Сөз тіркесінің синтаксисі

Сөз тіркесіне, сейлемге материалдық негіз болатын — сөз. Сөз тіл білімінде лексикология мен семасиологияның зерттеу объектісі болуымен қатар, грамматикада да әр түрлі ыңғайда қарастырылады. Сөздердің құрамы, түлғасы, жасалу жолдары, олардың грамматикалық мағыналы топтары морфологияда қаралады. Ал сөздің сөз тіркесінің сыңары болуы, сөйлем мүшесі,. кейде сөйлем қызметтерінде жүмсалуы синтаксисте қаралады. Сөз, негізінде, дараланған үғымды, лексика.грамматикалық мағынаны білдіреді. Олар мағыналық үйлесімділігіне қарай тілдің синтаксистік ережелері негізінде әр алуан лексикалық және синтаксистік топ кұрау арқылы сөйлем ішінде айтылады. Қарым.қатынас жасау үшін ойды айтудың негізгі формасы сөйлем болса, сөзді сөйлем кұраудың материалы деп білеміз.
Ол үшін сөздер өз ара тіркеседі, тіркесу арқылы сөйлемге енеді. Осыдан келіп сөздердің өз ара тіркесе алу қабілеттілігі олардың ең басты грамматикалық қасиетінің бірі болып есептеледі.
Сөздердің өз ара тіркесу қабілеттілігі әрбір грамматикалық топтағы сездердің мағыналық және грамматикалық ерекшеліктеріне негізделеді.
Лексикалық және басқа түйдекті тіркестер «сөз тіркесі» деген категорияға жатпайды. Лексика.грамматикалық мағыналары айқын сөздердің біріне.бірі сабақтаса бағынып барып жасалған синтаксистік тобы ғана сөз тіркесі деп есептеледі. Өз ара тіркескен сөздердің синтаксистік тобын сөз тіркесі деп тану үшін, оның мынадай белгілеріне қарау керек:
1) сөз тіркесінің құрамында кемінде толық мағыналы
екі сөз болады;
2) ол сөздердің бірі екіншісімен сабақтаса, мағыналық және
синтаксистік байланыста айтылады. Олар салаласа байланыс.
пайды, тек сабактаса байланысады.
Тіркескен сөздер анықтауыштық, толықтауыштық, пысық.
тауыштық қатынаста жұмсалады.
Мысалы, кең өріс деген сөз тіркесіндегі кең сөзінің кеңістік сапаны білдіруі — оның лексикалық мағынасы, оның сын есім екендігі — грамматикалық мағынасы. Өріс сөзінің лексикалық мағынасы — мал жайылымын білдіруі, грамматикалық мағынасы — зат есім екендігі. Осы
        
        СӨЗ ТІРКЕСІНІҢ СИНТАКСИСІ
Сөз тіркесіне, сейлемге материалдық негіз ... — сөз. Сөз ... ... мен семасиологияның зерттеу объектісі ... ... да әр ... ... ... ... ... жасалу жолдары, олардың грамматикалық ... ... ... Ал сөздің сөз тіркесінің сыңары болуы, сөйлем
мүшесі,. кейде сөйлем ... ... ... ... ... дараланған үғымды, лексика-грамматикалық мағынаны білдіреді.
Олар ... ... ... ... синтаксистік ережелері
негізінде әр алуан лексикалық және синтаксистік топ ... ... ... айтылады. Қарым-қатынас жасау үшін ойды айтудың негізгі формасы
сөйлем болса, сөзді сөйлем ... ... деп ... үшін сөздер өз ара тіркеседі, тіркесу арқылы сөйлемге енеді. ... ... өз ара ... алу ... олардың ең басты
грамматикалық қасиетінің бірі болып есептеледі.
Сөздердің өз ара тіркесу ... ... ... ... мағыналық және грамматикалық ерекшеліктеріне негізделеді.
Лексикалық және басқа түйдекті тіркестер «сөз ... ... ... ... ... ... сөздердің
біріне-бірі сабақтаса бағынып барып жасалған синтаксистік тобы ғана ... деп ... Өз ара ... ... ... ... сөз
тіркесі деп тану үшін, оның мынадай белгілеріне қарау керек:
сөз тіркесінің құрамында ... ... ... сөз ... ... бірі ... ... мағыналық және
синтаксистік байланыста айтылады. Олар салаласа байланыс-
пайды, тек сабактаса байланысады.
Тіркескен сөздер анықтауыштық, толықтауыштық, пысық-
тауыштық қатынаста жұмсалады.
Мысалы, кең өріс деген сөз ... кең ... ... ... — оның ... ... оның сын есім екендігі —
грамматикалық мағынасы. Өріс сөзінің лексикалық ... — мал ... ... ... — зат есім ... Осы сын есім мен ... тіркесуі нәтижесінде жаңа грамматикалық мағына пайда болған. Ол ... ... ... ... үшін ... толық
мағыналы екі сөздің сабактаса байланысқан тобын сөз ... ... ...... ... ... материалы. Олар
сөйлемнен тыс тұрғанда, ... ... ... айналуы сияқты да, сөйлем
ішінде сөздер тізбегінің ұласқан бір б у н а ғ ы ... ... ... ... ... ... күңгірттеніп, сөз тіркестерінің косақтаулы
жігі білінбей, тұтасып та кетеді. Өйткені бір сөз ... бір ... сөз ... ... бір сыңарымен тіркесіп, кейде кірігіп, ұласып,
ұштасып жатады. Мысалы, кең үй, екі терезе, үлкен ... ... ...... ... ... ... ыңғайындағы сөз тіркестері.
Сөз тіркесінің құрамы
Сөздер синтаксистік топ құрап сез тіркесі болғанда, олардың құрамына әр
алуан сөздер ... Ол ... ... морфологиялық тұлғаларда
айтылады. Сөздердің ол ... ... ... ... ... ... ... келген сөзді бірімен-бірін тіркестіре салуға болмайды. Өз ара
мағыналық байланыста ... ... ... ғана ... байланыста,
белгілі сөз тіркесінің құрамында айтыла алады.
Сөз тіркесінің құрамы көбінесе еркін ... ... ... ... сөзін толып жатқан зат есімдермен тіркестіре ... ... ... ... ... ... жайлау, жақсы ырым, жақсы ниет; биік тау, ... биік ... биік там\ ... ... ... оқушы, ақылды қыз.
Осылардай, құрамын өзгертіп айтуға болатын тіркестерді ... ... ара ... ... бірі екіншісін өзіне бағындырып тұ-рады.
Сондықтан сөз тіркестері сабақтаса байланысқан екі ... ... — сөз ... ... ... сез ... грамматикалық діңгегі —
оның б а с ы ң қ ы с ы ң а р ы, ... — оған ... және ... — оның б а ... ... ... Жаздың көркі енеді жыл қүсы-мен
(Абай) дегенде екі сөз тіркесі бар:
Жаздың (бағыныңқы) көркі (басыңқы);
Жыл құсымен (бағыныңқы) енеді (басыңқы).
Сөз ... ... ... екі ... кұралған ж а й бо-лады немесе
оның бір сыңары, кейде екеуі де, көп сөзден құралған к ү р д е л і ... сөз ... ... ... тіркес боладьг. Мысалы:
Жай сөз тіркесі ... сөз ... ... көл ... ... ... жыл ... енеді
асықпай сөйле ... ... ... ... қос ... ... ... ... ... ... сөздердің морфологиялық кү-рылысы әр түрлі
болады: бағыныңқы сөз басынкы сөздің кейде мағынасьша үйлесе ... ... ... ... түлғаланады. Мысалы, кітап оқып, хат
жаздық де-ген екі сөз ... ... ... ... хат) ... ... айтылған. Солай болуға ... ... -п ... -дық (жаздық) себепкер болып түр-ған жоқ, оқы, жаз
етістіктерінің сабақтастық ... ... ... тұр. ... шықтым, трамвайға міндік деген сөз тіркестеріндегі бағыныңқы
сөздер шығыс, барыс жал-ғауларында ... Сол ... ... ... ... қосымшалары -тым (шықтым), -дік (міндік) ... мін ... ... ... Сонымен қатар жоғарғы
етістіктердің түрлі ... ... ... сөздердің ешқандай
әсері жоқ. Сондықтан кітап оқы, кі-тап оқып, кітап оқыған, ... ... ... ... ... ... бағыныңқылары бурынғы
қалпын өзгертпейді. Солар сияқты: алтын білезік, алтын білезіктің, ал-тын
білезікке, алтын білезігім деп есім сөз ... де ... ... айтуға болады, бірақ оған қарап бағынын-кы сөз (алтын), ... ... ... ... ... ... браслету...),
грамматикалық түлғасын өз-гертпейді.
Қазақ тілінде енді бірқатар сөз тіркестерінің екі сыңары да белгілі
морфологиялық ... ... олар ... , бірі ... ... күннің сэулесі, менің айтқа-ным дегендерде, ... ... ... ... ... • ілік ... айтылуы басыңқы сөздердің тәуелдік
жалғауларда (сәулесі, айтқаным) айтылуымен байланысты жә-не керісінше.
Сөйлем ішінде сөз ... екі ... ... ... 1. ... ... ондағы сөздер біріне-бірі са-т ы л а н ... ... ... ... ... ... жатыр екен
дегенде, үлкен сәзі ағаш сөзіне бағынып, бір ... ... ... ... дегенмен байланысып, екінші тіркес жасалған, ал көлеңкесінде сезі
жатыр екен етістігі-мен тіркескен. Олардың сол ... ... ... ... ...
—»—тың көлеңкесі —
—»—нде жатыр екен.
Кейде сөз тіркестерінің қүрамындағы бірнеше бағынынқы-лар бір басыңқыға
ортақтасып түрады. ... Кеше ... ... ... ... ... сөз тіркестері бар.
Сез тіркестерін қүрауда зат есім мен етістіктердің қызметі ерекше. Олар
көбіне сөз тіркестерінің басыңқы сыңары ... да, ... ... (сын
есім, сан есім, есімше, сілтеу есімдік-тері) мен үстеулер, еліктеуіш сөздер
мен көсемшелер кәбінесе сөз ... ... ... ... ... ... сыңары қара сезден қүралған ... ... ... ... сөйлемдерде кері-сінше орналасуы да мүмкін.
Түйдекті тіркестер
Сез тіркестерін дүрыс талдай білу үшін, ... ... ... ... ... ... ... білу керек.
Өз ара байланыста түрып, тобымен сөз тіркесінің ... ... ... ... ... ... құрамындағы сездердің бәрінің не біреуінің лексика-
семантикалық дербес мағынасы болмайды. Олардың. ... ... ... пайда болмайды. Мысалы, көз ... жаңа ... ... деген тіркестер екі-екі сөзден құралған. Олардың құрамындағы
жеке сөздердің, белек алғанда, белгілі мағыналары бар, бірақ ... ... әр ... ... жеке ... деп қарауға болмайды.
Ерлік жолдасының нұрлы жүзіне күлімсіреп көз тігеді. Пештегі отын
лаулап жана бастады. Қаракер ... ... ... ... көз ...... ... баяндауыш, ол
күлімсіреп дегенмен бір сөз тіркесінің құрамында айтылып түр; жана ... ... ... ... баяндауыш, онымен лаулап деген сөз тіркескен;
шапқан сайын — күрделі есімді тіркес, ол ... ... ... қатынаста айтылған.
Осылардай, лексика-грамматикалык топ болып, сөз тіркесінің бір сыңары
қызметінде жұмсалатын ... ... ... ... ... ... ... сөз тобының кұрылысы, негізінде,
мынандай болады:
1. Күрделі етістіктер тобы. Қазак тілінде, басқа түркі ... ... ... бір ... мүше болатыны белгілі: оқып
жатыр, оқып келе жатыр; келе бер, келе беретін болды; ... ... ... ... ... бір түйдекті топ болатын ... ... ... екіншісі (не басқалары) оған көмекші болады да, сол ... сез ... бір ғана ... ... ... оқып ... ... отыр.) Мұндай түйдекті тіркес құрамындағы етістіктер өз ара көсемше,
кейде есімше тұлғалар арқылы байланысады.
2) Есім мен ... ... ... ... ... уәде ... көру, жақсы көру, қонақ болу, қүлақ салу, қол қою, жол жүру ... де сол ... бір- бір ... ... кызметінде айтылып, сөз
тіркесінің бір-бір сыңары болып тұрады: бізге қонақ ... ... ... Қосарлы есімдер тобы. ... ... ... ... күннен-күнге, жылдан-жылға, қолдан-қолға,
табыстан-табысқа сияқты тіркестер де, бау-бақ-ша, ыдыс-аяқ, құрт-қүмырсқа
сияқты кос ... де ... ... ... енеді. Мысалдар:
«Айтайын, айтпайын» деген екі сөз ... жеңе ... ... ... ... алды ауылға кірді. (С. Мұканов.)
Осы мысалдарда біріне-бірі, ... ... ... ... бірі ... ... ... екіншісіне бағыньш, сол
жұбын жазбай, орталарына басқа сөз салмай, түйдекті топ болып тұр да, ... ... сөз ... ... еніп тұр ... ... біріне-бірі қарап, өзімен-өзі ... т. ... ... ... ... ... енетін сөздердің бі-
рінші сыңары барыс, ... ілік ... есім ... сыңары осы жалғауларды керек ететін көмекші есімдер
не демеулер болады. Олар да ... ... ... күрделі
сөз тіркесінің бір сыңары болады. Мысалы:
Декабрьдің 30 күні біздің әскерлер Ростовтың ... ... ... да, ... «Матвей қорғанына» дейін қашты.
(Ғ. Мүсірепов,)
5. Тұрақты тіркестер тобы. Қазақ тілінде, ... ... ... тобы ... ... ... жұмсалады. Мысалы: Төбеден түскен түнек жаудың үрейін
ұшырып, есінен тандырды. (Ғ. Мүсірепов.)
Тұрақты тіркестердің құрамындағы жеке сөздер де сөйлемнің ... ... сол ... бір-ақ мүшенің кызметін атқарып тұрады. Сонымен
қатар олар сөз ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің
де құрамында айтылады: Жаудың үрейін үшырды, айтқаның есімнен шығып кетті.
Тұрақты тіркестер екі түрлі болады:
а) ... т і р к е с т е р: ... ... ... қой аузынан
шөп алмайтын (жуас), салы суға кетіп отыр (көңілсізденіп отыр), тісін
қайрап жүр ... жур), тіс ... ... сиыр ... салу ... ... ... іші күю (қызғаншақтық ету), қас пен көздің ... беті бері ... ... бастады).
Идиомалық топтағы сөздердің байланысы берік болады, олардың тұтас топ
болып тұрғандағы беретін ... жеке ... ... ... ... ... мағынаны білдіреді.
ә) Ф р а з а л ы қ т і к е с т е р. ... ... ... ... оларға қатысып түрған сөздердің бірі ... ... ... байланысты болады. Ондай тұрақты тіркестер фразалық
тіркес болады: Таяқ жеу (соғылу), бас көтеру ... ету), жаны ... ... үшыру (қатты қоркыту), есіне салу (умытқанын қайта ... шығу ... ... келу (өкпелеу), түймедейді түйедей ету (асыра
үлкейту), көзі жету (нану), колым тимейді (уақытым жоқ)
Сөздердің тіркесу тәсілдері мен ... ... ... түсіп, синтаксистік қызмет атқарулары
үшін өз ара байланысулары керек. Мысалы: мен, жазба, өлең, ермек дегендер —
бытыраңқы сөздер. Бұл ... ... ... ойды білдіретіндей сөйлем
құрамына енгенде, Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін... ... ... өз ара ... ... тиіс. Сонда мен деген сөз жазбаймын
деген сөзбен жіктік жалғауы арқылы байланысып, бір ... ... ... сөз ... жалғауы арқылы жазбаймын деген сөзбен байланысып, екінші
тіркес болады, ермек үшін деген ... ... ... ... ... ... ... осылай, өз ара тіркесіп барып бір тұтас ... ... ... ... ... ... ... байланысады. Сөз бен сөзді
байланыстыруға дәнекер ... ... ... ... ... ... ... тәуелдік, кептік, жіктік). Мысалы: жастардың міндеті
деген сөз ... екі ... ... ілік ... соңғысы тәуелдік
жалғауда айтылу арқылы байланысқан. 2. Шылаулар (демеулер, жалғаулықтар).
Отаным үшін аттанам, ... ... ... ... шылаулар арқылы
байланысқан. 3 С өздердің орын тәртібі: биік тау, темір ... хат ... ал ... сез тіркестері ешқандай жалғаусыз, тек қатар түру арқылы
байланысқан. 4. Интонация. Бұл — кітап, Жақып — ...... ... ... ... ... ... байланысуы— синтетикалық
байланыс, қосымшаларсыз, орын тәртібі, интонация, ... ... ... ... ... өз ара ... ... негізінде қалыптаскан синтаксистік
байланыс жүйесін сөздердің байланысу формалары д е й м і з.
Қазақ ... ... ... байланысу формалары мыналар: 1)
қ и ы с у; 2) матасу; 3) м е ң г е р у; 4) қ а б ы с у; 5) ж а н а с ...... ... көп ... бір ... ... ... мүше (баяндауыш) басынқы мүшенің ... ... не ... ... ... тұлғаланады.
Мысалы, Мен көрдім ұзын қайың қүлағанын (Абай) деген ... мен ... ... ... Онда сен ... ... I ... грамматикалық
мағынасымен үйлесіп, көрдім деген баяндауыш та ... ... ... ... ... ... жеткіншексіздер дегенде, баяндауыш сіздер
деген бастауыштың II жақтық ... ... және - дер ... ... ... дәл сондай жалғауларда айтылып қиысып тұр.
Матасу — сөз тіркесінің құрамындағы бағыныңқы сөздің басыңқыға және
басыңқының ... ... ... ... ... ... ... бай-ланысатын сөздердің бірі ілік жалғауда, екіншісі
тәуелдік жалғауда ... ... ... ... ... кітабың, кол-
хозшылардың табысы.
Меңгеру — сөз тіркесіндегі бағыныңқы сөздің басыңқымен мағыналық
үйлесімі ... ... ... ... ... ... тұрып
байланысуы; менгерілетін сөз табыс, барыс, ... ... ... бірінде тұрады да, меңгеретін сөз етістік, есім не сол
екеуінің ... тобы ... ... ... ... үшке ... м е ң г е р у ... ашты, жайлауға шықты, қалтасынан ... ... ... ... ... м е ң г е р у ... ... оқуға
ықыласты, қалада көп), ортақ меңгеру (айтуға тілім жетпейді, сөзін мақұл
көрдік, жұртқа күлкі ... ... ... ... (Б. ... — сөз ... бағыныңқы сыңарының басынқымен жалғаусыз, катар
тұру аркылы байланысы. Қабыса байланысатын ... ... ... ... ... жазбайды. Ал бірқатар қабыса байланысатын
сөздер сөйлемдегі орнын өзгертіп, өздері бағындыратын ... ... ... ... алшақ байланыс жанасуға жатады.
Сөз тіркестерін топтастыру туралы
Тіл ғылымында сөз тіркесін бірқатар ... ... ... ... Олар тіркескен сөздердің өз ара мүшелік қарым-
қатынасына қарай, сөз ... ... және ... емес» деп
екіге бөледі де, соңғыдан «толықтауыштық», «анықтауыштық» ... сөз ... ... Сөз ... ... топтастыру
сөздердін өз ара тіркесу ерекшеліктеріне негізделмей, ... ... ... ... ... ... Егер сөз ... «сейлем мүшелерінін
тіркесі» деп есептейтін болсақ, оның синтаксистік ерекшеліктерін елемей,
сейлемнің синтаксисімен араластырып жіберген боламыз. Бұл — бір. ... ... мен ... ... жігі бір ... ... кен ... мал
дәрігері, қос ауыз, қазан пышақ сиякты сөз тіркестері сөйлемде бір-бір
күрделі мүше ... ... ... ... ол топтастыруды
канағаттанарлық деп айтуға болмайды. Рас, сөздер бірімен-бірі ... ... ... ... ... Бұл жағдай сөз тіркесінің
синтаксисінде еленеді, бірақ онын ең басты белгісі бола алмайды.
Сөз тіркесін топтастыру принциптерін дұрыс ... үшін сез ... ... ... екенін, оның басты-басты ерекшеліктерінің нелер
екенін ашу ... ... ... негізгі объекті-сөйлем мүшесі емес, с ө ... өз ара ...... грамматикалық қасиетінің бірі. Сөз
тіркесінін синтаксисінде жеке сөз таптарының, ... ... ... және өз ара ... ... байланысу т әсілдері, сөздердің сөз
тіркесін құраудағы қызметі ... ... ... ала ... ... құрамын, олардың мағыналарын, синтаксистік қызметтерін сөз
ететін бо-ламыз.
Қазак тілінің сөз тіркестері ... өз ара ... ... ... с і м д і және е т і с т і к т і ... ... екі салаға бөлінеді. Есімді
сөз тіркесінде есім ... бірі ... ... да, ... сөз
тіркесінде етістік басыңқы сыңар болады.
Есімді, етістікті сөз тіркестерінің құрамдары, ... әр ... Сөз ... ... ... ... жә-не сөз тіркестерін
жіктеуге ... ... ... ті-рек — сездердін байланысу
формалары. Есімді және етістікті сөз тіркестері сол ... ... ез ара ... топқа бөлінеді.
Есімді сөз тіркестері қабыса, матаса және ... ... сөз ... қабыса және менгеріле байланысады (соңғы шылаулы,
шылаусыз болуы мүмкін).
Жинақтап айтқанда, сөз тіркесінің басты-басты түрлерінің схемасы ... ... ... ... ... өз ара ... ... топқа бөлінеді (оларды бүдан былайғы талдаулар-
дан көруге болады).
Пайдаланылған әдебиеттер ;
1) ... ... А. ... ... ... ... 1974 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектепте сөз тіркестерін оқытудың әдістемесі119 бет
Сөз тіркесі56 бет
Сөз тіркесі және ондағы өзгерістерді үйрету жолдары29 бет
Сөз тіркесі синтаксисі48 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Диалектілік сөз тіркесі47 бет
Етістікті тұрақты сөз тіркестер48 бет
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет
Сөздердің аналитикалық тәсілдер арқылы байланысы32 бет
Сөйлем мен сөз тіркесін оқытудың әдіс-тәсілдері33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь