Қазақ тіл біліміндегі сөздердi таптастыру теориясының пайда болуы, дамуы, қалыптасуы

Жұмыстың өзектілігі. Қазақ тіл білімінің бастан өткізген тарихи белестерін жан.жақты айқындап, бүгінгі жай.күйімен сабақтастығын ашып көрсету(негізгі міндеттердің бірі болып табылады. Өткенді безбендемей, алға басу жоқ. Морфологияның өзекті мәселесінің бірі . тілдегі сөздерді түрлі семантика.құрылымдық топтарға жіктеу теориясы да тіл білімі тарихын айқындауда өзіндік орны, салмағы бар мәселе екені анық. Бүгінгі таңда да жекелеген тіл білімдерінде (қазақ тіл білімінде) сөз таптастыру межелеуіштерінің (критерий) жетекшілік мәні, өзіндік маңызды сипаттары толық айқындалды деп айта алмаймыз. Осы тұрғыдан бұл теориялық ілімнің проблема ретінде қазақ тіл білімінде алғаш қойылып, пайда болуынан бастап, оның қалыптасу, даму процессін жан.жақты зерделеудің, осы даму барысындағы әр бағыт, әр кезеңнің өзіндік жетістік, кемшілігін нақты талдаудың қажеттілігі жұмыстың өзектілігін анықтады.
Зерттеу обьектісі. Қазақ тіл біліміндегі сөздердi таптастыру теориясының пайда болуы, дамуы, қалыптасуы.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Тіл біліміндегі әрбір теориялық ілімнің пайда болу, даму, қалыптасу жолдарын айқындау, осы арқылы дәстүр жалғастығын ашу, болашақ зерттеулерге бағыт.бағдар нұсқау . маңызды іс болып табылады. Осы қағиданы меже ете отырып, жұмыста қазақ тіл біліміндегі сөз таптастыру теориясының пайда болу кезеңінен бастап, бүгінгі күнге дейінгі даму тарихын, бүгінгі жайын саралауды басты мақсат етіп қойдық. Негізгі мақсаттан төмендегі міндеттер туындайды:
─ Әлемдік тіл біліміндегі, түркологиядағы сөз таптастыру проблемасының тарихымен, бүгінгі жай.күйімен байланыстыра отырып, сөз таптастыру теориясының қазақ тіл біліміндегі дамуын ғылыми тұрғыдан кезеңдерге бөлу;
─ Қазақ тіл біліміндегі сөздерді семантика . құрылымдық топтарға жіктеу барысында болған бағыттарды, олардың негізгі қағидасын анықтау;
─ Сөз таптастыру теориясының қазақ тіл біліміндегі бүгінгі жайына баға
        
        Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы
Жұмыстың өзектілігі. Қазақ тіл білімінің бастан өткізген тарихи
белестерін ... ... ... жай-күйімен сабақтастығын ашып
көрсету(негізгі міндеттердің бірі болып табылады. Өткенді безбендемей, алға
басу жоқ. Морфологияның өзекті мәселесінің бірі – ... ... ... ... ... теориясы да тіл білімі тарихын
айқындауда өзіндік орны, ... бар ... ... ... ... ... да
жекелеген тіл білімдерінде (қазақ тіл білімінде) сөз ... ... ... ... ... маңызды сипаттары
толық айқындалды деп айта алмаймыз. Осы тұрғыдан бұл теориялық ... ... ... тіл ... ... қойылып, пайда болуынан бастап,
оның қалыптасу, даму ... ... ... осы даму ... ... әр ... өзіндік жетістік, кемшілігін ... ... ... ... анықтады.
Зерттеу обьектісі. Қазақ тіл ... ... ... пайда болуы, дамуы, қалыптасуы.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Тіл біліміндегі әрбір теориялық
ілімнің пайда ... ... ... ... ... осы ... дәстүр
жалғастығын ашу, болашақ зерттеулерге бағыт-бағдар нұсқау – маңызды іс
болып ... Осы ... меже ете ... ... қазақ тіл біліміндегі
сөз таптастыру теориясының пайда болу ... ... ... күнге
дейінгі даму тарихын, бүгінгі жайын саралауды басты мақсат етіп ... ... ... ... туындайды:
─ Әлемдік тіл біліміндегі, түркологиядағы сөз таптастыру проблемасының
тарихымен, бүгінгі жай-күйімен байланыстыра ... сөз ... ... тіл ... дамуын ғылыми тұрғыдан кезеңдерге бөлу;
─ Қазақ тіл ... ... ... - ... ... барысында болған бағыттарды, олардың негізгі қағидасын анықтау;
─ Сөз таптастыру ... ... тіл ... ... жайына баға
беріп, осы мәселеге қатысты әлі түйіні ... ... ... ... ... Сөздерді семантика-құрылымдық топтарға бөлудің күрделі ... ... ... тіл ... ... ... болуынан бастап, оның даму
жолы таразыланды. Осы даму ... ... ... ... ... негізгі қағидалары белгіленді, ағым өкілдерінің ой-тұжырымдарына
нақты талдау жасалып, баға берілді.
... тіл ... сөз ... ... өткен жолын
таразылаумен қатар бүгінгі жайы да сөз етіле ... оның ... ... ... да айқындалды. Қазақ тіл білімінің ... ... сөз ... ... ... ... ... берілді.
Жұмыс нәтижесінде сөз таптастыру проблемасына қатысты бірқатар
қосымша жаңалық, ұсыныстар енгізілді. Олар: а) ... ... жеке ... ... ... ... жасалды; ә) сөз табы ... ... ... ... ( оқшау ... ... ... ... бір ... ... болмайтындығы айқындалды;
б) сөз таптастырудың синтаксистік принципі аясында сөздердің тіркесімділік
қабілетін ... ... ... теориялық және ... ... Сөз ... қазақ тіл біліміндегі алғаш пайда болу, даму, қалыптасу
жолын саралау ... ... ... ... ... олардың негізгі
қағидаларын анықтау, сөз таптастырудың бүгінгі күнгі жайын зерделеу арқылы
түйіні шешілмеген ... ... ... шығару – қазақ тіл
біліміндегі морфологияның бұл өзекті ... ... ... оң ... ... ... негізгі мәселелер:
1. Сөздерді семантика-құрылымдық ... ... ... ... ірі ... ... ... күрделі даму жолынан өтіп,
қалыптасқандығы;
Қазақ тіл біліміндегі сөз ... ... ... ... бір-бірінен айырмашылығы бар ... және ... ... ... ... олардың негізгі ұстанымдары;
Қазақ тілі сөздерін таптастыру барысында әртүрлі бағыттар ... ... ... тұрғысынан келуі себепті сөз таптарының саны ... сөз ... ... да ... ... ... қазақ тілші-ғалымдарының сөздерді түрлі топтарға бөлу
мәселесінде ... қол ... ... сөз топтастыру
теориясының қазақ тіл білімінде негізінен орныққандығы.
Жұмыс құрылымы: Жұмыс кіріспе мен қорытындыдан басқа екі тараудан және
пайдаланған ... ... ... ... ... ... жайлы алғашқы ұғым және оның қалыптасуы.
І.1. Сөздердi таптастыруға байланысты алғашқы ғылыми көзқарастың пайда
болуы.
Жеке, нақтылы тілдердегі ... ... ... ... ... ... сөз таптарының жалпы теориясына общая теория ... ... ... ... ... жеке, нақтылы бір тілдегі сөз
таптарының ... да, ... да сол ... ... ... ... сол ... байланыссыз айқындау дұрыс болмаған
болар еді. Бұл жерде әңгіме сөз ... ... ... ... ... ... сөз таптарына дұрыс топтастыра білуге қатысы жайында
болып отыр. Жеке тілдегі немесе тілдердің тобындағы сөз таптарын ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін есепке ала
отырып, сөз топтарының жалпы теориясына негізделу ... ... ... ... ... ... ... дұрыс шешімін таба алмайды.
«Жалпы теорияның негізінде ғана тілдер үшін сөз таптарының ... ... ... мысалдармен және түсіндірмелермен жасала алынады.
Мұндай теориялардың жалпы және ... ... өз ара ... ... ... мен ... тіл ... жалпы теориялық грамматика мен жеке
тілдердің грамматикаларының арасындағы ара қатынастардан ... ... Кім сөз ... ... іс ... жалпы теориялық білімінің, тілдің
жалпы теориясының, тіл туралы қазіргі ілімнің саналары ретіндегі ... ... ... ... ... ... сол ... ғылыми грамматиканың бөлімдерінің бірі сөз таптарының
жалпы теориясын ... ... жөн ... ... ... тіл білімінде сөз таптары және олардың классификациясы ... сөз ... ... ... ... қарауға тиісті мәселе болап
табылады. (1, 152-154).
Лингвистика тарихын әр түрлі кезеңдерге бөліп қарастырушылық ... 1) ... ... ... 2) Орта ... ... ... өркендеу дәуірі лингвистикасы, 4) ХІХ ғасыр лингвистикасы 5) ХХ ғасыр
лингвистикасы.
Біздің жыл ... 5-6 мың ... ... ... т.б. ... ... ... мәдиниеті болғандығын, әр
түрлі жазуларды пайдаланғандарын ескерсек, тіл білімінің көне ... ... ... ... ... ... ... тілге
байланысты айтқан пікірлері біздің заманға жеткен жоқ. Тіл ... ... ... ... заманға жеткен деректердің ең көнесі
Ежелгі Қытай, ... ... ... елдеріне тән.
Ежелгі дәуір – лингвистикалық ой-пікірдің жаңа туындай бастаған ... ... ... шағы. Соған ... бұл ... ... ... ... ... жайған тіл
білімінің бастамасы, ... ... ... еді деп ... жөн.
Ежелгі дәуір лингвистикасында ... екі ... ... ... Оның ... ат қою, екіншісі-грамматикалық өнер
(исскуство) проблемасы.
Ат қою теориясы мен грамматикалық өнер ... ... ... ... Сондай-ақ, грамматикалық өнердің де негізгі ілімі көне жазуы –
иероглифке негізделген.
Иероглифтік грамматикаларда морфема ... ... ... ... ... грамматикалық әдебиеттердегідей грамматикалық
категория мәселелері сөз болмаған. ... ... ... ... ... де ... ... өзіндік орны бар Қытай жеріндегі грамматикалық
ілімнің негізін салған ... ... мен ... ... ... ... сөздер (шицзы), мағынасыз ... ... ... сөздер (чждцзи) деп бөліп, сөздерді ... зат ... сын ... деп ... (2, 6). ... бұл ... ... сақталған тарихи
материалдар басқа тілдерге, әсіресе европалық тілдерге дер ... ... ... ... қалып келеді. Лингвистикалық
нұсқалар жағдайы да осындай.
Сондықтан лингвистка тарихын ... ... ... ... ... ... Үндістан, Ежелгі Грециядан бастайды.
Ғылымда қалыптасқан көзқарас бойынша тіл туралы ғылымның алғаш пайда
болуы ежелгі үнділерден басталады. Үнділерден бізге ... ... ... ... V ... басталады. Бұл материалдардың ғылыми
жүйелігіне, ой тереңдігіне қарағанда Үндістан ... ... да ... ... Тіл ... ... ... қажеттіліктен туған.
Үнділердің өте ерте ежелгі дәуірден сақталған аңыздардан, ... ... ... «Веда» деп аталатын кітаптары болған. ... ...... ... ... бұл жинақты үнділер қасиетті, киелі
деп санаған және қазір де солай санаушылық бар ... ... ... ... аса ... ... Яски мен ... жазған еңбектер
арқылы біздің заманымызға жетті.
Яски біздің дәуірімізге дейінгі бесінші ғасырларда өмір сүрген. Ол ... ... бес ... ... ... ... жазған адам.
Панинидің біздің дәуірімізге ... ІҮ ... ... ... ... ережелердің сегіз бөлімі) деген еңбегінде төрт
мыңнан астам грамматикалық ереже берілген. Бұл еңбегінде ... ... ... ... нәтижесінде пайда болған үнділердің санскрит деп
аталатын көне ... ... және ... жыры ... дыбыстық жүйесін, сөз
туғызу, сөз өзгерту жолдарын жан-жақты зерттелген. Панини еңбегі – ... ... ... дәуірге жеткен тұңғыш сипаттама грамматикасы. Ол
санскрит тілінің грамматикасы деп те ... ... ... ... ... ... бөлу, жұрнақ, префикс дегендердің бәрі де бар.
Панини грамматикасы ережелерінің дәлдігіне, ... ... және ... ... ... ... ... тіл білімі Панинге дейін
де даму басқышынан өткен, ... ... ... жазылған болу
керек деп жорамалдайды. Бірақ ондай еңбектердің ... ... ... ... ... ... ... есім, етістік, предлог, демеулік деп
төрт топқа бөлген де ... ... ... ... Етістіктің шаққа бөлінуі, есімдерде жеті түрлі септік жалғаудың
барлығы т.б. ... ... ... өте ... шешілген.
Шынында да, үнділер тіл білімінің дамуына елеулі үлес ... ... ... олар ... ... де, ... тәсілді де
қолданған. Сол арқылы тілдік элементтердің өзара ұқсастығын және ... ... ... ... ... Панини грамматикасының мән-мағынасын
талдап түсіндірген оның жолын ұстанған ... ... ...... ... ... ... өмір сүрген Вараручи Катьяна. Ол
Панини еңбегіне ... ... ... орта дәуір үнділерінің пракрит деп
аталатын санскрит тіліне салыстыра зерттеген. Сөйтіп, лингвистикада бірінші
болып тарихи – салыстыру ... ... ... ... тарихы, дамуы
мен ұғымдарды алғаш сөз еткен ғалым. Ол өзінің «Пракрит ... ... ... ... ерекше көңіл бөледі, әрбір дыбыстың
даму жолдарына, ... ... ... ... ... ... Мұндай құбылыстарды Катьяна морфологиялық ... ... ... ... ... тағы бір ... өкілі –
философ-лингвист Бхартхари. Бұл – тіл мәселелерін философияға байланыстыра
қараған ғылым.
Үндістан лингвистикасының кейінгі дәуірлердегі ... ұзақ ... осы үш ... ... ... ... мұраларын жинақтап,
талдап түсіндірумен болды.
Эренбург университетінің профессоры Джон Лайонз 1978 жылы орыс ... ... ... ... деп ... ... ... Үндістанда он шақты грамматикалық бағыт ... ... көне үнді ... зерттеген мыңға жуық еңбек жетті. Олардың
көпшілігі Панини дәстүрін ... деп ... ... лингвистикасының тағы бір отаны Ежелгі Греция. Грецияда
туған лингвистикалық ой-пікір ... ... ... ... ... ... ... В.Энгельстің «Греция мен Рим қалаған ... ... ... да ... ... - ... ... тіл біліміне
байланысты айтуға болады. Тіл мәселелеріне ... сол ... ... ... материалдар жыл санауымызға дейінгі V ғасыр ... ... ... Греция лнигвистикасы Гомердің «Илиада»
мен «Одиссея» жырының тілін зерттеуден басталады. Эллинизм дәуіріне ... ... ... емес философиялық тұрғысынан сөз еткен,
философияға тәуелді ... ... ... деп есептеген ежелгі Греция
философтарының бір ерекшелігі – тілді құдай ... ... діни ... оны ... ... адамның өзі деген пікірді уағыздауы.
Грек ғалымдары көтерген тағы бір лингвистикалық проблема – грамматика
мәселелері. Грамматиканы да ... ... ... ... ... соның бір саласы ретінде логикалық категориялардың көрсеткіші
ретінде ғана қарады. Бұл ... ... ... Платон пен Аристотель
еңбектерінде кездеседі. Платон тілдегі сөздерді ... ... деп екі ... Аристотель алдыңғы екеуі үстіне жалғауыш дегенді қосып, үш ... Күні ... ... ... жүрген грамматикалық
катергориялардың, терминдердің көпшілігі сол Аристотельден қалған.
Яғни, екі ... ... ... ... V-ІІІ ... ... ... ғғ.) Грецияда философиялық дәуірдің ... ... ... ... логикалық негізде жіктеп, есім,
етістік, ... деп ... ... философияның, логиканың ықпалынан босанып өз
алдына дербес пән ... ... ... тіл ... ... ... ... Грамматистердің александриялық мектебін қалыптастырып,
грамматика ілімін дамытудың жоғарғы ... ...... (б.д.д.
250 -150 ж), оның шәкірті Дионисий Фракийский, Апалони Дискол (б.э ІІ ғ.)
болды. Аристрах тілдегі сөздерді ... ... ... член ... ... ... жалғаулық деп сегіз топқа бөлген. Сөздерді тапқа
бөлудің алғашқы грамматикалық үлгісі Д. Фракийский еңбегінен басталады. Бұл
ғалым сөздерді ... ... ... – семантикалық және құрылымдық
белгілерге ... Осы ... да ... ... зат, сын, ... есім ... бір ғана талаумен атауда осы Фракийскийден басталады
(3, 167).
А.Дискол синтаксис мәселелерін ... ... ... ... ... синтаксис аз зерттелген. Грецияны жаулап алған
римдіктер тіл білімін дамытуға ... үлес қоса ... ... ... ... өз ... ... қолданудан
аса қойған жоқ. Рим грамматистерінің ішіндегі ең көрнектісі – ... ... ... І ғ. өмір ... кейінірек Доната (ІV ғ.) болды.
Бұлар латын тілі грамматикасын жазғандар. Рим ... ... ... анықталған сөз таптарына одағайды қосуы болды. Сонымен
қатар олар ... ... ... байланысты артикльді сөз табы қатарынан
алып тастауы арқылы сегіз сөз табын ... 1) ... 2) ... ... 4) ... 5) ... 6) Шылау; 7) Предлог; 8) Одағай (2, 7).
Орта ғасыр — адамзат қоғамы ... он ... ... ... ... ... алғанда әр тектес болып келетін күрделі де ... ... ... ... бір ... – әр ... діндердің туып, дүние
жүзілік діндерге айналуы. Ондай діндер қатарына будда, ислам, христиан
діндерін жатқызуға болады.
Канондық тіл ... ... тіл деп ... да, әр ... өз
ана тілі, сөйлеу тілі, теріс тіл, пендешілік тілі деп саналды. Жазба тіл,
әдеби тіл деп саналатын да ... тіл ... ... ... халықтары,
сондай-ақ қазақ халқы үшін де канондық тіл араб тілі, ... ең ... ...... тілі ... Европа халықтары үшін канондық тіл –
латын тілі. Олар латын тілін жазу ... ... тілі ... ... оқу ... ... пән ретінде оқылатын да ... ... ... ... VIII ... мен XV ... ... ирланд,
исланд, француз, испан, итальян, ағылшын т.б. тілдердің грамматикалары
жарық ... жүзі ... мен ... ... ... үлес ... бірі – ... Бұлардың жазбалары IV ғасырлардан басталады.
Арабтар – тіл ғылымының дамуында да елеулі роль ... Орта ... тіл ... ... ... кезі – халипат дәуірі деп аталатын
VII-XII ғасырлар шамасы. ... ... грек ... ... ... ... өз ... фонетикасын, морфологиясы мен лексикасын
зерттеуге ерекше назар аударады. Фонетика саласында дыбыс пен ... ... ... ... ... ... ашуға
көп көңіл бөледі. Қейбір ғалымдар (Сибавейхи) жасалу орнына ... 16 ... ... ... ... мәселесінде де (көрнекті
өкілі – Сибавейхи, 796 ж. ... «Ал ... деп ... ... ... ... бөлуде араб ғалымдары Аристотелъге еліктеген.
Аристотель сияқты бұлар да сөздерді есім, етістік, жалғауыштар деп үш ... ... ... ... ... ... ... соны көшіріп алды деген ұғым тумайды. ... ... ... ... тың жол салды, соны пікірлер айтты (18, 215-217.
Европа ... ... ... ... өркендеу дәуірі XV-XVI
ғасырлар арасын қамтиды.
Қайта өркендеу дәуірінде ерекше қолға алынған тағы бір мәселе – ... ... мән ... ... ... рим ... нүсқаларын тауып,
жариялау, оларға филологиялық талдаулар жасау болды. Әлемдік тіл ... алып ... бұл ... тілдік материалдар жинақтау сипатымен
ерекшеленеді. Өз дәуірі үшін бұл саладағы ... ... ... 1540 жылы ... ... ... ... туралы»,
Р.Стефанустың 1553 жылы шыққан «Латын тілі ... және ... ... араб ... П.Алкаланың «Араб тілі грамматикасы» (1505-жыл),
Рапхлиннің «Еврей тілі ... (1506 жыл) атты ... ... ... ... XV-XVI ... ішінде испан, корей, нидерлаңд,
жапон, парсы, ... ... ... ... ... ... шығарылды.
1757 жылы М.В.Ломолосовтың «Россия грамматикасы», т.б. жарық көрді.
Бұл әлі де болса, латын тілі грамматикасы үлгісінен шыға ... ... ... ... тілі фактілерінен гөрі ескі жазба тіл ... ... ... ... да, ... тілі грамматикасы тіл ... ... ... бола ... әр ... ... ерекшеліктері,
өзіндік грамматикалық құрылымы болатынын байқатқан және осы ... ... жол ... бастама болған еңбек еді.
ХІХ ғасыр лингвистикасындағы салыстырмалы-тарихи әдіспен тіл ... ... ... ... Тіл ... ... жаңа дәуірі тілді
– дамып, өзгеріп отыратын тарихи құбылыс деп танумен ерекшеленді. Бұл ғасыр
лингвистикасында бірнеше ағымдар мен мектептер, ... ... ... ... ... ... ... «Жас грамматистер бағыты»
деп аталатын көзқарас ... ... тіл ... «Жас ... ... күресте туып
қалыптасты. ХХ ғасыр лингвистикасы – лингвистикалық ... ... ... ... ... (3, 12-35).
Міне, сонау ежелгі үнді, гректердің тіл туралы алғашқы еңбектерінен
бастау ... ... ... топқа бөлу ілімі осылайша өзінің пайда ... ... ... өткізді.
І.2. Үнді-Европа тіл біліміндегі сөздерді таптастыру мәселесі
Ең алдымен бұл тіл біліміндегі сөз таптарының шығуы мен ... ... ... бұл тiл бiлiмi тарихи ... сөз ... ... ... ... ... ... академик И.И.Мещанинов «Сөйлем мүшелері мен сөз
таптары» деген салыстырмалы-типологиялық зерттеуінде ... деп ... ... өзінің сөйлемде заттық мағынадағы мүше (бастауыш және толықтауыш)
болуымен бөлініп шығады, сөздердің сөйлемнің атрибутивті мүшесі ... ... ... сын есім жасалады, үстеулер пысықтауыш мүше ретінде
жұмсалады, етістік басқа сөз таптарынан баяндауыш (сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ажыратылады. Бұл
жерде, сөйлемнің осылай мүшеленуімен лексикалық топтар жасалады», - дейді.
Зерттеушілер сөз ... ... ... ... ... біртіндеп жасалып қалыптасқанын көрсетеді
В.М.Жирмунский индоевропа тілдерінің көне дәуірінде зат есімдер мен
сын есімдердің жігінің ажыратылмағандығын есім ... ... ... ... ... ... ... және т.б. жайындағы деректерді
келтіре отырып дәлелдейді. Зат есімдер мен сын есімдердің және үстеулердің
тілдердің даму барысында ... жігі ... ... ... ... ретінде қалыптасқандығын көрсетеді.
Сөз таптарының бірден пайда болмай, тілдің тарихи ... ... ... ... сөз табы ретінде жасалып қалыптасуынан
әсіресе ашық айқын көрінеді. Зерттеушілер индоевропа тілдерінде зат есімдер
мен сын есімдердің ... ... ... сөйлемде пысықтауыш
қызметінде жұмсалу барысында олардан үстеулердің жасалғандығын айтады.
Бұған орыс ... ... ... кругом, издавна, вплотную және т. б.
үстеулер дәлел бола алады (1,166-170).
Үнді-Европа тіл білімі ішінде орыс тіл ... сөз ... және сөз ... ... ... әр ... көзқарастар мен
пайымдаулар бар. Олардың бірі бойынша сөз таптары ... ... ... болып саналса, екіншілері бойынша сөз таптары
сөздердің формальді грамматикалық ... ... ... таза ... ... ... ... XVIII ғасырдың орта тұсында басылым көрген «Русская
грамматика» атты ... ... ... орыс тіл ... ... ... тарихи даму жолын бүгінгі тіл ... ... ... ... ... бағыттарды ажыратып көрсетуге
болады:
1) семантикалық бағыт;
2) формальдi-грамматикалық ... ... ... ... өз ... ... сөз болған ежелгі үнділер мен
гректердің тіл туралы ... ... ... ... мен гректердің
сөздерді топқа бөлудегі сөздің семантикасына сүйенетін ілімін қабылдап,
одан әрі ... орыс ... ... ... ... ... болды. Қазіргі орыс тіл біліміндегі
бұл бағытты жақтаушылар ретінде ... ... ... ... ғалымдарды атауға болады.
М.В.Ломоносов орыс тілі сөздерін семантикалық белгісіне қарай ... ... ... 2) ... 3) ... 4) есімше; 5) үстеу; 6) сөз алдына
қойылатын көмекші сөздер (предлог); 7) ... ... 8) ... ... ... ... дәуір грамматикаларынан бастау алатын ілім
XIX ғасырда көптеген тілші-ғалымдар ... ... ... бастады. Бұл
проблеманы шешу жолындағы ғылыми ізденістер сөз таптастырудың ... ... ...... бағытты дүниеге
әкелді. Бұл бағыт өкілдері сөз ... ... ... етіп ... алуды ұсынды. Олардың басты идеясы «сөз тұлғасы сөздің мағынасын
да ... ... ... ... ... К.С. ... салынып, Москва мектебінің өкілдері одан әрі дамытты. Формальдi-
грамматикалық бағыттың ең көрнекті өкілі Ф.Ф.Фортунатов болды (2, 8-9).
Ф.Ф.Фортунатов және оның мектебі сөз ... ... ... морфологиялық) категорпя деп қарады. ... ... және ... ... деп ... да,
«түрленетін» сөздерді «жіктелетін» (етістіктер), «септелетін» (зат есімдер)
сөздер, септелетіндердің ішінде тек (род) ... орай ... ... ие ... ... (сын ... деп іштей жіктейді.
Ф.Ф.Фортунатов үстеулерді «түрленбейтін», бірақ сөз тудырушы формаларға ие
болатын ... ... ... ... тек ... ... ... сөз
таптарына топтастыру тар шеңбердегі морфологизмге әкеп соқтырды (1, 152).
Бұдан шығатын қорытынды төмендегіше:
1. Сөз ... ... ... ... ... ... Сөз тұлғасы қосымша қабылдау арқылы сөздің мағынасын да ... ... ... ... қарай сөздер өзгеретін (изменяемые)
және өзгермейтін (не изменяемые) сөздер тобына ... (2, ... ... таза ... категория деп қарайтын лингвистер де
бар. Мысалы, О.П.Суник сөз таптарын классификациялауда тіл ... ... ... ... ... ... ретіндегі іс-әрекет
тәрізділерді лексикалық мағына емес (ал А.А.Шахматов бұларды лексикалық
мағынамен ұштастырады), жалпы грамматикалық ... деп ... ... ... ... – зат есімдерге тән және оны басқа сөз
таптарынан (сын ... сан ... ... және ... ... ... ... (общеграмматическое зиачение). О.П.Суник сөз
таптарының әрқайсына тән жеке ... ... мен ... ... сөз ... ажырататын белгілер ретінде емес, сөз
таптарының әрқайсысының өзіне тән жалпы грамматикалық мағынасынан ... ... ... деп қарайды. «...Формальдi белгілер де, жалпы
грамматикалық ... ... ... ... жеке ... өздері де (әр басқа тілдерді былай қойғанда, бір ... ... ... ... жеке грамматикалық мағыналар) зат есім категориясын
айқындай да, жасай да алмайды. Керісінше, олардың өздері зат есімнің жалпы
грамматикалық мағынасы – ... ... және ... ... ... ... ... айқындалады, ал жалпы грамматикалық
заттылық мағына сөздің формаларында да (синтетикалық және ... оның ... ... да, ... ... ... ... О.П.Суник сөздерді сөз таптарына классификация
жасауда сөз таптарының жалпы ... ...... процессуальдылық және т. б. мағыналарды негізге алады да,
сөз таптарын таза ... ... ... қарастырады.
Сөз таптарын А.А.Реформатский де грамматикалык категория деп санайды.
Ол былай деп жазды: «Сөз таптары – ... ... ... ... ... ... олардың құрамы мен орналасуы
әрбір тілде басқаша болады және олар өздерінің ... ... ... және синтаксистік ерекшеліктерінің ... ... ... орыс тіл біліміндегі сөз таптарын анықтаудағы семантикалық
бағыт пен формальдi-грамматикалық бағыт ... ... ... ... ... ... сөз таптастыруда мағынаны бірінші орынға қойып,
грамматикалық форманы негіз етіп алып, мағыналы принципті ... ... ... қарама-қарсы екі бағыттың да сыңаржақ болуы
аталмыш проблеманы объективті шешуге мүмкіндік бермеді.
Орыс тілінің морфологиясын сипаттауға ... әр ... келу ... ... ісіндегі бұдан әрі ізденісті қажет етті. Осы ізденіс
нәтижесінде үшінші бағыт – ... ... ... ... таптарын сөздердің лексика-грамматикалық категориялары ... ... ... тән ... атап ... семантикалық,
морфологиялық және синтаксистік белгілері бойынша топталып, ... бір сөз ... ... деп ... Мысалы, А.А.Шахматовтың
пікірі бойынша, әрбір сөз табының мағынасы сөздің негізгі ... мен оған ... ... ... ... ... құралады. Орыс тіліндегі зат есімдерде негізгі
атауыш түсініктер (основное знаменательное представление) грамматикалық
жекелік-көптік, тек ... ... ... ... ... – грамматикалық шақ, рай, етіс, жақ және т. б. ... ... бұл ... ... жайында емес, «түсінік»
жайында ... ... ... оның ... теориясына тән
психологизмге байланысты екендігі аңғарылады (1, 154-155).
Орыс тіл ... ... ... мен ... де ... ... лексика-грамматикалық топтары деп есептейді. Сөз
таптарын бұлайша анықтау, сайып ... ... де ... ... сөз ... туралы көзқарасына барып тіреледі. Л.В.Щерба сөз
табын сипаттауда жеке-жеке негізге алынып келген семантикалық ... ... ... бір-біріне қарсы қоюдан бас тартып, қайта бұл екеуін
бір тілдің екі қыры ретінде таныды. Сөз ... ... ... мен ... ... ... ... туралы Л.В.Шербаның бұл идеясын
қабылдап, одан әрі дамытқан академик ... мына бір ... сөз табы ... ... мәнісін айқындай түседі: «Сөз лексикалық
және грамматикалық мағыналардың ішкі, конструктивті бірлігі болып ... 15). ... ... те сөз ... ... ... ... өзара ұштасуы деп қарайды: ... ... да, ... да ... ... ... сөз ... деп аталады» десе,
Н.С.Поспелов: «Сөз таптарын сөздердің лексика-грамматикалық ... ... да, ол ... ... тән ... категорияларымен
сипатталады деп тұжырымдайды» (1, 155).
XIX ... ... ... мен XX ... ... отыз жылдығындағы
сөз таптары туралы орыс грамматистерінің ілімінің қорытындысы іспетті
болған еңбектерінде ғалым В.В.Виноградов сөз ... бес ... ... ... ... ... и форма слова;
Лексическое значение;
Отражение действительности;
Различие в в ... ... ... бір ... бола ... ... алдымен сөздерді
төрт «Структурно-семантические типтерге» ажыратады: 1) слова-названия или
части речи; 2) ... ... или ... ... 3) ... и ... ал сөз табы ... зат есім, сын есім, сан есім, ... ... ... ... ... ... В.В.Виноградов жасаған бұл жүйесі орыс тіл білімінде
дәстүрге айналды. ... ... ... ... ... ... осы жүйе ... алынды.
Басты өкілдері Л.В.Щерба, В.В.Виноградов болып саналатын сөз
таптастырудың лексика-грамматикалық бағытының негізгі ... ... Сөз ... ... ... ... ... және
грамматикалық өлшемдер болуы қажет;
2. Сөз – лексикалық және грамматикалық мағыналарды ... ... ... Сөздің морфологиялық категорияларын синтаксистік ... ... ... ... ... қызмет атқара алатын сөздер ғана сөз ... ... Сөз ... ... ... ... ... тұлғалар
жүйесі және синтаксистік қызметі болуы шарт.
6. Сөз таптарына ... топ – ... ... қызметі жоқ
сөздер – көмекші (частицы-речи) сөздер бөлінеді;
7. Лексикалық және грамматикалық сипатына ... сөз ... ... ... де ... ... ... тіл біліміндегі сөз таптастыру іліміне ... ... үш ... ... ... және лексика-
грамматикалық) дәстүрлі деп ... ... ... ... осы ... ... ... өкілдерінің өздері жаңа бағыт деп
санаған бағыт пайда бола ... ... ... бұл бағыттың
идеясын қорытып орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... құрылымын (структурасын) өзара қарым-қатынастағы
элементтердің ... ал ... ... ... ... ... көрінетін лексикалық, грамматикалық мағыналарының
жиынтығы ретінде ... ... ... сөз ... ... атап көрсетеді.
1. Классифицирующее значение слова;
2. Морфологические категории слова;
3. Система форм слова (парадигматический план);
4. Морфемная структура слова;
5. Сочетаемость с единицами ... ... ... ... ... в ... ... өкілі А.Я.Баудердің сөздің лексикалық мағынасына,
грамматикалық құрылымына байланысты өзіндік ... ... ... ... ... ... ... табу қиын, автордың ішінара
сатылап барып, кейбір сөз таптарының ара ... ... ... ... ... сол бұрынғы сөз таптары айқындалады.
Сонымен, орыс тіл біліміндегі сөз таптастыру ілімінің дамуы барысында
төрт ... ... ... ... ... Оның ... ... формальды-грамматикалық, лексика-грамматикалық) дәстүрлі
деп танысақ, ХХ ғасырдың 70-жылдарынан басталған структуралық аталған ... да ... ... арнаулы қомақты жұмыс жарық көрді (2, 8-10).
І.3. ... ... және ... тіл ... ... мәселесі
Орта ғасырлардағы Махмұд Қашқаридің Мұхаммед ибн Қайсаның, Асир-ад-Дин
Абу Хайианның, т.б. еңбектерінен бастау ... ... ... ... ... XVIII ғасырда орыс түркологтарының еңбектерінде
жалғасын тапты. Араб ғалымдары аталған ... араб ... ... түркі тіліңдегі сөздерді логикалық тұрғыдан есім,
етістік, демеулік деп белсе, орыс ... ... ... ... барысында қол жеткен жетістігі тұрғысынан ... ... және ... принципті басшылыққа ала отырып сөз
таптарына ажыратты (2, 12).
Араб тілінде, араб ... ... ... ... ... қамтиды. Осы мезгіл ішінде түркі тілдерінің салыстырмалы
сөздіктерін жасау, шағын көлемді практикалық, ... ... ... ... ... ... ... еңбектердің ең алғашқысы және ең
көлемді де құндысы түркі әулетінен шыққан, Бағдат ғалымы ... ... ... ... ... деп аталатын сөздік. Мұнда түркі тілдерінің
сөз қолданысы, оның семантикалық, ... ... ... бір-
біріне ұқсастық, өзгешеліктері кең қойылып, терең баяндалған.
Төрт томдық салыстырма ... дені сөз ... ... әрі ...... ... болады. Өйткені, екінші том – түгелімен етістік ... ... ... ... ... Үшінші том мен ... ... ... (5, ... ғалымдары Махмұдтың Диуанынан кейін де ... ... ... ... ... бірі – ... Махмұд ибн Омар (Әл-
Замахшари) жасаған «Муккаддимат әл-Адаб» (әдебиетке кіріспе) деп аталатын
арабша–парсыша–түрікменше–монғолша ... ... төрт ... ... ... ( есім сөздерге; екінші бөлімі – етістікке арналған.
ХІV ғасырда сақталған тағы бір материал – араб ... ... ат – ... ... ... қыпшақ тілдерін жақсы оқып ... ... деп ... ... 71 ... бұл ... екі бөлімге
бөлінген: есім деп аталатын ... ... ... ... және үстеу сөздер берілген, екінші бөлімінде – етістік сөздер.
Бұлардың бәрі де арабша-қыпшақша ... ... ... осылайша араб ғалымдарының аталған еңбектерінде араб
грамматикалық ілімінің ... ... ... ... ... есім, етістік, демеулік деп үшке бөлсе, ХVІІІ ғасырда орыс
түркологтарының еңбектерінде әлемдік ... ішкі ... ... ... мәселесі өз жалғасын тапты.
Орыс түркологтарының негізінен семантикалық белгіні, кей ... ... ... ... ... етуі түркі тілдері сөздерінің
лексика-грамматикалық табиғатына байланысты болды, бұл жағдай, әсіресе зат
есім мен сын есімнің, сын есім мен ... ... ... ... қарт ... ... принцип тұрғысынан
бірде зат есім десе, қарт кісі тіркесі арқылы сын есім ретінде ... ... ... ... сөздерді семантикасы арқылы сын есім дей отырып,
пысықтауыш қызметінде жұмсалуына байланысты үстеу деп те ... Бұл ... ... ... ... ... ... алғашқы
ресейлік еңбек «Сочинения, пренадлежащие к грамматике чувшского языка» ... ... ... ... ... языка» (1809), М.А.Казам-
Бектің «Общая грамматика турецко-татарского языка» (1846), Алтай миссиясы
мүшелерінің (негізгі авторы және редакторы ... ... ... (1869) атты зерттеулері де, ... тағы ... 1930 ... ... ... тән ... (2, ... тіл білімінде 1920 жылдардың ... ... үш ... ... ... ... пайда
болуына байланысты, түркі тілдері сөздерін таптастыру теориясына да өзгеріс
енді. 1936 жылы «Революция и письменность» журналында ... ... ... ... тілдері сөздерін таптастыруда жүйелі түрде үш принципті
(семантикалық, морфологиялық, синтаксистік) ... ... ... ... ... түркологияның кейінгі дамуында берік қолданыс
тапты. Орыс түркологтарымен бірге өсіп жетілген ұлттық мамандар да ... ... ... ... ... түркологияда сөз таптастырудың бұл
дәстүрі қалыптасқан ілім болып табылады.
Ал, жеке ... ... ... сөз ... саны әр ... ... ... тарихи даму дорсжесінің әр түрлі болуымен қатар, бірқатар сөз
таптарының әрқалай танылып, жіктелуіне де байланысты ... ... ... сөз табы бар деп ... ... ... шылау сөздердің түрлері,
шақыру одағайы кейбір түркі тілдерінде жеке-жеке сөз табы ретінде танылады.
Орныққан сөз таптастыру теориясы бар ... жеке ... ... сөз ... ... әртүрлі болуына әрбір ғалымның жеке
көзқарасының да әсер-ықпалы жоқ емес.
Қазақ ... ... ... бөлудің алғашқы соқпағын салған
түрколог – Николай Иванович Ильминский (1822-1892). Ол ... ... ... ... ... ... «Материалы к изучению
киргизского (казахского. Т.Қ.) наречия» дейтін еңбегінде сөздерді ... ... ... Осы сан (П.М.Мелиоранскийдің «Краткая грамматика
казахско-киргизского языка» деп ... ... ... ... дәуіріне
дейін жарық көрген еңбектердің барлығында да ... Тек ... ... ... сын ... әлі жекеленіп жетпеген сөз табы ... оны зат есім ... ... да, сөз табы ... сегіз деп көрсетеді
(6, 167).
Бұл еңбектен басқа қазақ ... ... ... ... еткен тағы бір еңбек М.Терентьевтің «Грамматика турецкая,
персидская, киргизская и ... ... ... ... ... ... ... атпен жазылған ... ... ... Бұл ... ... жағынан алғанда қазақ тілі грамматикасына арналған
екінші еңбек.
Сипаттау тек ... ғана ... ... зат есім, сын
есім, есімдік, сан есім, жалғаулық, септеулік (послелоги), ... ... ... ... ... сөз туғызу және демеулік (частица),
күрделі сөздер деп аталған тақырыптарға бөлінген.
Жалпы алғанда, өз заманы, ... ... үшін ... ... ... Оның ... екендігін, жүйесіздігін, кітаби тіл
мен сөйлеу тілін бір-бірімен шатастырғанын өз ... ... ... ... ... ... грамматика казах-киргизского языка» деген
еңбегінің «Есім» деп аталатын үшінші бөлімінде қазақ тілінде ... ... табы бар деп ... ... есім, есімдік, етістік, сан есім, үстеу,
жалғаулық, септеулік, демеулік деп жазды. ... зат ... сын ... ... ... басқа сөз таптарын топтап бір ғана ... ... Оның ... алдыңғы авторлардан бөлекше айтылған пікір
жоққа тән.
1897 жылы В.В.Катаринскийдің «Грамматика ... ... ... и ... деп аталатын еңбегінің этимология (морфология) деп
аталатын бөлімі ... ... ... ... ... ... бұл еңбекте
біраз өзгешелік бар. Мелиоранскийде одағай сөздер жеке сөз табы ... ... ... ... ... сын ... зат есіммен бірге алса,
соңғы автор оны ... сөз табы ... ... ... ... алдыңғыдай
демеулікті жеке сөз табы ретінде қарау жоқ.
Мелиоранскиймен Катаринскийдікі сияқты қомақты да ... ... ... таяз мәнді очерктер де жазылды. 1800 жылы
И.Лавтевтің «Краткий грамматическии очерк казахского языка», 1912 ... ... по ... ... ... атты ... ... да соны пікірлер жоқ (7, 41-49).
20 ... ... ... екіншісі Г.Архангельскийдің
құрастыруымен («Грамматика казахского языка») 1927 жылы Ташкентте басылып
шыққан. Бұл – орыс ... ... ... грамматикалық
әдебиеттердің соңғысы. Осы оқу құралының «Морфология» тарауында қазақ
тіліндегі сөздерді тек ... ... ... ғана жіктеуге болатынын
көрсетіп: не ... ... ... ... ... приставки, междометия деп бес түрге бөледі. (6, 169).
Жалпы алғанда бұл еңбекте сөздердің тұлғалық ... мен ... ... ... ... ... мен үстеулерді сөз
етулерінде де сондай қателіктер бар. Ал сөз табы болып ... ... ... сақталмаған. Көп мәселеде бұл еңбекті 20-шы жалдарда жарық
көрген, осының ... сөз ... ... ... ... ... (6, ... таптастырудың теориялық негізінің қазақ тілі білімінде пайда
болып, қалыптаса бастауы орыс түркологтары еңбектерінде ... ... Н.И. ... ... В.В. Катаринскийдің,
И.Лавтевтің ... ... тілі ... зат ... сын ... сан ... етістік, жалғаулық, септеулік, үстеу, одағай деп ... мен ... ғана зат есім мен сын ... бір ғана сөз табы ретінде танып, сегіз сөз табын атайды.
Жалпы қазақ тілінің грамматикалық ... ... ... ... ХІХ ... ІІ ... бастау алатын еңбектеріне
қатысты мына ортақ жайттарды айтуға болады:
1. Бұл түркологтардың еңбектерінде саны ... ... ... болып ажыратылғанымен, сөз таптарына анықтама
берілмейді. Қысқаша жасалу жолдары, ... ... топ, ... ғана сөз ... Тіл ... салаларының ара жігі айқын ажыратылмаған,
морфология этимология деп ... ... сөз ... ... ... ... қаралады;
3. Барлық еңбек орыс тілінде, орыс тілі грамматикаларының
қалпымен жазылған, орыс ... ... ... Қазақ тілі сөздерін таптастыруда негізінен ... ... ... зат есім мен сын ... сын
есім мен үстеудің қарым-қатынасына байланысты синтаксистік
белгіге сүйену де кездеседі. Дегенмен, түркологтардың соңғы
еңбектерінде сөз табының ... ... ... ... ... қадам жасалады (2. 14).
Қазақ тілінде сөз таптастыру проблемасының зерттеліп жарық көруі ХХ
ғасырдың 10-15 жылдарынан басталады. Оның ... – 1914 жылы «Тіл ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов жазған оқулық. 1914 жылы
жарық көріп, кейіннен ... ... ... ... еңбекте автор сөздерді
алдымен атауыш сөздер, шылау сөздер, одағайлар деп үш ... ... ... ... зат ... сын ... сан есім, есімдік, етістікті;
екіншісіне үстеу, демеу, жалғаулық деп аталатындарды жатқызады да, одағайды
өз ... ... ... ... деп екіге бөледі. Осы еңбегінде
айтылған пікірлерін «Тіл құралының» 1924 жылғы ... ... ... (8, ... қарап, А.Байтұрсынов тіліміздегі сөздерді таптастыру ісінің
берік іргетасын қалаушы деуімізге болады.
1930 жылдардан бастап морфологияның жеке ... ... ... ... мерзімді баспасөз беттерінде, әсіресе сол кездегі
ғылыми-педагогикалық журналдар — «Төте ... ... ... оның ... ... ... ... беттерінде жиі-жиі көріне
бастайды. Осы он ... ... ... жеке сөз ... ... отызға тарта мақала жарияланыпты. Олардың көпшілігін Қ.Жұбанов,
X.Басымов, Ш.X.Сарыбаев, Н.Сауранбаев, С.Жиенбаев, С.Аманжоловтар ... ... ... ... ... ... ... пәлен сөз
табы бар дегені болмаса, сөздерді түрлі топқа бөлудің принциптері жөнінде
ештеме айтылмайтын. ... «Сөз ... атты ... осы
мәселе талданады
Автор: тілдердегі сөздерді тапқа бөлуде ғылымда қалыптасқан үш
түрлі принцип бар, олар ... ... ... деп ... да, осы үш түрлі белгілерді мысалдар арқылы ... ... ... сөздерді тапқа ... ... ... шешуші мән берілу керек деген дұрыс қорытынды жасайды.
Сөздерді әр ... ... ... олай бөлуге негіз болатын
принциптерді ... ... ... Қ. ... та айналысқан.
Жұбанов ойынша, сөздерді тапқа бөлуде олардың тек мағыналық жағына
ғана көңіл аудару жеткіліксіз. Сөз ... ашу үшін үш ... ... алып отыру дұрыс. Үшеудің бірдей сынына толса, сонда ғана бұл
пәлендей сөз табы ... ... Ол ... бірі – ... ... ... үшіншісі – синтаксис деп бүгінгі күні қазақ тіл ... сөз ... үш ... атын ... ... түстеп көрсетеді
(9, 230-235).
Автордың сөздерді тапқа ... ... ... ... ... өзгешеліктер ғана бар. Ең алдымен, тілдегі
сөздерді түбір тап, шылау тап, одағай тап үш ... ... ... ... ... ... етіп ... түрлі белгісінің
қазақ тілі үшін мәні бірдей еместігі, ең ... ... ( ... жағы екендігі бұл күнде талас туғызбайтын қағида болса керек.
Отызыншы жылдардың аяқ кезінде жариялған морфологияға ... ... тағы бір ... – орта мектепке арналған «Қазақ ... ... ... Бұл – 1938 жылы ... ... авторы – С.Аманжолов. Өз
кезінде бұл ... ... ... сынға алған мақалалар болған.
Шынында да, ... ... ... ... ... ... ... төмендеу болатын. Алдыңғы еңбектер сияқты
мұнда да өздерді тұлғасына, тобына қарай жіктейді.
Морфология тұрғысынан алғанда ... ... он ... – бұл ... тек ... көлемінде ғана емес, ғылыми мақалалар
жазу арқылы тереңірек зерттеуіге талпынудың ... ... ... Сол кездегі педагогикалық журналдар мен Ұлт мәдениеті институтының
ғылыми жинақтарында X.Басымовтың, С.Аманжоловтың қазақ тілінің қосымшаларын
зерттеген мақалалары, ... ... ... ... алынатын
принциптерді айқындауға арналған С.Жиенбаевтың т.б. ... ... ... ... тек ... қана ... теория мәселесіне де
көңіл бөлудің алғашқы қадамы жасалды.
Қазақ тіл білімінің басқа да салалары ... ... ... ... кең ... зерттелуі 40-жылдардан басталады. ... атап ... ... бір ... – қазақ тіл білімінің
салаларын даралап арнайы зерттеу, солардың ... ... ... ... болды. Мұндай зерттеулерде ғылымның басқа
салаларынан гөрі ... ... ... ... ... Тек ... ішінде ғана морфологиядан етістіктің есімше, көсемше, етіс шақ,
көмекші етістік, сын есім шырайлары мен ... ... ... ... ... ... ... бір елеулісі –
Н.Сауранбаев пен Ғ.Бегалиев жазған «Қазақ ... ... ... морфология деп аталатын саласы «Сөз» деген тақырыппен басталады.
«Морфема» дейтін грамматикалық термин қазақ тілі білімінде ... рет ... ... ... авторлар оны қосымша формалардың ғана атауы деп
түсіндіреді. Қ.Жұбанов еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... атаулармен атап,
дұрыстаған.
Қ. Жұбанов сияқты соңғы авторлар да сөздерді тұлғасына қарай ... ... ... өзгешеліктері болмаса, әр тұлғадағы сөздерді
түсіндірулерінде ... Қ. ... ... ... ... ... бұл авторлар да сөздерді тапқа бөлгенде олардың
семантикалық, ... ... ... ... ... талап етеді. Қазақ тіліндіге сөздерді сегіз тапқа бөлу дұрыс
емес деп ... ... ... ... есімдіктер, үстеулер,
көмекшілер, одағайлар деп алты түрге бөледі.
Сонымен, терминдік, ... ... ... ... ... ... тілі ... жүйесі А.Байтұрсынов қалыптастырған
негізде ілгері дамыды. Бұған түркологияның 30-40 жылдар ... ... ... ... ... қол жеткен табыстарының да
игілікті әсерi аз болмаса керек.
1950 ... бері ... ... ішінде морфологияның жеке мәселелеріне
қатысты жүзге тарта ғылыми мақала, ... ... ... зерттеулер
мен кітапшалар жарық көрді. Олардың ішінде етістік категорияларын зерттеуге
арналған Ы.Мамановтың, А.Қалыбаеваның, И.Ұйықбаевтың, осы ... ... ... ... сын есім ... ... Ж.Шәкенов, Ә.Төлеуов еңбектерін, сан есімге арналған Ә.Хасенов,
одағай, еліктеуіш ... ... ... ... ... А.Ысқақов, есімдіктерді зерттеген Ә.Ибатов, шылауларды зерттеген
Р.Әміров,Т.Қордабаев, Ф.Кенжебаева т.б. еңбектерін атауға болады.
Морфологияға тән әртүрлі мәселелерді бөліп алып, жекелеп ... тіл ... аз ... бірақ солардың ішінде морфологияны, әсіресе
оның есім саласын тұтас алып зерттеуші, оны ... ең ... ... деп ... ...... ... ғылыми пән ретінде жоғарғы оқу ... және оны ... 40 ... ... ... ... бері ... ғылыми зерттеулердің ең соңғы қорытындысы ( «Қазіргі қазақ
тілі. Морфология» деген атпен 1964, 1974, 1991 жылы ... ... ... ... көрген кітабы (10, 96-102).
Соңғы жылдары қазақ тіл біліміндегі сөз таптастыру теориясына ... ... ... С.Исаев болды. Ғалым қазақ тіл білімінде бұрын да
термин ретінде жиі қолданылғанымен, мән ... ... ... ... ... ... ... секілді іргелі
грамматикалық ұғымдарды қазіргі лингвистикалық даму дәрежесіне сай нақты
анықтап, басын ашып беру ... сөз ... ... де ... ... бұл ... ... ерекшелігі – А.Ысқақов қалыптастырған
жобаны сынай отырып сөз ... ... етіп ... сөздерді қосып қарастыруы
болды.
ІІ тарау. Сөз таптары – тіл ... ... ... ... ... ерекшелiгі.
Сөз таптары жөніндегі мәселені бағдарлау әрі тілдің құрылымының, әрі
сөздің құрылымының ... та, ... та ... ... зерттеу,
жете білу үшін керек. Мысалы, бастауыш, орта, жоғары мектептерде тілді
оқытудың негізгі ... ... ... сөз ... ... ... ... тілдің грамматикалық құрылысына байланысты
көптеген мәселелерді алсақ, оларды сөз ... ... ... шешу де ... ... Олай ... сөз таптары жайындағы мәселелер тілдің
грамматикалық құрылысының, сөздің грамматикалық құрылымының әрі ... әр ... ... ... ... Шынында, тереңірек үңілсек,
сөз табы грамматиканың көптеген түйіндерін шешетін арқау ғана ... ... ... ... да негізгі баспалдақ ... ... ... ... ілім тек ... ... ... қосымшаларын) талдаумен ғана тынбайды, оның бүкіл
грамматикалық жүйесін, әр ... тән сөз ... сөз ... де ... ... ... грамматикалық топтарға бөлу,
оларға тиісті ... ... ... ... талдау
грамматиканың негізгі өзегі, ең түйінді, ең басты мәселесі.
Қазақ тіліндегі барлық ... ... және ... белгілеріне қарай, ең алдымен, үш үлкен топқа бөлінеді. Олар –
атаушы сөздер, көмекші сөздер және одағай сөздер.
Атаушы ... ... тән ... ... ... ... болып, контекстен тыс та, контексте де қажетіне
қарай қолданыла береді; олар сөйлемде ... заңы ... ... ... де ... өз ... мүше бола алады; ол сөздерден
қалыптасқан белгілі тәсілдер бойынша жаңа ... ... да ... ... ... дегеніміз – өздеріне тән лексикалық та, грамматикалық
та мағыналары бар және ... ... ... әр қилы ... ... ... өзге сөздермен әр алуан қарым-қатынасқа түсе алатын дербес сөздер.
Көмекші сөздер, мағыналық дербестігі ... тек ... ... ... қана ... да, өз алдына дербес сөз ретінде
қолданылмайды. Осыған сәйкес, олар сөйлемде өз алдына мүше бола ... ... сөз ... ... ... ... енеді де, сол мүшелерді өз
ара жалғастыруға дәнекер ... ... ... ... жаңа ... Сонымен, көмекші сөздер дегеніміз – өздеріне тән лексикалық
мағыналары солғындаған, ... ... гөрі ... ... болу ... ... әр алуан грамматикалық
қатынастарды білдіріп, әр қилы грамматикалық қызмет ... ... ... деп ... да ... ... білдірмейтін, тек
адамның әр алуан көңіл күйі мен әр қилы ... ... ... ... (бірак олардың атаулары есебінде жұмсалмайтын) ... ... шығу тегі мен ... ... ... ... ... ешқандай да грамматикалық қарым-қатынасқа түспейді. Сол
себептен одағайлар белгілі бір сөйлемдерге қабаттасып жұмсалатын ... ... ... ... ... сөйлем мүшесі бола
алмайды.
Сөйтіп, қазіргі ... ... ... сөздердi ең әуелі атаушы
сөздер, көмекші сөздер және одағай сөздер ... үш ... ... ол ... жақтарынан сараланып, ішінара тағы да топ-топтарға
бөлінеді.
Әдетте, сөз табы деп жалпы ... ... ... ... ... ... болып келетін сөздердің тобын айтамыз.
Орыс тіл білімінде Л.Б.Щербадан, ... ... ... ... ... екі ... ... үлгісі бар. Қазақ
тіл білімінде Қ.Жұбанов бастаған жаңа ... ... ... ... мен ... құрылымын бірдей ескеретін лексика-
грамматикалық бағыт пайда болып, бірден қарқын алды (2, ... тіл ... ... ... алған бұл сипаттау, кейінірек
В.В.Виноградовтың, И.И.Мещаниновтың те сөз таптары ... ... (1, ... ... тіл ... ... бастау алған бұл сипаттау,
кейінірек А.Ысқақовтың «Қазіргі қазақ тілі. Морфология» атты ... ... «Сөз табы деп ... ... ... ... бәріне бірдей ортақ болып келетін сөздердің тобын» айтамыз
дейді.
Ендеше, сөз ... ... ... ... ... ... арқылы айтылған екі компоненттің бірлігінен құралады. Бірақ мұндағы
бірінші бөліктің мазмұнынан таза ... ... ғана ... ... яғни заттық, амалдық, сапалық, сандық... деген
тәрізді тым ... ... ... семантиканы қабылдау керек.
Грамматикалық семантика деген ... ... ... я ... емес, заттың атын, заттың амал-ісін, заттың сапалық, сандық я
басқа (қатыстық) белгілерін, амал мен ... ... және ... ... сияқты материалдық ерекшеліктерді білдіретін семантика-грамматикалық
мағыналар енеді. Бұдан, әрине, ... ... ... тіпті ескерусіз
қалады екен деген түсінік ... ... ... ... лексикалық мағынасы
бар сөз белгілі бір сөз табына енеді де, оған әрі таяныш есебінде қызмет
етеді. Егер де ... ... ... ... лексика мен грамматикада
ешқандай қатынастар да болмаған болар еді.
Ал, қос сөздің екінші ... ... ... компонентінің)
мазмұнына белгілі бір сөзге тән грамматикалық категориялардың және олардың
жасалу, түрлену формаларының мағыналары енеді. Бұл ... ... ... ... ... бір сөздің жаңадан сөз тудыру, сөз түрлендіру,
сөз байланыстыру ... ... мен ... ... ... ... (сыр-сипаттары) және сол сөздің сөйлемдегі
қызметтері, өзге сөздермен тіркесу қабілеттері, демек, ... ... ... ... ... ... лексика-грамматикалық
белгілері деген термин белгілі бір сөзге, сөз табына тән бүкіл ... ... және ... сыр-сипаттарды түгел
қамтиды.
Сөз табының лексикалық (семантикалық), грамматикалық (морфологиялық
және синтаксистік) ... ... ашу ... осы ... ... және ... ... үшеуін де бірдей түгел қамту
қажет. Өйткені, егер осы үш ... ... де ... ... ... да, ... (морфологиялық) формасы да, синтаксистік функциясы
да түгел ескеріледі.
Дегенмен, сөздердің бәрінен бірдей осы үш ... ... ... ... ... сөз ... үшін ... бір принципті негізгі
етіп алып, ... я ... ... ... етіп, я болмаса, тіпті
қолданбай-ақ қоюға да әбден болады. Мысалы, одағай ... ... ... ... ... жатудың қажеттігі де болмайды. Сол ... ... ... ... тек ... ... және ... тіркесу ерекшеліктерін ғана негізге алмаса, ... ... ... ... ... жоқ. ... үстеу сөздер мен
еліктеу сөздерді анықтауға олардың семантикасы мен синтаксистік функциялары
ғана тірек болады, ... ... тек ... ... ғана қаралады.
Сөйтіп, кейбір сөз табын анықтау үшін, үш белгінің (принциптің) ... ... ... ... кейбір сөз таптары үшін я екі белгіні ғана, я бір
белгіні ғана қолдануға болады. Ал, егер бір ғана ... ... ... ондайда тек семантикалық белгі ғана тірек болуға тиіс. Олай болатын
себебі – сөзді сөз деп ... ... ... ... – оның семантикасы.
Қазақ тілінде тым ерте замандардан бері қарай әрі ... әрі ... ... ... сөздер бар. Ондай омонимдер лексика-
семантикалық жақтан қарағанда, бір негізден шыққандығы аңғарылып ... ... да, ... ... бір сыңары есім, бір сыңары етістік
болып ... ... ... мысалы, той, көш, тоқ тәрізді ... мен ... ... ... ... ... ... омонимдерді
жатқызуға болады. Мысалы, «Қаратаудың басынан көш келеді. Көшкен сайын бір
тайлақ бос ... ... ... ... көш сөзі де, ... сөзі ... ... тойып бар» (мақал) дегендегі тойға сөзі де, тойып сөзі де,
сол сияқты, қызық, қанық, ... ... ... ... де – әрі ... ... болып қолданылатын сөздер. Мұндай омонимдерден жана ... ... ... формалар жасайтындай жағдайда, олардың есім сыңарлары
есімдерше, ... ... ... түрленіп, (мысалы: көшші, көш
басында, тойшы той басында; көшкен, көшер, көшсе; ... ... ... ... тән ... формаларды иелене кетеді. Сондықтан сөздерді
таптастырғанда, мұндай омонимдердің есім сыңарлары есімдерге, етістік
сыңарлары ... ... сол сөз ... аяларында қаралуы
керек.
Сонымен қатар, тілімізде мағыналары әр ... ... ... бір
мағынасына қарасаң, зат есім, екінші мағынасына қарасаң, сын есім болып
келетін сөздер де жоқ емес. Мысалы, ... ... сөз, ... жарық түсті»
дегенде зат есім болса, жарық бөлме, ... ай ... сын есім ... тең деген сөз әрі зат есім (мысалы: буылған тең, түйеге артылған
тең), әрі сын есім ... ... тең ... тең ... ол ... бір-
біріне тең) жұмсалады. Сөздерді таптастырғанда, тілдегі мұндай құбылыстар
да ескерілуі қажет.
Тілдің даму барысында сөздің мағыналық ... ... ... ... мен кызметі де өзгереді. ... ... ... ... бір сөз ... ... бір сөз ... ауысады.
Мұндай жағдайда ол сөздің бұрынғы мағынасы мен ... ... жаңа ... мен жаңа грамматикалық қызмет үстеледі. Мысалы: Хасенніц
басынан қалпағы ұшып түсті. Қаратаудың басынан көш ... ... ... ұйымдастыру керек еді деген үш сөйлемде де түбірлері де, қосымшалары
да бірдей басынан деген сөз бар. Бірақ осы үш сөздің ... да, ... ... ... ... сөйлемдегі басынан деген сөз өзінің бастапқы
лексикалық (материалдық) мағынасында қолданылып, ... өз ... ... ... ... ... басынан сөзі бастапқы лексикалық мағынасын
сәл солғындатып, сөйлемнің дербес мүшесі бола алмай, өзінен бұрынғы ілік
жалғаулы ... ... ... ... ... ... мүшенін құрамына
еніп тұр. Демек, екінші сөйлемдегі басынан сөзі негізгі зат есімнен ... ... Ал ... ... ... сөзі ... ... да,
қызмет жағынан да ауысып, тіпті басқа сөз табына (үстеуге) көшкен. Өйткені
бұл соңғы сөйлемдегі басынан деген сөз ... ... ... ... ... ... ... сұрауға жауап бермей, қашаннан? деген
сұрауға жауап беретін болып, ең әуелі мазмұны жағынан, содан кейін ... ... ... үстеу категориясына көшкен. Әрине, бұл сөз
үстеуге ... ... ... ... ... ... септік
жалғауының формасында көнеленіп барып қалыптасқан. Соңғы үстеу сөз өзінің
әуелгі төркініне тек ... ... ... ғана ... көрінгені болмаса,
семантикалық мағынасы мен синтаксистік сипаты жағынан бастапқы төркінінен
біржолата қол үзген. Дәл осы сияқты ... «Бұл ... ... ... Бұл сөзді сен маған басында неге айтпадың» дегендерден де
байқауға болады. Сондай-ақ, кейін, соң, әрі бірге, ... ... ... ... ... мен ... де осындай сырлар
аңғарылады. ... ... осы ... ... ... ... ... саралануы сияқты жағдайлар да ескерілуі керек
(10, 130-133).
Тілдегі барлық сөздерді грамматикалық жағынан ... ... ... ... ... («шамшырақ») болуға тиіс.
Біріншіден, барлық сөздер, күллі сөз таптары ... ... ... Қай сөз табына енсе де, сөздердің лексикалық жағы ескерілуге ... ... ... ... ескеру деген сөз — олардың семантикалық
жақтарын еске алу ... ... Олай ... ... сөз табына енетін
сөздер лексикалық тұрғыдан қаралып талдануы қажет (10, 129).
Сөз ... ... ... Әр ... ... ... ... Олардың терминдік, лексика-грамматикалық мәні контексте,
сөйлем ішінде анықталады, өйткені сөз ... әр ... ... ... ... мәні ... ... есім заттың атын (кітап, ағаш, сүт), сын есім ... ... ақ, ... ... ... сары т. б. Сондай-ақ сан есім заттың
санын (үшеу, екінші, бес, елу, ... ... ... ... ... ... алу, ... жүру т. б. Осындай тұжырымдар сөзді лексика-
семантикалық жағынан анықтайды (11, 5).
Екіншіден, барлық сөздерді белгілі-белгілі ... сөз ... ... ... тән ... ... ... сөйлем мүшесі болу
қабілетін, өзге сездермен тіркесу ерекшелігін анықтап, ... ... ... – тікелей грамматикада қаралатын мәселелер. Ендеше, қанша
сөз табы болып, оларға қанша сөз енсе де, барлығының грамматикалық жақтары
ескерілуі ... Ал, ... сөз ... ... ... ... сөз – ... грамматикалық сипаттарын анықтау дегенмен
бірдей. Олай болса, әрбір сөз табы және ... ... жеке ... тұрғыдан да қаралып талдануы қажет.
Сөйтіп, тілдегі сөздерді таптастырғанда, олардың лексика-семантикалық
жақтары да, грамматикалық (морфологиялық және синтаксистік) ... ... ... ... таптарының морфологиялық белгісі. Сөз таптарының морфологиялық
белгісі – әр сөз табының сөз ... ... мен ... ол формалардың
грамматикалық ерекшелігіне қатысты. Мәселен, зат есім ... ... ... ... ... ... ... сын
есім ондай емес, өзінің мағынасынан айырылып, субстантивтенеді. Сын есімде
шырай ... ... ... сөз ... олай емес. Етістікте шақ
категориясы болса, басқа сөз таптарында ол жоқ. ... сөз ... ... ... сан есім жасалмайды, тек өз ішінде лексика-грамматикалық
топтарға бөлініп жатады.
Сөз таптарының синтаксистік қызметі. Әр сөз табы ... бір ... ... ... Мәселен, зат есім атау тұлғасында бастауыш болса,
сондай формадағы сан есім мен сын есім ... ... ... ... ... – пысықтауыш болады. Сөз таптарының сейлемдегі осындай
функциясы – ... ... деп ... ... ... олар ... тіркестерде тұрып, сөйлемнің басқа мүшесі бола ... ... ... ... жылдары қазақ тіл біліміндегі сөз таптастыру теориясына елеулі
жаңалық енгізген ғалым С.Исаев болды. Ғалым қазақ тіл ... ... ... ... жиі ... мән-мағынасы күңгірт грамматикалық
мағына, грамматикалық форма, ... ... ... іргелі
грамматикалық ұғымдарды қазіргі лингвистикалық даму дәрежесіне сай ... ... ашып беру ... сөз ... ... де ... енгізді. С.Исаев ең алдымен, сөздерді түрлі топқа ... ... ... ... ең ... ... лексикалық
қабаты деңгейіндегі құбылыстар мен ... ... ... шатастырылып жүргендігіне байланысты орын алған қателікті
түзеп, әрқайсысын орын-орнына қойып берді. ... ... ... тілі ... ... ... сөздер, көмекші сөздер, кейде одағай
қосылып, осылайша үшке бөлінуін ғалым Сол еңбектерде ... ... және ... ... белгілеріне қарай емес, таза
лексикалық сипаты, ... ... ... деп ... ... жатқызады. Оның дәлелдеуінше, алдымен, сөздерді жоғарыдағыдай үш
топқа бөлуде ... ... еш ... жоқ, ... ... ... (зат есім, есімдіктің бірқатары, етістік) бар,
түрленбейтіндері (сын есім, сан есім, есімдіктің кейбірі, үстеу) бар, ... бұл ... ... ... де тән, яғни ... ... ... түрленсе, шылау, еліктеуіш сөздер ... ... ... тілдегі сөздерді атаушы, көмекші, одағай деп бөлуге
негіз бола алмайды (12, 285). ... ... ... ... ... ... арқылы сөз таптарын «сөздердің
грамматикалық (лексикалық емес) сипатына негізделген ... ... ... грамматикалық топтары» ретінде таныса, жоғарыдағы үш сөз
тобын (атаушы ... ... ... ... ... ... арқылы жіктелгендіктен, оларды тілдің лексикалық қабаты
денгейіндегі ... деп ... ... ... сөз табы ... ... ... етістіктің лексикалық мағынасының бар-жоғына қарамастан
етістіктің аясында қаралуы да ғалымның сөз ... ... ... ал ... сөздер, көмекші сөздер, одағайлар деп бөлінген үш топты
лексикалық сипаттары топ ретінде тануының тағы бір ... бола ... ... ... ... ... ... профессор М.Оразов
«Көмекшi сөздер» деген еңбегiнде айтып, С.Исаевтың пiкiрiне қосылады (13,
66-67).
С.Исаев сөз ... ... ... ұғым ... ... жан-жақты зерделеп, оны айқын қалыпқа түсірді. ... ... ... грамматикалық өзегі ретінде анықтай отырып,
ғалым оны ... ... ... ... сөздің грамматикалық
сипатын анықтаудағы мәніне қарай жалпы грамматикалық мағына, ... ... ... ... ... деп ... үшке беледі.
Ғалым және сөз таптастырудың белгілі үш принципі негізінде осы үш ... ... ... принцип негізінде жалпы грамматикалық мағына,
морфологиялық принцип ... ... ... ... ... ... қатыстық граматикалық мағына) жатқанын айтып
дәлелдеді.
Сонымен, С.Исаев және М.Оразов сөздерді таптастыруда семантикалық
принцип морфологиялық принцип және ... ... ... ... ... ... ... сөз таптарын көрсетті.
1. Зат есім
2. Сын есім
3. Сан ... ... ... ... ... ... Шылаулар
9. Одағай
10. Модаль сөздер
Ғалымның модаль сөздерді де жеке сөздерді де жеке сөз табы ... ... сөз ... ... ... ... (12, 290-293; ... 2 Сөз таптары жүйесіндегі атауыш сөздер
Көмекші есімдерді атауыш сөздерден ... үшін ... ... ... ... дербес болу, болмауын жеке ... ... ... ... ... ... ... дұрыс. «Атауыш сөз деп
өмірде кездесетін ... мен ... не ... не жанамалай
білдіріп, олардың атауы ретінде қабылданатын және жұмсалатын, өздеріне тән
толық лексикалық мағыналар бар, соған ... ... ... ... бар ... ... ... – дейдi 1967 жылы жарық
көрген «Қазақтың грамматикасы» І томында (14, 39; 21, ... ... ... ... ... ... ... сөздер деп дербес лексикалық
мағыналары я солғынданған, я алда – ... ... ... ...... (14, 39). ... ... ретінде келтірілген екі
анықтамамызда ... сөз бен ... ... ... ретінде
лексикалық мағынаның дербестігі көрсетілген. ... ... ... де осы принципті сақтайды. Салыстырыңыз: ... ... ... ... ... ұғымдарды я жанай (орынбасар ретінде) білдіріп,
олардың атауы ретінде қабылданатын (я ... ... тән ... ... бар, ... ... ... мен белгілі бір
дауыс екпіні бар дербес сөздерді айтамыз» - деп атауыш сөздерге анықтама
берсе, ... ... деп өз ... тұрып жеке ұғымды тікелей де, жанай да
білдіре алмайтын (олардың ... ... ... тек ... ... әр ... қатынастарды білдіру үшін я ... әр ... ... айқындық, дәлдік қосу үшін жұмсалатын мағыналық
дербестігі я солғындалған, я жоғалған, дыбыстық ... да, ... ... жәрдемші сөздерді айтамыз», – деп анықтама берген (12, ... ... ...... тән ... та, ... ... бар және ретіне қарай, үстеріне әр қилы қосымша реңдер жамап
алып, өзге сөздермен әр алуан қарым-қатынасқа түсе ... ... ... ... ... – өздеріне тән лексикалық мағыналары солғындаған,
лексикалық мағыналарынан гөрі грамматикалық мағыналары басым болу ... әр ... ... ... ... әр ... ... атқаратын жәрдемші сөздер», – деп бұл екi ... ... ... (10, ... қазіргі кезде көпшілік ғалымдарымыз атауыш сөз бен ... ... а) ... мағынасының болу болмауына, ... ... ... болу ... ... 13, ... сөздер – осы үш топтың ішіндегі әрі ең көбі де, әрі ең ... және ... ... сөз ... ... ... да, негізі де
болып табылады. Атаушы сөздерді, ерекшеліктері мен ... ... ... қарай, іштей бірнеше лексика-грамматикалық топтарға
бөлуге болады. ... ... ең ... ... және ... екі ... ... әбден болады. Бірақ есімдер де іштей бірдей емес.
Мысалы, зат есім, сын есім, сан ... ... ... ... үстеу
сөздер мен еліктеу сөздер ... ... ... ... ... ... есімдердің алғашқы тобын атаушы есім деп, соңғы тобын үстеуші ... екі ... ... ... Ал, ... өз ... бір топ. Атаушы
сөздерді осылайша үш топқа бөлу, әрине, белгілі бір ... ... Ол ... ... ... бұл ... ... (заттық)
мағыналары таяныш етілмейді, топ-тобына тән категориялық семантика сүйеніш
етіледі. Ал, осы принципке сүйене ... ... ... ... ... және ойша зат ретінде ... ... ... ... тән әр ... тұрақты белгілер жайындағы
түсініктердің аттарын білдіреді. Үстеуші ... әр қилы ... ... және ... ... ... Етістіктер амал-
қимыл (процесс) ретінде қабылданатын әр алуан ... ... ... ... ... ... аталған үш тобының бір-бірінен ажырайтындай
айқын-айқын шектері бар. ... ... ... ... ... өйткені
тілдің даму процесінде (қолданылу ... ... ... ... ... сөздер ауысып отырады; есімдердің өздері
де іштей ауысып, мысалы, кейбір сөздер зат ... сын ... ... есімнен зат есімге, өзге есімдерден (сын есімнен) есімдікке, үстеуге,
сондай-ақ, етістіктерден есімдерге көшіп отырады (10, ... ... ... ... ... ... ... байланыстырады. Негізгі сөз таптары сөйлеу процесінде сөздердің
белгілі сөйлем мүшелері қызметінде жұмсалу барысында ... ... ... Әрине, бұл процесте сөйлем ішіндегі сөздердің орын
тәртібі, орналасу тұрғысының да әсері бар. ... ... бір ... орын ... ... (бұл сөздердің белгілі тәртіппен
орналасуының, қолданыла-қолданыла келіп тұрақталуы негізінде қалыптасады),
екінші жағынан, ... ... ... ... ... жасап,
грамматикалық сипаты айқындалу арқылы белгілі грамматикалық мағыналарға ие
бола бастайды. Сол ... ... ... негізінде сөздер жеке-
жеке грамматикалық топтарға яғни сөз таптарына жіктеле бастайды. ... ... ... сөз ... ... бір-бірінен грамматикалық
тұлғалары арқылы да, семантикалық сипаты арқылы да онша ажырап тұрмаған. Ол
кезде грамматикалық ... ... ... өзі дамымаған,
тіпті грамматикалық тұлғалар қалыптаспай тұрғанда сөздер бір-бірімен орын
тәртібі арқылы таза ... ... ғана ... ... ... жазбаларының тілінде баяндауыш қызметіндегі
сөзбен қайталанып тіркесуі, бір жағынан, олардың әлі жіктік жалғауға толық
айналып бітпегенін, екінші ... ... бір ... ... ... қалыптастыруда сөздердің қосымшасыз, орны арқылы белгілі
қызметте қолданылғанын көрсетеді.
Сөз жоқ, алдымен саралана ...... тобы мен ... ... өзі ... қызметтері, орын тәртібі арқылы ажырап отырған.
Есімдер субъект (субстант), объект есебінде, ... ... ... ... жұмсалып, көпшілік жағдайда бір сөздің өзі әрі есім
ұғымында, әрі қимылдық ұғымды орын ... ... ... ... ... ... омоним деп танылып жүрген, түркі синкретизмі деп аталатын
құбылыс яғни есім-етістік негізгі түбірлер осының айғағы болса ... ... - көш (бір ... көшу), той (думан, ас беру) - той (тойып тамақ
ішу), тон, (қатқан жер, ... - тоң ... ... ық (жел ... - ық ... ... кету), ой (төмен, ойпаң жер) - ой (жерді ... (май, ... ... алды ... жаубүйрек, жау жұмыр дегенде, көне түрі:
йағ-май) -жақ (майлау, сөз соңындағы ғ дыбысы есім ... у ... ... қатаң қ дыбысына ауысқан) соз, (ақырын, жайлап: ... соз ... ... ... мәтелде) – соз (тарту, ұзарту), т.б.
Демек, сөйлемдегі қызметі мен орын тәртібінің тұрақталуы арқасында ... есім ... зат ... және етістік сөз топтары қалыптаса
бастаған. Сөйлемнің ... ... ... зат ... мен оның алуан
түрлі сипаттарын белгілейтін жалпы грамматикалық мағыналарға ие болып,
сөйлемнің соңындағы сөздер сол есім ... әр ... ... ... ... ... ... мағыналарға ие бола бастаған.
Көне жазбалардағы сөйлемдердің қазіргі тілмен әсіресе ... ... өте ... ... ... көбіне жалаң, жай болып
келетіні осымен байланысты болса ... тобы мен ... ... ... ерекшелене бастайды
да, түркі синкретизмі құбылысына алып келеді. Кейін келе грамматикалық түр-
тұлғалар (олар көбіне көмекші сөздердің ... ... ... ... ... қосымшаларға айнала ... ... ... де ... бастайды: кейбір жағдайда есімге де, етістікке де
ортақ жалғанса (жоғарыда айтылған ... ... ... ... енді ... ... ... зат атауының алуан түрлі қасиеттерін
білдіретін ұғым атауларына бір түрлі ... ... ... басқа
түрлі болып жалғанып қалыптасады. Тіл ... ... бір ... ... өз ... ... бастайды: зат атауын білдіретін сөздер
бір грамматикалық топ болып қалыптасып, ... ... ... ... қалыптаса бастайды, сонымен бірге заттың әр ... ... ... ... сөздер (сын есім) бір бөлек, ... ... ... (сан есім) бір бөлек, қимылдың әр түрлі белгісін
(амалын, сынын, ... ... ... себебін т.б.) білдіретін
сөздер (үстеу) бір бөлек, негізгі ... ... ... ... ... бір ... ... жеке сөздердің әрі сын есім (жаңа үй), әрі ... ... ... ... әрі зат есім (фильмнің соңы, әрі үстеу (соң келді)
және оның септеулікке, одан қосымшаға ... ... ... ... ... соң – барған соң – барғасын т.б. Сонымен бірге сын есім мен ... ... ... ... ... айналуы (бір,
біреу,бірге: бір адам, бірге-бірді қос т.б. және бір қара көрінді, біреудің
кісісі өлсе, қаралы ол, ... ... ... бір ... сын ... сөз, жанар май, сүзеген сиыр, қабаған ит т.б.), екінші жағынан,
үстеуге (айпал-а, лық-а, ... ... өт-е, ас-а т.б.) ... ... және бұл ... тіл ... ... әмән болып отыратынын да
байқаймыз (12, 290-293).
ІІ. 3 Сөз ... ... ... ... ... барлық сөздер семантикалық және ... ... ... ең ... үш үлкен топқа бөлінеді. Олар –
атаушы сөздер, көмекші сөздер және одағай сөздер (10, 126).
Тіліміздегі сөздердің лексикалық мағынасының ... болу ... бөлу яғни ... ... ... бар ... ... – атаушы
сөздер және лексикалық мағыналары солғындалған я ада-күде ... ... жоқ, ... ... сөздердің жетегінде ғана
жұмсалатын жәрдемші сөздер – көмекші сөздер. Сондай-ақ ешбір ақиқат ... ... ... жеке ... ... байланысқа түспей тек
адамның әр алуан көңіл-күйі мен әр ... ... ... ... ... одағай сөздер деп бөлу грамматикалық сипаттарының негізінде
емес, лексикалық сипаттарының, семантикасының негізінде ... ... ... – сөз ... бола ... ... бұларды атаушы
сөз таптары, көмекші сөз таптары деп бөлуге болмайды, тек атаушы ... ... деп ... ... (12, ... ... тілдегі сөздерді
атаушы сөздер және көмекші сөздер деп бөлу үрдісін байқаймыз.
Көмекші сөздер деп нақтылы лексикалық ... я әр ... ... я ... жоғалып, сөйлегенде (сөйлемде) жеке-дара тұлға
есебінде қолданылмай, тек толық мағыналы (атаушы) ... ... ... ... жәрдемші болып қызмет атқаратын сөздерді айтамыз.
Көмекші сөздерге тарихи ... даму ... да ... болады.
Тарихи шығу төркіні жағынан қарағанда, көмекші сөздердің бәрі ... ... ... ... ... ... есімдерден, етістік
формаларынан шыққан. Бұл процесс тілдің бүкіл даму тарихында кейбір ... ... ... лексикалық мағыналары бірте-бірте әр түрлі
дәрежеде солғындап немесе жоғалып, әр алуан ... ... ... ... ... отырған.
Айтылған пікірімізді дәлелдеу үшін тіл тарихына тиісті ... ... ... есім деп ... ... этимологиялық
түп-төркініне талдау жасап қарайтын болсақ, олардың көпшілігі адамның дене-
мүше ... не ... ... ... зат ... болғандығына көз
жеткізуге болады (15, №3; 19, №1).
Мысалы, алды сөзінің түбірі ал ... ... ... ... ... Үсті ... ... үс (көне түркі тіліндегі юз-жүз ... ... ... ... ... ... дейді: «Қазір көмекші ... ... ... ... ... да бір кездерде нақтылы,
толық заттық ... ие ... сөз ... ... Қазіргі этимологиялық
зерттеулердің көрсетуінше олар, ... ... дене мүше ... ... ... дене мүше ... қазір көп мағыналы болғанымен,
ертеректе бір мағыналы сөз болғандығы ... ... дене мүше ... ... ... ... ... басты ерекшелігі сол – олар әрі
нақтылы заттың қолмен ұстап көруге болатын атауы, әрі ... ... ... ... ... болып саналады» - дейді.
Сөздер мағына шеңберін кеңейтіп, абстракты мағынаға ие болу үшін ... ... ... ... ... ...... көп қолданылатын
сөз болуы болса, екіншісі – тіркеу қабілетінің кеңеюі (10, 140).
Бұл процесті көмекші ... ішкі ... ... ... ... көпшілігінің сыртқы формалары жағынан да дамып, тиіс-ті ... ... ... ... ... өз ... ... болып қалыптасқан көмекші
сөздердің сыр-сипаттарын анықтағанда, әдетте, олардың ішкі ... ... және ... ... мен ... сөз етіледі.
Сөйлемде өз алдына ... өзге ... ... ... ... ... тек атаушы (толық мағыналы) сөздермен
салыстыру арқасында ғана жеке-дара сөз ... ... ... ... ... мен ... ... екі арасы тай шаптырымдай-ақ жер (М.
Әуезов); Жеті іріңдей ат түгіл, жеті тулақ та ала ... ұлып ... ... ... екі ... алғашқысын алсақ, ондағы мен, -ақ, түгіл, ... ... ... ... да, ... ... ... атаушы сөздерден, әрине, өзгеше. Ал ол өзгешелік — бұл ... та, ... та ... ... ... ... атаушы сөздермен тіркескенде ғана, солардың арқасында ғана анықталады.
Мысалы, жоғарыдағы мен, та ... ... ... тұрғанда дербес
лексикалық ұғымдарды білдіре алмайды, тек әр алуан қатыстық ... ... және ... синтаксистік жағынан да дербестік болмайды.
Өзді-өздеріне тән ... және ... ... ... бүл ... ... ... басқа категориялардың
бірде-біреуі, мысалы, атаушы сөздер де, өзге грамматикалық ... ... да) ... ... ... ... ... тарихына қарағанда, әрине,
олардың әрдайым атаушы сөздермен ... ... ... ... ... ... ... сөздер, бір жағынан, лексикалық мағыналары
солғындап, екінші ... ... ... ... өз ... ... қалыптасқан. Осындай категориялық ерекшеліктеріне қарай,
демек, үнемі жәрдемші сөздер есебінде қолданылуларына қарай, олар көмекші
сөздер деп ... ... ... грамматикалық мағынадан гөрі
лексикалық мағына басым болса, ... ... ... ... ... ... басым болады. Осы қағидаға сәйкес,
лексикалық мағынасы ... ... ... ... ... ... бір табан
жақын тұрады да, грамматикалық мағынасы басым көмекші сездер семантика
жағынан олардан (атаушы ... ... таза ... қызмет
атқаратын формаларға (қосымшаларға) бір табан жақын тұрады. Бұған, мысалы,
көмекші сөздердің кейбіреулері әрі ... сөз ... әрі ... ... ... ететіні (жан, қас, кет, бер, қой, әрі, бері, соң т.б.),
кейбіреулері тек қана ... ... ... ... ... ғана т.б.) да ... бола алады. Осындай ерекшеліктеріне қарай,
алғашқылары өздері тіркесетін атаушы сөздерге қосымша лексика-грамматикалық
мағына (рең) үстеп, ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның құрамындағы көмекші компонент есебінде
жұмсалса, соңғылары көбінесе таза грамматикалық ... ғана ... ... ... ... ... компонент есебінде қызмет
етеді. Осы белгілерімен байланысты, көмекші сөздер, ең ... ... ... ... және ... көмекшілер (шылау сөздер) деген
екі топқа бөлінеді.
Жоғарыда айтылғандай, грамматикалық мағынадан гөрі ... ... ... ... кемекшілер өздері тіркесетін атаушы сөздерге
қосымша лексика-грамматикалық мағына үстейді. ... үй іші, тау ... ... оқып бер, ... ал, оқып шық ... күрделі формалардың
әрқайсысының соңғы компоненттері алғашқы компоненттеріне қосымша ... ... ... тұр. Сол себептен осы күрделі формалардың қай-
қайсысына болса да тиісті ... тән ... ... ... ... ... үй ... үй ішінің әңгімесі, тау
астында, жұмыс басынан ... ... ... ... қарай қолдана
беретініміз сияқты, оқып бердім, жазып алған екен, оқып ... ... да ... ... ... (аналитикалық) формалардьің құрамдарындағы көмекші сөздер
де, әрине, біркелкі емес. Өйткені олардың алғашқы үшеуінің құрамындағы іші,
асты, басы, ... ... ... тек солғындаған көмекші есімдер
болады да, олар семантикасы жағынан да, түрлену үлгісі жағынан да, ... да зат ... әрі ... әрі ... ... қатар, үнемі сол
есімдермен тіркесіп жұмсалады. Ал, бер, ал, шық ... ... ... көмекші етістіктер болғандықтан, семантикасы жағынан
да, түрлену ... ... да, ... ... да ... ... әрі
ұқсас, әрі жақын болумен ... ... сол ... ... ... ... ... бұл тобы іштей көмекші есімдер ... ... ... екi ... ... ... мен формалары жақтарынан өздерінің шыққан
төркіндерінен біржола қол үзіп ... ... ... зат
есімдермен байланыстыра қарау теориялық және практикалық жақтарынан қандай
қолайлы болса, көмекші етістіктерді ... ... ... да ... ... Сол ... де, бұл ... еске ала отырып,
оларды зат есім мен етістікке арналатын тиісті тарауларда талдау мақұл ... ... ... ... көмекші есімдер мен ... ... ... емес екен деп ... болмайды. Өйткені көмекші есімдер
мен көмекші етістіктердің семантикалық жағынан да, ... ... ... ... өз ... дербес сөздер есебінде қолданылмау ерекшелігі –
тек оларға ғана емес, жалпы көмекші сөз ... ... де тән ... Ал,
көмекші есімдер мен көмекші етістіктерде бұл екі қасиеттің екеуі де бар.
Оның бер жағында, көмекші сөздердің ... ... ... ... ... ... және ... дербестік біркелкі емес. Мысалы, ал, бер,
кел тәрізді көмекші етістіктер мен бол, еді, де ... ... ... ... ... еш ... да ... де, біркелкі де бола алмайды
(10, 358-361).
Қазіргі қазақ тілінің матиралдарының көрсетуінше көмекші сөздерді мағына
дербестігін деңгейіне ... екі ... ... ... Бірінші топқа бірде
көмекші сөз, ... ... ... сөз қызметінде қолданылатын көмекші
есімдер мен көмекші етістерді қоссақ, екінші ... тек ... сөз ... шылау көмекшілерді қосамыз. Тіл білімінде ... ... ... ... деп те атайды, ал ... ... ... ... деп ... (13, ... – сөз бен ... немесе сөйлем мен сөйлемнің араларын
байланыстыру, құрастыру үшін қолданылатын, ... ... ... әр қилы ... ... ... ... тұлға жағынан
тиянақталған, лексика-грамматикалық мағынасы бар сөздер.
Тіліміздегі шылаулардың ... ... ... де ... ... ... сөз бен ... арасындағы грамматикалық байланыстарды
айкындау үшін ... ... ... ... сөз тіркестері мен
сөйлемдердің арасындағы байланысты айкындау үшін ... ... ... жеке сөздер мен сөз тіркестерін немесе сөйлемдерді ... үшін я ... реңк беру т.б. ... үшін ... ... ... сипаттарына қарай, шылаулар ... үш ... олар – ... ... және демеуліктер (10, 361-363).
Түрік тілдеріндегі шылау ... ... ... ... ... те ... Айтылып жүрген пікірлер негізінен дұрыс
болғанымен, арнайы зерттеуді талап ететіндігі ... ... ... ... ... ... ... жоғары болғандықтан да
оны шылаулардың сөйлемдегі ... ... ... жөн. Ең алдымен,
шылау көмекшілерді қызметі мен ... ... алу ... ... ... шылаулар жеке сөздермен байланыста қолдыналып, ... ... ... бірге бір синтаксистік байланысқа түссе,
жалғаулық шылаулар таза синтаксистік ... ... ... ... сөз формасы ретінде қаралып, септік жалғауын толықтырады,
мағыналарын тиянақтайды. ... ... ... ... ... ... функционалды көмекші сөздерге жақын, сыбайлас тұрады. Ал
жалғаулық шылаулар лексикалық мағынасын дерексіздендірген. Осы ... ... ... ... тіркесіп келген сөздердің тұлғасымен
байланысты топтастыру жалғаулық ... ... ... ... арасындағы семантикалық қатынас негізінде іштей кіші топтарға
бөлу ... ... ... көмекші сөздердің бір тобы ретінде модаль ... ... ... ... ... жеке топ ... ... алса да,
оларды көмекші сөздердің қатарына қоспайды. Тіпті қазақ ... ... ... ... жеке ... те ... Дегенмен де қазақ
тілінің материалдарының көрсетуінше, модаль ... ... ... жағынан жеке топ ретінде бөліп алуға болатындай
ерекшелікке ие. Басқа түркі ... ... ... ... бөліп алып
қарастырып жүр. Модаль сөздердің ... ... ... ... ... оның зерттелінбеуінен емес, модаль сөздердің өздерінің
бір ... ... ... ... сөзі ... сөз деп ... қолданылуына байланысты бұл сөздер де анықтауыш та, толықтауыш та
бола алады. Керек заттың ауырлығы жоқ ... ... ... тұр. Ақыл ... іс керек, мінез керек, Ер ұялар іс қылмас қатын
зерек дегенде баяндауыш болып тұр. Бірақ бұл сөз ... сөз ... ... ... ... ... ... бірге сөйлемнің бір мүшесі болуы,
мәжбүрлік, болжамдық, белгісіздік ... ... де ... Сондықтан да
модаль сөздерді көмекші сөздердің қатарына жатқызу үшін әр сөзді ... ... ... ... ... ... ... көмекші сөздерге
тән қасиет барлығы жоққа шығаруға болмайды. (13, 66-68).
Модаль сөздер тюркологияда өз алдына тек соңғы жылдар ... ... ... жүр. Мысалы Е.И.Убрятова, Н.А.Баскаков, ... ... ... ... ... ... ... монографиялық
және оқулық түріндегі зерттеулерінде оларды, яғни сөйлем мазмұны жөніндегі
сөйлеуші ... ... ... ... жеке ... етіп алып ... ... талдайды. Бұл сөздер сондай-ақ «Қазіргі заман өзбек тілі»
деп ... ... оқу ... арналған оқулықта да, қырғыз және
түрікмен тілдерінің грамматикаларында да осылай жеке параграф ... ... Бұл ... де және ... ... ... диссертациялық жұмыстарында да – ... да ... өз ... сөз табы ... ... ... олардың ішінде,
Е.И.Убрятова айтқандай, өз алдына жеке толық мағыналы сөздер де, көмекші
сөздер мен кейбір ... да, ... ... де — бәрі де үнемі аралас
жүреді. Және сөз ... тең ... ... ... ... ... ... Мұның үстіне тағы модальділік категорияиы жөніндегі
түсінік те әлі басқа-басқа. Модаль сөздің сондай-ақ саны қанша, ... – бұл ... ... да ... әзір әр ... ... ... соңғы кездегі басқа да кейбір
зерттеулер мен оқулықтарда қолданылып жүрген «модальность» термині ... де ... Ол ... ... ... («мера») деген сөзден алынған. Бұл
сөз латын тілінде грамматикалық термин (рай ... ... ... ... болып отыратын әр алуан құбылыстар, өмірдегі сан-сала
болмыс түрлері, белгілі бір заттың сын қимылы, іс-әрекеті ... ... ... түрінде ғана айтыла салынбайды. Сөйлеушінің осы хабар туралы
пікірі, яғни ... ... ... ... ... ... ... әдетте, қоса беріліп отырады. Сөйлем мазмұнының ақиқат шындыққа
қатынасы және сөйлеушінің ол жөніндегі пікірі тіл ... ... ... деп аталады.
Сөйлемнің модальділігін тіл білімінде жалпы объективті модальділік
және субъективті ... деп екі ... ... ... ... ... шындықпен сәйкестілігі объективті модальділік деп
аталады. Объективті модальділік ... ... ... ... ... өз ... бөлек проблемамен ұштасып жатады. Ал,
субъективті модальділік деп ... ... ... шындыққа қатынасы
(сәйкестілігі) жөніндегі сөйлеушінің көзқарасын, пікірін айтады (объективті
модальділік, көбінесе, райлар арқылы беріледі де, субъективті модальділік,
негізінен, ... жеке ... ... ... модальділігі басқа да әр алуан, әсіресе экспрессивті және
эмоциональдық мағыналармен өте ... көп ... олар өз ара ... ... ... Демек таза модальдық мағына бар да, ... ... ... мен эмоциональдық мағына тағы өз ... ... ... олардың жалпы құрамы туралы пікірдің осы күнге дейін әр
түрлі болып келуі модальділіктің жоғарыда аталған екі ... ... ... ... мен ... ... мағыналарды бір-бірінен
дәлді ажырата бермеудің салдарынан болса керек.
Сөйлем модальділігі, әдетте, әр ... ... ... ... ... білдіретін морфологиялық тәсілге етістіктің рай
категориясы, шақ категориялары да жатады. Бұл ... ... ... ... р\\-е р ... келер шақтың және -ып\\-іп, -пын\\-пін; ... ... ... ... ... ... ... айрықша. Рай мен
шақ жалпы етістікке тән категория. Ал, модальділік етістіксіз сөйлемде ... ... реңк ... типтік түрлері арқылы да, интонациямен де
яғни белгілі бір дауыс ырғағымен де білдіріледі. Бұл – ... ... ... ... ... ... жөніндегі
сөйлеуші адамның көзқарасын, пікірін білдіретін жеке сөздер мен ... де ... -ау т.б.), ... шылаулар да бар. Модальдық
реңк одағайлардан да, қыстырма сөздерден де, ... ... ... шылаулардың қайқайсысынан да айқын сезіледі. ... ... реңк ... ... ... ... қыстырма
сөздің т.б. – бәрін бірдей модаль сөз ... ... ... ... шындыққа қатынасы жөніндегі сөйлеушінің пікірін білдіретін мұндай
арнаулы сөздерді модаль сөздер дейді (пікірлеуіш сөздер деуге де ... ... ... ... ... ... ... білдіру үшін
қолданылатын осындай арнаулы модаль сөздер өздерінің құрамы жағынан ... ... ... ... ... өздерінің лексикалық және грамматикалық
белгілеріне қарай есім сөз ... да, ... де, ... де, ... да ... сөз ... бола береді. Мүмкін, шамасы,
рас, әрине, зады, тәрізі, ... ... ... сөздері – өздерінің
синтаксистік функциясы және формасы жағынан ... ... Ал, ... ... яғни ... ой ... сөйлеушінің пікірі қандай –
мақұлдай ма, күдіктене ме, болжал айта ма, әлде нық сенімділік білдіре ме –
осы тұрғыдан алғанда, бұлар – ... ... ... ... ... ... ... сөйлеуші адамның сөйлем мазмұны, яғни
ондағы айтылған ой жөніндегі күдігін я болжалын, мақұлдау пікірін, ... не оның нық ... ... ... басқа да пікірін білдіретін
сөздерді модаль сөздерге жатқызады.
Модаль сөздер қазіргі қазақ тілінде сан ... ... көп те ... олар ... қолданылу ерекшеліктеріне қарай әр алуан болып келеді.
Мысалы, білем, көрінеді, керек тәрізді біраз сөз күнделікті ... ... ... ... ... ... мағына да білдіреді. Бұлардың модальдық мағынасы әуелгі
лексикалық мағынасының негізінде кейіннен қалыптасты. ... ... ... грамматикализациялану нәтижесінде модальдық мағынаға ие
болғандығын мына бір мысалдарды өз ара салыстырып көру арқылы оңай ... мен оны ... ... – мені ... сен білем; бұл жерден ауыл анық
көрінеді – мұны істеген ... ... ... ... көрінеді); маған
кітап керек – төргі үйдегілер ... болу ... ол ... ... керек.
Модаль сөздер өздерінің модальдық мағынасы және формасы жағынан да әр
түрлі. Демек, әрбір ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі
бар (14, 240-242).
ІІ. 4 Сөз таптары жүйесіндегі одағай сөздер.
Одағай сөздердің ... ... да, ... ... да,
синтаксистік қызметі жағынан да өздеріне тән ерекшеліктері бар. ... ... ... сөз таптарының ішінде алатын орны ерекше.
Одағай сөздер мағына жағынан заттың ... өзі ... ... саны, қимылы туралы да, қимылдың жайы-күйі туралы да ұғым ... ... ... мағына жағынан зат есім, сын есім, сан есім, есімдік,
етістік, үстеу сияқтанған негізгі сөз ... тән ... ... ұқсамайды. Осындай ерекшеліктерімен байланысты, одағай сөздер
сөйлемде не ... не ... ... ... ... басқа сөздермен тікелей синтаксистік қарым-қатынасқа түспейді.
Сонымен қатар, одағай сөздер түрлі шылау сөздерге де ... ... ... ... тән ... ... ... басқа мағыналы сөздермен селбесіп, оларды өз ара байланыстыратын
грамматикалық дәнекер болып қызмет атқарса, одағайларда бұл қасиет те жоқ.
Одағайлар – өз ... ... бар ... Ал ол ... ... сөздердің мағыналары адамның, әр түрлі сезімімен
байланысты шығатын ... ... ... ... Мұны бастап
жүрген кім екен, ә? (Ә.Әбішев); Япырмау, жастық ... ... ... ... ... ә, япырмау деген сөздер – одағайлар. Алғашқы
сейлемдегі ә күдіктенгендікті ... ... ... ... деген
сүйсіну, шаттану жайын байқатады. Япырмау, қайда сол ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Екіншіден, адамның көңіл күйі құбылмалы болатындықтан, ... ... ... да ... ... ... көп
мағыналы болып келеді. Одағай сөздің дәл ... ... ... ойдың
жалпы сарынына байланысты болады. Өйткені одағай сөздер сөйлемде айтылатын
оймен жарыса қабаттаса айтылатын ... ... ... ... ... жалпы аңғарына қарай, демек, бірде сүйсіну, бірде кею
(ренжу), ... ... ... ... сияқты алуан түрлі сезім
құбылыстарына ... ... ... айтылу ырғақтары да (интонациясы)
кұбылып отырады. Мысалы: Уай, ... мен бір ақыл ... ба ... Әй, кім ... (бұ да); Уай, қой ... ... (бұ да) деген
сөйлемдердегі айтылған ойдың мағыналарына, аңғар-сарындарына қарай, одағай
сөздер де, ... ... ... ... адамның көңіл күйін жарыстыра,
қабаттастыра білдіріп тұр.
Үшіншіден, одағай сөздер сөйлемнің басқа ... ... ... олай болса, өзі жарыса айтылған сөйлемнің ... ...... ... қабаттаса айтылатын сөйлемнен дауыс
ырғағы ... ... ... ... ... ... Қап, ... далаға кетеді-ау! (Ғ. Мүсірепов). ... соны ... ... ... жігіттер, осы беттеріңнен қайтпаңдар (Ғ. Мүсірепов);
Паһ, мықты екен-ау мынау ... (С. ... ... қап, бәсе,
бәрекелді, паһ деген одағайлар сөйлемдермен ... ... ... ... ... ... ... тұр. Бірақ бұл мысалдардағы
одағайларды жеке алғанда сөйлем деп қарау қиын.
Одағай сөздер көбінесе адам ... ... ... күйін білдіретін
дыбыстар сияқты болып ... ... олар жай ғана ... ... әбден түсінікті болып, белгілі дағды бойынша сөз ... ... Олар ... әбден түсінікті болып
қалыптасқандықтан, жай ғана ... ... ... белгілі сөзге
айналған. Мысалы: Уау, жігіттер-ау, бұл қалай? (Ғ.Сланов); Па, ... ... (бұ да); Түу, ... ... түн (бұ да); Е, жолдас, жақсы
жатып, жай тұрдыңыз ба? (С. Мұқанов) ... уау, па, түу, е ... ... ... айналып, жұрттың бәріне түсінікті болып
кеткен.
Одағайлар негізгі және ... ... ... ... ... ау, па, ей, әй, е, уа, уау, уай, я, пай, ә, ... ой, әй, ие, аһа, ау, беу дегендер жатады. Бұл одайлар қайталанып ... ... ... ... ... жаракімалла,
масқарай, о тоба, астапыралла, япырмай, ойпырмай, о дариға... сияқтанғандар
жатады. ... ... ... сөздерден я сөз тіркестерінен бірігіп
одағай сөздерге айналған. Мысалы: мәссаған ... ... ... ... мә, ... бәрекелді дегеннің төркіні — барақа аллаһу (алла саған ... ... ... ... — я ... (бер) ... масқарай
дегеннің түбірі — масқара-ай; о тоба дегеннің төркіні — иситиғфару ..аллаһу
(алла кешірсін); япырай, ойпырмай, апырай дегендердің түбірлері — я, ... ой, ... ... ... Ал ... ... одағай әйт деген-ай
- (айт дегенің -ой) дегеннен шыққан. ... бұл ... ... ... мағыналарынан тіпті алыстап, таң қалу, ұнату, ... ... ... ... ... ... ... айналып кеткен.
Сол тәрізді, е, тәйір; тәйір-ай; уа, дүние; әттең; шіркін-ай; я сәт;
аттан; алақай ... ... ескі ... ... сөздер көбінесе одағай
ретінде әуелі ауызекі тілде қолданылып, біртіндеп әдеби тілге де еніп кетіп
жүр.
Сөйтіп, одағайлар тек ... ... ... күрделі дыбыстардан ғана
емес, бастапқы кезде ақиқаттық ... бар ... де ... Одағайлар
тек ертеректегі дәуірлерде шыққан сөздер ғана емес, я олардың калдықтары
ғана ... ... ... де, ... ... да ... отыратын
категория.
Одағайлардың дәлді мағынасы нақтылы сөйлеу жағдайларымен байланысты
контексте айқындалады, өйткені бір ... ... өзі, ... ... әр сөйлемде әр түрлі мағына береді. Демек, бір
одағайдың өзі бірде таңырқау, ... ... ... ... ... аяу, ... ... ұнату, бірде ұнатпау, бірде ... ... ... ... ... ... ... жай-күйлерді білдіріп ауысып отырады.
Мысалы: Әй, сол ма, тәйірі! (Ғ.Сланов); әй, ... ... ... ... (С. ... Әй, сен өзің әрі ... (С. Мұқанов).
Сөйтіп, көңіл күйіне байланысты, жоғарыдағы сияқты, одағайлардың
өздері әлденеше түрге ... ... ... ... ... ... жіктеу тіпті қиын. Егер топтасақ, көңіл күйінің алуан
түрлі райын ... атап ... ... ... ... Сондықтан
жоғарыдағы сияқты одағайларды шартты түрде бір топқа ... ... ... деп ... ... ... тілімізде адамға арнай айтылатын: кәне, міне, әні, мә,
жә, әйда, әй, тек, тәйт ... ... да бар. ... ... ... гөрі ... Демек, олардың кейбіреулері
көрсету я нұсқау (кәні, ... әні), ... ... (мә, ... тыю (жәй, тәй, тек, ... ... ... бұларды ишарат
одағайлары деген дұрыс.
Одағайлар ойды көріктендіріп, ырғақпен (интонация) ... ... ... ... ... ретінде қолданылатын сөздер. Бірақ олар
— іштей мүшеленбейтін, ... ... ... ... оқшау тұратын, әлеуметтік ... мен мәні ... ... ... ... Осы ... қарай, одағайлар
адамның көңіл күйлерімен ... ... ... сезімдерді білдіретін
лепті, сұраулы сөйлемдер ретінде қолданылады. Мысалы: қане! деген одағай
келіңдер! іске кірістік я іске ... ... ... ... міне!
деген одағай көрдіңдер ме, айтқаным осы еді немесе осы сияқтанған басқа
мағынада қолданыла ... ... ... ... ... дегендердің орнына
сыпайырақ қанікиіңіз, мінікиіңіз деп, мә! жә! ... ... ... ... те ... екі ... ... ғана сөйлем мүшесі бола алады.
1) Одағайлар кейбір кемекші етістіктермен тіркесіп күрделі ... ... ... ... ... ... басқа сөздермен
грамматикалық байланысқа түсіретін дәнекер болып қызмет ... ... — деді ол ... ... (С.Мұқанов); Құр - құр.. рр.
Әй,әй!— десті үйдің ішінен екі дауыс (бұ да); Моһ! ... деп ... ... ... ... (бұ да) ... одағайлар де етістігінің
дәнекерленуімен, қайтті? не деді? қайтіп? не деп? деген сұрауларға жауап
болып, сөйлемнің мүшесі бола ... ... ... ... түрлі қосымшалар қабылдап, сөйлемнің
қалыпты мүшесі болады. Мысалы, Аллаңнан ойбайым тыныш ... ... ... әрі ... ... уһлеп отырған, кемпір өзін өлтіріп кете жаздаған
кім екенін есіне алды (С.Көбеев); Қойдың көл ... ... бір ... (Б. ... т.б. (10, ... ... ... семантика-құрылымдық топтарға бөлудiң
күрделi теориялық iлiм ретiнде қазақ тiл бiлiмiнде алғаш пайда ... оның даму жолы ... ... ... лингвистикасында
философиялық және филологиялық кезеңнiң болғандығы, дәуiрдiң көрнектi
өкiлдерi ... ... ... ... есiм, етiстiк, жалғауыш деп
ажыратты. Филология деп алататын кезеңде ... ... ... ... iлiмiн дамытудың жоғарғы ...... оның ... ... ... Аполони Дискол
болды.
Орта ғасыр – әртүрлi дiндердiң туып, дүниежүзiлiк дiндерге айналуымен
ерекшелене отырып, дүниежүзi ғылымы мен ... ... ... үлес
қосқан араб ғалымдары жарыққа шығарған ... ... Бұл ... ... ... ... ғалым – Сибавейхидiң 796 жылы жазылған «Ал
Китоб» деп аталатын еңбегiнiң маңызы зор.
XV-XVI ғасырлар ... ... ... ... ...... ... мән берiлмеген ежелгi грек, рим жазба нұсқаларын тауып,
жариялау оларға филологиялық талдау жасаумен ... Бұл ... ... ... ... 1757 жылы ... көрген М.В.Ломоносовтың «Россия
грамматикасы» атты еңбегiн жатқызамыз.
Салыстырмалы-тарихи әдiспен тiл ... ... ... ... ХІХ ... ... Бұл дәуiр тiлдi – дамып, өзгерiп
отыратын тарихи құбылыс деп танумен ерекшелендi. Бұл ... ... ... мен ... ... ... ... жазылған еңбектердiң дүниеге келуiмен және «Жас грамматистер
бағыты» деп аталатын көзқарастың қалыптасуымен ерекшелендi.
«Жас грамматистерге» қарсы ... туып ... ...... тiл ... Бұл ... лингвистикалық ой-пiкiрдiң дамуының жаңа кезеңi
болып саналады.
Қазақ тiл бiлiмiндегi сөз ... ... ... ... ... бүгiнгi жайы да сөз етiле отырып, оның жетiстiгi ... ... да ... ... тiл ... ... ... сөз таптарының семантикалық, морфологиялық, ... ... ... Бұл ... әр ... ... дәрежеде негiзге алына отырып, сөздердi ... ... ... өткендiгi айқындалды.
Орыс тiл бiлiмiнде Л.В.Щербадан, түркiтанымда А.К.Боровковтан, қазақ
тiл бiлiмiнде Қ.Жұбанов бастаған жаңа лек-буынның келуiмен бұл үш ... ... ... ... таптастырудың теориялық принципi қалыптасты.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Аханов К. Грамматика теориясының негiздерi. Алматы, 1972.
2. Мұхтаров С. Қазақ тiл ... сөз ... ... ... ... ... Қордабаев Т. Жалпы тiл бiлiмi. Алматы, 1983.
4. Виноградов В.В. Русский язык ... ... о ... ... ... А. ... тiл ... бойынша зерттеулер. Алматы, 1975.
6. Қордабаев Т. Қазақ тiл бiлiмiнiң мәселелерi. Алматы, 1991.
7. Қордабаев Т. ... тiл ... ... даму ... ... 1987.
8. Байтұрсынов А. Тiл тағлымы. Алматы, 1992.
9. Жұбанов Қ. Қазiргi қазақ тiлi жөнiндегi ... ... ... ... А. ... қазақ тiлi. Морфология. Алматы, 1991.
11. Төлеуов Ә. Сөз таптары. Алматы, 1982.
12. Исаев С. ... ... тiлi ... ... ... ... ... М. Көмекшi сөздер. 1 кiтап. Ташкент, 1997.
14. Қазақ тiлiнiң грамматикасы. І том. Алматы, 1967.
15. Оразов М. ... ... ... ... ... ... 1968. ... Ысқақов А. Қазiргi қазақ тiлi. Морфология. Алматы, 1964.
17. Томанов М. Есiм сөз ... ... ... ... ... ... 1983.
18. Оленич Р.М. ... ... ... ... ... ... Мир. Москва, 1980.
19. Оразов М. Қазақ тiлiндегi ... ... ... //Қазақ тiлi
мен әдебиетi. 1993. №1.
20. Ораов М. Атауыш сөздерден ... ... ... мектебi. 1991.
№12.
21. Қазақ грамматикасы. Алматы, 2002.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінде сөз таптастырудың негізгі принциптері туралы16 бет
Динамикалық хаостың сипаттамалары6 бет
Мемлекет және саясат11 бет
Мемлекет пен құқықтың пайда болуы мен дамуы6 бет
Мемлекеттің ұғымы мен белгілері20 бет
Психология ғылымының, пәнінің жалпы мәселелері мен негізгі даму кезеңдеріне толық сипаттама73 бет
Психологиядағы дивианттықтың философиялық – гуманистік пікірі10 бет
Альфред Маршаллдың экономикалық оқуы10 бет
Аударма өнері және көркемдік түсініктері20 бет
Басқару іс-әрекетінің теориялық негізі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь