы республикалық мемлекеттік баспаның директоры А.К. Бочагов 1927 жылы Алашорда туралы "Краткий исторический очерк о национально-буржуазном движении в Казахстане периода 1917-1919 гг." атты кітапшасын жазып шығарды. Бұл еңбек партияның идеологиялық тапсырысымен жазылғандығына қарамастан, құжат материалдарын дерек ретінде келтірілгенмен де өз құндылығын осы күнге дейін жойған жоқ[2].
Большевиктік партия үшін сәтсіз деп табылған А.К. Бочаговтың еңбегінен кейін құрылған Комиссия жұмысы Қазақ өлкелік комитетінің 1928 жылғы 13 мамырдағы Секретариатының мәжілісі "Алашорданың" құжаттарын шығару жөнінде құжатқа байланысты алғы сөзбен және ескертпелермен шығару қажеттілігін көрсетеді. Нәтижесінде 1929 жылы Н. Мартыненконың құрастыруымен "Алашорда: Сборник документов" атты құжаттар жинағын шығарды. Сол кезеңдегі оқиғаларға талдау жасауға мүмкіндік беретін құжаттар жинағы ретінде қазіргі зерттеушілер бұл жинақты кеңінен пайдаланатын болды.
Қазақ Өлкелік Комитетінің жанындағы Партия тарихы институтының қызметкерлері С. Брайнин мен Ш. Шафиро 1935 жылы "Алашорда тарихы бойынша очерктер" деген кітап жариялады.
Кітап жарық көрісімен жан-жақтан сынға алынды. Ақырында ВКП (б) Қазақ өлкелік партия комитетінің бюросы 1935 жылғы 15-сәуірдегі қаулысында айтылған кітапқа қосымша ретінде жарияланған құжаттар тізбегі Алашорданың котрреволюцияшыл ұлтшылдық идеологиясын таратуға қызмет етті деп бағалады. Сондықтан да "Очерки по истории Алаш-Орды" деген кітапты бюро пайдаланудан алып тастау жөнінде қаулы алды. Көп кешікпей осындай қаулы жоғарыда әңгіме болған Н. Мартыненко құрастырып, жариялаған құжаттар жинағы туралы да алынды[3].
Сонымен, Алаш пен Алашорда тақырыбына қалам тарту іс жүзінде тоқтатылды да, Алаш қозғалысын жан-жақты зерттеуге ресми түрде тиым салынды.
Сол отызыншы жылдардың ортасынан сексенінші жылдардың соңына дейін Алаш қозғалысына байланысты зерттеулер жүргізілген жоқ. Тек қана соңғы он-он бес жылдың ішінде жүзінде осы жасырын да құпия болып келген тақырып жөнінде тарихи шындықты қалпына келтіруге бағытталған талпыныстар жасалуда.
90-шы жылдардан бастап ұлттық-мемлекеттілік құрылымдардың тарихи тәжірибесін зерттеу мәселесі күн тәртібіне қойылды. Қазақстандық ғалымдар қазақ мемлекеттік тәуелсіздігін қалпына келтіру мәселесіне қатысты, яғни хандық билік жойылғаннан бастап, Алашорда үкіметі, Түркістан автономиясы (Қоқан) ұлттық-мемлекеттілік құрылым ретіндегі қызметін және ұлт зиялыларының тәуелсіздік жолындағы қоғамдық-саяси қызметін талдап көрсететін іргелі зерттеулер жасап, еңбектер жазды. К. Нұрпейісовтың "Алаш һәм Алашорда", М. Қойгелдиевтің "Алаш қозғалысы", "Мұстафа Шоқай және Тұтас Түркістан идеясы", Д.А. Аманжолованың "Казахский автономизм и Россия" сияқты құнды еңбектерімен қатар ғалым заңгер С. Өзбековтың "Арыстары Алаштың" деген еңбегі де тақырыпқа байланысты зерттеуді ұлттық мүдде тұрғысынан қарастыруды көздейді[4].
Сонымен қатар, осы кезеңде, бұл тақырыпқа байланысты бірқатар кандидаттық диссертациялық да жазылды. Олар: Хасанаева Л.М. Қазақ мемлекеттігін жаңғырту үшін күрес: түрлі көзқарастар мен саяси қозғалыстар тарихынан (XX ғ. алғ. ширегі); Ілиясова К.М. Қазақ съездері: қаралған мәселелері, шешімдері және олардың орындалуы (1917-1919 жж.); Махаева А.Ш. Қазақ комитеттері: құрылуы мен қызметінің тарихы (наурыз 1917ж. - маусым 1918ж.), т.б. диссертациялар зерттеу жұмысымыздың ашыла түсуіне өз септігін тигізеді.
Қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметін зерттеу отандық тарихнамада соңғы он-он бес жылдарында ғана қолға алынып отырғаны белгілі. Бірақ қазақ зиялыларының ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясынан кейінгі, яғни қазан төңкерісіне дейінгі аралықтағы тәуелсіз қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіруге талпынысы нақты зерттелмеген мәселелер қатарына жатады. Мерзімдік шегінен алып қарағанда аз уақытты қамтитын кезеңде ұлт зиялылары үлкен тарихи міндеттерді шешуге атсалысты. Сондықтан бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның шынайы тарихын жазу үшін қазақ зиялыларының тарихи-қоғамдық қызметтерін нақты талдап зерттеу маңызды деп есептейміз[5].
Осылайша, ұлт зиялылары өз елінің тәуелсіздігі мен дербестігі идеяларын мақсат етіп қойды. Олардың бұл идеялары бүгінгі таңда із-түссіз кетпеді, оны уақыттың өзі көрсетіп отыр.
Уақытша үкімет және ұлттық мемлекеттілік мәселесі
Ресей империясының барлық саяси жүйесіне тән дағдарыстың салдары болып табылатын 1917 жылғы Ақпан революциясының нәтижесінде патша үкіметі құлатылды. Ол Ресей халықтарының, оның алдыңғы қатарлы күштерінің патша билігіне, крепостниктік құрылысқа және отарлық езгіге қарсы көп жылдық күресінің жеңісімен аяқталды. Патшалық билікті құлатқан Ақпан революциясын қазақ қоғамы зор қуанышпен қарсы алды. "Қазақ" газетінің 9 наурызындағы санында: "Киіз туырлықты қазақтың оң жағынан ай, сол жағынан күн туды, жақсылық, қуаныш тек қана орыстікі емес, отаны Русия болған жұрттың бәріне тегіс жақсылық, бәріне тегіс қуаныш"-деп, бостандық күні туды деп жар салды.
Қазақ газеті осы жылғы наурыздың 24 күнгі санында Минскідегі Ә.Бөкейханов, М.Дулатов бастаған қазақ қайраткерлерінің Қазақстанның сол кездегі негізгі орталықтарына жолдаған жеделхат текстін жариялады. Жеделхатта: Ресейдегі барша халыққа ағайындық, теңдік, бостандық күні туды... Учредительное собрание сайлауларына қазақ болып қамдану керек. Жарамды жақсы адамдарын ауызға ала беру керек. Енді араздық, өштік, дау, жанжал, талас, партиялық сыйыспауларды тастау керек. Көксерлік жұмыстарың-бірлік, адалдық болсын! Жер мәселесін де қозғап, тезірек қолға ала беріңдер. Біз қалайтын патшалық түрі-демократическая республика, яғни мал өсіріп, егін салып, жерге ие боларлық түрі 2- деп жазылған болатын. Жеделхаттан қазақ қайраткерлерінің саяси айқындамасы анық көрінеді. Олар, біріншіден, халықты жаңа үкіметті қолдауға шақырып, демократиялық республика ұранын алға тартты. Екіншіден, жер жөніндегі мәселелерді шешуді күн тәртібіне қоюды ұсынды. Үшіншіден, Құрылтай жиналысына дайындық жұмысын жүргізу арқылы ұйымдасуға, бірлесуге, сөйтіп, ұлт тағдырына қатысты мәселелерді шешуге үндеді. Майдан жұмысында жүрген қазақ зиялылары "Ресей барша халыққа ағайындақ, теңдік, бостандық күні туды. Жаңа құрылған үкімет дүкенін сүйеу үшін қазаққа ұйымдасу керек,"- деп, М. Тынышпаев, А. Тұрлыбаев, Ә. Сатбаев, Т. Құнанбаев, Ж. Ақбаев, Х. Досмұхамедов, Т. Шонанов, С. Ақаев, Қ. Қожықов және тағы басқа қазақ зиялылары жаңа үкіметке толық қолдау көрсетіп, соның шеңберінде ұлт тағдырына қатысты зәру мәселелері шешуге деген ұмтылыс байқатты. Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясы жер-жерлерде бұқараның саяси белсенділігінің артуына ықпал етті. Революция қалың бұқараның саяси құқықтарын кеңінен пайдалануына мүмкіндік жасады, олардың саяси күреске ашық араласуын қамтамасыз етті. Бұл мынадай жағдайларда айқын көрінді: біріншіден, билік мәселесін шешуде жергілікті жерлерде патша өкіметінің қойған адамдарының орнына революциялық рухпен қаруланған тұлғаларды тағайындау рын алды; екіншіден, кейбір 1 . Зор өзгеріс Қазақ. 1917. №221. 9 наурыз. 2. Мұхамеджан. Учредительное собраниеҚазақ. 1917 №223. 24 наурыз. жерлерде әкімшілік басқару тәсілдері мен жалпыға белгілі либералдық жүйенің талаптарын шығару байқалды; үшіншіден, демократиялық бостандық, жалпы демократиялық негізіндегі ұлттық автономия үшін қозғалыстар күшейді; төртіншіден, өлкеде революциялық қозғалыс пен революциялық үгіт күшейді. Ақпан революциясының өзіндік ерекшелігі-елде қос өкімет орнады: буржуазиялық Уақытша үкімет және жұмысшы, солдат ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz