Тарихи поэтиканың әдебиет теориясы және әлем әдебиеті тарихынан арақатынасы

Жоспары:
1. Пәннің мақсаттары мен міндеттері
2. Тарихи поэтиканың әдебиет теориясы және әлем әдебиеті тарихынан арақатынасы.
3. Тарихи поэтиканың пән ретінде қалыптасу кезеңдері.
4. Қорытынды
        
        1-лекция. Кіріспе
Тарихи поэтика пәнінің зерттеу нысаны.
Жоспары:
1. Пәннің мақсаттары мен міндеттері
2. Тарихи ... ... ... және әлем ... тарихынан
арақатынасы.
3. Тарихи поэтиканың пән ретінде қалыптасу кезеңдері.
4. Қорытынды
Әдебиеттер.
1. ... А.Н. ... ... Л., ... ... Поэтика (орысшадан ауд.М.Махмудов. Т.1980.)
3. Проблемы исторической поэтики литературы ... М., ... ... ... (Құрастырған С.Мақпыров) А. Ана тілі.
Жазушы. 1988)
5. Әбдірахманова Т. ... ... ... ... ... ... З. Сөз ... А. 2002.
(Поэтика) Тарихи поэтика – әлі қалыптасу процесіндегі жас ғылым
салаларының бірі, оның ... ... ... екі ғасыр бұрын Ресей
ғалымы А.Н. Веселовский салған. Алыс және шетел ... ... ... арналған әртүрлі ... ... бар. ... ... – көзқарастар мен ой – тұжырымдарды бірлікте, негізге
ала отырып тарихи поэтика ... ...... әдебиеттану
ғылымының өзекті мәселесіне айналуы тиіс. ... ... ... ... әр дәуірдегі бағыт – бағдарын айқындайтын, әдеби жанрлар мен
категориялардың шығу тегі мен ... ... ... ... бұл
пәннің студенттің теориялық заңдылықтарды тарихи және құрамдық тұрғыдан
меңгеруге септігі зор.
Тарихи поэтика пәні ... ... ... 4 ... ... ... олар ... кіріспе атты пәннен әдебиет және
оның табиғаты жайында жалпы мағлұмат алады. Ал, тарихи поэтика пәні ... ... ... ... поэтиканың негізгі категориялары мен
дамуының тарихи кезеңдері, атап айтқанда, әдеби даму, жанрлар мен ... ... ... шығу тегі т.б. сол ... ... жете
таныс болады.
Бұл пән бойынша негізгі оқулықтың бірі ретінде А.Н.Веселовскийдің
(1989 жылы баспаға ұсынған) «Тарихи ... ... ... ... Тағы
бір айтулы еңбек 1994 жылы Н.Андреев, Гаспаров, Гринцер, А.Михайлов секілді
бірнеше авторлардың ... ... ... ... ... дәуірлер
және көркем ой типтері» атты жинағы болып табылады.
Бұл пәннің мақсаты: Әлем әдебиеті материалдары ... ... ... ... ... мен ... ... мәлімет беру. Әдебиет
фактілері мен теориялық ұғымдарды тарихи ... алып ... ... ... ... ... ... тарихи аспекті тұрғысында
баяндалып, поэтиканың және оның негізгі категорияларының даму тарихы,
әдебиеттің ... ... ... ... ... дейінгі аралықты
қамти отырып, толымды әрі жүйелі саралау.
Тарихи поэтика пәнін игеру үшін мына қажетті пәндерді оқып ... Әлем ... ... ... ... ... ... Халық ауыз әдебиеті;
5. Қазақ әдебиетінің тарихы;
6. Орыс әдебиетінің тарихы;
7. Тіл біліміне кіріспе.
Ал, аралас пәндермен байланысын айтатын болсақ: ... ... ... ... ... пәндермен жақындығы бар.
Әсіресе, әдеби дәуірлердің тарихи кезеңдерін алып қарастырғанда, поэтикалық
тіл мәселелеріне айрықша назар аударылады. Осы ... ... ... ... ... ... ... және басқа да тіл
салаларымен жақындығы бар.
Сондай-ақ пән мазмұнына ... ... және ... ... ... ... меңгеру барысында студент көркем дамудың ... тек пен түр, ... сөз бен ... ... ... теориялық
ұғымдардың эволюциясымен терең таныс болады. Тарихи ... ... ... және ... ... ... соң, оны
мәтінмен жұмыс барысында қолдана алатын болады.
Әдебиеттану ғылымында поэтиканың белгілі анықтамасы, ... ... ғана ... жаңалық емес). Мысалы, әйгілі әдебиетші ... ... ... тарихында поэтиканың сөз ... түр ... даму ... бар ... ілім екендігінің шүбәға алынған, тіпті мүлде
жоққа шығарылған кезеңдері де болған. Соңғы ... ... ... ... та, практикалық та зор мәні саналы ... ... ... ... деп ... бағы заманнан бастап сөз болып, ілгері дамып келеді. Ертеде
грек әдебиетін құрылысы ... ... оның ... принципті
ерекшеліктерін негізге ала отырып, поэтика туралы тұңғыш рет жүйелі пікір
айтқан адам ... ... ... ... ... ... бір ... әдебиетінің тәжірибесіне сүйенгенімен, ол көтерген мәселелер күллі
адамзат қоғамы тарихындағы ... ... күні ... ... назарында
болып келе жатқан аса күрделі проблемалар. Аристотель «Поэтикасының ІХ-Х
ғасырларда араб, ... ... ... ... ... ... Италияда латын тіліне аударылып, ХVI-XVII ғасырларда Францияда ең
әйгілі еңбек болуы оның ... ... ... ... онда қойылған
«Поэтика», «Стиль» тәрізді проблемалардың көп жайларының күні бүгінге дейін
тиіп – қашты ғана ... әлі ... ... келе ... ... күрделілігімен бірге, актуальдығына да дәлел.
Поэтиканы зерттеуде Аристотель дәстүрін жалғастыра ілгері ...... Ол ... ... жағдайда қайталай отырса да,
негізінен өз концепцияларын ұсынған. Поэзияның зор қоғамдық мәдени мәнін
айта ... ... грек ... ... рим ... түр ... ... «Поэзия ғылымы» дейтін еңбегі Буалоның «Поэтикалық
өнерінің» тууына негіз болған.
Классицизмнің ... ... ... ... ... ... ... көркем шығарманың тұрақты ... ... ... Ол ... бойынша Буала халық творчествосын
кемсітіп, «дөрекі, жабайы, көшеде», алаңдарда орындалатын ... ... ... ол ... байланысын мойындамаған және оларды жоғары,
төменгі деп бөлген. Мәселен, трагедия, ... ... ... жанрлар деп
саналған. Оның мазмұнына ұлт тағдыры тәрізді жайлар ілінсе, оның геройлары
ұлттың, ... ...... ... ... топ. ... роман – төменгі жанр. Өйткені, онда ... ... ... ... тіршілігі бейнеленеді. Сөйтіп, француз көркем әдебиеті
тәжірибесі жалпылау ... ... ... ... XVII-XVIII
ғасырларда батыс елдер ғана емес, Россияның ... ойы мен ... ... ... ... ... ... Тредиаковский оның «Поэтикалық
өнерін» орыс тіліне аударды.
Айтып келгенде поэтика – көркем шығармадағы құндылықты бар ... жүйе ... ... ең көне ... ... Кең мағынасында
поэтика әдебиет теориясымен үндесер ұғымды білдірсе, ал нақтылы (тар
мағынада) сол ... ... бір ... ... ... ... жалпы (теориялық немесе жүйелік «макропоэтика»),
жеке баяндау түрінде («микропоэтика») және тарихипоэтика ... ... ... ... ... ... ... сөздік және образдық
құрылымына байланысты үшке ... ... ... ... (ырғақ, бунақ, ұйқас, өлең өлшемі, дыбыс
толқыны т.б.) зерттейді.
2. Сөз табиғатына ... ... ... морфологиясы мен
синтаксисі зерттеледі де, бұл сала стилистика деп ... ... ... ... ... (персонаж бен дүние),
мотивтер (оқиға мен іс), сюжеттер ... ... ... ... ... ... ... Эстетикаға тарихи көзқарас
2. Тарихи – салыстырмалы әдіс.
3. Қорытынды.
Әдебиеттері:
1. С.Негимов. Ақын-жыраулар поэзиясының бейнелілігі. А., Ғ. 1991.
2. Ә.Қабдолов. Сөз ... А., Жаз. ... ... ... ... А. Жазушы. 1987.
4. М.Қаратаев. Эпостан эпопеяға. А. Жазушы. 1969.
5. М.Жолдасбеков. Асыл ... А., ... ... Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері. А., Жазушы. ... ... ... ... туу ... жалпы көркем өнерге тән
қасиет (әдемілік) жақындағы қағидалардың ... ... ... пен ... ғалымдар біздің эрадан бұрынғы (бұдан былай б.э.б) VI ғасырдан,
яғни Пифагор тұсынан бері ... ... ... жүр. ... ... ... талғамының алғашқы белгілері грек цивилизациясынан
ондаған ғасыр бұрын, Нил мен Нигер, Хуан – хә мен ... Инд пен ... мен ... ... ... көне халықтардың рухани өмірі мен
өнерінен пайда болған.
Байырғы Вавилон жұртының «Көрмегені жоқ кісі туралы» дастаны ... үнді ... ... ... ... жырлары тәрізді
еңбекші бұқараның жер бетінде тұңғыш туғызған әдеби ескерткішіне бақсақ,
адам баласының сөз ... ... ... көркемдік пен көріксіздік, ерлік
пен ездік, жақсылық пен жамандық, білімдарлық пен надандық туралы ... ... ... ... 3-2 мыңыншы жылдарда туып, тұрлаулы ... ... ... жоқ кісі ... ... – бірінші Вавилон династиясы
тұсында, яғни ... ... ... ... туған батырлық поэма. Мұнда
Урук қаласының патшасы Гильгамеш, оның досы Энкиду, олардың ерлік ... Бұл ... – адам ... ... ... мен ұлылығы, асылдығы
мен батырлығы хақындағы гимн:
Зұлымдық көзін жоқ қылмай келсем – маған сын.
Жауыңмен өзің ... ...... екі ... ... бұдан 4 мың жыл бұрын өмір сүрген адамдардың абзал
һәм асқақ мінезін, адамға тән асыл қасиет, сұлу ...... ... ... ...... идеясын, эстетикалық идеалын байқау
қиын емес. XVII ғасырдың орта тұсында Баумгартен «Эстетика» деп ат ... ... ... ... ілімнің түп тамыры жалпы өнер тарихының
тұңғиық тереңінде жатыр дейтініміз сондықтан.
ХХ ғасыр шамасында Индмен Ганг ... көне үнді ... ... ... мен ... барабар 1028 гимн шығарып, оларды «Ригведа»
атанған 10 ... ... ... ... ... әсем ... – өрнектерге, лирикалық толғаныстарға, көркем
образдарға қарағанда үнді ... ... ... ... де ... ... ... келген сөз өнері болғанға ұқсайды.
«Ригведа» гимндері арқылы қалыптасқан ... ... ... тағы бір мың жыл ... соң үнді ... ... әйгілі ұлы
дастандары «Махабхаратаға»», одан келе «Рамаянаға» ұласады.
«Махабхарата» - керемет көркем ескерткіш, дастанның 19 ... ... – 214 мың жол, яки ... мен «Одиссея» - дан (екеуін қосып
есептегенде) 8 есе ... ... бір ... ... туралы»)
аңызын кезінде В.А. Жуковский аударып, оның көркемдік құнын ... ... ... Осы (екі) ... өзі -ақ көне үнді ... ... талап және талғам болғанын дәлелдейді. ... ... бас ... - «Махабхаратадағы» Кришна, «Рамаянадағы»
Рама мифтік ... ... ... ... ... қалпында қалып
қоймайды, жерге түседі, кәдімгі жер ... ... адам ... ... ... 2-6 ... суреттеулер мен
баяндаулар әрі шынайы, әрі шыншыл. Осыған қарағанда, я болмаса ... ... ... символға, суреттілікке т.б.)
қарағанда, көне үнді ... ... ... ... және ... мәлім.
Үнді әдебиетіндегі мұндай көркемдік дәстүр үнді жазушыларына дайын
ведикалық һәм эпикалық ... ... мен ... ... қана ... соларды игеру, көркем жинақтау тәсілдерін қоса көрсетті. Мұның өзі
аталған дәстүр арқылы көне үнді ... ... ... ... ... ... эстетикалық жүйелеу жасалды деген сөз. Ал
байыптау, жинақтау жүйелеу атаулының бәрі – ... ... ... ... дүниесіндегі алғашқы әдеби – эстетикалық толғамдар, міне, осылай
туған.
Бұған басқа да, алғашқы әдеби ... ... басы ... ... ... ... халықтардың көркемдік даму сырына тереңірек
үңілсек, көне Қытайдың «Ән кітабы» («Иш – цзын»), ... ... ... көне ... ...... екеу ... ертегі» секілді тағы да
бұдан 3 мың жыл ... ... ... байырғы көне деректеріне ... мен ... ... өзінше байыптаған көне ... бірі – ... ... ... 427-347 жж) ... ... теориясының философиялық негізі оның бұлжымас, бақи «идеялар» жайлы
идеалистік және ... ... ... ... ... ... ... қисын – қағидалардың қалыптасуында Платонның орны айрықша деп
білген жөн.
Платон ... ...... диалогында әдеміліктің анықтамасы
ретінде мынадай уағыз ұсынады жарамды нәрсе – ... ... ... ... ... тәуір көрсең – қуанасың; қуаныш дегенің көзбен ... ... ... ... ... ... әр алуан әшекейлер, ұлағатты
сөздер, әсерлі әңгімелер, музыка, сурет, зергерлік іс, зерделі әрекет, ... ... ... бәрін көресің де естисің, ... ... Ал ішу, жеу, тағы ... ... ... қанша
рахаттандырғанымен әдемі емес, әшейін ұнамды ғана ... ... ... ... ...... нәрсенің көзге көрінер, құлаққа естілер
бөлігі» (Көне дүние ... өнер ... М., 1938, ... ... ... ... «Сәбиліктен» гөрі өзгешелеу
жат пікірлерде жоқ емес. Оның софист ... ... ... ... ... құптай келіп, ақынды өтірікші ретінде түсіндіруі – ... ... ... сөз ... ... ... философиясы сын көзбен
қарауды қажет етеді.
Платонның әдемілік жайлы идеалистік көзқарастарын ... ... ... тың және ... ... ... қалыптастырған ұлы ойшыл
Аристотель еңбегінің бүкіл дүние жүзілік әдебиетпен өнер тарихында теңдесі
жоқ.
Аристотельдің «Поэтикасы» - ... ... өнер ... тұңғыш
философиялық – эстетикалық трактат. Аристотель еңбегінің ең ... ... ... рет ... және дәл эстетикалық принцип ұсынып, өнердің
қоғамдық маңызын анықтап, ашуында деп ... ... ... ... ... ...... тану, ал ақиқатты тану жолы – адамның ... мен ... ... ... қағидасы.
Ал Әл – Фараби «Поэзия өнерінің ... ... ... ... ... түсіндіруді мақсат ете тұра оны рет –
ретімен және егжей – ... ... ... ... ... (Әл – ... трактаттар. А., 1975. 529-бет) поэзияны трагедия, комедия,
драма, эпос, риторика, ... ... т.б. ... ... ... түрге
бөледі де, әрқайсысына жеке – жеке жанрлық сипаттама береді.
Әдеби – эстетикалық ілімнің даму тарихына көз салсақ, бұл ілім ... ... Рене ... (1596-1650), француз – материалист Дени Дидро
(1713-1784), немістің ұлы ... ... ... ... ... ...... Иоганн Гердер (1744-1803), Иммануил Кант
(1724-1804), немістің атақты идеалист – философы ... ... ... ... эстетика мәселелері туралы өзінің жан – жақты пікірлерін
айтқан зерттеушілер. ... атты ... ... Гегель
түсінігінше өнердің предметі әдемілік, ал ... ...... эстетиканың предметі – ұшы – қиырсыз мол әрі жан тебірентер ... ... ... ... ... шым – ... ... жүйесін
өзінше пайымдап, идеализм ұймасына өзі де батты, өзгені де ... ... оның ... ... ХІХ ... өнер ... одан әрі
дамуына үлкен ықпал жасағанын жоққа шығаруға болмайды. ... ол ... ... барлық тегімен түрін өзара тығыз бірлікте ... ... өзге ... ... ... салыстыра қарады және
осылардың бәрін қоғамның бүкіл дүние жүзілік тарихи дамуымен ... ... мен ... ... ... ... ... Көркем әдебиет туралы.
Әдебиеттер:
1. М.Ғабдуллин. Қазақ халқының ауыз ... А., ... ... ... ... А., ... ... болса да теориясын пайымдамас бұрын, ... оның ... ... біліп алған жөн.
Ал тіліміздегі әдебиет деген ... түп ... ... (
) ... шыққанын – сөз, асыл сөз ... ... ... ... ... ... ... сөзі (Littera) екенін – әріп, жазу – ... ... ... білу онша қиын ... ... ... ... бара түсу керектігін айтқанда, біз жұрт алдына мұншалық жадағай,
әріпшіл талап қоюдан аулақпын.
Сонымен әдебиет дегеніміз не: от па, су ма? ... да ... су ... ... от ... ... ... әдебиет - су да емес, ... ... ... ... ... түрі көп: кескін өнері, мүсін өнері, ... Ал, ... ... ... сөз өнері.
Әдебиетшінің құралы – тіл. «Сөз – ... ... ... ... ... саласы өнер десек, ... ... ... алар орны ... ... ... әлемінде атқарар қызметі
орасан зор.
Өнердің көп салаларының ішіндегі ең қадірлісі әрі қасиеттісі – ... Әр ... ... ... өз тілі бар: ... шығарма сол тілде ғана
туады.
Әдебиет – өнердің бір түрі, сөз өнері дедік. Ал өнер ... ... сол ... ... шебер жөнінде үндемей өтуге болмайды.
Бұл – күрделі ... Мұны жан – ... сөз ету ... ... болып табылады. Ал творчествоның психологиясы - өз
алдына жеке пән (предмет). ... ... ... мен ... ... ... деген кім? Бұл ақынға тән ерекшелік болатын болса суреткерге
тән талант табиғатын сипаттайтын ... бар. ... ... сезімталдық. Өзін қоршаған өмірден әрқашан тың құпиялар іздеп,
айрықша әсер алу, ерекше ...... тән ... Екіншіден, бақылау.
Жіті бақылағыштық. Нәзік сезім ... дәл ... ... ... ... ... ... кең өріске шығаратын қанатты творчестволық
қиыл – таланттың серігі. Төртіншіден, ... Ішкі ... ... ... нәтижесі. Бесіншіден, өмірбаян. Ғұмырнама.
Тәжірибе молдығы. Алтыншыдан, парасат. Құр ... ... бір ... ұзаққа шығу мүмкін емес. Шындықты білетін сарабдал сана, ... ... ... ... ... ... жерде шеберлік болады.
Даналық – ... ... ... шабыт. Шабытсыздық ... ...... ... ... ... тәрбиелейді, мінезін, ақыл – ойын
қалыптастырады. Әдебиет – ақиқат өмірдің ... ... ... ...... туралы ғылым туады. Әдебиет жоқ жерде ғылым жоқ.
Әдебиеттану ... – сөз ... ... Бұл ... ... үш ... салаға бөлінеді: Әдебиет теориясы, әдебиет тарихы, әдебиет сыны.
Әдебиет ...... мен ... ... ... әдісін,
жүйесін, стилін т.б. мәселелерін ғылыми тұрғыда қарастырады.
Әдебиет тарихы – қалай пайда ... ... ... ... ... ... сыны ... тірі процесіне белсене
араласып, нақты әдеби туындыны жан – жақты ... оның ... ... ... ... өз ... эстетикасы үшін мәні мен маңызын
анықтау.
Сонымен қатар теорияда көрсетілмеген тағы бір ... ... сөз ... ... ... ... ел ... сақталып келген көркем
сөз өнерін, оның айтылу және орындалу ерекшеліктерін ... ... ... поэзиясын «фольклор», ал оны зерттейтін ... ... ... ... ... ... анықтауынша – халық
даналығы дегенді білдіреді. folk – халық, lore білім, даналық сөзі.
Халық поэзиясы ... ... ... ... ... ... поэзия жойылады, өйткені ол жазба әдебиетке жол беріп, жаңа дәуір
адамдарын қанаттандыра алмайды десе ... ... ... ... ... ... сөз ... – әркез халық» деген Б.Н.Бутилов
фольклорда ... ... ... және ... ... сөз ... Ю.М.Соколов әдебиетті фольклормен, фольклористиканы
әдебиеттану ғылымымен байланыстыра отырып, олардың табиғаты бөлек екенін
айтады. Бұл пікірді ... ... ... ... ... қайғы – қасіреті, мұң – зары,
арман – тілектері айқын көрініс тапқан. ... ... жыр, ... ... ... ауыз ... ... жазба әдебиетке жол
салған. «Дария басы – бұлақ» ... ... ... ... ... ... ... көптеген сюжеттерді арқау еткен.
Фольклор – халық даналығы тудырға сөз өнері, тарихи оқиғалар ізімен
қиялдау, образдау тәсілі арқылы жасалған ... сөз ... ... ... ... ... мәні зор мәдени мұра.
Қазақ фольклорын хатқа түсіріп, жариялау мүмкіндігі ХІХ ғ. ... ғана ... еске ... ... ... ... ... айқын. Қазақ халқы шығарған, сақтап келген ақындық қазынаның басқа
халықтарға да танылып, дүние жүзілік әдебиеттен өз орнын алуы үшін ... ... ... ... ... жағынан мейлінше алуан түрлі және біздің
заманымызға дейін мол нұсқасы сақталып жетті. Бұдан халықтың өзінің ақындық
табиғаты да байқалады. ... ... ... ... ... ауыз ... өзіне
тән ерекшеліктері де жоқ емес. Біріншіден, фольклор – ... өнер ... ... ... тұрмыс – салты, театр, сөз, би, күй, ән өнері бір ... ... ... күйінде көрінеді. Екіншіден, оның жұртқа аты
белгілі авторы болмайды. Өйткені, туынды ... ... деп ... ... жазу ... ... ... түспей ел арасында сақталған.
Үшіншіден, шығармалардың көп варианты болуында. Мысалы, ... 12 ... бар ... ... ... ... сөздер мен
сөйлемдердің тұрақтылығын, ұқсастық пен ұйқастардың жиі кездесетіндігі.
Сонымен, фольклор жайлы осы ... асып ... ... ... ... ... Сол ... арнаның көркемдік астарына ұласқан,
(поэтика мәселесінде) мәселелер көп. Қорыта ... ... ... фольклор болмайды. Бұлар бір – бірімен тығыз байланысты.
4-лекция. Өнердегі синкретизм
Жоспары:
1. Синкретизм ұғымы мен принциптері.
2. Дүниені ойлау мен ... ... пен ... ... ... шығармашылықтан өнер түрлерінің бөлініп шығуы.
4. Өнер түрлеріндегі әдеби ... мен ... ... ... ... Сөз ... А., 1992.
2. Қазақ фольклорының поэтикасы, А., 2001.
3. ... ... ... А., 1960.
4. Қазақ фольклористикасының тарихы. А., 1988.
5. Ә.Қоңыратбаев. Қазақ фольклорының тарихы. А., 1991.
6. М.Ғабдуллин. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. А., ... ... ... ... ... ... А., ... Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. (Құрастырған: З.Ахметов, Тұрдығұл
Шаңбаев) А., 1996, 1998 ... ... ... - ... - кең ... ... ... яғни өнердегі тек пен түр, жанрлардың және олардың
жанрлық ... әу ... ... бірлікте болғанын білдіреді.
Қоғамның дамуы, ондағы күрделі өзгерістер, қоғамдық сананың ықпалынан
синкретизм, өзінің универсалды характерін жоғалтты. Өнердің әр түрі ... ... ... дами ... Тек қана ... ғана ... өзінің синкретттік қасиетін жаңа форма таба отырып сақтады.
Фольклор ... ... ... ... ... ... фольклор – синкреттік өнер. Оның бойында халықтың тұрмыс – салты,
театр, сөз, би және ән – күй өнері бір – ... ... ... ... Өмір ... ... ой, ... қабығы – тіл жетіле
келіп, сөзден өлең, өлеңнен ән және би ... ... ... орай халық
поэзиясын орындаушылардың да қызметі өзгеріп ... ... ... ақын жырау, айтыс поэзиясының дарынды иелері – импровизаторлар
дейміз. Бұл тұрғыда көне эпостардың типологиялық ... ... ... ... ... Ж.К.Лебедева,
А.Н. Веселовский сияқты ғалымдар атсалысып келсе, біздің ... ... ... ... ... ... эпостың бұл түрінің белгілерін, батырлық жырға ... ... ... ... ... ... үңілетін болсақ, ең алдымен
байқалатыны-көне эпостың синкреттік сипатының басым ... атап ... ... өзге ... ертегінің, аңыз – әңгімелердің, тұрмыс
– салт жырларының тұтас көрінуі байқалады. Оның үстіне ... ... ... әдет – ғұрпы, салты, дүниетанымы да көне эпоста
көркемдік ойлау ... ... ... ... ... ... және жанрлардың
синкретизмі деп екі салаға ... ... ... ... ... ... өнердің наным –
сенім, мифтік түсініктерден ажырамай салттық, ритуалдық ... өмір ... ... Дін ... ... дейін дейін оның
ролін мифтің атқарып келуі кездейсоқ емес. Бұл ... ... ... ... ... түсініктерден бөлінбеген, олармен тұтас жүр.
Миф – алғашқы қауымдық құрылыстағы адамдардың ... ... ... ... ... ... ... болса, эпос басқа
тарихи дәуірдің, мүлдем басқа шындықтың көрінісі еді. Эпос өз ... ... ... ... де ... ... ... туылу, тереңдетіп
өсу, жалғыз жүріп, көптің жүгін арқалау, киелі күштерге, аруақтарға ... ... ұшуы т.б. ... ... эпос үшін шындыққа сиысатын сарындар
осыған меңзейді. Мәселен: Эвендердің көне эпосында дүние әлем мифтегідей үш
бөліктен тұрады: төменгі, ортаңғы және ... ... ... ... ... адамдар бір – біріне қатыса алады. Үш әлемде де тіршілік
бар. Төменгі және ... ... ... ... ... – сенім, шамандық
түсініктермен сабақтас. Мәселен, жоғарғы ... ... сүт ... алтын тастар шашылып жатады, үйі де алтын, күмістен ... ... ... ... роль ... ... ... темірден салынған,
жолдар, тау – тас темірден құралған. Төменгі әлем қараңғы. Ортаңғы әлем ... ... ... ... Эпостың бас қаһарманының да мекені
осы ортаңғы әлем, ол судың жағасында, өзен ... ... ... ... жерлерде тұрады. (Лебедева Ж.М. Архаический эпос Эвенов.
Новосибирск 1981. 82 бет). Бұл үш ... ... ... ... ... (Бізде бұған мысал. «Ер Төстік», «Күн астындағы Күнекей қыз» т.б.)
2. Ал, ... ... ... жалпы өнердің тегі ... бір – ... ... ... ... ... қамтиды.
Бұл айтылған синкретизмнің екі түрі де толық болғанымен, белгілі бір
дәрежеде көне ... ... ... және ... ... ... және ... синкретизмнің басым болып тұрған кезеңіне сәйкес
келмейді. Керісінше ... ... ... ... ... бастайды.
Онсыз көне эпос ауыз әдебиетінің жеке саласы ... ... ... мүмкін
емес. Сондықтан да ежелгі эпостардың синкретизмі туралы сөз қозғасақ жалпы
емес, нақтылы жанрдың аясында ғана айта ... ... ... ... би ... ... эстетикада бірге, бүтін болғаны туралы
Лұқпан, Платонда өз еңбектерінде жазған еді. Көне ... ... ... ... ... ... болған – Грецияда «Хорей»,
Индияда «Сангит» Қытайда «Юз». Мәдениет тарихының алғашқы сатысында музыка,
поэзия және би ... ... ... туралы теориялық идеяны алғаш
ағылшын ағартушысы Дж.Браун негіздері оның ... ... ... ... ... оның маңызын белгілі мөлшерде әлсіретті.
5-лекция. Әдеби тектер генезисі.
Жоспары:
1. Синкретизм дәуіріндегі жанрлар мен оның түрлері.
2. Синкретизмнің жіктелуі.
3. Эпос, лирика, ... шығу ... Жанр ... ... даму жағдайы.
5. Қорытынды
Әдебиеттер:
1. Әдебиеттану терминдер сөздігі. (Құр. З.Ахметов., Шаңбаев).
2. А.Байтұрсынов. ... ... 1926. ІІ ... ... ... ... ... негіздері. А., 1976.
4. Қ.Жұмалиев. Әдебиет теориясы. А., 1960.
5. Ш.Ыбыраев. Қазақ батырлық эпосының поэтикасы. А., ...... genesis – ... ... болу ... ... қандай да бір көркем образдың, жанрдың, әдеби құбылыстың немесе
бүтін бір әдебиеттің туу, пайда болу ... ... деп ... ... ... ... шешу үшін ... және терең тарихи,
лингвистикалық, текстологиялық т.б. зерттеулер талап ... ... ... ... ашу үшін ... ... оның ерте дәуірдегі
тарихын, фольклорын, басқа әдебиеттермен генетикалық және ... ... ... ... ... ... (сағасын)
ашуға, ол туралы ғылыми пікірлер айтқан ғалымдарымыз баршылық, біз ... оқып ... ... ... ... (тамырлары) туралы
одан көптеген түсініктер аламыз.
Генетикалық байланыстар. Әдеби жанрлардың, образдардың немесе ұлттық
әдебиеттердің т.б. ... ... ... бір – ... ... ... ... дейміз. Мысалы, «Алпамыс батыр» жыры,
өзбек, қарақалпақ, ноғай т.б. түркі халықтарында бар.
Эпостық жанрдың түрлері. Эпостық поэмалар ... ... ... Ескі және
көлемді түрінің бірі эпостық поэмалар ... ... ... ... жай
поэмалардан бөліп, жекелеп көрсетудің негізгі себебі – ... ... ... ... ... туу ... шындық болмыс жатса да,
шығармаларының ой – санасының әлі ... ... қиял ... Ал ... жағынан: өмір құбылысын объективтік қалыпта баяндауы,
оқиғаны біртіндеп дамыту т.б. ... ... ... ... ... еш ... жоқ. Сүйтіп, халықтың ... ... ... бір ... не ... халықты қызықтырарлық мәні зор уақиғаны
жыр еткен, өлеңмен жазылған ірі шығармалар эпостық поэма деп аталады.
«Қобыланды», «Алпамыс», «Тарғын» т.б. ... ... және бір түрі ...... ... Лиро ... поэмаларда эпостың элементі де,
лириканың элементі де болады. Әсіресе лирикалық жақтары басым келеді.
Батырлар жырында ... ...... ... ерлік, батырлық болса, ал лирикалық жырда ... ... ... сүю ... ... ... ... болады. Мысалы, «Қыз Жібек», ...... ...
Шолпан» т.б.
Поэма (грекше – poiema – туынды). Поэма – эпостық жанрдың бір ... бір ... ... ... ... ... Поэма көбіне сюжетке
құрылады. Адамдардың қарым – қатынастарын, тартыс – ... ... ... ...... іс - әрекеттерін суреттейді.
Халықтың эпостық поэмаларынан кейінгі ... ... ... ...... сенушіліктен арылуы, тұжырымды шындықты көрсетуі,
кейде болған шындықтан гөрі, ... ... ... ... ... түрде баруы, қысқасы, мәдениетінің жоғарылығы деуге болады. Поэманың
дәл анықтамасы әлі жоқ. Әркім әр ... ... ...... ... әңгіме.
Қосымша.
* Әңгіме, негізінен қысқа жазылады, ал ең ... ... – дәл ... ... ... ... әңгіменің ең елеулі ерекшелігі – жинақылығы,
ал нағыз күшті құдіретті проза – ... ... ... – шағын эпостың әңгіме жақын тұрған бір түрі. Бірақ ... ... ... бар. Ең бастысы очеркте суреттелетін шындық
ойдан шығарылған нәрсе емес, ... ... не бар ... ...... ... очерк өткен шақтың көне шындығынан емес, осы
шақтың жаңа ... ғана ... Бұл ... ... - өз кезінің үні,
жаңаның жаршысы.
* Фельетон (французша fenilleton –парақ) бұнда әрі ... ... әрі ... Өлең де, қара сөзбен де жазыла береді.
1. Мифологиялық эпос – жалпы эпос атаулының басы мифологиялық эпос –
халықтың ... ... боп ... ... ... қымбат қазына.
Ондағы негізгі мотив жеке ... ... ... ... ... өрбіген
батырлар жырындағыдай, жалпы жұрт тағдыры болуы сондықтан.
2. Эпостың көне түрлерінің бір – аңыз.
Бұл да миф ... ... қиял ... ... ... Бірақ мифтен
өзгешелігі – аңыздың ... ... ... көбіне тіпті өмірде
болған, халық жадында сақталған оқшау оқиғалар жатады, әр ... әлде бір ... ... – аса көрнекті қайраткерлер хақында да
талай аңыздар ... ... ... ... тән ... түрлердің бірі – ертегі. Бұл да
миф пен аңызға ұқсас, адам өмірінде, не ... ... ... ... ... қызық, кейде тіпті ғажайып оқиғаларды ойдан ... ... ... баян, әсерлі хикая.
4. Мысал – эпостық шығармалардың ішіндегі ең қысқа ... ... ... ... аң, ... ... зат ... жазылады да, сол
арқылы адам бойындағы мін, әлеуметтік ортадағы кемшілік күлкіге, келекеге,
мазаққа айналдырылып, сықақпен сыналады. ... ... ... идеясы
астарсыз, ашық, тура, тілі мірдің оғындай өткір, шымшыма, шымыр келеді.
5. Эпостың шағын түрі - әңгіме. Рас ... ... ... ... ... ... эпикалық түрдің айрықша асыл үлгісі.
6. Очерк – бұл қысқа көлемді көркем шығарма.
7. Фельетон – дегеніміз шағын көлемді, ... ... ... сын – ... бай, ... ... ... шығарма.
8. Повесть – ұзақ әңгіме, яки провесть орта көлемді эпикалық ... ... ... не? әдебиет зерттеушілері бұл сөзді алдымен термин
ретінде анықтамақ боп, оның ... ... ... ... ... орыс ... одан келе «Игорь полкі туралы сөзде» повесть деген
атау бар екенін, екеуінде де бұл термин «болған оқиға жайлы ... ... ... ал ... ... ... жылдарында Тредиаковский
бұл сөзге бұрынғыдан гөрі анығырақ жанрлық сипат ... ... ... «повесть» деп түсіндіргенін айтады. Сөйтіп, повесть ғасырлар бойы
бірде әңгіме ... ... ... бірде роман деген ұғымды берген.
9. Поэма – (грекше polema – ... ... ... ... ...... адам ... мен заман шындығын көлемді, желілі, эпикалық не
лирикалық сипаттағы өлеңмен ... ... ... ... драманың шығу тегі.
Жоспары:
1. Әдебиеттегі текке, түрлерге (жанрларға) бөлу – жіктеу принциптері.
2. «Тек», «түр», «жанр» терминдерінің мағына – ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Сөз өнері. З.Қабдолов. А., 2002.
2. Қ.Жұмалиев. әдебиет теориясы. А., ... ... ... А., ... жанр ... genre- тек, түр) термин ретін шартты, екі мағынада
қолданады: 1) әдебиеттің тектері – эпос, лирика, драма; 2) әдеби ... - ... ... ... ... ... трагедия т.б.
Жанр мәселесінің маңында шартты пікірлер көп. Әдебиет теориясын
толғайтын кітаптардың көбінде әдебиеттің ... ... ... ... деп ... жүр. ... мысалы, эпосты – жанр деп білсек, оның шағын,
орта және кең көлемді үш түрі белгіленеді де,
1) Шғын көлемді ... ...... ... ... ... Орта ... эпикалық түрге – повесть, поэма.
3) Кең көлемді эпикалық түрге – роман, эпопея тәрізділер жатады.
Ал лириканы да дәстүрлі әдетпен – ода, ... ... ... ... ... ... ... ондаған түрге бөліп жатпай-ақ, саяси, не
философиялық лирика, махаббат, не табиғат лирикасы деген ... ... ғана ... ... әрқайсысына тән ерекшеліктерді пайымдауға
болады.
Көркем әдебиетке тән нәрсе әр ... өмір ... ... ... елестетіп, ой –сезімгеәсер ету болса, кейде ол бұрын болып өткен өмір
шындығын, адамдардың арасындағы тартыс, ...... ... өмір ... ... ... ... арасында болмақ қарым –
қатынастарды да шығармаларында суреттейді.
Сондықтан мейлі поэзия, мейлі көркем қара сөз, мейлі драма – бәрі ... ... ... ... ... хат», «Деревня» деген
өлеңдерінде ол өмір құбылысын тек жай ... қана ... ... өмір ... ... ... ... да сездіреді.
Негізгі айырмашылықтарына сүйене отырып, жалпы көркем әдебиетті эпос,
лирика, драма деп үш ... ... ... ... ... ... қарап бөлушілік деп атайды.
Ғылыми ... ... ... ... роды) жанр[3] деп те
атайды.
Эпос (грекше – epos – сөз, ... Эпос – ... ... ... бірі. Эпостың шығармада қандай өмір құбылысын суреттесе де, әр
жағдайдағы адамдардың арасындағы тартысты баяндаса да, не ... ... ... іс - ... ... да, ... ... оларға қалай қарайтынын
аңғартпайды. Тек көруші, бақылаушы, біреулерден ... сол ... ... ... не баяндап айтып беруші дәрежесінен аспайды.
Міне, осы әдіс негізінде берік сақталынып жазылған көркем шығармалар мейлі
өлеңмен, ... қара ... ... ... ... жатады.
Лирика (грекше – lira – ескі ... ... ... отырған өмір құбылысына өзінің оны ... ... ... ... ... ... ... өлеңдік шығармаларды лирика
дейді.
Лирика көпшілігіне өлеңмен жазылады. Бұл оның ... тән бір ... ... ... ... өте ... ... «Поэзияның жаны –
лирика», - деп бағалайды. Егер эпостық жанрда жазылған шығармаларда зат,
өмір құбылысы ... ... ... оған ... ... ... ... көрсетпеуге тырысса, лирикада керісінше субъект, яғни автордың ... ... ... ... ... өмір ... автордың жан толқыны,
дүние тануымен мидай араласып кетеді. Біз бұл ... ... не ... картинасын көріп қоймаймыз, оны жан ... ... ... ... жан сезімі, ол құбылысқа қалай қарайтындығы
көзде емес, ... ... Өз ... әсеріменбізді де әсерлендіреді.
Драма (грекше – drama – қимыл). Бұл – көркем әдебиеттің үшінші тегі.
Драмалық жанрға жататын ... ... ... ... ... сөздерін бұлжытпай, төл сөз күйінде береді. Және артист
қалай айтуы керек, әр жағдайда ... ... ... ... ... сахнада айтатын сөздері реплика делінеді де, ... бет ... ... ... ... болуы керектігіне
берілетін сілтеулерді авторлық реплика деп ... ... ... не ... ... ... кейде уақиғаны дамытуға да керектігі бар. ... ... ... ... ... ойын ... дем алыс беру үшін,
декорация жиі ауысып отырады. ... бұл ... ... ... деп ... Әуелгі қатысушылардың тобы өзгермей тұрғандағы
пьесаның бір бөлшегін құбылыс деп атайды.
Драмалық шығармаларды ... ... ... ... ... ...... басын қосады. Сондықтан да бұл қиыннан қиысатын
нәрсе. Сонымен ... ... ... ... ... өз ... ... түрлері бар, оларды кейін айтып өтеміз.
7-лекция. Поэзиялық өнер, оның шығу тегі мен спецификасы.
Жоспары:
1. ... ... ... ... ... шығу ... жанрдың да өзара түрлері бар. Бұл түрлер көрсетпек ... ... ... суреттеуі, ақынның көңіл күйі қалай берілуіне
байланысты.Бұл жанрға тән ақынның дүние танушылығы, ... ... ... ... ... ... ... десек, айырмасы,
жоғарғы айтылғандар тәрізді, қалай жырлауында ғана. Кейде шаттық, ... ... ... мұң, ... ... көңілдің би – жай қоңыр күйін
сездіруі мүмкін. Міне, осы ... ... ... жанр ... ... ... – ede - ән, жыр). Бір ... топтың ең керекті санаған
адамы не нәрсесі туралы ... өте ... өте ... ... ... ... ода – деп атайды (мысалы, әскердің жеңуі, сарайда болған
мейрам т.б.).
Әр түрлі маңызды тақырыптарға жазылған ... ... ... ... және күні ... шейін бар. Бірақ, бүгінгі оданың тақырыбы,
мазмұны бұрынғы одалардан ... ... – elegies ... ... деп өзінің жай өмірмен
байланысты, басында болған күйініш – ... ... ... ... ... айтады. Элегияда көңілдің қайғысын суреттеу
өте жиі ұшырайды. ... ... ... өлең ... ... ... әдебиет тарихын алсақ, элегияның күшейген кезін ХІХ ғ деуге
болады. Мысалы, Шәңгерей ақынның көп ... де ... ... поэзия – сөз өнерінің ежелгі көне ... ... ... ... ... ... ... елдерінің поэзиясында туып
қалыптасқан лириканың ерекше бір түрі – баллада (итальянша ballare – билеу)
– лиро – ... ... ... ... ... ... ақын өзінің көңіл
күйін, толғанысын жырлап қана ... сол ... ... ... айналдыра суреттеп көрсетеді. Мысалы,Қ.Жармағамбетовтың «Бидай
туралы балладасын» және «Мұғалима», «Күзетші» деген ... ... ... ... көп ... түрлерінің бірі – идиллия
(грекше eldyllion- суреттеу, сурет) ... ... ... ... ...... ... өмір туралы жыр.
Идиллиялық өлеңнің тақырыбы мал баққан, шөп шапқан, егін салып, балық
аулаған адамдар ... ... сұлу ... ... өтіп ... той –
думаны, сауық-сайраны. Бұл лириканың түрі байырғы Грецияда және көне ... ... ... ... ... бұл ... ... қайта жаңғыртты. Сондай-ақ бұны орыс ақындары да жазды. Бірақ
біздің дәуірімізде бұл жанр мәнін ... ... ... өлең жазып
жүрген ешкім жоқ.
XIV ғасырдағы француз әдебиетінде идиллия мадригалға ...... ... ... ... ... анықтамасы.
6. Көркем шығармадағы сюжет мәселесі.
7. Сюжеттің атқаратын басты көркемдік- ... ... ... және ... ... ой –пікірлер.
9. Сюжеттен тыс элементтер.
10. Қорытынды
Әдебиеттер:
1. М.Дүйсеков. Әдебиеттегі мазмұн мен форманың бірліг. А., 1962.
2. З.Қабдолов. Сөз өнері. ... ... ... ... Әдебиеттануға кіріспе. (Құр. С.Мақпыров.) А., 1991.
4. Қ.Жұмалиев. Әдебиет теориясы. А., 1960.
5. Шапаев Т. Ой ... ... сөз. А., ... ... ... әдеби шығармаға айналу, әдебиеттегі
мазмұнның мазмұнды пішінге көшу, тақырыптың идеялық – ... ... ... ... пен ... атқарар ролін еш нәрсемен ауыстыру
мүмкін ... ... ... бір таң ... ... ... ... әр
күйге түсіреді: сюжетті біреулер оқиғаға, біреулер ... ... ... жатса, композицияны біреулер ... ... ... конструкцияға сайып жатады.
Көркем әңгіме не поэма, не роман қайсысын оқысақ та әр алуан ... ......... ... бір – ...... күрес тартыстары- шығармадағы оқиғаның дамуы.
Сюжет – мазмұнның динамикасын танытатын ұғым. Көркем ... ... жоқ, ... қайсібірінде сюжеттік, ... ... бар ... рас, ... ... ... соң ... туындатып, оймен
ұғымды осынша қиындатудың қажеті қанша?
Айталық фабула! Мұның не ... ... ... ... заманынан бері
жұрттың бәріне мәлім: бұл (латынша fаbula -әңгімелеу, баяндау, ... ...... шығармада суреттелген оқиғаны рет – ретімен жүйелеу,
мазмұндау.
Мысалға: Б.Майлиннің «Шұғаның белгісін» алсақ, оның ... ... ... ... ... ... деген мұғалім жігіт Есімбек байдың
Шұға деген сұлу қызына ғашық болады. Жігітті қызда ... Бұл, ... ... Олар жала ... Әбдірахманды айдатып жібереді. Бұған
күйзелген Шұға айықпас дертке ұшырайды. ... ... ... Есімбек
болысқа айтып, Әбдірахманды амалсыз босаттырады. Әбдірахман алып ... ... ... ... келсе, қайран ару жарық дүниемен біржола
қоштасқан екен, оның ... ... ... ... ... көз жасы көл
болады».
Ал енді осы фабуланы Аристотельше шығармада «болған ... ... ... ... «табанында тұтасып жатқан арқау»
дейік, Гегельше «шығарманың негізі және жаны» дейік, А.Островскийше ... ... ... ... айтып беру» дейік, Кайзерше «болған оқиғаны
ықшамдап схемаға ... ... ... ... іштей байланысқан
құбылыстар қисындысы» дейік, Кожиновше «әрі айтып, бері айтқанда белгілі
бір оқиғалар ... ... ... ... ... бәрі – бір, ... да, сюжет – сюжет. Бұл екеуін параллель қойып, қаз – ... ... жүру де ... ... ... ету, ... мүмкін емес. В.В.Кожинов,
мәселен, өзінің ойлы, орамды теориялық толғамдарында фабула бір ... өз ... ... нәрсе екенін асықпай дәлелдеп, тәптіштеп түсіндіре
келіп, әдебиет зерттеушілерінен бұл ... ... ... өз
алдына дара пайымдауды талап етеді де, ізінше дәл осылай ету өз ... ... ... прозада «фабулалық һәм сюжеттік жайттардың
жіксіз тұтасып кететінін» мойындаса, енді бірде фабуланы сюжет қана ... ... әкеп ... ... ... ... ... негіз боп қаланады да, алуан түрлі сюжеттік элементтердің
басын қосып, біріктіреді». Дұрыс, теоретиктің мұндай тұжырымға ... лажы жоқ, ... ... өз ... ... тұрып ешбір көркем
шығармаға тұлға да, тұтқа да бола алмайды. Ең ... ...... ... фон ... шындықта болған немесе болатын кез келген оқиғада фабула бар.
Ал кез – келген оқиғада фабула бар. Ал кез ... ...... шығарма
ма? Жоқ, көркем шығарма емес.
Сюжет дегеніміз (французша sujet – зат) - көркем шығарманың ... ... ... ... ... ... жолы ... тәсілі. Егер
көркем шығарманың мазмұны түрліше мінездер мен типтердің өзара ... ... ... шыдық, өмірлік оқиғалар тізбегі десек, осының өзі сюжетте
адамдар мен заттардың тұтасқан ішкі – сыртқы қимыл, әрекет жүйесі ... ... ... бір даму ... ... ... керек, «Сюжет» дегеніміз, - дейді Горький, - жалпы
алғанда, ... ... ...... ... ... жек көру,
жақсы көру, әр характердің, типтің өсу, жасалу ... Бұл – ... ... ... ... ... белгісіне» қайта оралып, оның
сюжетін дәл осы анықтама тұрғысынан пайымдап қарасақ «Әбдірахман ... ... ... ... ... ... ... екенін, демек,
фабула тіпті де сюжет бола алмайтынын аңғару қиын емес.
Егер фабула ... ... ... ... ... ғана ... ... осы ғашықтықтың құпия сырына Әбдірахман мен ... ...... ... жан ... ... сезім иірімдеріне қимыл
әрекеттеріне, олар кездескен ... мен ... олар ... – тартыстарға, осыла арқылы қалыптасқан олардың адамдық тағдырлары
мен болмыстарына, ақыр ... ... ... қаһарман, типтік тұлға,
қоғамдық характер ... ... ... ... ... кетеді.
Осыларды сюжеттік желіге көшіре суреттеу ... ... ... ... өз ... ... бір ... дүниесін жасайды.
Сюжеттің осы қасиетін түсіндірмек болған Алексей Толстойдың: «Менің
міндетім – тыңнан тіршілік әлемін жасап, оқырманды ... ... ... ... ... –тек емес. Сюжеттен пайда болған өзгеше тіршілік дүниесінің -
әдеби қаһармандар әлемінің, ... өз ... өз ... өз ... ... ... кезінде Гончарев та атап айтып, бұл әлемге ... үшін ... ашу, ... жер көріп, ел тану тәрізді болатынын
қызық дәлелдегенді.
9-лекция. Психологиялық параллелизм.
Жоспары:
2. Психологиялық параллелизм ... ... ... ... ... және ... Қазақ әдебиетіндегі психологиялық параллелизм мәселелері.
5. Қорытынды.
Әдебиеттер:
1. З.Қабдолов. «Сөз өнері» А., ... ... ... ... А., ... Т.Әбдірахманова., Қ.Аманжоловтың поэтикасы. А., 1976.
4. З.Ахметов. Өлең сөздің теориясы. А., 1973.
5. Әдебиеттану терминдер сөздігі. А., ... ...... ... ... ... – көркем
тілдердің негізгі бір түрі. Бұл психологиялық және ... ... ... ... ... тілдердің шығу тегін зерттеуші ... адам ... ой – ... ... ... ... көркем
тілдердің ішіндегі ең ескі түрі, шындап келгенде, көптеген сөз ... деп ... ... ... өздерінің көңіл күйлерін басқаларға білдіру
үшін, тап соған ... ... ... ... етіп ... болған. Сол
арқылы өзінің ой – сезімін көрсетуге тырысқан. Әдебиетте суреттеудің мұндай
әдісін психологиялық параллелизм дейді. Мысалы:
Асыл ... ... бұл ... ... ... ... ұқсайды!
Айды бұлт қоршайды,
Айды байқап қарасам,
Түн жауарға ұқсайды
Көгілдірін еріткен,
Көлде қулар шулайды
Шулағанға қарасам,
Қол, аяғым көсіліп,
Ауыз, мұрным ісініп,
Алланың хақ бұйрығы
Маған ... ... ... белі мерт ... ... ... ... кездегі жан
күйініші, ішкі сезім дүниесіндегі күйзеліс, ауыр халі ... ... ... әр ... ... жануарлардың басына төнген қауіп –
қорқыныштарды параллель қою арқылы сезіндіреді. Бұл – ... ... ... ауыз ... тән әдіс.
Параллелизмді екі нәрсе қатар алынғанда ... бір ... ... ... бір – ... ... де, ... да немесе
шендестіру тәрізді арасы алшақ жатқан екі ... ...... қойып,
үшінші бір нәрсені көзге елестетуді де мақсат етпейді. Өз сезіміне, ... ... ... ... құбылысын не жан – жануардың қалпын параллель
ету әдісі арқылы айтайын ... ... ... ... Мысалы:
Бұйра қайың жел жоқта
Сен неліктен шулайсың?
Асау жүрек, қайғың жоқ,
Сен неліктен тулайсың?
(Орыс фольклоры)
Мұнда ... мен ... ... ... алынады. Жел жоқ болса да, бұйра
қайың шулайды, ауруы жоқ ... да, ... ... ... тулауын баса алмайды.
Екеуінің жағдайы бірдей. Жүректің ... – сүю, ... ... – адамға
белгісіз бір күш. Екеуі де ... ... ... туады дөңгелек,
Айға жұлдыз не керек.
Айдай сұлу болмаса,
Қыз да болып не ... ауыз ... сұлу ... ... ... тал өсе, тал өсе,
Басын кессе, тағы өсе.
Тоташ үшін қайғырмаймыз,
Сіңлілері тағы өсе.
(Татар ауыз әдебиеті)
Мұнда тал өседі, сол талға ұқсап қыз ... ... ... ... оның ... ... Сондықтан бұтақтары тағы өсуге тиіс. Сол тәрізді,
қыз бой жетіп ұзатылады. Бірақ оның ... ... олар да ... ... ... ... параллель еткен.
Жүгірдім бала күнде сорды айналып,
Көп жейді тұрымтай құс торғайды алып.
Келгенде біздің елдің боз баласы,
Отырсын кетейін деп ... ауыз ...... ... параллель етіледі. Күйеудің қызды
алуға келгені, Тұрымтайдың торғайды алып жегеніне ұқсас. Бұл келтірілген
мысалдардың бәрі де ауыз ... ... ... ... ... ... параллелизм болмайды деп ұғынбауымыз керек. Ол тарихи, жазба
әдебиеттерден де табылады. Өйткені, параллелизмнің алғашқы тууы ... мен ... ... да, ... адам ... ... қолы жеткен
кездің өзінде де көркем тілдің бірі ... оны ... ... ... ... Бірақ бұл жоққа сенушіліктен туған емес, белгілі бір әдіс,
суреттеу құралы есебінде қолданылады. Психологиялық параллелизмнің не ... Абай ... ... болады. Мысалы:
Көк ала бұлт сөгіліп,
Күн жауады кей шақта.
Өне бойың егіліп,
Жасағады аулақта.
Жауған күнмен жаңғырып,
Жер көгеріп күш алар,
Аққан ... ... ... іш жанар.
Көркем тілдердің шығуын, дамуын зерттеушілер көптеген образдардың
негізі ... ... ... деп жай ... Эпитет теориясы.
Жоспары:
3. Эпитет ұғымы. Түрлері. Эпитеттің сыртқы және ішкі дамуы.
4. Қазақ ... ... ... ... ... ... поэзиясындағы эпитеттер.
6. Қорытынды.
Әдебиеттер:
7. Қ.Жұмалиев. Әдебиет теориясы. А., 1960.
8. З.Қабдолов. Әдебиет теориясының негіздері. А., 1970.
9. З.Ахметов ... ... ... А., ... ... Көркем шығарманың эстетикалық табиғаты. А., 2001.
11. Қазақ фольклорының ... А., ... ... омоним, синоним, архаизм, шет сөз, диалектизм,
неологизм – бәрі де өз ... ... ... ... жатабы.
Көркем тілдердің басқа түрлері өмір құбылысын ... ... ... ... қойса, өз мағынасында қолданылатын ... ол ... ... те, ... де ең ... өмір ... сурет арқылы
көрсететін көркем сөз саналады және ... ... ... ... (грекше epithet – қосымша) адамның не ... не ... ... ... ... ... ... оқушылардың көз
алдына елестету, ой-қиялына әсер ету үшін қолданылатын көркем сөздердің бір
түрін эпитет дейді. ... бұлт түсі суық ... ... ... ... ... ... басқан.
(Абай)
Жұп – жұмыр жұмысшының білегі бар,
Тап-таза таптың ой, тілегі бар.
Қып – қызыл кеңес туы бір қолында,
Бір қолда балға, ... ... ... ... мүйіз қол, жуан балтыр...
Мұнда асты сызылған сөздердің бәрі де ... ... ... жазушылар жай қолдана салмай, белгілі мақсатпен
қолданады Жазушының қолданған эпитеттері, суреттеген нәрсесіне ... ... Біз ... мысалдағы ақындардың қолданып отырған
эпитеттерді, олардың таптық мүдделерімен байланысты: «Жалпақ жаурын, жуан
балтыр», «Жұп – ... ... ... бар» ... мұндағы эпитеттер
ойланбай алына салған нәрсе ... ... ... ... ... ... кезеңдермен
байланысты боп отырады. Қуанышты, шатық, жігер туғызу үшін жазылған
әңгімелерде ... бір ... ... ... ... ... үшін екінші
түрлі эпитет қолданылады.
Меңреу, ... ... Сай ... Нелер миллион жыл ұйықтап
Мүлгіген, Сұр ... ... Ең аяғы ... Құс ... ... оны ... құз ... ... меңіреу, мылқау, мүлгіген, қимылсыз, мәңгі, сұр ... ескі ... ... үшін ... ... жаңа өмірді
суреттеген:
Лахути, сал көзіңді, жайнады ... ... ... түр гүл, қызғалдақ,
Жұпар иіс, бой балқытып, ойды тербеп,
Күміс шық жалтырайды маржандай-ақ.
(Жамбыл)
Эпитеттің және бір түрі – тұрақты эпитет. Тұраұты эпитет деп, ... ... ... ... ... айтамыз.
Мысалы: Қызыл ту, қызыл әскер, шұбар тас т.б.
Мүйіз қара жұдырық,
Тоқпақтай болып жұмылып.
Бүлкілдеген бұлшық ет,
Денеде бұлт – бұлт ... ... күш ... ... ... жебе ... ... көбіне сын есім (ақшалы бұлт, ащы дауыс, ... ... ... ... зат есімдер: (күміс ай, алтын күн, меруерт жұлдыз).
Есімше, көсемше етістіктер: ... күн, ... күн, ... көбіне осылар сықылды затты анықтайтын сөздер болады.
Бірақ тілдегі барлық сын есім, барлық анықтайтын сөздер кез келген жерде
эпитет бола ... ... сын есім жай ... өз ... қолданылса,
бір нәрседен екінші нәрсені айыру үшін ғана айтылса, ол эпитет болмайды.
Эпитет болу үшін, сол ... ... ... ... сол ... ... ... керек. Сондықтан сын есімдердің, ... ... ... жай ғана ... қалпын көрсетсе, кейбірі эпитет
болады.
Мысалы, қара, қызыл, ақ, аласа, биік.
Эпитет сықылды көрінсе де, эпитет болмайтын сөздер:
Әуеде ұшып жүрген қара ... ... ... ала ... көп ... ... сиыр – деген өлең сөйлемдердің
ішіндегі: қара, ала, қасқа ... – сын есім не ... ... емес.
Екінші бір контексте сол сөздер эпитет болады.
Мысалы, Ақ қағаз, қара сия ... ... – жұқа ... ... ... ... қағаз бен сияның алдындағы «ақ, қара», бұлттың алдындағы «жұп
... бұл ... жай ... ... ... сол ... әсерін күшейту
үшін қолданылып отыр. Бұл жерде ... ... ... ... елестету
үшін, образ жасау үшін қолданылып отыр. Сондықтан образ – эпитет болды.
Адасқан күшік секілді
Ұлып жұртқа қайтқан ой,
Өкінді жолың бекінді,
Әуре болма, оны ... ... үш ... ... ... кекілі ба, қамыс құлақ,
Қой мойынды, қоян жақ, бөкен қабақ.
Ауыз омыртқа шығыңқы, майда арада,
Ой желке, ... ... ... ... бір ғана ... бірнеше эпитеттер қатар келсе, оны эпитеттің
күрделі, не ұлғайған түрі дейміз.
12-лекция. Көркем әдеби тіл және стиль
Жоспары:
1. ... ... ... ... ... ... және ... Стиль, жазушы, аударма.
4. Қорытынды.
Пайдаланылатын әдебиеттер:
1. Брандес М. Стили и перевод. М. Высшая школа, 1988.
2. Сатыбалдиев Ә. Рухани ... А., ... ... ... Н. Стилевое своеобразия, образная система и художественный
перевод. А., 1993.
4. ... ... - өнер ... А., ... ... ... Стиль сыры. 1976.
6. Қ.Жұмалиев. Әдебиет теориясы. А., 1960.
7. З.Қабдолов. Сөз ... А., ... ... ғылымында стиль жөнінде Е.Ысмайлов пен З.Шашкиннің,
кейін профессор Қ.Жұмалиевтің орта мектепке ... ... ... және ... – өнер ... ... ... «Әдебиет теориясының негіздері» дейтін еңбегінде және жеке
жазушылардың творчествосы мен жалпы әдебиет мәселелері ... ... ... ... азды – ... пікірлер болмаса, дәл стиль проблемаларын
кеңінен қарастырған келелі, монграфиялық зерттеулер ... ... ... ... ... (А.Ғылым, 1974) деген кітапта қазіргі
әдебиеттану ғылымының аса бір ... ... ...... ... онда ... ... қазіргі қазақ әдебиетінің барлық жанры
түгел дерлік қамтылған. Мұндағы зерттеу өзінше тың, жаңа ... Әр ... ... ... ... сюжет, образ, диалог,
портрет, деталь секілді көптеген көркемдік компоненттеріне байланысты,
ақын, жазушы ... кіре ... ... ... әр ... ... ерекшелігі туралы ойын ортаға салады. Ал стиль жайында толық айтар
болсақ: Стиль деген ... ескі ... бері ... ... ... stylos) ... сөз. ... айтсақ, балауызбен сырлаған тақтаға сөз
жазу үшін жұмсалынған ағаш ... Ал, ... ... ... ... атқарған. Стиль, кейінірек, грек тілінде таза, әдемі
сөйлеу ұғымына ие болған,
Өмірдің басқа саласында да, «стиль» аз ... ... ... ғылыми стиль, жұмыс стилі, газет стилі т.б. Біздің сөз ... ғана ... ... ... - ... негізінде екі түрлі
мағынада: кең және жай ... ... Кең ... - ... ... әдеби сын да ХVIII ғасырдан бері қарай ... - ... ... ... ... ... мәлім классицизм,
сентиментализм, романтизм, реализмдер әдебиет стилі деп аталады. Қазіргі
әдебиеттану ... ... әдіс ... ... ... ... екінші мағынасы, яғни стиль деп, әр жазушының ... ... ... ... ... ... ... көп –ақ, мәселен, Платон
«Мінез қандай ... ... де ... ... Стендаль «Адамның күллі
қасиеті стильде тұрады» дейді т.б. Айтып келгенде стиль – шын ... ...... ... тән ... Кез келген ақын – жазушылардан
стиль іздеу бекершілік. Өйткені барлық өлең қиыстырушыларда ақын, сөз ... ... ... ... боламыз. Дарын жоқта – ... ... ... ... талант, ұлы жазушылардың туындыларынан іздеген жөн.
Сондықтан да профессор Қ.Жұмалиев ... – шын ... ұлы ақын ... ... тән ... ... ол. ... да бүгінгі қазақша
аударғанда айрықша ... ... да, осы ... ... ... данышпандық шығармаларын өз үнімен, өз бояуымен, өзіне тән көрік
– келбетімен жеткізе білу – қазақ көркем ... ... ... ... ... ... ... Поэтика туралы жалпы түсінік.
9. Тілдік интонация, компоненттер.
10. Поэтика шығармашылық ... ... ... З.Қабдолов. Сөз өнері. А., 2007.
6. Қ.Жұмалиев. Әдебиет теориясы. А., ... ... ақын – ... ... ... ... ... белгілі анықтамасы, қағидасы жоғы
бүгінгі күнде сыр емес. Поэтика бағы ... ... сөз ... ... ... ... грек әдебиетін құрылысы жағынан зерттеп, оның ... ... ... ала ... ... туралы тұңғыш рет
жүйелі пікір айтқан адам – Аристотель (ІХ, Х ғғ)
Поэтикаға әдеби энциклопедияда ... ... ... поэтика -
әдеи туындылардың құрылысы және онда қолданылған көркемдеу ... ... ... ... ... Бұл да ... ... емес.
Поэтикадағы бүгінгі таңдағы негізгі тенденция – теориялық поэтика мен
тарихи поэтиканы қосып, тұтас бір ... ... ... ... ... келе ... ... нәрсе – стиль. Поэтика мәселесі
стильмен тікелей байланысты. Поэтика ауқымы ... кең ... ... ... та келеді. Ғалым В.В.Виноградов көркем шығарманың стилін үш
салада – образды жүйеде, тілдік және ... ... ... ... ... былайша шекара қойып, бөліп тастауға Храпченко
қарсы. Жалпы қазіргі ғалымдарымыздың әдебиеттану ғылымын көркем ... ... ... байланысын көздеуі – игі іс. Расында да
жазушының ұстанған көркемдік бағытын, ... ... ... ... ... мүмкін бе? Әдеби компоненттердің даму ... ... ... ... үшін де ... әлгі компоненттер ауадай
қажет. Ақиқатында кейінгі жылдары әдеби зерттеулерде поэтика деген термин
өте жиі ... жүр. ... ... ... ... драматургияның поэтикасы делінеді. Бір автордың шығармашылығын
байланысты да айтылады.
Олай болса, поэтика деген ұғым әдебиеттің тегіне қатысты айтылса ... ... ... да, шығармашылыққа қатысты айтылса да ... ...... ... ... ... күллі табиғаты деген
сөз. Онда поэтика – көркем творчество ... ... ... Өйткені
поэтика қамтымайтын әдебиеттің бірде – бір саласы, бірде бір жанры, ... ... ... ... көрнекті ақын Мұқағали Мақатаев поэтикасының қалыптасуы,
ол игерген дәстүр, Мұқағалидың ақындық шеберлігі, оның ... ... ... мен ... ... ... ... поэзиямыздағы Мұқағали жаңалығы, оның бүгінгі поэзиямыздан өзінің
заңды жалғасын табуы ... ... ... ... поэзиямыздағы
Мұқағали жалғастырған дәстүр мен ... ... ... ... ... ... да айтып өтпекшіміз.
Атақты сыншы В.Г.Белинский: «Ақын-қоғамның, ... ... және ... деп ... еді. Олай болса, қандай ақын – жазушының
болмасын шығармашылығын өзі өмір сүріп отырған ... ... ... ... ... ... Сол ... Мұқағали Мақатаев шығармашылығы
да өз дәуірінің әдеби процесімен, оның даму өресі, көтерген проблемаларымен
тығыз бірлікте, тұтастықта ... алып ... ... ... ақын ... ... Ол ... қоғам өміріндегі өзін толғантқан нендей жайларды
жырласа да өзінің ішкі жан ... ... ... сырлы сезім толқынын
ақтармай қала алмайды.
Сөйтіп, өзінің қуанышы да, қайсы бір ... мұң – ... ... ... өзек ... ... де поэзиясына түсіп отырады.
Қазіргі қазақ поэзиясының кемелденуі мен дамуына мол үлес қосып,
жемісті ... ... 60-70 ... ... ... ... ... Мырзалиевті, Мұқағали Мақатаевты, Тұманбай
Молдағалиевті, ... ... Сағи ... ... ... ... ... ішінде 60 жылдардан бастап әсіресе, қазақ поэзиясында
Төлеген мен Мұқағалидың ... ... ... болды. Солай десекте
сезімінің сергектігі, қиялының ұшқырлығы, ойының тереңдігі, ... не ... да ... ... сыр ... ... жырлайтындығы
жағына М.Мақатаев өзгелерден дараланып алға ... ... ... алдында
бүгінде сыр емес. Негізінде лирика дегеніміз сезім мен ойдың поэтикалық
көрінісі. Сондықтан да ... ... ... саласы жоқ. Бұл
туралы бір кезде әрі ақын, әрі ғалым ... ...... ... ... ... ... эстетикалық жүйесіндегі
заңдылықтар туралы ғылым. Қарапайым түрде пайымдасақ, поэтика – көркем
шығарманың сыры мен ... ... ... ... ... ... негізгі проблемасы – суреткердің ойы (замысл)
мен оны жүзеге асыруда қолданған амал – ... ... ара ... ... ... әңгіме мұнда да үйлесімдер жүйесі туралы. ... ең ... ... мен ... үйлесімі деген еді.
Ақиқатында осы мазмұн мен түрдің үйлесімі, сәйкестігі, жүйелі түрдегі
суреткердің шеберлігін танытатын ... ... да ... ... ... осы ... мен түрдің үйлесімді шығуы үшін әдеби көркемдеу құралдары
деп аталатын образды сөздердің үстінде көп ізденіп, ... ... ... ... ... ақиқат талант иесі ғана өзінің көркем сөз шебері
екенін танытады.
14-лекция. Көркем тілдегі ... ... ... ... ... мен ролі.
8. Поэзиядағы ырғақтың ерекшеліктері.
9. Қорытынды.
Қажетті әдебиеттер:
1. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. А., 1973.
2. Байтұрсынов А. Әдебиет ... А., ... ... З. Сөз ... А., ... ... Қ. ... теориясы. А., 1960.
5. Поэтика перевода. Собр.Москва, Радуга. 1988.
6. Базарбаев М. Өлең – ... ... сөз ... А., Жаз. ... адам ... туғаннан өлгенге дейінгі өмірі тек өлең ғана
ғой.. Бұл ... ... ... ... ... ... жер ... кірер денең..
Дүниеге келген сәби жылап келеді. Үнінде «ырғақ» бар. «Ырғақ бар жерде
өлең бар» ... ... жас сәби ... жылап келген жоқ, әндетіп,
өлең айтып келді. Ес жиып ... сәби ... өзі өлең ... не жорық, енді естиярлар ән салып, өмір түп – ... ... да кете ... (ән ... өмір түп – ... әлдилеу -ән, әлпештеу-
ән, ер жеткізу-ән, қыз ұзату -ән, келін ... Бірі ... жыры ...... бірі – бет ... - бәрі ән. Ол ол ма, адамның өмірі ғана
емес, өлімінің өзі өлең. Жоқтау-ән, эпитафия - ... неге ... ... ... гүл, бояулар, дыбыстар, бар жаратылыс, барлық өмір – ... осы ... ... ... ... тіршілік, ойнақы өмір
беретін сырлар – поэзияның ... мен ... ... ... ... соғуы, сол өмірдің қаны мен оты, жарығы мен күні, ... өмір - ... ... тілі екі ... ... белгілі: а) еркін құрылыстағы
тіл, яки проза (латынша prosa – тікелей, тура айтылған сөз); б) белгілі ... ... ... ... тіл, яки ... (грекше polesis –
творчества). Кейде күллі көркем әдебиетті түгел поэзия ... ... дәл осы ... және бұдан былай біздің поэзия дейтініміз - өлеңді
шығармалар.
Ырғақ деген не? Ырғақ, яки ритм ... ... ... ...... ... ... жүйелі, мерзімді, мөлшерлі қайталануы.
Ырғақ – жасанды емес, табиғи ... ... ... ... ... жаз бен қыс, ... мен күз, ... шығы мен батуы, толқынның жағаға
соғуы мен қайтуы, мәңгілік тасу, тартылу – түп – түгел ырғақты ... дем ... ... ... – бәрі ырғақ. Міне, дәл осылар секілді,
өлең де бәрінен бұрын ырғаққа негізделеді. Александр ... ... ... ... ... – «сөз бен ... ... әкелу» деген пікірі
ерекше. Поэзиядағы ұлы қасиет – үндестік – гармония. Ал сөз бен ... ... күш ... Владимир Маяковскийдің «Өлеңдегі негізгі
күш, негізгі қуат – ырғақ» - деуі де сондықтан болса керек. Оның ... ... ... ... ... ... Осы ырғақты ақын әуелі ешбір
сөзсіз міңгірлеп ... ... оның ... осынау діріл – ырғақ әлдебір
шалқан теңіздің бұйра толқыны секілді де, ... ... ... осының
түбінен бетіне қалқып шығып, керегі қалып, керек емесі жоғалып жататын інжу
– маржан секілді; ырғақ бірте – бірте сөзге, сөз ...... ... ... ... ... «Ырғақ - өлең ... ... ... ... ... ... деп есептеледі.
Қысқасы, ырғақ - өмірде де, өнерде де көп нәрсенің кілті, өлеңде сөз
бен дыбыс үндестігінің арқауы. Өлеңнің әр сөзі – ... сөз. ... ... ... өлеңге тұшыну, толқу, тебірену – бәрі ырғаққа байланысты.
Сөз өнерінің өзге түрінен өлеңнің ... ... де ... ... ... жай сөз бен ... айырмасын жай жүру мен ... ... ... ... Ырғақ тұрғысынан қарағанда, қара сөз жай
жүру, өлең ... ... ... рас. ... ... ... ... Сырт көзге поэзиялық шығарманың сырт пішінінің өзі ... ... ... ...... тақта – тақта...әр кесте, яки
әр тақта – шумақ, әр шумақтың әр жолы – ... әр ... ... ...... – бунақ.. Әрине, мұның бәрі ... ... ... де ... ... ... ... өлеңдер бар. Бірақ
бәрібір, шумақтардың жік – жігін ажыратуға әбден болады. Өйткені әр шумақ ... ... ой, ... ... шындық. Ал шумақ бар
жерде тармақ, тармақ бар жерде бунақ болатыны сөзсіз. Әр ... біз ... тек ... ... ғана ажырата аламыз. Мысалы:
Қабақ түйіп /қара бұлт/ тұрды сәл-ақ,
Өте шықты /селімен/ қырды сабап.
Көк жүзіне /керіліп/ келе ... – бақи ... ... ... ... өлеңнің бір шумағы, төрт тармағы, 12 бунағы бар екенін
білеміз. Аударма кезінде екпінді сақтау ... ... бі әр ... ... баса ... ... керек. Поэзиялық шығармаларды аударғанда
тәркімашы ондағы ырғақ, бунақ, ұйқас, тармақ, шумақ т.б. өлең ... ... ... көңіл бөлуі тиіс. Әсіресе көркем қарасөзден
өлеңнің ...... ... ... ... ... Ырғаққа
негізделген сөз, сөйлемдерді аударма кезінде дұрыс тәржімалау аударушыдан
өте ... ... ... Әр ... өлең ...... ... түрлі болатыны заңды құбылыс. Сондықтан осы ерекшеліктерді аударма
барысында сақтау керек. ... ... ... ... ... дұрыс ажырату, ... ... ... тәржімалау
аудармашыдан көп білімді, шеберлікті керек талап етеді.
15-лекция. Образ - ... ... ... ... ... ... ... образдық табиғаты.
2. Образ - өнердегі көркемдік мазмұнды берудің формасы.
3. Әдебиеттегі кеңістік және уақыт ... ...... ... әрі күрделі, әрі орасан маңызды саласы.
Ал қоғамдық сана ... ... ... бір ... ... ... ... саяси, праволық, салттық, діни, көркемдік, философиялық
көзқарастар жүйесі екені мәлім. Қоғамдық сананың ... ... ... пен ... ... ел ... ақиқат ағымы, яки материалдық (және
соған негізделген рухани) тіршілік тұрмысына тәуелді.
Анығырақ айтсақ ... ... ... ... ... ... ... құрылыс тағдырына енжар қарай алмайды, оларды я
жақтайды, я ... ... я ... ... жасайды, я құлдырауына әсер
етеді. Сондықтан әдебиет қоғамдық сананың түрі ретінде әр ... ... ... туады, феодализ өз әдебиетін, ... өз ... өз ... туғызғандығы бұған дәлел бола алады.
Образдың жасалу тәсілдеріне лайық ... ... ... ... ... әр ... сияқты, оның түрлері де әр алуан. Образдың
түрлерін белгілеудің ... ... ... тәсілдік) факторлары бар.
Көркемдік әдіс тұрғысынан келгенде, образ екі түрі: романтикалық ... ... ... тек ... ... ... үш түрлі: эпикалық
образ, лирикалық образ, драмалық образ. Ал жалпы жасалу тәсілдеріне бақсақ,
біраз тағы да ... ... ... ... ... ... ... трагедиялық образ, геройлық образ, т.б. Осылардың әрқайсысының өзіне
тән ерекшеліктері бар, оны білу әдебиетшіге ауадай қажет...
Романтикалық образ - ... адам ... ... ... ... әдебиетіндегі романтикалық образдың ежелгі түрі халық
ертегілері мен ... ... ... мен ... жырларында
жасалады. Әрқашан алға, алысқа арманға асыққан ... ... ... Романтикалық образ өмірдегі болған немесе бар деректен гөрі өмірде
әзірше жоқ, ... ... ... ... ... ... пен Көрегеннен,
Саққұлақ пен Таусоғардан бастап, Алдар көсе мен Асанқайғыға дейін, ... пен ... ... мен ... ... ... ... образдың небір ғажайып үлгілерін көруге болады. ... ... ... М.Абайұлы, М.Сералин, С.Торайғыроытың көлемді
шығармаларында да талай тамаша романтикалық ... ... ... мен ... ... Әбділданың Абылы мен Қасымның Абдолласы –
қазіргі қазақ әдебиетіндегі көптен – көп ... ... ... ... ғана әйтсе де, бұл тізім жалғана береді.
Романтикалық образ –қай жанрдың туындылары болса да ... ... ... ... ... ... - ... адам бейнесінің ең сымбатты, ... ... ... да ... да, ... бұл – кәдімгі
өмірде болған, бар және бола беретін, бірақ қайталанбайтын ... ... ... тың ... ... ылғи ... отыратын тип. Дұрысында,
образ атаулының айрықша мағыналы, мәнді түрі де осы ... ... ... ... ... - тәрбиелік мәні де, қоғамдық -
өзгертушілік күші де айрықша үлкен.
Эпикалық ......... ...... іс - ... тұтас
көрінген, әрі толық жинақталған, әрі әбден дарияланған тип. ... ... ... пен ... ... сезімдер мен характерді суреттеу
секілді көркес бейне жасаудың көп – көп амал – ... ... ... үшін ... ... ... адамның түр – түсін де, үнін де, ісін ... ... мол ... ... әрі жан – ... ... ... бар.
(Мысалы, Құнанбай образы). Эпикалық образ – бедерлі бейне, әрі ... ... ... ... өмір жолын бар бұралаңымен байқауға ... ... ... ... болатын күрделі, кесек ... ... ... өлең – ... ... өз ... оның ... ақынның мың иірімкөңіл – күйінен - нәзік сырымен сылқым сезімімен
өріліп жасалған ... ... ... ... аса ... әрі ... ашылатын
ішкі сыры, мінез – құлқы, жан – тынысы айрық әсем айшық табады.
Драмалық образ – эпикалық не ... ... ... ... бетінде
емес, тура өмірдің өз аясында – сахнада көзбе – көз, қолма –қол жасалатын
көркем бейне ... ... ... ... деп те ... Мұны ... ... бар қасиетімен қалмай, мәңгі өмір сүре алмайды, әр образ өзін
жасаған актермен бірге кетеді, көрген адам санасында тек әсер мен ... ... Ал, ... образдың эстетикалық және тәрбиелік мәні ... әрі ... ...... ... Юмор - ... кісі ... өнердегі сәулесі. Күлкі жоқ жерде юмор да жоқ. Ал ... ...... нәрсе деуге болмайды. Күлкі де зор қоғамдық сипат,
әлеуметтік сыр жатады. Юморда ... ... ең бір ... ... ... Юмордағы күлкі-әзіл, ал әзіл келемежге айналса – ирония,
келемеж алды мысқылға ... сын үдей ...... ... ...... тип. ... суреттелер құбылыс-керексіз,
кесір құбылыс. Сатирада өмірдегі кеселді, келеңсіздікті, кері кеткендікті
қаза ... ... көз ... – көрініске шығарады, қағып сілкілейді
мысқылмен түйрейді, ... ... ... одан ... ... өзгешелігі – мұнда қаламгердің өзі сықақпен сілейте
сынап отырған адамына жаны ашымайды, оның мініне түзеу, өзін өнегелі өмірге
қайта қосу ... ... ... ... ... ... ... керек деген қатал үкім шығарады, юморда түзеу мақсаты жатса,
сатирада жою, жоқ қылу ... ... Ауыз ... ... ... кемпір бұл сатиралық образдың көрінісі. Ал, Алпамыстағы Ұлтан, бұл –
батырлар жырларындағы сатиарлық образдың үлгісіне ... ...... ... ... ... ... және
жоқ, тек адамның ақиқатқа ұқсас арманында ғана ... ... адам ... ... ... күні бүгінге дейін келе жатқан
көне түрі. Трагедиялық образ да әдебиетте тым әріден келе ... ... ... Трагедиялық образ ескі мен жаңа, адам мен қоғам,
адамдық ... ... ... ... ... тартыстан,
қайшылықтан, соның өзінде де мейлінше асыңқы, адам жеңіп ... ... ... ... ... ... және шебер жинақтардан туады.
Трагедиялық қаһарманның өмірі көбіне өліммен ... ... ... образдың небір керемет үлгілері бар. Мысалы, Қыз
Жібек пен Баян сұлу, Қамар мен Шұға, ... пен ... ... мен ... ... ... ... қасіретті, қиын тағдыры оқырманды
енжар қалдырмайды, оның ой – сезімін тұтқындап, баурап алады, жан дүниесін
тебіренте ...... оның ... өз ... ортақ етеді.
Геройлық образ – ұнамды кейіпкер: адамға тән небір ... ... ... сом тұлға, өз дәуірінің ең аяулы, асыл мұраттарынан туған
тарихи тип. Ұнамды кейіпкер – тарихи категория. Мысалы, ... ... ХХ ... ... бүкіл дүниежүзі пролетариатына жар ... ... ... – демократиялық жұмысшы партиясы жасасын»
деп ұран ... Бұл ұран ... ... жаңа адам ... ... жаңа ... ... хабаршы болған. Геройлық образ – еңбек
пен күрес адамының көркем ... ең ... ... ... ... биік
үлгісі. Сөз өнеріндегі геройлық дегеннің орасан зор тәрбиелік мәні де
осында жатыр.
1-лекция. Әдебиет ... ... ... ... мәселелері.
Жоспары:
1. Көркем әдебиет және ғылым.
2. Әдебиеттану ғылымы және оның негізгі түрлері.
3. ... ... ... ауқымы.
4. Әдебиет теориясының зерттеу объектісі.
5. Әдебиет сынының өзіндік ерекшеліктері.
Әдебиеттер:
1. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. А., 1998.
2. Қ.Жұмалиев. Әдебиет теориясы. А., ... ... Сөз ... А., ... Қазақ әдебиетінің тарихы. А., 2004.
Әдебиет (араб сөзі, қазақша - сөз, үлгілі сөз) -өнердің ... ... яғни сөз ... Сөз - ... ой-сезімін жеткізудегі
бірден-бір күшті құрал. Сөз өнері - өнер атаулының ішіндегі ең ... да ... ... алды ... тіл" деп ... ... ... әйгілі "Әдебиет танытқышында" өнердің әр түрлі
болатындығын, олардың өзіндік ерекшеліктерін (сәулет ... - ... ... - ... ... ... - ... әуез өнері - музыка)
айта келіп, әдебиетке: "Нәрсенің ... ... ... ... ісін ... айту ... Бұл — сөз өнері.
... Алдыңғы өнердің бәрінің де қызметін шама қадарынша сөз өнері ... ... ... ... болсын, қандай сымбатты я кескінді суреттер
болсын, қандай әдемі ән-күй болсын - ... ... ... ... ... Бұл өзге өнердің қолынан келмейді", - деп анықтама береді.
Әдебиеттану — сөз ... ... ... әдебиет дамуының
заңдылықтарын, көркем шығармаларды, жазушылардың шығармашылығын ... - ... ... бір тармағы. Филология — тіл мен
әдебиетті зерттейтін ғылым (грекше filec -ұнату, сүю, lоgos — білім, ... ... ... фонетика, лексикология болып жіктелетіні секілді,
өдебиеттану да бірнеше салаға ... ... ... ... ... сыны.
Әдебиет тарихы әр халықтың әдебиетін тарихи ... ... ... ... ... ... оған үлес қосқан ірі жазушылар
шығармашылығын нақтылы зерттейді.
Әдебиет теориясының негізгі мақсаты - әдебиеттің даму ... ... ... ... ... ... ... айқындау.
Сондықтан әдебиеттің қоғамдық өнермен байланысын ашатын идеялық, танымдық,
ұлттық және интернационалдық сипаттарын, көркем шығарманың құрылыс бітімін,
мазмұны мен ... тіл ... ... қолданылатын көркемдік
әдістерді, кең тараған жанрларды тағы ... ... ... ... көбірек мән беріледі.
Әдебиет сыны көркем шығармаларға талдап баға беру, олардың идеялық
мазмұнын, қоғамдық мәнін, басты көркемдік ... ашып ... ... Ол өз тұсындағы әдеби процеспен тығыз байланыста болады. Бұрынғы қай
дәуірдің ... ... та, ... ... ... ... анық
танып білу үшін сол кездегі әдебиетке көзқарасты, ... ... ... көне сол ... ақын-жазушыларға қандай талап қойып, қай
тұрғыда айтылғанын ескерудің мәні зор.
Әдебиеттану ғылымының жоғарыда аталған жекелеген салалары әрқайсысы өз
алдына ... ... ... ... ... байланыста
болады. Әдебиет теориясы әдебиет ... ... ... ... және ... ... ... теориялық тұрғыдан қарап тану,
түсіндіру — оның басты міндеттерінің ... Ал ... ... ғылым ретінде
ойдағыдай өркендеуі үшін ... ... ... теориясының
жетістіктерін пайдалануы шарт. Сондай-ақ, әдебиет ... ... ... ... ғылыми топшылаулар жасау үшін оның әдеби ... ... ... ... ... ғылымының бұлардан басқа текстология,
библиография секілді жанама тармақтары да бар.
Библиография:
1. Белгілі бір мәселе ... ... ... ... ... ... ... теориясы мен методикасын
жасайтын ғылыми еңбектер;
3. Жарияланған, ... ... ... жөніндегі пікірлер жарық
көрген газет, журналдардың бөлігі. Қорыта айтқанда, әр түрлі пәндер бойынша
кітаптарға, зерттеулерге анықтама — ... ... ... құралдар
жасайтын жинама ғылым саласы.
Текстология — филологияның шығарма мәтінінің анық-қанығын ... ... ... ... ... жариялайтын саласы.
Текстология дербес ғылым ретінде 1917 жылдан кейін ғана библиографиядан
бөлініп шығып, ... ... ... Белгілі бір – көркем
шығарманың тарихын анықтау үшін тексеру тәсілдерін қарастырады, түпнұсқаны
айқындау ... ... ... өткізеді, қосымша нұсқаларды,
басылымдарды қарайды.
Текстологияның негізгі міндеті — автор ... ... дәл ... ... ... ... ... - әдебиет теориясының, тарихының, сынының тарихи дамуы
туралы дәйектемелер мен деректер, мәлімдемелер жинағы.
Әдебиеттану ғылымының пәні, ... ... сөз ... ол да ... өнерге жақын сезіледі. Әдебиет өмірді
бейнелеп көрсетсе, ... ... ... ... өзгешелігін айқындап
көрсетуді мақсат етеді. Яғни, әдебиет ғылымына да ой ... ... ... ол әдебиеттің қоғамдық-эстетикалық мәнін түсініп ... үшін ... Бұл ... ... ... ... сөз өнерінің,
жалпы көркем өнердің көп ... - ... ... нәр ... ... ... өзі ... болғандықтан, ғылыми-логикалық ой-
жүйесіне тән жүйелеп талдау, қортынды — ... ... ... білу шеберлігі, теориялық ұғым түсініктерді айқындауға ... ... Бұл ... ... зерттеу тәсілдері философия, логика,
эстетика, психология ғылымдарымен ұштасады. Ғалам сыры, ... ... ...... ... қай ... де болмасын, ақындар мен
философтарды бірдей ой азабына салған мәселелер.
«Философия мен поззия қарсы біткен екі ... ... ... ғана жайт ... сөз ... -деп ... неміс филесофы
М.Хайдеггер. Философиялық шығарма мен ... ... ... ... дүниетаным іздері байқалса, ол — ... мен ... ... ... ... ... адамның көңілінде әсемдік жайындағы өмір ... ... ... Сол түсінік оны үлкен идеяларға жетелеп, әсем сезімге
бөлеп, бақытына жол сілтейді. Жүректе асыл, пәк сезімнің ұялауы оған ... ... ... Ол ... ... ... әсем құбылыстарды
тап басып, тани біледі. Ал сол адамдағы асыл ойдың, әсем ... ... ... ашып ... ... ... шындықты, өмірді сезіммен
танып, өмірді өнер арқылы ашуы — ... ... деп ... ... ... әдеби процестің дамуына байланысты
кеңейіп отырады.
Сондай-ақ әдебиеттану ғылымы қазақ ... қоса ... ... ірі ... құбылыстарды да талдап, олардан қорытынды
түйін жасап, өмірлік қажетімізге ... ... ... ... әдебиеттің табиғаты.
Жоспары:
1. Көркем әдебиет – қоғамдық құбылыс.
2. Әдебиеттің өміртанушылық мәні.
3. Әдебиеттің тәрбиелік, эстетикалық мәні.
Өнердің адамзат мәдениетінен алар орны ... ... түрі ... ... ... ... ... мүсін өнері, сөз өнері. Әдебиет - сөз
өнері. Осы өнер салаларының ішінде ең ... - ... ... Сөз
өнерін - барлық өнердің басы, «өнер атаулының ең қиыны және күрделісі»
(Бальзак), ... ең ... ... ... ... асырып айтқан
боламыз. Әдебиет (араб. Адаб - сөз, үлгілі сөз ... ... - ... ... ... А.Байтұрсынов өзінің әйгілі «Әдебиет танытқышында»
әдебиетке: нәрсенің жайын, күйін, түрін, түсін, ісін, сөзбен ... ... Бұл сөз ... ... ... - асыл сөз, арабша - әдебиет,
еуропаша - литература» - ... ... ... - адамның ой-сезімін жеткізудегі бірден-бір күшті құрал. Сондықтан
көркем ойлау жүйесі шексіз бай. Сөз ... ... ... ... мәні оның танымдық күшімен, өмір шындығын, қоғамдық ... ... ... ашып ... көркемдік қуаттылығынан туады.
Әдебиетте шыншылдықпен көркемдік шеберлік, эстетикалық әсерлілілік ... ... ... танытады. Әдебиеттің шыншылдығы мен көркемдігі
артқан сайын оның ... ... мәні ... ... Көркем әдебиеттің
бастау көзі - халықтың сонау ерте дәуірлерде шығарған өлең-жырлары, ... ... ... аңыз-ертегілері. Халықтық ауыз әдебиетінің
таңдаулы туындылары, озық ... ... ... ... өркендегенде де өзінің құнын жоймайды. Бұған қазақтың халықтық
жыр-дастандарының, терме-толғауларының бүгінде көпшілік қажетіне ... ... ... ... ... ... Көркем әдебиеттің өсіп-өркендеуі -
тарихи процесс.
3-лекция. Өнердегі типтілік мәселесі.
Жоспары:
3. Типтендіру түрлері.
4. Типтендіру өнердің басты заңылықтары
Әдебиеттер:
1. Қ.Жұмалиев. Әдебиет теориясы. А., ... ... Сөз ... А., ... ... яки ... қаһарман дейік, я болмаса шығарма геройы не
кейіпкері немесе персонажы ... ... ... бәрі ... ұғым ... ... – образдылық болса, бейне- образ. Әдебиеттегі адам, сөздегі
сурет, шығармадағы өмір ... ... адам ... ... ... осылардың бәрінің сарқып құяр сағасы біреу, ол – ... ...... мәні бар, ойдан шығару арқылы әрі нақты, әрі жинақты
жасалған адам ... әсем ... адам ... ... амалы алуан түрлі. ол сөздегі
суретпен ғана ... ... ... ... ... ... материалды
жинақтаудан әдеби тұлғаны даралауға дейін барады. ... ... ... әр ... ... бар. ... ... өзі - әдеби тип
жасау әрекеті.
Типтендіру деген суреткердің іс жүзінде өмір шындығын өз дүниетанымы
тұрғысынан ... бір ... пен ... әлеуметтік орта мен дәуірге
сай ...... ... ... және ... сол ... өзі ... көркем бейнені сомдауы, тұлғаландыруы, даралауы болып табылады.
Мұның өзі сайып келгенде, әдебиетшінің әдеттегі әрекеті, яки ... ...... ... ... ... ... әрекет емес, ақиқат өмірдегі тірі кісілерден әдеби шығармадағы
жанды бейнелер туғызудың аса ... ... және ... тың, тынымсыз
харекеті. Жазушыға тип жасау ... ... ... – типтілік туралы
«қисын» емес, тірі мүсін – ... Әр ... ... зерттеген адам оның өмір шындығын ... ... ... ... ... көбіне, әр типке протип табудан басталғанын
байқар еді.
Типтің түп нұсқасын протиптен табу – шыншыл суреткерлерге тән ... ... ... яки адам ... ... қажет өмірлік
материалды жинақтау (обобщения) тек типтендіру тәсілімен ғана жүзеге ... ... ... типтендіре жинақтау арқылы суреткер болашақ
образдың немесе типтің ... ... ... ... ... ... Әрбір әдеби тұлғаны өз ... адам ... ... ... ... оның тек ... ғана тән, ... жоқ және қайталанбайтын
психикалық ерекшеліктері болуы шарт.
Мінез деген не? Мінез – адамның ішкі ... ... ... жағдай
қалыптастырған қоғамдық құлқы, барлық ... ... ... үшін керемет қиын нәрсе «адамның жаны мен жүрегідегі
көзге ілінбес көп иірімдерді» (Гоголь) ... тану және ... ... ... бір түрлі, тілсіз тіл. Сол тілсіз сезімге тіл бітіргендей, ... ... ішкі ... ... ... ...... нәзіктікті, шеберлікті қажет ететіні түсінікті болуға тиіс.
Ал Лев Толстой үшін «Ең ... ...... жан тіршілігі».
Сондықтан «Соғыс пен бейбітшілікті» жазғанда - әр кейіпкердің мінез –
құлқындағы алты ... ... ... махаббат, ақындық, парасат және
семьялық) ... ... ... ... ... ... кейін»
романын жазуда үстінде бар күшін кітап ... ...... ... ... ... айтады. Меніңше – дейді ол – сөзі,
мінезі, пішіні, ой әрекеті тек ... тән, дара – дара адам – ... ... күшейе береді. Ал адамдары көбейгенмен, біріне – бірі ұқсай берсе,
әлсірей бермек».
4-лекция. Көркем ... және оның ... ... ... және көркем тартыс.
3. Тартыстың характерді таныту, даралау тәсілі .
Қажетті ... ... Қ. ... ... А., 1960.
2. Қабдолов З. Сөз өнері. А., 2002.
3. Әдебиеттануға кіріспе (Құр.С.Мақпырұлы) А., 1991.
Композиция ... сөзі ...... ... ... ... шығарманың құрылысы. Әңгіме адамдар туралы болғандықтан, олардың
сыртқы ... ... ...... іс - ... ... сүйініші,
сөйлеген сөзі, қысқасы, өмірдегі адам қандай болса, көркем шығармада да біз
тап сондай адамдарды ... ... ... ... ... ... әр алун ... қалауын тауып жазушы асқан
шеберлікпен қиюластырып, бір ... ... етіп ... ... осыны
шығарманың композиция – құрылысы деп атайды.
Көркем шығарманың құрылысы шығарманы жақсы не нашар шығарма деп ... ... роль ... Егер ол ... бір – ... ... да, әдемі пейзаж, портреттер де, үздік жасалған әдеби мінездер де
оқушыларын ... ... ... еді. ... ... ... ... бүтіндік жоқ, сондықтан көркемдік дәрежеге
көтеріле алмаған әлсіз, құнсыз шығарма дер едік.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... бірнеше жайттарға тоқтап кетуге тура келеді. Композиция (құрылыс) –
көркем шығарманың барлық түріне бірдей қатысы бар ... Ал ... ... ... ғана қолданылады.
Әрине, көркем шығармалардың құрылысы тек түрге ғана байланысты ... ... ... ... ... ... ... оқиғалар,
олардың бөлшектерін, адамдардың іс – амалдарын жігін таптырмастай шебер
қиюластыру, жазушының дарындылығымен ... ... ... ... ... ... көзқарасы, шығарманың идеясымен байланысты. Бұл – ... ... ғана ... сюжетсіз лирикалық өлеңдерге де тән
мазмұнның кезек етуінен туады.
Бұдан ... ... ... жаны мен ... – тартыс. Ал
тартыстан сюжет құрап, қалыптастыратын – композиция.
Композиция – бір сөзбен айтқанда, көркем шығарманың құрылысы.
Композиция, сөз жоқ, ... ... ... Сюжетте, композиция да
әдеби шығарманың мазмұнын көркем жинақтап, ... ... ... һәм ... Оның ... бұлар да мазмұн мен пішін, не ... ... ... ... – бірі ... ... ... мәселен,композициялық
бүтіндік, тұтастық жоқ жерде сюжет те жоқ. Сюжет – сюжет болу үшін ... ...... түп – ... ... бір композициялық жүйеге түсіп,
бірлік табуы қажет. Бұл да ... пен ... тән ... ... пен ... ... өзара бірлігін түсіне отырып,
олардың бір – бірінен өзгешелікті ажырата білуіміз ... ... ... ... кез ... ... шығарма да бола
бермейді. Ал композиция барлық шығармада бола ... ... ... кезеңдерін жүйеге түсіріп қана қоймайды, сюжеттен тыс нәрселерді
қиюластырып, белгілі бір арнаға салады. Бұл ... ... ... ... деп білу ... шығармалардағы оқиға желісін, адамдардың арақатынасын,
образдар жүйесін қалыптастыруда ... ... жоқ. Әр ... өз
шығармасының сюжетін өз қалауынша құрады. Демек, сюжеттің ... де ... әр ... ... ... ... ... Көркемдік даму заңдылықтары.
4. Адамзат мәдениетіндегі сабақтастық.
5. Әдеби даму және дәстүрі жалғастығы.
6. Қорытынды.
Қажетті әдебиеттер:
1. Қабдолов З.Сөз өнері. 1976.
2. Әдебиеттануға кіріспе(құр.С.Мақпырұлы) А., ... ... ... ... ... ... – дәстүр мен әдеби даму)
А.Жазушы. 1991.
4. Ш.Ыбыраев. Эпос ... А, ... ... Ақын – ... поэзиясының бейнелілігі. А, Ғылым. 1991.
6. С.Қирабаев әдебиетіміздің ақтаңдақ юеттері. А., 1994.
7. А.Егеубаев. Сөз жүйесі. А., 1989.
8. З.Қабдолов. Арна. А., ... ... «Ой мен сөз» А., ... ... ... ... А., ... Т.Шапаев. Ой түбінде жатқан сөз. А., 1989.
Қазіргі әдеби ... ... ... мен ... қас ... ... ... тоталитарлық жүйедегі бекіп қалған
идеологиялық түсініктерден бірте – ... ... ... көрсету болып
табылады.
Қазіргі кездегі ұлттық ... ... ... ... жаңғыруы ықпал
жасап отыр. Әсіресе еліміз егемендік алған он шақты жыл ішінде ... ... ... салт – ... ... бен өшкенімізге деген
жаңа көзқарастар пайда болды. Бұның бәрі де қазіргі ... ... ... ... ... отыр.
Әдеби процесс термині кең мағынада да, тар мағынада да ... ...... бір ... ... пен ... ... әдебиеттің қоғамдық санаға тигізген ... ... ... ... ... ... ең жаңа, маңызды әдебиет туындылары,
олардың өзге, ... ... ... солар арқылы бүкіл халық
әдебиетіне тигізіп отырған әсері мәселесін ... ... – бір ұлт не ... ... ... кезеңдегі даму
тенденциялары, олардағы жетіскендіктер мен жаңалықтар, жалпы ... ... ... ... ... сөз ... өазіргі кезең тудырып отырған проблемалар, қазіргі
пайда болып жатқан ... ... және ... туындыла, олардың
кешегі дәуір әдебиетінен ерекшеліктері мол.
Бұрын әдебиетіміз бір ғана ... ... ... мен ... ... болса, қазір ұлттық сана, ұлттық болмыс,
өткенге объектив, әділ көзқарас тұрғысынан қарау және бағалау ... ... ... жаңа ... ғана ... ... суреттеу
тәсілдері де пайда болуда.
Әдеби процесс пен қоғамдық болмыс арасында үздіксіз байланыс болады.
Сондықтан да әдеби ... ... ... өзгерістерді қоғамдық санадағы,
саясаттағы өзгерістерсіз өлшеуге болмайды.
Көркем ... өмір ... ... ғана ... өмір ... ... бағыттың табиғатын да танытабы. Әйтсе де, адамзат қауымы ... ... ... ... ... Халқымыз демократиялық қоғам орнату арасында
сананың жаңаруына да қол ... ... ... процесте ерекше көкейтесті деген мәселенің бі
сыпырасы адамның өзін өзі танып білуге деген ... ... ... өз ... ... өз ... қалтарыс, құпияларды ашуға, оы
тануға деген саналы құштарлығы неғұрлым күшейе ... ... оның ... ... қасиеттердіңде белсенділігі соғұрлым арта түседі.
Осы ретте суреткерлердің адам ... ... ... ... ... ... – толғаныстарға таладу жасай алуы, солардың арасында
тазалық пен тиянақтылық бірінші орынға қойлыуы қазір әдеби ... ... ... ... «Қалтырауық шал» әңгімесі).
Кешегі кеңестік дәуірде мәдени мұраны жаңа қоғам мүддесіне пайдалану
идеясын сөз жүзінде ... іс ... ... пайдаға асырмады. Ол
ерте замандарда жасалған халықтық көркем ... өзін ... ... ... ... ... ... біздің ұлттық мол
мәдени мұрамыздың көп бөлігі ескішіл, ... ... ... ... ... ... ... шығып қалып отырды.
Саясаттан тыс жасалған халық ауыз әдебиетін саясатқа бұра ... ... ... ... ... ескермей, оны нақты өмірдің көрінісі
деп қарау етек алды. Мысалы, Баян сұлу, Ақжүніс, ... Қозы ... ... ... эпостардың қаһармандарының өзі бай баласы, хан
қызы деген сияқты айыптарға ... ... ... ... ... ... ... бағалауда да кең өріс алды.
Біздің бүгінгі идеологиямыздың негізі енді ... ... ... ... ... халқымыздың мүддесі жолында топтасу, ұлттық
бірлікке үндеу болуға тиіс. Бұл идеяның қазақ әдебиеті үшін дәсүрлік ... ... ... өмір бойы ... ... ... ... Көшпелі тұрмыс жағдайының тұрақсыздығы, көрші халықтардың
бізге үнемі отарлық саясат ұстануы, ішкі рушыл ... ... ақын ... осы ... ... ... ... етті. Халқымыз бен бірге
әдебиетіміз де бостандықты жырлағаны үшін, отаршылдықтан азат ... үшін таяқ ... ... ... ... ... ... дәуірде халықтың рухани оянуына, ... ... ... етіп ... ... мол. ... ... хұқын
қорғау, экономиканың дамуындағы қиыншылықтар т.б. ... да ... ... ақын – ... ... ... О.Сүлейменов,
Ә,Әлімжанов, Шерхан Мұртаза, Ә.Кекілбаев, М.Шаханов т.б. ... ... ... ... да шындық жалпылама болмайды, нақты ұғымнан тұрады.
Оның негізі ... ... ... ... ... алуан қырлы
болады. Оның қайшылықтары да, ұлылық тағлымы да болады.
Қазіргі әдеби процеске қатысы бар ... бәрі де ... ... ... ... ... отыру бүгінгі күннің талабы.
8-лекция. Көркем әдебиеттегі дәстүр мен жаңашылдық бірлігі.
Жоспары:
1. Дәстүр мен ... ... Төл ... ... ... ... сөз ... өсуіндегі мән – маңызы.
3. Абай дәстүрі және оның қазақ поэзиясындағы жалғастығы.
4. М.Әуезовтың тарихи роман дәстүрі.
Қажетті әдебиеттер:
9. ... ... ... ... ... ... ... А., 1991.
10. М.Базарбаев. Әдебиет және дәуір. А., 1966.
11. С.Қирабаев. Әдебиет және дәуір талабы. А., 1976.
12. С.Қирабаев. Шындық және ... А., ... ... ... ... А., 1980.
14. Ә.Шәріпов. Қазақ әдебиетіндегі дәстүр мен жаңашылдық. А., 1984.
15. Т.Нұртазин. Шеберлік туралы ойлар. А., 1968.
16. А.Нұрқатов. ... ... ... А., ... ... ... ерекшеліктері негізінде қалыптасқан әр
халықтың әдеби дәстүрі – бір кезең, бір дәуір емес, ұзақ ғасырлар тудырған,
ұрпақтан – ... ... ... ... түлеп, байып, дамып отыратын
рухани игілік. Қашанда ... ... мен ... даму - ... қозғалыстың
өзара ажырамас тығыз диалектикалық байланыстағы құрамдас қайнарлары.
Жаңашылдық ізденістердің ... ең ... ... ... ... ... қаламгер үйрену, үлгі алу, тәжірибе жинақтау кезеңдерінен
өтіп алып ... ... ... Рас, ... ... Михаил Шолохов, Шыңғыс
Атматов сынды жиырманың ішінде классикалық ... ... жаңа ... әлем ... ... ... ... эволюциясында
тез толысуында құдіретті өнерпазға тән ерекше заңдылық бар.
Әдеби дамудағы жалғастық ... ... ... ... ... (К.Маркс) «Тарих дегеніміз жеке буын –
ұрпақтардың бірінен ... ... ... ... ... ... ... алдындағы буыннан берілген материалдарды, капиталдарды, өндіргіш
күштерді пайдаланады, сол себептен жаңа ... бір ... ... өзгерген
жағдайларда бұрынғыны жалғастырады, ал екінші жағынан, ескі жәйттерді ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлік және жаңашылдық сипаттары.
Қай халық болсын елдік қасиетін, рухани қазынасын, ... ... ... із қалдырған ақыл – ой кемеңгерлерін мақтан етеді, ардақ тұтады.
Қазақ ... ... ... ... ой көзімен үңілгенде Шоқан, Ыбырай,
Абай тәрізді ұлы суреткер мен ақыл – ой ... ... ... ... ... ... ... қараңғылық пен надандық жайлаған со
бір бейуақыттта қазақ сахарасынан осындай кемеңгерлердің жарып шығуы – ... ... ... ... құбылыс. Әрине мұның да толып жатқан
заңдылықтары, ... ... ... өзінің бір ғақлиясында былай деп жазды: «Дүние – үлкен көл,
заман ... жел; ... ...... артқы толқын – інілер;
кезекпенен өлінер – баяғыдай көрінер». (11, 194).
Абай ... бері ... буын ... талайлар із – түссіз
жоғалды. Бірақ уақыт озған сайын шоқтығы көтеріліп, ... ... ... ... аз ... ... Абай – сондай ұлы тұлғалардың бірі.
Өткен ғасырдағы қазақ ... ... ұлан – асыр екі ... І – ші со ... ... өмірін, халық тіршілігін ақиқат ... ... ІІ –ші ... ...... мақсатқа сай келетін
әдеби форма табу. Бұл шын мәнісіндегі жаңа тұрпатты әдебиет ... ... ... ... ... осы міндетті орындап шыққан Абай болды.
Сөйтіп ... ақын – ... тізе ... істейтін ұлан – ғайыр істі
қазақ топырағында ... ... өзі –ақ ...... шын мәнісіндегі тұңғыш халық ақыны және өмір
шындығының теңдесі жоқ жыршысы. Сахара ... дәл ... ... де ... әрі барынша көркем бейнелеген ақын жоқ.
Абайды өз заманы ... Ақын ... - өзі өмір ... прогресшіл сипатымен тығыз байланысты әрі ... ... ... ... туған халқының мәдениеті ... ... ... құрады. Ол қазақтың жаңа әдебиетінің, жазба әдебиетінің негізін
салушы, бастаушы болды.
Кемеңгер ақын өзінің тамаша шығармаларында заманы ... ... ... Ол ... творчествосымен сол дәуірдің талап – тілегіне жауап
берді, туған халқының көркемдік қажетін ... Абай ... ... ... ... ... салмағы оның поэзиясында. Ол өзінің үздік,
теңдесі жоқ таланты мен ... ... ... ... әсіресе
анық танытты. Ақын лирикасының аясы мол, тақырыптық шеңбері өте –мөте кең.
Абай қай ... ... да, ... ... қазақ даласында өзіне
дейін естілмеген ойлы да сырлы сөзін айтты және соны мейлінше жаңа түрде,
жаңғырта отырып айтты.
Абай ... ... ... ... әрі ... ... ... көңілге қонымды, жарасымды болып келеді. Абай поэзиясында қуаныш пен
қайғы да, күлкі мен көз жасы да, ... ... мен ... ... да, ... мен көктемнің жайма – шуақ кебі де, ... ... ... ... да – бәрі де бар. Ең ...... сыры бар, ... бар.
Қазақтың реалистік поэзиясының негізін қалаған, ... ... ... ... ... Абай өз ... сөз өнерінен де, басқа
елдердің әдебиеттерінен де мол сусындады. Бұл оның өмір шындығын реалистік
қалыпта бейнелеуіне мүмкіндік ... ... Абай шын ... ... ... ... ол өз творчествосында халықтық бағыт ұстанды,
халықтың мінез – ... ... ... ... Абай ... ... ... Сондықтан Абайдың реализмі жайында сөз болғанда оның ... ... ... ... шеберлігі еш уақыт қағыс қалмай,
әрдайым терең қамтылып отыруға тиіс.
Шындығында Абай творчествосын ... үш ... ... ... аян. Мұны ... рет Мұхтар Әуезов ашып берген ... ... ... т.б. ... ... Абай жайындағы зерттеулері
мен мақалаларында айрықша назар ... ... ... ... әдебиетінің классикалық шығармаларының авторы әрі оның
тарихында жаңа дәуір ... Абай ең ... өз ... ... ... рухани мәдениетімен өте жақын болды. Өйткені, қазақ халқында оның
ғасырлар бойғы тағдыры мен тіршілігін, салт – ... ... ... бар еді.
Қазақ халқы мүсін мен сәулет, сурет өнерінің ... ... да, ... ... ең асыл мұра-жыр мұрасын ... ... ... ақын ... ескі ... бастап дарыған ақындық даналығын өзінің
рухын ... ... ... сан – ... ... түрлі жырларында
мол бейнелейді.
10-лекция. Классицизм эстетикасы.
Жоспары:
1. Классицизм методы туралы түсінік.
2. ... ... ... ... - өмір ... ... Қ.Жұмалиев. Әдебиет теориясы. А., 1960.
5. Ж.Қирабаев. Әдебиет теориясының ... А., ... ... ... (Құр. С.Мақпырұлы) 1991.
Көркем әдебиеттің негізгі түйіні, түпкі қазығы – ... өмір ... ... ... бір ... ғана таңдап алып, оны өзінің шығармашылық
елегінен өткізіп, оны қалыптасқан ... ... салу ... әркімнің әр
түрлі әдісті қолдануы және ... әр ... ... ... өмір ... кодексі жағын таңдап алып, өзінің
өмірден ... ... ... өз ... ... әр түрлі шығармашылық методтары (әдіс, жол) болатындығы, міне,
осыдан келіп ... ... ... танысу әдебиет тарихын тексергенде ғана мүмкін
нәрсе. Біз сол ... тек ... ... атап өтеміз.
Классицизм (латынша – classicus – ең үлгілі, әдеби ... ... ... ... Европа әдебиетінде классицизм деп аталуы,
Европа ... ерте ... Грек және ... классик әдебиеттерін
өздеріне үлгі етіп ұстады.
Ертедегі Грек, Рим әдебиеттерінің әсері тек сол ... ғана ... жоқ, онан ... де болды. Мысалы, орыс поэзиясында ертедегі Грек,
Римнің классик өлең құрылыс түріне еліктеушілікті, ... ... ... алып пайдалануды біз Пушкиннен де, Феттен де және соңғы
кездегі символистерден де кездестіреміз.Осы кезде, XVII-XVIII ғасырларда,
ертедегі Грек және Рим ... ... ... жаңаша бір бағыт туды.
Бұлар өзгеше шығармашылық бағытты ұсынды. Бұл ... ... ... ... ... бағынуы шарт еді. Көркем творчество сарай
маңындағы жоғары қауымның ұнатуына, ... ... ... ... керек
болды.
Тақырып таңдап алу және шығармаға қатысушыларын іріктеу мәселелері
классицизм тәртібіне ... ... ... ... адамдар үстем
таптан алынды. Төменгі таптардан шығармаға адам кіргізуге тек ... ... ... және ... ... ... осылай таңдап алудың
салдарынан ол кездегі әдебиеттің үстем түрлері ... ... ... поэмалар; поэзияның лирикалық ... ... ғана ... ... ... құнды трагедия жазушы ... ... ... ... ал комедияның үздік авторы Мольер болды.
Россияда бірнеше трагедияны Сумароков жазды, бірақ ол Европаның ... ... ... көркемдік жағынан ештеңе қоса алған жоқ.
Классицизм бағытындағы шығармаларға қатысушылардың ... бір ... ... ... ... оларда психологиялық бір қасиет
(батылдық, қайырымдылық, серттен таймаушылық т.б.) ... ... ... шындық өмірдегі адамдардан гөрі, әр түрлі киім кигізіп, қиялдың жасап
шығарған адамдарына жақын болды.
Бұл бағыттағы шығармаларда өмірді шын сол болған ... ... ... жанындағылардың (үстем етушілердің) көзқарасынша, олардың
ұнатуынша, солардың қалауынша суреттеді.
Классицизмге тән негізгі ерекшелік – көркем шығарманың ... ... ... Мысалы, драмалық шығармаларды «үш бірлікті» ... жазу ... Бұл «үш ... ... жоғарғы ережеден шетке
шыққан болып саналады. «Үш бірлік» дегеніміз: ... ... ... ... – 24 ... ... ғана болуы керек), орын бірлігі оқиға тек бір
орында ғана болуы керек), ... ... ... ... бірінен – бірі туып,
бұтақсыз, бір ізбен дамып отыратын бір ғана сюжеттік шиеленіс болуы ... ... ... ... сымбат беру және оны түсінікті ету үшін
керек деп саналды.
Романтизм әдісі. ХVIII ғасырдың аяғы мен ХІХ ... бас ... ... ... іріп, ыдырап, буржуазия қанат жая бастаған
дәуірде, орыс және ... ... ... кең жая ... ... романтизм болды.
Романтизм классицизммен, оның түрмен мазмұнға белгілі бір мөлшер
қоюшылығымен және жазу жөніндегі ... ... ... ... кім қай тақырыпты таңдайды, оны ... ... ... ... ... ... ... талап етті.
Шындық өмірден алатын, болған нәрседен гөрі болуы керек деп аңсаған
нәрсесін суреттеуші ... ... ... ... ... не географиялық жағдайларды, немесе өзгеше бір жаратылыс, не
әлеуметтік ... ... өте жиі ... шығармалардың қаһармандары көбіне бір ... және ... ... ... ... методына тән ерекшеліктен
айналасына риза болмаушылық емес. Оның басқа да толып жатқан ерекшеліктері
бар:
1-ші ... ... ... ... тыс ... ... бермейтін жағдайда болады.
2-ші, қаһармандары болған адамнан гөрі, болуы керек не өте бір ... және ... ... та, ... та ... ... ісі сай,
қатардағы жай адамдардан дараланып, ерекше көзге түсерлік болып келеді.
3-ші, ... ... тән ...... бір бет,
қайсарлық; нені болсын олар жеріне жеткізе істейді. Ең ақыры, ... ... ... ... әдетін мүлде қайталамай, мықтап түзеледі.
Жақсы көрсе құлай, беріле жақсы ... де, жек ... енді ... ... шейін барады.
4-ші, қаһармандардың не портреттерін, не мінездерін қарсыма – ... ... пен ... ... пен ... ... пен
қаталдық тағы басқа осылар ... екі ... ... ... іс ... ... суреттейді.
Романтикалық поэмалардың қазақ әдебиетіндегі үлгілерінен, мысал үшін
Мағауияның «Медғат – Қасым» поэмасындағы Қасым образы.
11-лекция. ... ғғ ... ... ... XVIII ғ ағартушылық эстетикасы.
2. Шоқан, Ыбырай, Абайдық эстетикалық ... ... ... ... А., 1989.
2. З.Ахметов. Өлең сөздің теориясы. А., 1973.
3. З.Қабдолов. Сөз өнері. А., ... ... ... сын, эстетикалық пікір болды ма? ... ... ... ... ... халқының да ежелден -ақ ... ... ... ...... және сол ... ... бойы ұштап, әрлей түсуі дәлел.
Революцияға дейін қаазқ әдебиетінде эстетикалық және әдеюи ... ... ... сала ... ... рас. ... біздің халқымыздың бұл
жағынан алғанда атам заманнан келе жатқан эстетикалық ... ... көре ... ... алды – ... тіл» ... ... халқы сөз өнерін
жете танып, өте жоғары бағалаған.
«Жылы – жылы ...... ... ... ... – қатты сөйлесе –
мұсылман діннен шығады» деген ... сөз ... ... ... ... психологиясына сиқұырлай әсер етіп, я ерітіп жіберуге, я қатуланып
қаһар төгуге дейін ... ... ... ... ... өмір сүрген Басықараның Қанапиясы:
Өлең шіркін шығады өнерпаздан,
Өнерсіз не шығады ақылы аздан! - ... Бұл ... ... ... жоқ Қанапияның өлең – өенер екенін, оны ... ... мол ... қолынан ғана келетінін жақсы парықтайтыны
байқалады.
Экономикалық өрбуі, ... ... ... ... ... ғасырда
Россиямен бір арнаға түсе бастаған Қазақстандағы қолтума ... ой, ... ... ... ... қазақтың асқан ғалымы Шоқан Уәлихановтың
(1835-1865), атақты ... ... ... ... ұлы ... ... ... алатын орындары айрықша биікте.
«Шығыстану әлеміне ... ... жарқ етіп ... ... ... ауыз ... ... орыстың
революцияшыл демократтарының көзқарастарымен қабысатын ... ... ... ... қаракүңгірт» теориясын сықақтады; содан кейін орыс
микрологтарының фольклорлық концепциясына негіз берген Кантты, Шлегельді,
Гердеріді әжуа ... ... ... ... ауыз ... ... сенім – нанымдардан ... ... ... ... ... ... ... – халық рухының, тұрмысының, әдет – салтының,
мінез – құлқының, өмір сипатының бейнесі. Ауыз ... ... да, ... ... ... да маңызы зор» (Шығармалары, 1954 ж. 70-
71 бет).
«Шығыстану әлемін құйрықты жұлдыздай жарқ етіп шыққан» (Веселовский)
Ш.Уәлихановтың сөз ... ... ... ... еңбектері екі сала (ауыз
әдебиетін жинау және жинаған нұсқаларын өзінше парықтар) екені ... ... ... ... ... ... «Манастың» бір тарауын («Көкетай ханның
асы») тұңғыш рет ... ... өз ... ... өлең – ... ол
аузынан іздеп тауып, талдап – тексеріп, оларды араб поэзиясымен салыстыра
келіп: ... ... ... поэзия болғандықтан, бұл екі елдің поэзиясы
бір – біріне өте -мөте ұқсас, екеуініңде ... дала ... ... ... ... келетінін», бірақ қазақ поэзиясы – саф таза, сұлу поэзия
екенін, ... тілі араб ... ... ... ... емес ... тұнық, мөлдір тіл екенін дәлелдеуә – соншалық байсалды, ... ... ... піскен, кәмелетті пікір.
Бұл ойларынан ақынжанды сергек, се зімтал адамның өзін қоршаған
әлемнен алған ... ... ... ғана емес, ғұлама ғылымның ... ... ... аса нәзік, терең эстетикалық талғамы танылады.
Сондықтан болуға тиіс, «Оңтүстік ... ... ... ... ... мынадай орасан қызық топшылаулар жасайды: «Дала
көшпенділерінің поэзия мен ... ... ... болуына өмір бойы табиғат
құшағында жүруі – жасыл майса дала, ашық ... ... көші – қоны ... әсер ... кім ... ... бұл айтқандары – туған ... ... ... ... пікірлер болса, оның поэзияны жалпы жұрттың рухани сусыны
ретінде ғана елес, халықтың көркем тарихы, халық ... ... ... ... ол ... сөз өнерінің таным және тәрбие тарапындағы мәні
мен маңызын белгілеуі, сондай-ақ қазақ поэзиясын бес түрге ... ... қара ... ... ... ... ... әрқайсысына өзінше мінездеме
беруі – әдебиет теориясына қатысты толғамдар.
Қазақтың болашақ әдебиет тану ғылымының ... ... ... ... еді. ... ... ... ғылымға қосқан үлесі
жұртқа мәлім ағартушылық еңбектерімен сабақтас. Осы ретте атап айтарлық
нәрсе – ұлы ... ... ... рет орыс алфавитімен жазып, бастырып
шығарған «Қазақ хрестоматиясы» (1879). Бұл қазақтың ХІХ ... ... ... айта қалғандай ірі оқиға, мәдени құбылыс.
Ы.Алтынсарин кітабының жазылу мақсаты белгілі осы туралы автордың өзі
«молдалар оқытып ... ... ... ... ... күллісі адам
баласын дұрыс ойдың бәрінен ... кері ... айта ... діни ... ... ықпалын тигізбеу туралы былай ... ... ... үшін, бірте – бірте, бірақ шын құтқару үшін
мазмұны оларды қызықтыратын кітаптарды асықпай, бірақ алған беттен қайтпай,
қазақтың өз ... ... ... ... ... ... білу керек»1. Бұл
арада Ы.Алтынсариннің ғылыми – педагогикалық әрекеттеріндегі қалыптасқан
эстетикалық принциптері жатыр.
Әдеюиет оқулығын ... ... ... ... ... ауыз ... жариялау ісіне көп еңбек сіңірді. Бұл әрекетке де оқымысты педагог
өзінің қатал эстетикалық талғамдары тұрғысынан ... еді. ... ... Ыбырай ауыз әдебиетіндегі идеялық – көркемдік жағынан нәрі
шамалы жеңіл – ... ... ... «енгізгісі келмейтінін, өйткені
қатаң тұрмыста өскен қазақтарға бұдан гөрі мәндірек әңгімелер керек» ... ... 287 ... ... іс ... қазақтың әдеби тілінің тазалығы,
әдеби шығармалардың халықтығы, тәрбиелік мәнінің биіктігі үшін күресті.
Халқымыздың ұлы ... Абай ... ... ... ... ... траттат жазып қалдырған зерттеуші
де, сыншы да ... ... де, оның ... ... ... сөз
өнері хақындағы ұғым – түсініктері мен ой – ... ... ... өн ... желі ... ... – шыншыл ақын. Ендеше ол өзінің бүкіл ақындық өнерімен қазақ
әдебиетіндегі реализм принциптерін ... ... ... ... ... халықтығын ту ғып көтерді, поэзия, бәрінен бұрын, халық
өмірінің айнасы болуын, поэзияда, бәрінен бұрын, халықтық мәні бар ... ... ... ... ... ... өз ... де, өзге өнер
иелеріне де қояр эстетикалық талап – талғамы бұл ... ...... ... шалқып көтерілді.Сонда оның ақындық кредосы мынадай болды:
Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін,
Жоқ – ... ... ... ... ... тілі ... үлгі жастарға бермек үшін.
Абай - сыншы ... ... ол ... ... ... ... қоғамдық – өзгертушілік күшінің өлшеусіз мол екенін ... ... ... ... ... ... оның өзі өмір
сүріп отырған ортадағы кеселді, кертартпалықты, әділетсіздікті көріп қана
қоймай, оған өз ... үкім ... ... ыза – ... ... ...... ақын. Ендеше ол өзінің бүкіл ақындық ... ... ... игі ... одан әрі дамытып, мазмұн мен пішіннің
бірлігін мықтап ұстанды және іс жүзінде ... ... ... өз ... соғып көрсетті. Бұл жолда ... ... ... ... ... ... жан сала қорғады, өлең ... әр ... ... ... құр ... ... тіл безеуден құтқарды, поэзияда тек қана
«іші алтын, сырты күміс сөз ... ... ... ... шеберлік «құпияларын» ашып көрсетті, сөйтіп, пішіні келіскен
әдеби шығарманың ... тағы да ... ... ... ... Қазақтың сыни пікірінің оянуы және әдебиет сынының ... ... ... ... ... ... Көне ... сүбелі ойлар.
Сынның жазба әдебиетке тән жанр екені, онымен үзеңгі қағыса тарихи-
эстетикалық сахнаға шығатыпы, көркем әдебиеттің ... ... ... барлау жасайтыны, алынбаған шеберлік қамалдарын нұсқайтыны,
жаңалықтың жаршысы болып, ... ... ... ... ... ... теориялық тұрғыдан анық тұжырымдалған
шындықтар.
Алайда әсемдікті танып-білу, оны ... ... ... ... пен ... мінеу сияқты эстетикалық түсініктер халық
творчествосына, оның ауыз ... жат па? ... жоқ. ... әдебиетке
дейінгі немесе жазба әдебиетпен қатар дамы-ған, күні бүгінге дейін өркендеп
келе жатқан ауыз әдебиетінде, оның озық ... ... ... ... молынан кездеседі. Мұның бәрі де оқушы мен ... ... ... ... ... ... сұлулықты
қастерлеуге үйретеді де, халықтық эстетиканың негізін қалыптастырады.
Әдебиеттану ғылымы ауыз әдебиетінің өсіп-өркендеу заңдылығып зерттеп,
оның әлеуметтік-эстетикалық нәріне айрықша мән ... Сын ... ... ... ... ... халықтық эстетиканы сыни ойдың бастауы деп
танып, халықтың көркемдік ... мен ... ... ... ... ... бері ... рухани азығы болып келген
ауыз әдебиеті эстетикалық мұратты қалыптастыру ... ... пен ... пен ... ... пен ... ардақтауды, қадірлеуді,
жалғандық пен ... ... пен ... ... ... жиренуді үйрету, ұғындыру арқылы жұрттың көркемдік талап-
талғамын жетілдіруде озық үлгі-өнегесі бар ауыз әдебиеті кәие ... ... ... да ... ықпалынан арылған жоқ.
Мысалға ертегілерді алайық. Одан керемет ... желі ... ... тамаша үлгісі көрінеді. Халық ертегілері әрқашанда
адамды тәрбиелеудің тамаша ... ... ... жолына бас байлатып,
зұлымдықтан жирентеді. Пушкинді еске ... ол ... ... ... ... ақын ... соң да Арина Родионованың айтқан ертегілерін
құмарта тыңдаған ғой. Осы ойды ... ... ... жазушы Бауыржан
Момышұлынын: «Менің осы күнгі ... ... ... айта ... Бесікте
жатқанда құлағына анасының әлди үні сіңбеген баланың көкірегі кейін керең
болып қала ма деп ... деп ... ... тағы ... ... ... тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін білдіретін
мақал мен мәтелдердің өміршеңдігін, жиі ... оның ... мен ... ... мен ... ... кім ... шығара алмақ? Ән
әуені естілген жерде қуаныш-шаттықтың желі еседі. Халықтың өнер ... ... ... ілтипат білдіруі де тегіннен-тегін болмаса керек.
Бұл күнде тұрмыс-салт жырлары той-томалағымыздың сәніне айналуда.
Ата мұрасы, халық өнері әлі ... ... ... ... ... және ... ... терең зерттеле қойған жоқ. Халықтық
эстетиканың көп ... қаға ... ... келе ... Біз ... ... саласына, атап айтқанда, халықтық ... ауыз ... ... ... аударып, сыншылық ойдың бастауын аңғартпақпыз.
Басқа ... ... ... елі де көне ... бері ... ... ... ардақтай білген. Оны сөз өнерімен қастерлеген. ... ... ... ... пен ... ... тамаша үлгісі. «Қыз Жібек»
жырындағы көш суретінен аңғарылады. Сынның негізгі мақсаттарының бірі —
ажарсыз бен ... ... ... ең алдымен адамның жан дүниесін, талап-
талғамын ... пен ... ... ... ... ... талай тамаша көркемдік тәсілдерді қадірлеп, оның шын ... ... ... ауыз әдебиетінде ерлік пен ездік, адамшылық пен зұлымдық,
жақсылық пен ... ... пен ... ... пен ... ... ... саналық пен санасыздық бір-бірімен қашаннан бері арпалысып
келе жатқан құбылыс екенін саралайтын ғибратты шығармалар көп. Халық әшейін
ермек ... ... оны ... ... үшін ... ... ... айыра отырып, өзінің көзқарасын білдірген. ... ... ... ... қайнар көзі болып табылады.
Фольклордың қай туындысын алсақ та ғибрат айтарлық, жөн-жоба мен үлгі-
өнеге ... ... мол. ... бәрі де ... пікірі, келешек ұрпақты
тәрбиелеудің эстетикалық құралы деп тануды қажет етеді. Тіпті тұрмыс-салт
жырының бір саласы — беташардың ... ... ... ... ... бар
адамын мінездей, сипаттай келіп, жас келінге олардың әрқайсысына қандай сый-
құрмет көрсетуді айтқанда ибалы тәрбиенің қағидаларымен қатар ... ... ... ... ... ... мұның өзі тек
дидактикалық сипат алып қана қоймай, ғасырлар бойғы тәжірибеде шыңдалған
шындықтарды іріктеп, ... ... ... де, ... ... ... ... саралаудан өткен осындай көзқарастан халықтың
сыншылық ой-пікірі көрінеді. Қазақ ... ... жас ... ... көп. ... ... өсуі — табиғат заңы. Бірақ халық
санасы адам емірінің әр кезеңіне әр қилы ... ... ... ... ... ... ... кәрілікті сықақтайды.
Он бес жас құйын қуған желменен тең,
Жиырма бес ... ... ... ... бес ағьш ... ... ... бес аю аспас белменен тең,
Жетпіс бесте көңілің жерменен тең,
Сексенде селкілдеген шал боларсың...
деген тәжірибе түйіні өлең ... ... ... ... ... ... ауыз ... қай үлгісі болмасын халықтық эстетиканы,
халықтың сыншылдық көзқарасы мен парасатын танытып ... ... ... алу, ... пен сұлулықты ардақтау, озық үлгі-өнегеге
бастап, жамандықтан жирендіріп отыру — халықтық ... ... ... ... ... ... ... сипатына Б. Кенжебаев пен Ә.
Марғұлан Ұлы Отан соғысына дейінгі кезеңде-ақ ... ... Ал ... ... фольклорында эпостық поэзияның Орхон ескерткіштерінде
жазылып қалған ең ертедегі ... ... мен ... ... Бұл ... ... Күлтегін мен Білге ханның басына
қойылған құлпытастардағы жазулардан көруге болады. Бұл ... ... ... ... ... (Қазақ ССР тарихы», А., 1957, I том, 117-
бет). Көркемдік танымның алғашқы элементтеріне жататын пікірлер мен бейнелі
ойлар Орхон-Енисей, ... ... ... ... ... ... сөзі тәтті, бұйымы асыл еді. Тәтті сез, асыл ... ... ... ... ... ... ... жойылдың» (М. Жолдасбеков, «Асыл
арналар», А., 1990. 44-бет) дегендерді де немесе «Қол қосылса — күш ... ...... жіңішкені үзу — оңай» деген мақал-мәтелмен қатар
«Орхон» ескерткіштерінде шешендік ... ... ... ... ... ... (сонда, 76-бет) үлгілері көп ұшырасуы. халықтың
эстетикалық таным-білігін, сайып келгенде, көркемдік түсінігін қалыптастыра
беруге септігін тигізді. М. Әуезов сол ... ... ... шағын
да ықшам фабулалық желілері бар» деп тапқан болатын.
3-лекция. Қазақтың ұлы ағартушы – ... сыни ... ... ... ... ... Абайдың эстетикалық көзқарасы.
Өз заманының саяси-әлеуметтік мәселелері ... ... ... ... Абай ... ... ... көптеген соны ойлар мен ... ... Ұлы ... ... ... ойын ... ... асыл дәндер екті. Көркем сөзге эстетикалық ... қою, ... баға ... ... ... ... ... ой-пікірлер
қазақ әдебиет сыныньщ туа бастауының белгісі.
Қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлихановтың еңбектерінің қайысысы болса
да әрі ... әрі ... ... ... ... ажарлы,
публицистикалық сазы қалың болғандығы Т.Н.Потанинге ... ... ... ... Шоқан өз халқы-ның данышпаны болар еді және өз елінің
әдебиетін өркендетуге ... сала алар еді» ... ... ... ... ... ... сапарынын кунделігі», «Шығыс Түркістан»,
«XVIII ғасырдың батырлары туралы тарихи аңыздар», «Қырғыздың ата-тегі» ... б. ... ... ... қатар, оқушыны баурап алатын көркемдік
қасиеттерімен де құнды. Қоғамдық ғылымдардың ... ... ... ... оқымыстылық парасаты мен сыни көзқарасы ... ... ... ... ... ие ... В.Г.Белинскийдің:
«Сумароковтың жазған мақалаларында сол замандағы ... күйі мен ... сыры бар. Сол ... ... нағыз сыншы екенін ... ... мен ... ғана ... сол ... ... ақыл-ойдың да,
әдет-ғұрыптың да сыншысы екенін танытты» (Үш томдық, 1948, II том, ... ... ... бағыштаған орынды.
Шоқан қазақ ауыз әдебиетінің үлгілерін көп жинады және қажетті кезінде
пікір айтып отырды. Қырғыз халқының ұлы ... ... ... ... ... орыс ... ... «Қазақтың халық өлеңінің түрлері
туралы» ғылыми еңбек жазды. Өзінің басқа шығармаларында әр елдің ... ... ... ойлар айтып, көзқарасын білдіріп отырды. Сөйтіп
Шоқан әдебиет туралы талай ... ... ... ... ... ... Ш. Сәтбаеваның «Шоқан — әдебиетші» монографиясында кең айтылған.
Шоқанның әдеби-эстетикалық көзқарасының дәйектілігі мен құнарлылығып
дәлелдейтін еңбектері өте мол. ... ... ... ... ... ... эпосы туралы айтқандары күні бүгінге дейін ... ... ... ... ең ... ... зерттеушілердің аттанар өрісі болып
отырғаны осының айғақты дәлелі.
Қазақ мәдениетінің ұлы өкілдерінің бірі — ... ... ... ғана ... ... талап-талғамды да
қалыптастыруға зор үлесін қосқан - ... 1879 жылы ... ... ... ... мәні ... зор. ... «дарындылық
қасиеттерімен көзге түсіп, ... ... өмір ... ... таза және қуатты ойлардың таусылмас асыл ... ... ... ... ... ... бар ... тіліндегі бірінші
кітаптың» әрине, жөні ала-бөтен («Оренбургский листок» газеті, ... ... ... зерттеушілер хрестоматияның әдебиеттік және
педагогикалық мәнін ашып, мәдениет тарихындағы орасан зор орнын анықтаған
уақытта, оның бір ... ... ... ... ... ... бәрі ... педагогикалық мақсаты жағынан да, оқушыларды
көркем сөзге баулуы, эстетикалық ... ... ... да ... үлкен міндет артады, Осы міндетті
анық түсіну және ... ... ... өзі ... талғампаздықты,
жүйелі білімдарлықты, ненің артық, ненің кем екенін ... ... ... талап етеді, яғни әрі педагог, әрі әдебиетші, әрі сыншы-ғалым
болуы керек. Осы қасиет Ыбырайдың творчестволық ... ... ... ... әбден жетілген әдебиетші екендігін танытты, әдебиеттану
ғылымының алғашқы аңызына құнарлы дән екті.
«Қазақ ... ... ... төл ... ... Ыбырай — ақын Ыбырайға, жазушы Ыбырайға айналып ... ... ... бой ... Өзінің төл шығармаларын ... ... мен ... ... ... ... ... сыншылық ой мен оқымыстылықтан кенде емес. ... осы ... ... әдебиеттану ғылымының сонау XIX ғасырдағы үлкен
көрінісі етті.
Ал Ыбырай Алтынсариннің «Қазақтарға орыс ... ... ... және араб ... ... ... мұсылман дінінің аят-хадисі
негізінде жазған «Шарият-әл-ислам» атты оқулықтары «Қазақ хрестоматиясының»
ғылымдық, педагогикалық және әдебиеттік ... ... ... ... тәжірибені молайта түскені даусыз.
Абай — қазақ әдебиетінде сыншыл реализм әдісінің негізін салған дарын.
Оның шығармалары жеке адамның қара ... ... ... ... ... кем-кетігін сынау-мінеу ... ... ... ... гөрі Абай ... ... басым. Сатираны өз өнерінің ең ... ... ... ... мәседеге сын көзімен қарап, өз үкімін шығарып отырды. Демек, оның
сатирасы мен сыншылық ойы бір ... ... ... ... ... да, үлкен әлеуметтік мәнге ие болды.
Абайдың эстетикалық ойлары мен сыншылық пікірі алдымен өнер иесі —
ақын, ... кім, ... ... орны ... ... ... өрбіді.
Ескі бише отырман бос мақалдап,
Ескі ақынша мал үшін ... ... ... ... Абай ең ... саудаға түспеуін, оны кәсіпке айналдырмау керектігін айрықша
ескертеді. Егер енерпаз ... ... онда оның ... ... өлеңдеген бір қадірсіз, былжырақ көрінеді бәрі дандақ»),
ол өзінің ... ... ... ... алмайды деп білді. Мұндай
«өнерге» деп қоюшыларды ашына әшкереледі де:
Сый дәметпе, берсе алма еш адамнан,
Нең кетеді ... ... сөз ... ... ... ... бол жіп ... нәрсе алғаннан,— деп өзінің сөзіне құлақ салатын
шын өнерпаз — ... ақыл ... ... бар ... інім ... ... сөз ... бізге.
Өзге түгіл өзіңе пайдасы жоқ,
Есіл енер қор болып кетер түзге,—деп жалынғанын жадымыздан
шығара алмаймыз. ... ... ... ... ... ақылы, жалбарына
өтінгені — есіл өнерді қор қылмай, игі ... ... ... ... туған. Мұны ол өзінің үлгісімен де көрсетпек болды.
Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін,
Жоқ-барды, ертегіні термек үшін.
Көкірегі сезімді, тілі ... үлгі ... ... ... ашық айтып, өзінің негізгі көздеген эстетикалық идеалы:
Мақсатым — тіл ұстартып, өнер шашпақ,
Наданның көзін қойып, көңілін ашпақ,— ... ... да, ... тілеген өнерпаз дарындарға да жар салды.
Бұл шумақтардың негізгі эстетикалық арқауы — ақын-жазушылардың орны
қандай болуы керектігін, ... ... ... ... ... ... ... да Абай поэзиясының азаматтық үні мүддесінен
туып, оған қызмет еткісі келген өнерпаздардың ... ... ... бұрын-
соңды болмаған биікке көтереді. Демек, өнерді өнегелі іспен, әлеуметтік
мәнмен, үлкен мақсат-арманмен сабақтастыру, оған қатаң эстетикалық ...... ... ... ... биігі.
4-лекция. Баспасөз және сын.
Жоспары:
1. Оянған ойға кең өріс.
2. ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... қазақ баспасөзінің тууы.
XIX ғасырдың соңғы ширегінде «Түркістан уәлаятының газеті» (1982) мен
«Дала уәлаятының газеті» (1888—1902) ... ... ... ... ғана ... ... қатар қоғамдық ойдың тегеурінді дүмпуінің
әсерінен де шыққан еді. ... ... ... ... оқығандарының ұлт
баспасөзі жөнінде қойған талаптарын өз мүддесіне орай шешуге тырысты» (Қ.
Бекхожин, ... ... және ... мәселелері.—«Қазақ тілі мен
әдебиеті» журналы, 1958, ... ... ... мен ... ... ... ... қыспағына түссе де, қазақтың қоғамдық ой-пікірін оятуға себепші
болды. Осы газеттердің өркендеп кетуіне тілектес болғандар ... ... ... ... тар ... өзін ... ой-пікірді
таратып отыруға пайдалана білді. Осыны анық аңғарған ... ... ... ... еліне тек өкімет хабарларын таратушы жарнама органға
айналдырмаққа тырысты. Мұны ... үшін ... ... ... ... былай қойып, миссионер, профессор Н.Ильминскийдің 1892 ... ... ... ... ... ... ... келтірудің өзі-ақ
жеткілікті.
«Дала уәлаяты газеті» бір жылға толғап ... Н. ... ... тек ... ... ғана қалдырып, ресми емес бөлімін ... ... ... деп ... ... ... өйткені қатаң бақылау мен тығырық
басшылықты талап ететін тәжірибесіз және білімсіз тілмәштарға сену, оның
үстіне ... ... және ... ... ... өте қауіпті» (М.И.
Фетисов «Зарождение казахской публицистики», 44-бет) деп шағым жазды. ... 1894 жылы ... бір ... ... уәлаятының газеті» «мән-маңызы
жоқ көк мылжың» деп даттады. Әрине, мұндай пікірлер қазақ баспасөзінің тез
өркендеп кетуін көздемегені өзінен-өзі ... ... ... ... ... ... ... болса да осындай
қиыншылықтар мен қарсылықтарды басынан өткеріп, әлеуметтік ... ... ... тигізді. Қазақтың мәдени-әлеуметтік
өміріндегі зор оқиға «Түркістан уәлаяты газетінің» 12 жыл ... ... Бұл ... ... мәселелермен қатар, ... ... ... ... орыс ... мен ... ... бірқыдыру мақалалар жарияланған. Қазақ елінің өнегелі
ұлдарының ісі мен қызметі де орайын тауып ... ... ... ... рет ... көрген «Түркістан уәлаятының газеті» алғашқы
санынан бастап өзінің еліне, отанына адал ... ... ... сіңірген
адамдарды қадірлеп, оған сый-құрмет көрсету қажеттігін ескертіп отырды.
«Түркістан уәлаятының газеті» бетінде қазақтың ... ... ... ... айтыстары, батыс пен шығыстың көптеген
аңыз әңгімелері мен ертектері біршама мол жарияланған. Олардың ішінде «Мың
бір ... ... ... ... орыс ... ... бар. Газет
редакциясының айрықша іждағат ...... төл ... Халық
әдебиетін сөз етерден бұрын, газеттің қай үлгі-нұсқаларға мән бергендігін
аңғартып алған жөн. ... ... ... шығарушылардың көзқарасы мен
позициясы да, сонымен ... ... ... де ... ... уәлаяты газетінде» әдебиет пен тіл мәселелеріне арналған
материалдар жарияланды. ... ... ... ... ... ... пен тілдің жалпы мәселелері оңтайлы әңгімеленеді. Қазақ елін
өркендету, ... ... ... А. ... пен Д.Сұлтанғазин
біршама айқын көзқарас ұстап, Шоқан, Ыбырай, Абай ... ... ... керектігін насихаттады. «Дала уәлаяты газеті» қазақ тілінің
тазалығын сақтау жайында ... ... Ы. ... ... ... әрі ... Асылқожа Құрманбаев өзінің «Қазақ тілі
хақында» деген үлкен мақаласында қазақ тілін араб, ... ... ... қарсы шығып, «тек өзінің ана тілін ғана емес, сонымен қатар
көптеген ... ... ... ... ... ... ... жеткен әйгілі Алтынсарин қазақ тілін мейлінше өте бай тіл ... ... ... ... ... да ... шығуға болады деген» (№ 27,
10.07.1894) деп, Ыбырайдың өнегелі ойын ... ... Өз ... ... түсу үшін ... ... қазақ тілінің қасиетін сөзбен ғана
емес, іс жүзінде дәлелдеді. Ол ... таза ... ... үп-үлкен «Қазақ
хрестоматиясын» (орыс әрпімен) жазды» деп ... ... ... халқын және оның тілін сүюшілер марқұм ... ... ... ... ... және ол ... ... істі, қазақ тілінің ережелерін
жүйелеп, тәртіпке келтіру ісін ... ... ... деп өз пікірін айқын
тұжырымдады.
Осы автордың мақаласынан, ең ... ... аса ... ... ... ... ... аңғарсақ, екінші жағынан, өз пікірін
дәлелдеу үшін ... ... ... ... ... ... ... таласы — сыншылық ойды ... ... арна ... ... анык, байқалып, нақтылана түседі. А.Құрманбаев өзінің пікірін
дәлелдеу үшін көркем сөз саласына да көз ... Ы. ... ... ... ... «Кел, балалар, оқылық» аталып жүрген өлеңі — Т. Қ.),
«Түлкі мен қарға», «Жаз» және ... ... ... ... құлан
тазалығымен ғана қадірлі емес, оның үстіне қазақ тілінің, қазақ ... ... ... ... болуымен де қадірлі, ел қазіргі сахараға жайылған
және қазақтар құмартып оқитын өлеңдерді, мысалы, «Сал-сал», «Зарқұм» және
басқаларды ... ... ... ... ... ... ... жартылай
татарша құрастырған» (бұ да сонда — Т. К.) деп өз ойын ... ... ... мен ... газетінің әдебиет сынын тудырудағы
маңызы.
Жоспары:
1. «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінің қазақ мәдениеті мен
әдебиетіндегі орны.
2. «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінде жарияланған сын ... ... орыс ... ... өзін де, оның ... езгісінде
зар илеген бодан елдерді де дүр сілкіндірді. Ептеп болса да ... ... қол ... ... ... ... жіктердің, әсіресе, жұмысшылар мен кедей-кепшіктердің
қозғалысы жеткізді. Ресей әкімшілігінің іштей іруі, берекесіздіктің күшеюі,
майдандарда жеңіліске ұшырап, өзгенің ... ... ... ... іштей, ешқандай жігер-қайраты, береке-бірлігі жоқтығы әмбеге
аян болған уақытта қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... бастады. Халықтардың ұлттық сана-сезімі шығар арна,
бағыт-бағдар ... ... ... ... жыға түсінген Мұхаметжан Сералин-
Троицк қаласында ... ... ... ... «Айқапты»
(1911—1915), Ахмет Байтұрсынов Орынборда қазақтың ... ... ... ... ... ... ... мәдени,
әдеби ой-пікірінің базарын қыздырды. Осы екі басылым қазақ қауымының құлағы
мен тілі болып үгітші-насихатшылықпен шектеліп қалмай, ... ... ... құлағы жоқ керең, тілі жоқ мақау болар да отырар, бұған кез, ... ... ... қажет деп газет шығарғанын» (А.Байтұрсынов. «Ақ ... ... ... ... атқара білгендігін енді қысылмай
айту парыз.
Қазақ қауымына атар таң, шыққан күн ... ... ... ... саяси-әлеуметтік, шаруашылық, жер-су, оқу-ағарту, өнер-білім
мәселелерімен қатар әдеби шығармаларға — ... ... ... ... ... бар ... үнемі орын беріп отырды. Мұхаметжан
Сералиннің, Ахмет Байтұрсыновтың, Міржақып ... ... ... Торайғыровтың, Сәбит Дөнентаевтың, Бейімбет
Майлиннің, Сәкен Сейфуллиннің, Самат Нұржановтың т.б. шығармалары «Айқап»
журналында үзідк-создық ... ... ... ... ... ... даму тенденциясын аңғартып қана қоймай, қандай арнамен
өркендеу бағытын да белгілеген ... Осы ... ... ... ... ... ... кейінгі «Қазақ» газеті айрықша еңбек
сіңірді де, қазақ әдебиетіне үлкен олжа ... ... сол ... творчестволық проблемаларын мүмкін
қадерінше сарапқа салып, жұрттың эстетикалық талап-талғамын қалыптастыруға
алғашқы қадам жасаған да ... ... мен ... газеті. Сондықтан
бұлардың қазақ әдебиет сынын тудырудағы тарихи орны ерекше.
«Айқаптың» 1911 жылғы бағдарламалық бірінші мақаласында ... ... ... ... тақырыптың төртеуі, атап айтқанда, «фельетондар, өлең-
жырлар, кітаптар қаһында һәм ғылым бабынан кеңес» әдебиет пен ... ... ... өзі бұрын газеттерде ыңғайы келгенде ғана орын ... ... ... желіге түсерін аңғартады. Қейінгі сандарында журнал
бұл мәселеге баса көңіл аударып, бұдан ... ... ... ... көз (№ 24, 1912) салатындығын хабарлады.
«Айқап» бетіндегі сын-ескертпелер мен ... ... екі ... қарастырамыз. Бірінші — педагогикалық сипаты айқын ... ... ... ... өйткені бұл кезеңде мектептерді ... ... ету ... ең көкейтесті практикалық іс болатын.
Екінші — әдебиетке тікелей қатысты жайлардан өрбитін сыни ... ... ... ... ... мен табиғатын айқындау қажеттігі негізгі
проблема болмақ.
1911 ... 10 ... 1915 ... 28 ... ... 89 саны ... журналында педагогикалық сипаты бар ... және ... ... ... ... мол ... Мұның өзі сол
кезеңде оқу-ағарту ісінің ... ... ... екенін де
ұмытпаған жөн.
Айқап» журналында педагогикалық мақсатты ... ... сыни ... ... «Қазақша әліппе» атты кітабына айтылды. Алфавиттің
тиісті тәртібің сақтамағанын ... ... ... ... сөздердің
мағыналы сөздер болуы, балалардың зейініне лайық білімдер, пайдалы
насихаттар ... ... деп ... талап қойды, Сондай-ақ ... ... тағы да ... ... бар ... хабарлай келіп, «кітапты
уақ ғарыппенен бастырыпты, балалар үшін ірі ғарып керек еді» (№ 8. ... ... ... ... қарағанда, әкетіп бара жатқан кемшілік емес
сияқты ... ... ... ... аттаған баланың әліппесінің ірі
болып, бадырайып көрінуі техникалық емес, шын ... ... ... осындай мәнді мәселелер жөнінде пікір айтқан ... ... ... ... ... ... аннотацияға, кейде жарнама сынға
көбірек орын беріп отырған.
Журналдың оқу құралдары жөніңдегі көзқарасын анғару үшін мына ... ... ... ... Ғалияда оқушы қазақ шәкірттері «Әліппе,
яки төте оқу» есімді ... һәм ... ... ... бір ... ... ... ала бастады. Бағасы 17 тиын. Қайырлы сағатта болсын!
Шәкірттердің тағы бір іждағаты бұл «Әліппеден» соң, қазақ балалары оқу
үшін тағы бір ... ... ... екен. Біздің білуімізше, ... ... ... ... ... ... Алтынсариннің орыс
ғарпімен бастырған «Хрестоматия» деген кітабын орталарынан лұқсат ... ... ... ... ... ... еді. Алтынсарин 10 жылдықтан
артық учитель болып, тәрбие көрген адам ... оның ... ... бет бұрмақ. Ашық ... ... ... ... ... өлең-жырлар, мақалалар орны-орнымен
бар» (№ 4, 1911) деген жарнама-сынның ... ... ... өзі ... ... ... бекем, мұрат-мақсаты
айқын, ұстаған бағытының озық екенін аңғартып қана қоймайды, сонымен қатар
сыни ойьшың өрісі жетіліп келе ... ... ... ... қалың сын пікірлер, сөз жоқ, қазақтың әдеби ... ... ... ... болды.
6-лекция. Жазба әдебиет және сын.
Жоспары:
1. Дәйектеме сын.
2. Абай өнері – өсер сынға өрелі өрнек.
Қазақ әдебиеті сынының туу ... ... ... ... ... ... әдебиетінің өркендеуімен тығыз байланысты. Әдебиеттің даму
процесі өзіне тән ... ... де, ... орай сьн пікірлерін
тудырып отырады. Жазба әдебиеттің идеялық-шығармашылық арнасынан бағыт-
бағдар ... ... ... мен ... ... ... ... нәрлі сынның тууына, үлкен дарын ойлы пікірдің
өрбуіне жағдай жасайтынын Абай негізін ... ... ... айқын
аңғарамыз. Бұл процесте әлеуметтік-қоғамдық және эстетикалық ... рөл ... ... Абай ... ... ... жазба
әдебиеті өнерпаздық тұлғасы зор сыншыны дүниеге келтірмесе де, эстетикалық
құны бар ... ... ... ... ... — Абай ... ... сыншының жеке-дара шығуында емес, Абай салған ... ... ... әрі ... ... ... ... бола аларлықтай ұжымдық
сын пікірдің тууы қазақ мәдениеті үшін аз олжа емес. ... ... туу ... ... бір ... ... келуімен сабақтастыруға
келмейтіні осыдан.
Сонымен ана ... ... ... болуы жазба әдебиеттің
өркендеуін ... ... ал ол өз ... сын ... ... қана ... оған творчестволық ықпал жасады.
Ең алдымен, қазақ әдебиеті сынының туу процесіне ... ... Абай ... ... айту ... ... ... лирикалары,
әлеуметтік сатирасы, ойлы да өткір толғаулары, үлгі-өнегесі мен ... ... — өз ... ... ... ... ... өмірінің болмысын суреттейтін Абай өлеңдері
біреуді ... ... ... ... ... ол ... пікірде әр
қилы болуға тиіс. Қалай ... да, Абай ... ... ... ойын оятып, пікір айтқызғаны анық. Қазақ ... ... ... көп ... із-түзсіз кеткендігін өкінішпен айтқанның
өзінде, қолда бар аздаған материалдардың өзі Абай ... ... өзек ... көрсетеді.
XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ... ... он бес ... ... ... 500-ге тарта кітаптар шықты. Мұның дені — поэзия.
Поэзияның ... ... ... ... де, ... -хикаяттар да,
жеке авторлардың өлең-жырлары да кіреді. Олардың ішінде Абай, Ахмет,
Міржақып,Шәкәрім, ... ... ... ... Мұхаметжан,
Мағжан, Сәкен, Спандияр т.б. жазба әдебиет өкілдерінің, Мақыш ... бин ... Шәді төре ... т.б. ... ... ... ... «Ер Тарғын», «Қарақыпшақ ... ... ... ... ... т.б. батырлық жырлар мен ... ... ... ... ... шығыс аңыздары мен хикаялары, орыс ... ... ... ... ... бар. ... өзі
тек поэзиялық қадір-қасиеті жағынан ғана емес, идеялық бағыт-бағдары
жағынан да, ... ... ... да әр ... халқының көркемдік таным-білігі сынның жанрлық сыр-сипатымен
көрінуіне жағдай жасап, жазба әдебиеттің ішкі ... ... ... Бұл ... екі ... ... ... Бірінші — жазба
әдебиеттің жұрнағы болуға жараған және болуға ... ... ... ... тоқталмай-ақ, олар жөнінде сол ... ... ойы не ... және ... ... өз ... туралы нендей ойда
(автокритика) болғанын көрсетсек, екінші — ... ... ... ... ... — Абай ... сол заманда және өзінен
кейінгі ... ... ... ойын ... ... сын ... нәрлі де
көрнекті, өзіне лайықты ... таба ... оған ... ... әсер-ықпалды нақты деректермен көрсетсек, сондай-ақ Абай
даңқының ... ... ... ... ... ашсақ, қазақ жазба
әдебиетінің жаңа жанрмен толысу ... ашық ... ... және ... ... ... ... жарнама-сын көркем шығарманың дүниеге келгендігін ... ... ... сол ... негізгі мән-маңызын қысқа түйіндейді,
талдау жасауды мақсат етпейді. Ал дәйектеме-сын-пәлендей ... ... ... ... оқиғасын, мәнін, жазылу себебін түсіндіреді.
XX ... ... ... әдебиетінің шығармаларында осындай сын
материалдары жиі ... оны ... мен ... ... ... ... ... деп атаған орынды. Оны іштей үш
топқа бөліп қараған жөн. Ең ... ... ... бар ... ... ... Өйткені жаңа заман қарсаңында ... ... ең ... саласы азаттықты аялаған ағарту проблемасы болды.
Қолына қалам алған адамның өнер-білім мәселесі ... ... ... өз ... салмағандары кемде-кем. Сондықтан да осы кезде ... ... ... және ... ой елегінен мүмкін қадірінше өтіп отырады. Екінші,
өз шығармасы ... өзі ... ... ... ... да ... ... (автокритика) алғашқы көрінісі қаншама анайылау
болғанымен де, оқушының ... ... ... ... бағыттауға әсері
болғанын көреміз.
Үшінші, әдеби-сын элементтері айқын да басым ... Осы ... ... өзі ... ... ... мен қарымын ғана аңғартып
қана қоймай, оның іштей өсу-өркендеу процесін аңғартса керек.
Қазақ әдебиет сынының туу дәуірінде оның ... ... ... ... ... ... шешуші фактордың бірі — ұлы ... ... ... ... зерттелуі, насихаттауы жағынан
қазақ әдебиетінде теңдесі жоқ сала ... ... біз Абай ... ... ... сын ... ... ол жөнінде артық-кем
айтылған пікірлерге және Абай даңқының ... ... ... ... Абайтану ілімінің негізін қалаған М. Әуезовтің, Абайдың
қазақ әдебиетіндегі орны мен ақындық шеберлігін айқындайтын С. ... ... ... ... ... ... өнерпаздық өмірбаянына барлау жасаған М. Сильченконың,
Абайдың орыс әдебиетімен ... ... ... ... ... назар аударған X.Сүйіншәлиевтің, Абайдың дүниетанымы мен эстетикалық
ойына көңіл бөлген Б. ... ... ... ... ... Абайдың революцияшыл-демократ орыс достарымен қарым-қатынасын
баяндаған А.Жиреншиннің, сондай-ақ Абай творчествосы туралы құнды ... ... ... Құдайберген Жұбановтың, Т.Әлімқұловтың, М.Қаратаевтың,
Ә.Тәжібаевтың, Б.Кенжебаевтың және тағы басқа ... ... ... ... ... мен ... қарқынды өркендеу
арнасындағы ең мәнді ... ... ... ... ... ... қалай насихатталғаны, сын елегінен өткені жайын әңгімелеген
жөн.
Ең ... 1909 жылы ... ... ... ... ... ... ұлының өлеңдері» жинағына және Кәкітай Ысқақұлының «Абай (Ибраһим)
Құнанбайұлының өмірі» атты ... ... ... ... ... ... құрастырушы Кәкітай Ысқақұлы мен ... ақын ... ... ... ... ... жүйелеген. Тұңғыш жинақты осы принциппен құрастыру ол
дәуірде ... да еді. ... ... ... кітап болып шықпаған
өлеңдерінің бар қадір-қасиетін таныту үшін және ... ... ... ... мұратын халыққа аңғарту үшін шығармаларды тақырып ... ең ... да ... ... Ал ... ... ойысу
көбінесе ақын еңбегін әбден таныған кезде творчестволық өсу ... ... ... Демек, жинақ құрастырудың өзіне белгілі дәрежеде сыни ой
ықпал жасайды.
1909 жылғы жинақ Абай өнерінің бүкіл ... ... ... ... 1933 жылы М. Әуезов құрастырған бір томдық Абайдың
өнерпаздық өсу жолын ... ... ... зерттеуге негіз болды.
7-лекция. Қазақ сынының жанрлық қалыптасуы және әдебиеттану.
Жоспары:
1. Дарындар – сын додасында.
2. ХХ ... 20-шы ... ... ... ... ... сын - ... десек те Қазан төңкерісінен кейін жаңа заман басталғаны анық.
Қазақ даласындағы азын-аулақ өндірісі бар ... мен ... ... ... ... ... ... үш-төрт ай
ереуілдегені болмаса, 1920 жылдың ортасына дейін Қазақстанда жаңа заман
орнап еді деу қиын. ... ... ... ... ... ... жоқ. Ақтар қашты, қызылдар қуды, әйтеуір қазақ сахарасы ... ... ... да, ... деп ... да ... ... Халық азды, жүдеді. ... 1919 жылы ... ... ... және ... ... мақаласына
сенсек: «новодила на киргизов ужас Октябрьская революция своими внешними
проявлениями. Она ... ... ... ... и ... ... ... дегені шындық еді.
«Қазақ елінің оңаша отауын құрамыз. Ресейдің қол астында автономиясын
алып береміз» ... алаш ... ... ... ... жатқан не
большевиктер өкіметі, не тарихи сахнадан шығып бара ... ... ... ... ... ... салдарынан 1919 жылы
наурызда А. Байтұрсынов, М. Дулатов бастаған Торғай отряды кеңес ... ... ... не ... білмей, Алашорда қожырай бастады. Ойыл
уәлаяты 1920 жылдың басына дейін өмір сүргенмен, бүкіл қазақтың тілегін ... ... ... ... ... ... болған, ереуілдеп
шапқандардың шаңында қалған ел ауызбірліктің жоқтығынан опық ... ... ... ... күші ... Осы ... заңды деп
танып, тағдырға мойынсұнып, жоғымызды кеңес тауып берер деп үміттенгендер
аз болса да айғайы жер ... ... ... «бұл ... ... ... ... жат құбылыс» дегені тағы белгілі.
Әрине патша ағзамның табанында екі ғасыр езіліп-жаншылса да ... 70—75 ... ... ... ... қызыл ұранның жетегінде
кетуі, ак пен ... ... ... ... азғана топтың билікті иемденіп
кетуі ғажап. Түптеп келгенде, кеңес орнаған кезде сол ... ... ... ... ... ішкі ... нәтижесі
екені саяси-әлеуметтік тұрғыдан ойланатын құбылыс болғанымен, өнер мен
әдебиетке қандай ықпал жасағанын бағдарлау ... ... ... ... ... мен бағыттарды
белгілейтін талай атаулар болды. ... ... ... қаламдарынан
байшыл, ұлтшыл, буржуазияшыл-ұлтшыл, оқыған байшыл, кертартпа романтизм,
алашшыл, алашордашыл, ... ... ... жатқан даттаушы атаулар
қолданылды. Бұған сол кездегі партия-кеңес жұртшылығы демесін жасап, бықси
бастаса, қозасын ... ... ... ... тұстары да жоқ емес. Ал
осындай атауларды жамылғандар да ... ... жоқ. Олар да ... ... ... ... ... өтірік
ұрандатқыштар, жалаңаш шындықшылдар, сауатсыз натуралистер ... ... әрі ... соң ... ... ... де ... тапшылдық түсінік белең алып, бет қаратпай қойған ... ... ... ... айналдырмасқа шарасы қалмады.
Сондай-ақ Қазақстаннан жылы қабақ көре ... ... мен ... ... ... ... ... Мұны республика басшылары
«оппозиция» болдырмаудың амалы ретінде «құрметпен» аттандырып жолдама
берудің аяр ... ... ... жіктелу мен жіктеу идеялық-
көркемдік таным-білікті айтып, жазуға үлкен ... ... ... ... ... мәнді толқыны 1921 —1925 жылдар
аралығында өтті. Бұл тұста әдебиеттің ... ... гөрі ... күш-қуатын, алған бағытын, ұстанған мұратын айқындау мәселесі
төңірегінде ... ... ... Әдебиетте аты шыққан ... ... ... ... ... ... жер-жерде ерікті-еріксіз өріс алып,
идеологиялық қаруға ... ... ... ... көңілінен шығуға талпынды. Сәкен Сейфуллин оған серке болды. Оның
қоғамдық, мемлекеттік ісі, әлеумет алдындағы абыройы 1922 жылы үш ... ... атты ... жинағы, «Қызыл сұңқарлар» деген төңкерісшіл
пьесасы, «Бақыт жолында» драмасы) ... ... ... бір ... бір ... табаны күректей үш кітабын шығаруы
бірқыдыру пенделік ... ... ... ... Өйткені, «Қазақстан»
баспасын ұйымдастыру, оның өнімін халыққа ... көп ... ... ... болғанды. Алайда бұл кітаптар жайында жазылған 20 ... ... ... ... ... ... ... болды.
Әлеуметтік мән мен пенделік пиғылдар араласып жатты.
Сәкеннің «Қызыл сұңқарлар» пьесасы ... ... ... ... ... атпен «Шолпан» журналының 1922 жылғы 2—3 ... ... ... ғана ... ... Мұхтар Әуезов жазды.
Әрине мұны сыни қаламның түзу жүре алмағандығынан болды деп желе-жорту
қиын. Нәзірдің осы мақаласы 1923 жылы орыс, ... ... ... қырым
татарлары, тағы басқа тілдерге аударылып басылғанда Қазақстанның ... онға ... ... ... ... ... ... айтып
жатудың қажеті болмас. Өйткені «Известия Киргизского обкома РҚП(б)»
журналында ... ... ... ... қадір-қасиеті
айқындалды. «Бұл жинақтың құндылығы мынада: біз әрбір жылдың ... өлең ... ... ... ерекше назар аударамыз. Бір
кезде ұлтшылдық пен халықшылдық ықпалдың күшті болғандығын ... осы ... ... және ... әдебиетінде жаңа бағыттың, ... яғни оны ... ... ... ... жаңа
бағыттың негізін салу қанша үлкен қиындыққа түскенін көреміз.
Жинаққа енген өлеңдерді талдаған уақытта біз сахара өмірін көркем ... ... ... ... онан әрі Абайдың ықпалымен, тіпті
оның өлеңдерінің түріне еліктеп таза ... ... ... ал соңынан
революцияшыл кезеңнің оған мүлде тың бағыт — ... ... ... Бұл жол ... жоқ жаңа жол, ... ... жүрмеген жол» (№ 2,
1923, 80-бет), деген қорытынды пікірдің ... мол. Бұл ... ... ... да әлі ешкім теріске шығарған жоқ, ... ... ... жеке ақын-жазушының творчестволық бағытын айқындау барысында айтылған
сол кездегі сыни ой-пікірлердің эстетикалық қауқарын да ... ... ... жеке ... де, ... ... ... да, жазған
өткір мақалалары да оңды-солды сыналып, мінелмеген күні аз. ... ... ... ... ... ... ... ақын һәм оқушы»,
«Қазақ әдебиетіндегі орынды һәм орынсыз сындар ... «Сын ... ... ... ... ... «Қисық сынға әділ төре», ... да, ... ... «Сынау һәм сынауды сынау», «Қисынсыз жала»
деген мақалалар Сәкенге, Сәкеннің ... мен ... ... сын ... ... Өркендеу өзегі – көркемдік әдіс.
Жоспары:
1. А.Байтұрсынов – әдебиетші ғалым, теоретик.
2. Ұйымдасудың қияметі мен қиястығы.
20-жылдардың бірінші жартысындағы ... ... сыны ... ... төңірегінде шыр айналып, басқа салаларға назар ... екен ... ... ... Өзінің идеялық-эстетикалық өрісі мен өресін
айқындау үшін ... ... ... әр ... ... жарығын түсіре
бастағаны сол кезде жарияланған көптеген мақалалардан анық байқалады.
Оларды топтамай, проблема ... ... ... мезгілдеріне қарай
шолатын болеақ, онда ... ... һәм оның ... ... ... Сегізбаевтың «Халық әдебиеті туралы», Сыздықовтың «Сынға
сын», ... ... һәм ... ... ... ... «Қазақ
әдебиетінің қазіргі дәуірі», Жұмабаевтың «Ақан сері», ... ... ... Рысқұловтың «Кеңес өкіметі тұсында мәдениет қандай болу ... ... ... и ... ... «Сын ... ... әдебиет туралы марксшілдер не дейді, ... не ... ... һәм ... әдебиеті», «Қара тақтаға ... ... ... ... ... «Бейімбет
өлеңдері», Сәрсенбиннің «Көркем әдебиет ... ... ... ...... ... ... жайынан» деген
сияқты жалпылық және даралық сипаты бар ... ... ... ... ... ... ... арқауына тартылмақ. 1925 жыл қазақ әдебиеті
үшін ең бір өтпелі де жемісті жыл ... ... ... ... ... бір орталыққа бағынуы, қазақ мәдениетін өркендету жолында ... күш ... ... ... қару ғана ... ... ... өнер саласы дейтін түсінікке ойысу
талаптары қым-қуыт пікірталасын ... ... ... ... ... талдау мен талқылаулар ұйымдық, ұжымдық сипат ала бастады.
Орыс әдебиеті ... ... ... ... көркемөнер ұйымдары
жетекшілік ролге таласып, қырқысып жатқанда, ... ... ... ... ... күн ... ... Мемлекеттік жұмыстан қолы
босаған, Социалистік академияда оқымақ ниеті жүзеге аспаған Сәкен ... өсіп келе ... жас ... біріктіріп, шығармашылықты
өркендетуге мүмкіндік беретін және алашшылдар жетегінде кетпейтін жазушылар
ұйымын құру үшін РАПП және ... ... ... ... ... ... ... оңтайлы бағыт-бағдар
жасауға кірісті. Оны өлкелік партия комитеті қолдап, 1925 жылы 12 ... ... ... жазушыларының ассоциациясы — Т. Қ.)
ұйымдастыру бюросына ... ... ... Б. Майлин,
Н.Феоктисовтер еніп, бірден іске кірісіп кетті. Жер-жерде жас ... ... ... ... ... ... өз қатарына
тартпаған әпербақандықтың шеті көрінген кезі де ... ... ... Мағжан Жұмабаевты ұсынысымен «Алқа» атты жазушылар қауымын
ұйымдастырмақ болды.
1925 жыл ... ... ... ... әдебиетінде орынды әм орынсыз
сындар» деген мақала — құжатпен басталып, Жәкен ... мен ... ... ...... туралы ұстасуына жалғасты.
«Европа көзімен ... ... ... ... ... әдебиетіндей
әдебиетіміз бола қоймайды деп қомсынуын лайықсыз. Европаның мың жылдық
тарихы бар әдебиетімен қазақтың жаңа ... ... ... бола
ма? Болмайды. Олай болса, бастауыш қазақ әдебиетін көтермелеуге шылбыр
беріп, ат салысу ... ... ... 11. 02, 1925) ... ойлардың
сүбелі де қомақты екеніне көз жұма ... ... ... ой-пиғыл мен пролеткульттық нигилизм сол кездің өзінде-ақ
қазақ сыншыларының таным-білігінде қылаң бере бастаған болатын.
Міне, ... ... ... ... ... ... 555 ... қазақ әдебиетінің бүгінгі ... ... ... ... ... қалың сауалдар қойып, ең маңыздыларына
өзінің көзқарасын білдірген мақаласын ... Ол ... ... ... өз ... ... таным деңгейінде жауап берді. ... жас ... ... үшін пайдаланып қалмаққа
тырысты.
Қазақтың өнерпаз күштері азамат соғысы лаңы басылғаннан кейін баспасөз
төңірегінде топтаса бастады. Өздерін пролетарлық ... ... ... ... ... ... жиналды. Бұл ең негізгі де
шешуші күш еді. Ал қаламының желі бар жастар, бұрыннан танылып, ... ... ... ... ... Қызылжардағы «Бостандық туы»,
Қостанайдағы «Ауыл», Оралдағы «Қызыл ту», Алматыдағы «Тілші» газеттерінде
қызмет атқара жүріп, ... ... жаңа ... ... берді.
Қазақ халқының үштен бірі ... ... ... ... ... ... әсіресе алаш қозғалысына қатысқандардың
рухани орталығы болды. Өз ... ... ... іс, ... ... жүргендерді елемей, Қазақстаннан ауысып барғандарды
көкейде тұтып, ... ... ... ... ... келгенімізді
қазір ашық айту ләзім. «Ақжол» газеті, «Шолпан», «Сана» журналдары, «Талап»
қауымы қазақ ... мен ... ... ... саласы үшін
көптеген игі істерді атқарып, ең білікті де ... ... ... ... ... соң ... ... бүкіл Орта Азия халықтарының
үрдіс ізденіс жасап, ... қол ... игі ... жасағанын да
қысылмай айту абзал. Ол жайында қырғыз, езбек, ... ... ... ... ... ашық ... жазған
пікірлері мол.
Қазақ әдебиеті мен мәдениетін еркендетуге ықпал жасаған шаһардың ... ... ... ... ... ... үлкен шоғырын былай қоя
тұрғанда, Нәзір Төреқұлов жетекшілік еткен. Кіндік ... оның ... ... және ол ... ... ... ... да, оны насихаттағандарды да өзінің аясына ... ... ... тұрғыдан үлкен жәдігерлік көрсетті.
Бұлайша жіктелудің қызығы да, шыжығы да болмай қалмады. Қуанышы сол —
қазақ елінің ... ... ... кадрлары, құдайға шүкір, әрі мол, әрі
өнерлі де ... ... ... ... бәсекеге түсуі қазақ
мәдениеті үшін көп пайда келтірді. ... ... ... ... мен ... ... ... 1920-—1924 жылдары
қосқандары айрықша мәнді де ... ... ... ... ... ... елге ... біраз дүниелер шығып
үлгерілді, айтпақ ой-пікірге тежеу салынбады.
Қазақ ... ... ... ... мен ... ... ... Ауызбірлік табылмады, әрқайсысы өз отауының жасауын әшекейлей
беруді мұрат тұтып, бір ... ... ... ... сақтау, өрелі
де өзекті істерді атқаруда күш ... ... ... айтыс-тартыс,
алыста отырып найзаласу, түсінбестікті көбейту, ақ пен қызыл ... ... ... ... араларына шыбық жүгірту, от тастау сияқты
ұнамсыз көріністердің етек ... ... ... Осы ... ... ... басы біріккен тұста да ғайып болмай, қазақ ... ... ... қуғындалуына 1937—38 жылдары «халық ... ... ... тигізгенін айтпасқа болмайды. Ауызбірлік табылмаған
жерде, әрқашан солай боларын өмір ... ... ... келе ... ... ... ... айналдыруға үстем болып келе жатқан
тапшылдық көзқарас, оны әдейі қоздырып отырғандар қазақ зиялыларын ... ... ... ... енді анық ... ... АССР ... Атқару комитетінің «Қазақ АССР-ындағы оқыған
қазақтардың тізімін алу» ... 1920 жылы 30 ... ... ... сол жылдың желтоқсанында алаш ... ... ... жариялауға байланысты 1921 жылы «Еңбекші қазақ» пен «Степная
правда» газеттерінде қалам қайраткерлерін баспасөз ... ... ... Онда ақын-жазушыларды біріктіретін ұйым құру мәселесі жөнінде де
пікір айтылды. «Еңбекші қазақ» газетінде қазақ ... ... ... ... ... оған ... ... шақырылатыны хабарландырылды. Бұл
съезге шет қалалардан не бары ... кісі ... Ал ... Аймауытов
сияқтылар «мұндай съезд ... ... жоқ» деп ашық ... ... өзі де ... ... Сонымен съезд орнына аз ғана қалам-
герлердің кеңесі болып өтті. Бұл ... ... ... ... ... ... келе алмағандар мен қатыса алмаған алашшыл
ақын-жазушыларға бағыт-бағдар сілтеген «Қалам қайраткерлері жайынан» деген
мақала ... ... ... бар дүние пролетарлық, яғни
төңкерісшілдік бағыттың өкілдерін қатты шошындырды.
9-лекция. ... мұра және оны ... ... ... мұра ... ой пікірлер.
2. Оқулық жасау және әдебиет тарихын ... ... ... игеру мәселелері — қазақ әдебиеті сыны мен әдебиеттану
ғылымының туу, қалыптасу, ... ... ... ... бар, ... және көп ... ... қиюын таптыра қоймаған эстетикалық-ғылыми
сала.
Қазақ әдебиетінің өркендеу барысында бұл ... тек ... ... ... ғана ... ... өнерпаздық тәжірибеде тарихи
сабақтастық заңын сақтағанын байқаймыз. Сондықтан теориялық ... ... ... ... ... ғана емес, олардың ... ... даму ... ... ... ... сыңайымен ауыз әдебиетінің бай үлгіле-ріне, тіпті ... шет ... ... ... ала қашып жургендердің өздері
қаламгср-лік жағынан олардан үлгі-өнеге ... яғни ... ... әдебиеттің ұлттық дәстүрін жетілдіре ... ... ... ... ... ... ... қосылар сай-
саласы мен қарым-қатынасы мол. Мұнда «мұрагерлік ... ... ... Жаңа түр, жаңа ... ... орныққанға шейін сол жаңаның ... ... ... ... ... ... ... негізгі арқауы — шығарманың мазмұнына емес, көбіне-көп
көркемдік ... ... Абай ... ... ... түріне, өлең өрнегіне талай
жаңалықтар енгізгеніне қарамастан, қазақтың өлең құрылысын мүлде өзгертіп
жіберген жоқ. Оның бөленген бесігі ... ... Ал ... ... жаңа ... ... жаңа түр ... деп өрекпіп, талай төңірекке
барлау жасаса да, оның негізгі арнасынан сытылып кете алмады.
Өйткені ... ... ... бойы ... ... аз
уақыттың үрдіс қимылымен өзгерту қиын.
Адамзат мәдениеті мен әдебиетінің дамуындағы тарихи ... ... ... оны пайдалану ескі мен жаңаның тартысы, күресі арқылы
көрініс берді, кейбір ретте артық сілтеп, кем ... ... та ... ... ... ... ... ағым теориясы» мен нигилизм
бой көрсетіп, мәдени-әдеби мұраны игеру проблемасын оңтайлы шешіп алуға көп
салқынын ... мұра және ... ... ... уақытта, ең күрделі
проблемаға, яғни көркемдік дамудағы ... ... ... мәселесіне айрықша назар аударған жөн.
Адамзат тарихы, оның ішінде көркемдік даму заңдылығы ешқашан да ойдым-
ойдым, үзік-үзік құбылыстардан құралмайды. Оның ... ... желі ... да сақталып отырады. Өйткені қай елдің болмасын тарихи
өсу-өркендеу процесі, тіршілік арнасы үзік-үзік ... ... ... ... ... даму ... ылғи ... де ұлы құбылыстармен көріне
бермейді, сылбыр да мимырт процестері де кездеседі. ... ... да ... ... Осы ... жыға ... оның ... талабын
қатаң сақтамаған жағдайда барды жоқ етіп алу да қиын ... ... ... ылғи да бір ... өрби ... ... түскен замана тауқыметі оның әдет-ғұрпын, дәстүрін сол ... ... де ... ... Шыңғыстың жойқын соғыстары қазақ даласы
үшін апатты қасіретті ... ... ... ... талай мәдени
мұрадан көз жазып қалғанымыз белгілі. Ал қазақ халқын құраған тайпалар ... ... ... ... ... тарихқа белгілі тайпалардың
мәдениеті жайында біздің білеріміз әлі ... ... ... ... ... ... ... оның
мәдениеті жайында әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... көшпелі тіршілік кешкен, мәдени ескерткіштері
аз кездесетін кең жазиралы өлке өнерсіз болып көрінуі ... ... ... жолы ... ... ... ... ошағы болған оңтүстік өлке мен
Сыр бойына олардың аяғы жете ... және ... ... ... ... ... қазып, құнды ... ... ... ... екінші жағынан, отаршылдық пиғылмен әдейі солай
насихатталды. ... ... ... көзіміз әбден жетті, өйткені
археологиялық экспедициялар мен ... мол ... ... ... ... ... қажеттігін көрсетіп отыр. Оны
қазақ әдебиетінің тарихынан өте-мөте анық байқаймыз.
Халық еш уақытта өнерсіз болмайды, ... бар ... оның ... ... ... ... түрде рухани байлық болады, өнер өркен жаяды. ... ... өз ... ... ... XV ... шыққаны даусыз болатыны
болса, онда оның әдебиеті XVIII ғасырдан басталады деп қалай айтып, ... ... ... ... ... ... іргені аулақ салудың
салдарынан аты аңызға айналған Асан ... мен ... ... ... ... өзі көп нәрселерден хабар бермей ме?! ... ... ... тарихи сабақтастықты қазақ хандығының құрылуымен
ғана шектеп қоюда қаншалықты мән-мағына болмақ.
Әдеби мұраны, игеру, зерттеу мәселелерін ... ... ... ... аз-кем тоқтаған жөн. «Казақ әдебиеті тарихының» I томының
бірінші, екінші кітаптарында және ... ... ... ... ... бар. Жарияланған материалдар мен айтылған ой-пікірлерді,
көптеген еңбектерді жинақтай қорытқанда, ... ... ... ... ... әдеби мұраны жинау, оның кейбір үлгілерін жариялау
ісі Қазан төңкерісіне ... ... ... ... ... ... пайда түсірмек болған баспагерлер, әсіресе, ағайынды Каримовтар,
шығыстың қисса-хикаяттары мен ... ... ... ... ... ... бастады. Өзімізден де ынталы азаматтар
шықты. Ғ.Қарашев «Шайыр» мен «Көкселдірді», ... ... ... ... ... ... қазақтың бай ауыз әдебиетінің үлгілерін жйнауда, ол жөнінде
ғылыми ... ... ... ... ... істеген еңбегін
айрықша атауымыз керек. Академик Радловтың, Потаниннің, Ә.Диваевтың, тағы
басқа көптеген ориенталистердің ... ... ... ... ... XIX ... мен XX ғасырдың бас кезінде бірқыдыру мұра ... ... ... ... ... ... кейін бұл игілікті іске мемлекет ... ... ... мекемелер шұғылданғанын, сөйтіп жоспарлы да
жүйелі арнаға түскенін көреміз. Әрине әлеуметтік-эстетикалық зор мәні бар
бұл игі істе ... ... ... тура ... Ол тек ... ғана.емес, түрлі идеологиялық айтыс-тартыспен де астарласып
жатты. Кеңестік ... ... ... ... ... ... әр ... мен қисындардың орын тебуіне қарай осы игі жұмыстың кейде қауырт
қолға алынып, кейде шау ... ... ... ... өркендеп кеткен
кездерін байқаймыз.
10-лекция. Сынның жанр ретінде қалыптасуы.
Жоспары:
1. Эстетикалық – социологиялық сын.
2. Қазақ ... ... ... ... ... ... социологизмнің дауылы тез көтерілгенімен, саябырлап басылды.
1932 жылы партияның «Көркемөнер ұйымдарын қайта кұру туралы» қаулысы ... ... ... ... ... Әдебиеттің сын
саласына білімді жастардың, әсіресе, сынды өздерінің өнерпаздық арнасы деп
таныған Есмағамбет Ысмайылов, ... ... ... ... Нұртазин, Белгібай Шалабаев, Құлмырза Өтепов, Рақымжан
Жаманқұлов, Әлібек Қоңыратбаев, ... ... ... ... сияқты
сыншылардың, алғашқы қадамдарын сыннан бастаған Саттар Ерубаев пен Зейін
Шашкин, Хамза Есенжанов ... ... ... әдебиетінің әлеміне
келуіне байланысты білікті, мәдениетті, эстетикалық сауатты сын өріс ... ... ... ... ие ... ... үміт оты жылт ... 20-жылдарда
жемісті еңбек еткен көп сыншылар өзінің идеялық-эстетикалық нысанасын қайта
қарап, өрелі, білімді сын ... ... ... X. ... Б.
Кенжебаев, Ә. Мәметова тағы басқалардың қаламдары ... ... ... қош ... ... ... арасында талай мәнді
еңбектер мен мақалалар жазылып, социологиялық-эстетикалық сын тез ... ... отау ... ... ... ... ... Қазақстан
Жазушылар одағының 1937 жылғы пленумында арнайы талқыға түсуімен дәлелдеді.
Бұл кезде сыншылар да, сыни пікір айтушылар да ... сын ... ... мол және өнімді жазылды.
20-жылдардағы творчестволық және ұйымдық айтыс-тартыстар кезінде ... ... ... ... ... ... ... жарықшағы ҚазАПП
съезінде әкімшілік тұрғыдан сөйлеген сөздерден ... ... ... ... ... ... ... қомақтана түскені
мақалалардан, ... ... ... ... ... ... кезеңі (1932 жылдың екінші — 1937 ... ... ... ... ... ... ... ашық хатымен жаңа ... Жаңа ... ... ... ... ... бір идеялық
платформаға топтастыруға, ынтымақ-бірлік ... ... ... ... мезі ... кезеңдік ұран ыңғайына тез жығылды.
Ұйымдастыру комитетін М.Горькийдің бастауы да біраз күдікті жоюға ... және ... ... ... ...... реализм деген
атаудың бұл кезде тартымды сипаты болғанын да жасырмаған абзал, өйткені
оның қатаң ... ... ... ... алдын ала болжап білген жоқ.
Қоғамдық өмірде қаншама кедергілер, ... ... ... да, ... ... сатысында болатын жайлар деп түсіндіріліп, идеологиялық дауды
күшейтіп жіберді.
Одақтық процестен Қазақстан ... ... ... ... түсіп кететін
«ұлттық» мінезбен іске кірістік. ТТ932 жылдың желтоқсанында ... ... ... ... ... төраға сайланды. Әдеби атмосфераны
жақсарту жәнінде бірқатар игілікті ... ... ... сөз, ... ... бастады, шығармашылық айтыс түсінісуге беттеді, бір-
бірін құптай да ... ... ... машығы сіңісе бастады.
Осындай ұнамды көріністер сын саласында көріне бастағанда М.Әуезов
«Сыннан не тілер ем» деген мақаласын ... ... ... ... ... ... ... өзіне де қауіп еді. Ол қоғамдық дағдарыс қана
емес, өнер ... өсу, ... да ... ... еді. Болып та қалып
еді. Бүгінгіден қашып, «көр ақтара беру» кімге мақтан, қайда ... ... ... ... бір ... ... ... дегенге
ұқсап бара жатыр еді деп өзін міней сөйлеп, әділдік пен әділет жолы ғана
сынның ... ... ... ... құр жақсы» деген де сын емес.
Салт-санадағы, түрдегі, тілдегі, көркемдіктегі ... ... ... сын ... оны дәл ... дәлелдеп, дамытып беру,
мінді көрсетуден кем бағалы бола ма екен? Кем болмайды, қайта артық болады»
деп ақыл ... ... ... ... жағын қарастырды.
Әдебиет сынына келген жас толқын өздерінің білімдарлығын иман жүзді сөз
саптауларымен көрсете ... ... ... атмосфераға дұрыс жөн-жоба ... бірі — ... ... 1932 жылы ... жаза ... жыл толуын атап өтеміз деген игі қадаммен Мансүр Гатауллин мен ... ... ... ... ... өмірбаянынан бірқыдыру деректер
келтірді, шығармаларын атап шыққаннан кейін ашық және бүркеме ұлтшылдық
(Сәдуақасовшылдық) жолында жүріп ... ... ... 1928 ... 1929 жылдың басынан бермен қарайғы дәуір. Бейімбет пролетариатқа
жолбике жазушы ... ... ... деген сыңайдағы ойларын
өндірісті білсін, ... ... ... ... жаңа ... ... мойнына алсын деген ұсыныстармен аяқтап («СҚ», 05. 03,
1932), мерекенің берекесін қашырған болатын.
Ол екі ... ... ... ... ... жаз, ... ... деген «нұсқау» беріп ... ұзақ ... ... ... ... деп ... пен ... жаратылған Бейімбет
Шымкентте салынып жатқан қорғасын заводының құрылысына кетті. Онда ... ... ... ... ... ... ... отау тігу дәуірінде оның әдемі де ... ... ... сыны ... ... ... ... туып,
қанатын кеңге жайды, өзінің шығармашылық ... ... ... ... өнерпаздық келбетін айқындау, идеялық нысанасы жоғары репертуар
жасау, актерлік ... ... ... ... ... сияқты
проблемалардың көпшілігі сын ауқымына ілігіп, ... ... ... ... тән сипатпен көрінді. Алғашқы кезде жазылған ... ... ... ... ... ара-тұра мәнді ... ... ... ... ... ... тиген проблемалы мақалалар, шолулар, көлемді сындар туып, өзінің ... ... ... сыны ... ... ... профессионал
таланттар көріне бастады.
Қазақ әдебиет сынының жанры ... ... ... ... әдеби протрет, айтыс мақала, библиографиялық ... ... ... бәрі де ... ... ... ... Әрине,
олардың эстетикалық қадір-қасиеті кейде биік өреден көрінді, ... ... ... ... ... бола тұрса да, сын оңаша отау тігіп,
өзінің жанрлық сипатын ... ... ... ... мұратының өрелі
екендігін аңғарып, өнерпаздық өмірдің бір ... ... ... ... шығармашылық арнасы деп таныған сыншылар қалың оқушы жұртшылықтың
ақын-жазушылар еліне жіберген мәртебелі өкілі бола ... ... ... да ... ... жағынан сауатты пікірлері әдебиеттің
өркендеуіне жәрдемін тигізді.
Сонымен қазақ сынының ... ... ... процесі 1917—1937
жылдардың аралығында осындай ішкі және сыртқы келбетпен көрінді. Мәселе
кетеру жағынан ... не ... тән ішкі ... ... ... ... отау тігіп, әдебиеттің бір жанры ретінде қатарға тұрды. Өйткені жаңа
заманның екпінді қарқынына ... оның ... айта ... ... ... ... ... жазба әдебиетіміздің қай
көркемдік ... ... ... айла-амал, көркемдік тәсіл
қолданатындығы, өмірді романтикалық жолмен суреттеу не ... ... түсу ... ... ... ... қана
қоймай, әдебиеттің аттанар өрісі қандай болмақ деген проблеманы шешті.
Алашшыл ... ... ... ... адамзаттық өркениеттің
гуманистік негізі сақталып, бүкіл халыққа ... ... ... ... ... қатаң талаптарын қарсы қойды. Үстем идеология
мен партия-кеңес жүртшылығының ожар іс-әрекеттері, әсіресе, алашшыл ақын-
жазушыларды ғана ... ... алаш ... қатысқан оқыған қазақ
зйялыларын қуғын-сүргінге салу, түрмеге жабу, жер аудару, шығармашылықтан
алалау ... ... ... ... ... ... Оған өлкелік партия комитетінің 1929 жылғы V пленумында
әдебиет туралы ... ожар ... ... ... Рим ... ... Гораций Флакк (б.э.б. -65-8 жж.) «Поэзия ғылымы»
деген ... ... ... Француз классицизмінің ірі теоретигі Никола Буало (1636-1711).
1 И.М.Дьяконев аударып бастырған «Гильгамеш туралы эпос» деп те ... ... ... М. 1961. ... Жанр (французша goner) тек, түр.
1 ... ... ... А., 1955. 279 ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 111 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи поэтика пәнінің зерттеу нысаны17 бет
Абай тұлғасы8 бет
Балалар әдебиеті тілінің когнитивтік негіздері110 бет
Мағжан Жұмабаев9 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
Әдеби эстетикалық ой-пікірлердің тууы.Әдебиет теориясының методологиясы.Қазіргі әдебиет теориясындағы ғылыми ағымдар.Әдебиеттанудағы эстетика мен теория8 бет
"а.н. леонтьев, а.а.смирнов,п.и. зенченконың жұмысындағы ырықсыз және ырықты есте қалдырудың арақатынасы"4 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Азаматтық құқық пен сақтандыру құқығының арақатынасы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь