Орал, Торғай облыстарына қоныстандырудың қорытындысы

XVIII ғасырда қазақ мемлекетінің жер аумағы айқын белгіленіп, оның шекараларына қатаң бақылау орнатылды. Алайда орыс мемлекетінің шекарасы Көшім хан билеген Сібірді жаулап алуы есебінен шығысқа қарай жылжып, барған сайын кеңейе түсті. Сөйтіп ол.қазақтардың шекара шебіне де келіп жетті: Тара, Төмен, Жоғарғы тур және Тобыл сияқты қамалдар салу арқылы жоғарғы шекараларын белгілей бастады.
Бұл кезенде, қазақ мемлекеттілігі айқын көрініс тауып, берік қалыптасқан болатын, егемендігі нақты сипат алған еді. Алайда қазақ елінің бұрынғы толық құқықты дара билеушісі . Тәуке ханның 1718 жылы саяси сахнадан кетуіне байланысты қазақтың үш жүзі өздерінше автономия деуге болатын дербес даму жолына түсті. Бірақ олар сыртқы жаулардан бірлесіп қорғану жөніндегі саясатты өзара келісіп отыратын болды. Өкінішке орай, ондай конфедерация көп ұзамай өзінің осал түстарын көрсете баогады. Өйткені мемлекетгік басқару ісіндегі ең негізгі үйлестіруші буын жалпы жүйеден түсіп қалды, сол себептен, мемлекеттің төуелсіздігіне қауіп төне бастады.
Бірінші Петрдің өзі 1722 жылы: "Бұл орда (қазақ хандығы) . бүкіл Азия елдері мен жерлеріне кілт және қақпа", "мейлі, миллионнан ассын, орасан зор шығынға қарамай, бодандыққа алу керек", . деген екен. Осыдан.ақ империялық саясаттың қалай бастау алғанын болжауға болады. Бірінші Петрдің қазақтарды Ресей отарына тарту туралы айтқан пікірлері жөнінде А. Тевкелевтің жазбасынан толық үзінді келтірейік: "... Ұлы Петр кең.байтақ қырғыз.қайсақ ордасын Ресей бодандығына келтіру жөнінде ниеті бар екенін ең төмен адам маған ескеруге мүмкіндік жасады, оның үстіне ол орда бодандықты қаламайтың болса, миллионға дейін жетсе де көп шығын жасалғанына қарамастан, ... Ресей империясының қамқорлығында болуға міндеттенуін қалайтын ниетін білдірді. Өйткені Ұлы Петр 1722 жылы парсы жорығы кезінде Астраханьда да болып, көптеген адамдар арқылы әлгі орда туралы білуге әмір берді. Қырғыз.
        
        Кіріспе
XVIII ғасырда қазақ мемлекетінің жер аумағы айқын белгіленіп, оның
шекараларына ... ... ... Алайда орыс мемлекетінің шекарасы
Көшім хан билеген Сібірді жаулап алуы есебінен шығысқа қарай жылжып, ... ... ... ... ол-қазақтардың шекара шебіне де ... ... ... ... тур және Тобыл сияқты қамалдар салу арқылы жоғарғы
шекараларын белгілей бастады.
Бұл ... ... ... айқын көрініс тауып, берік
қалыптасқан болатын, егемендігі нақты сипат алған еді. ... ... ... ... ... дара ... - Тәуке ханның 1718 жылы саяси
сахнадан кетуіне байланысты ... үш жүзі ... ... деуге
болатын дербес даму жолына түсті. Бірақ олар сыртқы ... ... ... ... өзара келісіп отыратын болды. Өкінішке орай,
ондай конфедерация көп ... ... осал ... ... ... Өйткені
мемлекетгік басқару ісіндегі ең негізгі үйлестіруші буын ... ... ... сол ... ... ... қауіп төне бастады.
Бірінші Петрдің өзі 1722 жылы: "Бұл орда ... ... - ... ... мен ... кілт және ... ... миллионнан ассын, орасан зор
шығынға қарамай, бодандыққа алу керек", - деген ... ... ... ... бастау алғанын болжауға болады. Бірінші Петрдің ... ... ... ... айтқан пікірлері жөнінде А. ... ... ... ... "... Ұлы Петр ... қырғыз-қайсақ
ордасын Ресей бодандығына келтіру жөнінде ниеті бар екенін ең төмен адам
маған ескеруге мүмкіндік жасады, оның ... ол орда ... ... миллионға дейін жетсе де көп шығын жасалғанына қарамастан, ... ... ... ... ... ... ниетін білдірді.
Өйткені Ұлы Петр 1722 жылы ... ... ... ... да болып,
көптеген адамдар арқылы әлгі орда туралы білуге әмір ... ... ... ... ол орда ... Азия ... мен ... кілт пен қақпа", - деді.
Міне, Қазақстанға алғашқы ... ... да сол ... ағзам.
Яғни, 1714 жылы Бекович Черкасскийдің Каспий ... ал ... ... шығысына қарай арнайы аттануына Бірінші Петр өзі тікелей басшылық
жасады. Егер Ертіс өңірін, ... ... ... ... 1716 жылы ... салса, оның соңынан іле-шала қазақ жеріне жетіп келген И. ... жылы ... ... іргетасын қалады. Шамамен алғанда осы
кезеңнен ... ... жер ... күрт өзгерді. Өлкенің картасына
Петропавл, Павлодар, Семей деген атаулар түсе ... ... (1689 - 1725 ж.ж.) ... ... шовинистік
көзқарастағы тұжырымдамалары кейінгі Екінші Петр (1727 - 1730 ж.ж.), ... - 1740 ж.ж.), ... (1741 - 1761 ж.ж.), II ... (1762 - ... I ... (1801 - 1825 ж.ж.), I Николай (1725 - 1855ж.ж.), II
Александр (1855 - 1881 ж.ж.), III ... (1881 - 1894 ж.ж.) ... ... де ... өкімет тарапынан толық қолдау тауып отырды. Орыс
халқын империяда билік жүргізуші қожайынға ... ... іске ... ... ... келгеннің бәрін де жасады. Дегенмен империялық
шовинистік саясаттың қылышынан қан тамшылап ... ... ... де ... ... ... да ... жерін тұтас бір мемлекет деп қарап,
оны орыстардың жаулап алғанын атап көрсетіп отырған. Революцияға ... ... ... да ... ... империясына өз еркімен қосылды деп
айтпаған. Олар ... ... ... ... ... қиын да қарама-
қайшы үрдіс (процесс) болғанын ... Осы ойға ... ... да, ... ... ... Қазақстанды Ресейдің жаулап
алғанын дәлелдеген тарихшыларға тоқтала кетейік.
Ресейдің ... ... ... ... ... В.О. ... "Оның ұлы империялық құдіреті отар елдердің көз жасына малынған
еді", — дейді. Осы ... ... ... ... ... және соның нәтижесінде әлемдік өркениет дамуынан қазақтардың
шеттеп қалғаны туралы пікірлерін ашық ... ... ... ... ... ... ... кітабын құрастырған авторлық ұжымның деректеріне сүйенсек, Қазақстан
шекарасындағы Алтайды отарлаудың біршама ерекше сипаты болғанын ... ... ... ... ... ... міндеттерді
атқаратын адамдардан құралмаған; олар ... ... ... тартқан
беймәлім адамдар еді, басы ауған жаққа қарай жылжып, жанға жайлы ... ... бұл ... ... ... ... бай ... әрқилы
жаулар мен қудалаушылардан тасаланатын жаққа қарай бет түзегені түсінікті
де.
Орал (бұрынғы Жайық) өзені сағасын қалай ... ... ... ... ... тобырында қозғалысы әуелі XV ғасырдың
соңында басталуы әбден мүмкін. Иван ... ... ... тұста Доннан
келген "ұры-қары" адамдар мұнда жалпы жұртқа мәлім ... еді, олар ... ... ... ... ... ... жағалаумен Жайық (Орал)
сағасына жетіп, сонда тоқтаған... Осы ғасырдың (XIX) ортасынан бастап орал
қазақтары ... арғы ... ... ... ... жаулап алу ісіне
және Орта Азия ... ... ... ... Олар ... ... ... енген орыс қозғалысының авантюристерінен, мемлекеттік, әскери
міндеттерді атқарғандар мен жергілікті ... кем ... ... ... ... ... да осы ... ... Шамамен осы уақыттан
бастап, шаруаларды қоныстандыру арқылы өлкені ... ... ... ... Өйткені бірыңғай әскери адамдардың қажеттілігі әлі туа
қоймаған еді. Патшалық өкіметтің билігін нығайту ... ... ... ... ... ... ... пайдаланған, ал оның
демографиялық құрылымын селдірету үшін орыс ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерлерін
"қырғыз өлкесі" деп атаған. Профессор Н.Н.Фирсов ... по ... ... ... атап ... ... орыс ... негізгі фактісі
санауы орынды. Оның қай дәуіріне қарасақ та, біз өзіміздің бүкіл саяси ... ... ... ... осы ... барлық жерде
ұшырасамыз".
Н. Ивановтың "М.Н.Татищев и его время" (1861) еңбегінең мынаны оқуға
болады: ... алу, ... да ... ... халықтардың тұтас бір
әлемімен байланысқа кіргізді, олардың кейбірі орыс ... ... ... ... ... ... ... тауларынын орта
шоғырынан жер алған қонтайшылар иелігіне ... ... ал ... ... ... ... құлаған аралықтағы қазақтарды қосуға болады". Орыс
зерттеушілерінің ... ... ... ... және ... жүргізілгендігін, оның ішінде қоныс аудару мен ... ... ... орыс шаруа келімсектерінің кіргізілгенін көрсететін
көптеген құнды мәліметтерді кездестіреміз. ... ... ... ... былай делінген: "XIX ғасырдың басынан бері үкімет
жаулап алған өлкені нығайтуға ... ... ... (Омбы,
Петропавловск, Семей) жергілікті отырықшы ел құруға тырысты. Осы мақсатта
1808 жылы алдыңғы ... ... ... ... ... жер, жалақы және
азық-түлік бөлінді. 20-жылдары қазақ әскерлері Көкшетау уезінің тандаулы
бөлігін басып алды да, ... ... мен ... ... ... бой көрсетті".
Мемлекеттік 1-думаның депутаты Г.Седельников 1907 жылы ... ... ... за землю в Киргазской степи (Киргизский земельный
вопрос и ... ... ... атты ... малы жиі ... үшырап, өздері кедейленіп қала ... ... ... ... ... ... Қазақ даласына
патша отаршыларының ... ... ... жер ... ... ... билігі, мұздай темір құрсанған ... бар ... ... ... мүдделерін табанымен тап-тап, құнарлы жерлерін
озбырлықпен тартып ала берген. Қазақ бірде ... ... ... күзетіп, бірде қолына шоқпар, сойылдарын алып, переселендермен
жанжалдасып, жерін ... ... Сол ... ... ... ... ... қарулы әскер шығып, "тыныштық" орнатқан, елді жаппай
жазалап, бағындырған. Бір болыс, бір уезд ... ... емес қой, ... ... ... көшіріп әкеліп, қоныстандыру кезінде тұтас
облыстар "соғыс жағдайында" деп жарияланған да, ... ... ... ... ... ... ... тұрған. "Жеріңді
берсең де бересің, бермесең де бересің", — ... ... ... ... және ... да ұлт өкілдері қоныстандырылған да, қазақтардың өздері шөл
және шөлейт далаға қуылып тасталған.
Орыстың ілгерішіл (прогресшіл) ғалымдарының еңбектерінен ... ... ... ... асырылғандығын, қазақтардың қазақ жеріне
қашан келіп, қалай орныққанын, орыстың қара шекпенділеріне қазақ ... ... ... ... ... ... ... "Қырғыз өлкесі"
деген кітаптың 158-бетінде былай делінген: "XIX ғасырдың ... ... ... ... ... қамын жеді, қалаларда (Омбы, Семей,
Қызылжар, Өскемен) орыстарды ... ... етіп ... ... ... ... осы мақсатпен 1803 жылы жергілікті линиялық қазақ әскері
ұйымдастырылды, оларға жер бөлініп ... ... ... Ал ... ... ... Көкшетау уезіне қарасты жердің ең тандаулы бөлігін
тартып алды, сөйтіп, қазіргі Ақмола, Баянауыл, Көкшетау, Қарқаралыға дейін
барды".
"Қырғыз өлкесінің" ... ... ... ... ... ... дегендердің бет пердесін ашып, олардың кім екенін айдай әлемге
паш етіпті. Бақсақ, қазақ әскерінің ... ... ... ... ... көре ... ... құрау, қырық жамау ел екен, Алтай
казачествосы, міне, кезінде осындай элементтерден ... Осы ... ... ... келімсектердің келуіне байланысты мынадай жайт
айтылады: "Кім екені белгісіз адамдар тобырының бұлай қарай бет ... ... ... ... ... ... керек. И.Грозныйдың патшалық құрған
кезінен Доннан қашып, Еділ мен Каспий теңізіне, оның ... ... ... қоныс тепкен ұры-қары адамдарды бар екендігі белгілі
болатын ... XIX ... орта ... ... Орал ... ... ... қазақ даласын жаулап алу, Орта Азияға ... шығу ... ... ... Шығыстағы әскери адамдар мен еркін қарашекпенділер сияқты
Орал қазақтары да қырғыз (қазақ) даласын ... алуы ... ... ... ... Жетісу жеріне де қазақтар осылай келді. Олар да
жергілікіі халықты езіп-жаншып, оған зорлық-зомбылық көрсетуде ... ... ... болып саналады. Осы айтылғандардың бәрі, сайып келгенде,
патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... сан қилы болғандығын ... Өз ... ... ... демографиялық құрынымын күйрету үшін патша ағзам орыс
қарашекпенділерін жаппай көшіру тәсілін қолданды. Бірақ осыншама аяр ... да, ... ... ... ... ... ... жері демей, күллі ресми құжатгарда "Қырғыз ... ... деп ... ... Н.Фирсов өзінің "Сібір тарихының мәліметтері" деген
еңбегінде: "Орыс тарихының ... ... ... болып келгені ақиқат.
Қай ... көз ... те, ... ... саяси және қоғамдық
құрылысымызбен астасып жатқан осынау фактіге ұдайы кездесіп отырамыз", ... ... ... кейін автор XVI ғасырдан бастап әуелі Москва мемлекетінің,
содан кейін Ресей империясының Сібірдің ұлан-байтағын, Қазақстанды да бірте-
бірте қалай жаулап ... ... ... дәлелдеп береді. Бұл
еңбектен еліміздің солтүстік ... ... ... жері еді" деген
тұжырымды кезіктірмейсіз. Қайта "орыс қаруының қүдіретімен жаулап алынған
Сібірді ежелден мекендеп келе ... ... ... халықтар" деген пікір
бар.
Сібірді жаулап алу ... ... ... адам айтып жеткізе алмайтын
қайғы-қасірет алып келді. Осыған орай Н.Фирсов былай деп ... ... ... ... ... ... ... айтып отыр), оның
көптеген қандыбалақтарының басын жұтса, кейін тізе бүккен "сібірліктердің"
қаны судай ақты. ... 1555 жылы ... ... Едігердің салық төлейтін
30700 адамы болса, ал XVII ғасырда Батыс Сібір өлкесіндегі жеті уезде олар
3000 ... да ... ... ... бар". ... ... санаулы
жылдар ішінде он есе азаюын геноцид демей не дейміз?
Әлбетте, патша өкіметінің адам ... ... ... ... ... бас ... ... соқты. Ал "бұратаналар" тарапынан
байқалған мұндай ... соңы неге ... ... да қиын ... ... 1616 жылы бас ... қазақтарды қазақтардың қойдай
бауыздағанын айта ... ... ... қырып салып, олардың бала-
шағасы мен ... ... Тізе ... отаршылдардың
бейбіт жатқан қазақтарға қысастығы, зорлық-зомбылығы, өктемдігі аз емес.
Біздің бұл ... ... ... мысалдарды әйгілі орыс
зерттеушілері А.Левшиннің «Қырғыз-қайсақ елінің ... ... ... ... ... ісі" (1877), ... ... (1896),
Элизе Реклюрдің "Жалпы ... (VI том. ... ... ... "Сібір тарихының мәліметтері" (1915), сондай-ақ Ресейдің толық
географиялық сипатгамасына арналған "Россия" (1903) деп ... ... ... ... ... бөлімінен көптеп келтіруге болады.
Бұл еңбектердің бәрінде дерлік географиялық ... ... ... орыс ... отарлауы жөнінде қыруар мәліметтер бар. Кейбіреулер
Әбілхайырды өз еркімен бодан болды дегенді бетке басады. Шын мәнінде, ... ... ... ... ... ... ... Қазақ - орыс соғысы
1582—1598 жылдары Ермак — Көшім соғысынан басталып, 1864 жылы 1 ... ... ... мен ... қалаларын үдере шабуылмен алуымен
аяқталды. Сонымен, орыс елі қазақ елін 1731 жылдан ... 1580 ... ... Өйткені Жармақ жаулап алған Ібір-Сібір жұртының халқы,
негізінен, қыпшақ, арғын, найман, жалайырлардан тұратын. Осы ... ... ... бір ... те ... ... бар. Енді ... назар
аударалық. Өйткені бұл мәселе қазақтардың сол кездегі егемендігі жөнінде
қалыптасып қалған ескі көзқарасты өзгертеді, ... ... орын ... ... ... ... ... қандай мәні мен маңызы болғандығын
айқындауға көмектеседі. Орыс тарихшылары мен кеңес идеологтарының ... ... ... ... ... Келісім шын мәнінде "Қазақстанның
Ресейге өз еркімен қосылуын" дәлелдейтін құжат болды деуден жақтары тынған
емес. Бірақ бұл ... ... ... ол ... 400 ... ... ... армиясымен 80 жылға созылған қанды
соғыстары; екіншіден, сол кездегі ... ... ... ... ... ... көрсетілмеуі дер едік. Қазақстан Республикасы Орталық
мемлекеттік мұрағатының қорында сақталған ... ... ... ... ... ... ... Біздің алдымызда әлденеше
географиялық карталар жатыр. Ең ... ... 1816 жылы ... ... ... ... ... мен бұқаралықтар жеріне
қатысты бөлігінің картасы" деп аталады. Екінші карта "Сібір және ... ... ... шекараның Бас штабы" делінген.
Картаны бас штабтың поручигі Пеховскийдің, топографтар ... ... ... 1841 жылы ... атап ... ... - Сібір және
Орынбор қазақтарының арасындағы шекараны бейнелейтін, 1864 жылы ... Бұл ... ... ... ... ... шығыс өңірлерінің
қазақ жері екеніне күмән келтірмейді. ... жері мен ... ... ... ... ... етіп таңбалайды. Қазақстан қиырлары иесіз
жатқан, атаусыз, дерексіз дала емес, тауы мен сай-саласы, өзен-көлі қазақ
атауымен жазылған, ... ... ... ел ... танылады.
Қазақстанның терістігі, яғни ... ... ... ... ... мен Көкшетау, Семей атырабының бәрі де ежелден қазақ жұрты
қоныстанған түбегейлі мекен екені барлық ... ... ... ... ... ... ... Арғанаты, Жаман Арғанаты,
Жыланшық тауы, Сары оба, Аршалы айырық, Қотыртам, Ұлытау, Едіге ... жер ... ... ... ... ... ... Торғай салды
өзен-көл аттары соған дәлел. Ал "Ішкі орда қазақтарының 2-Каспий ... ... деп ... ... ... жеке ... ... дейін ара жігі ажыратылып, өзара шекаралары, шаһарлары сызықтармен
беліленіп көрсетілген. Мәселен, "Нұралиев бөлімшесінің жерлері", ... ... ... ... ... "Саркеш бөлімшесінің
жерлері" дегендей картада нақты-нақты ... ... ... ... ... ешкімнің де құқы жоқ. Ресейдің өз
өкілдерінің қолымен орыс тілінде ... ... ... ... тарихи айғақтар, Кіші жүз, Орта жүз қазақтарының жері 1816, 1841
жылдары Ресей ... ... ... ... ... тарихшысы В.О.Ключевский және Америка Құрама
Штаттарының ... ... ... Марта Брилл Олкотт екеуі де
Кенесары көтерілісі жеңілгенге дейін Қазақ ... ... ... ... ... Бұл ... біз де қосыламыз. М.Б.Олкотт ... ... ... жүзі ... ... қатысты зерттеулерін
кеңінен пайдаланған. Сонымен қатар, ғалым өз ... ... мен ... ... да ... көп келтіреді. Автор
Абайдың, ... ... ... ... ... ... бірінші бөлімі "Қазақ ... ... ... ... бөлімі "Қазақтардың орыс империясының құрамына кіруі",
үшінші ... ... және ... ... деп ... ... университетінің баспаханасынан 1987 жылы басылып шыққан. Кітапта
автор қазақта туыстық қатынас өте кең дамығанына, көне заманнан бері ... ... ... және ... дәстүр-салты мен мәдениетіне
тоқталған, сонымен ... ... ... ертедегі түркілердің, одан кейін
Алтын Орда, Ақ орданың ... ... ... ... ... тарихшы М.Вяткин "Қазақтар тарихы туралы" атты кітабында: ... ... ... 1735-тен 1869 жылға дейінгі орыс ... ... бас ... ... - ... Осы ... сәйкес,
бұл кезеңдердегі Сырым батыр бастаған (Кіші Орда, XVIII ғасырдың 80 — 90
жылдарының аяқ ... ... ... ... ... XIX ... 30-40
жылдары), Кенесары Қасымов пен Садық (Орта орда, XIX ғ. 40-60 ... ... ... ... болды. Әрбір көтеріліс
келесісінің бұрқ ете қалуына ... ... ... бас ... ... нашарлап кеткендігінен, қазақтардың орыс билігін
жек көру сезімі күшті болуынан шықты.
Кейінгі ... ... ... ... кеңірдек таласқа
түсті. Кеңес одағының басшылығы Ресейдің жаулап алуы мен отаршылдық билеуі
көпшелілер үшін пайдалы әрі өз ... ... деп ... ... Кеңес одағындағы ұлттық азшылық орыс дәстүрінің артықшылығын және
көпұлтгы мемлекеттегі орыстардың ... ... ... екендігін
мойындауға тиіс еді. Осылайша орыстардың қазақтарды билеп-төстеуі жаулап
алу ... ... ... ... қазақтардың орыстарға қосылуы немесе
қазақтардың орыс билігіне өз еркімен бағынуы ретінде бағаланды. ... ... біз ... ... тұсындағы және кеңес дәуіріндегі кейбір
зерттеу еңбектерінен XVIII ғасырдың 80-жылдарынан ... ... ... ... ... көреміз.
Осындай ойды Марта Брилл Олкотт та мақұлдайды. Ол былай деп ... ... ... ... алуы екі ... ... асырылды.
Біріншісі Бірінші Петр мен Анна Ивановнаның ... ... Кіші ... жүздердің территориясына басып кіру. Мұның өзі кейіннен ... ... (Ұлы ... ... ... ... Бірінші кезең
орыстардың Сібірдегі мүдделерінің көбеюіне жол ашады. Екіншісі ... ... ... ... ... айқындады және Азия арқылы
Түркістан аймағында отаршылдық билік орнату мақсатын көздеді..."
Ресей империясы ол мақсатты XIX ғасырдың ... ... ... ... ... жүзеге асырды:
1. Әскери-саяси: жаңа тірек пункттерін және XIX ... ... ... ... ... қорған, алдыңғы шеп, бекіністер, жолдар
салу.
2. Дипломатиялық: далалар мен Орта ... ... ... ... ... ... ... жергілікті ата-баба,
сұлтандардың өзара күдіктерін, оған қоса олардың шекара басшыларымен
арасындағы ... ... ... ... ... ... қазақ игі жақсыларын
сауда керуендерін күзетуге тарту, ... ... ... ... ... ... ... және нандай жалақылар төлеу, мақтау қағаздар мен
сыйлықтар алу мүмкіндігін жасау.
4. ... ... ... ... ... ... орыстардың
шет аймақтарға қоныс аударуын жылдамдата түсу арқылы отарлау ... ... ... ... ... "түземдіктер" арасына
күштеп енгізу.
Ресейдің мұндай асығыстығының сыры, біздің ... ... ... ... неғұрлым тез игеріп, Орта Азияға жол ашуға ұмтылуында жатыр
еді.
Қорыта келгенде, біріншіден, Қазақстанның Ресей империясының құрамына
ену себептері мен ... ... ... ... ... ... өз ... қосылу элементтері де, тікелей отаршылық басқыншылық ... ... ... ... ... алу ... территорияларды
шаруашылық мақсатга игеру де болды. ... ... ... жолмен
жүргізілмесін, ол қосылған жерлерде отаршылдық ... ... ... ... ... ұлттық мемлекетті жоюға апарып соқтырды.
Екіншіден, шығысқа қарай қозғалуда Ресей ... ... ... ... ... Бұл істе оның саясатының
Англияның, Францияның және ... ... ... ... еш
өзгешелігі болмады. Мұның мәнісі неде? Ол шығысқа ... ... ... ... ... емес ... қарай қозғалыс деген ұғымға
негізделді, ал жол ... ... ... мемлекеттер мемлекет, ұлт
деп есептелінбеді. Шығыс халықтары өркениетті жеңіп алушылардың көз алдында
"жабайылар" болып көрінді. Отаршылар бұдан ең ... екі ... ... ... ... халықаралық құқықтың еуропалық нормалары
қолданыла алмайды; екінші, ... ... ... ... ... ... ... және басып-жаныштау — "өркениеттенбеген"
дүниемен әңгімелесуге болатын жалғыз тіл десті.
Қол астындағы халықтарды басқарудың жүйесі де ... ... ... Ол
кең ауқымда түрлендірілгенімен, жалпы алғанда оның негізінде ұлттық езгі
мен тең ... бір ізге ... ... және ... жатты.
Түпкі мақсаты империялық ... ... ... ... ұлттық өмір салтының ерекшеліктерін жою ... ... ... ... ... әр ... ... құрылымдары арасында әдейі
бөліске салды, қазақтардың этникалық территориялық тұтастығын бұзды.
І ОРАЛ, ТОРҒАЙ ОБЛЫСТАРЫНА ҚОНЫСТАНДЫРУДЫН ҚОРЫТЫНДЫСЫ. ... ... ... ... ... ... орыс армиясы жергілікті халықтың
қарсылығын күшпен баса отырып, қарудың күшімен қазақтың кен ... ... ... ... ғасырдың 30 - жылдарынан XIX ғасырдың 60 -жылдарына дейінгі
кезеңде Қазақстан территориясы әкімшілік ... ... оның ... бөлігі Астрахань генерал - губернаторына бағындырылды, солтүстік —
шығысы (Далалы өлке) ... ... ... көшті, оңтүстік аймақтар
Түркістан генерал - губернаторлығына қосылды және т.б.
1. Далалық ... - ... ... және ... облыстары,
орталығы Омбы қаласы.
2. ... ... ... ... ... қаласы.
3. Урал губерниясы: орталығы Урал қаласы. [1]
4. Түркістан генерал - ... ... ... Самарқанд және (Каспий сырты), ... ... ...... тек патшаның өзіне ғана есеп беруге тиіс, патша
ғана оларды ауыстыра алды. Отаршыл ... ... ... ... Нессельрод I Николайға жолдаған ... ... ... тыс ... көз ... ... ... - Егін егетін
жерді игеру. Ол үшін ... ... ... ... ... тазартуын талап ету ... ... деп ... ... ... ... ... Орал, ... ... ... Сырдария облыстарына келімсектерді
орналастыруына ... ... ... ата қоныстарынан қалай қуу кажеттігі мен
тәсілдері туралы "Ақмола, ... ... Орал және ... аймақтарын
басқару туралы Ереженің" [2] баптарында берілген түсініктемелер де ашықтан
– ашық ... Осы ... 120 - ... ... ... И. Крафт былай деп жазды: "Қырғыз (қазақ) даласындағы орыс халқын онда
түпкілікті орналастыру мақсатымен 1835 жылы сол кең – ... ... ... ... Жаңа ... шекара шебі жүргізілді. Соның
нәтижесінде ескі және жаңа шекара шептерінің ... ... ... ұшы ... жоқ ... мол ... жаңа шекаралық аймақ деп аталып, ... ... ... ... ... жерлерге қосылды. Ал бұрын
бұл аймақтағы көшіп - қонып жүрген қырғыздардың (қазақ) онда ... ... ғана ... ... Ал Орынбор әскери губернаторына келешекте
қырғыздарды (қазақтарды) түгелдей жаңа шекара шегінің арғы жағына біржолата
қуып ... ... ... ... ... қойылды" [3].
Қазақтарды көптеген шаруашылықтары үсті – үстіне жасалған қысымға
шыдай ... Орал ... арғы ... өтіп, кең даланың қойнауына ... Ал өз ... ... қала ... рұқсат етілгендердің ең
жақсы, шұрайлы жерлері казачество орналасқан аймақтарға өтіп ... ... ... жағдайға душар болды. Мұнды патша 1879 жылы жіберген
толық дәрежелі мемлекеттік кеңесші Лукашков төрағалық еткен комисияның ... ... ... ... атап ... жер телімі
қығыздардың ... ... ... ... ... деп
тапты" және ол бұл аймақтарда калған қырғыздардың (қазақтардың) бәрін
бірдей орналастыру ... де ... ... екендігін көрсетті. [1]. Нақ
осындай ... Омбы ... де орын ... Онда ... ... ені 10
шақырым келетін ұзыннан –ұзақ алқап генерал Шпрингердің ... ... ... ... ... ... ... отарлауға 1891 жылы кіріскенде дейін –
ақ (XIX ... орта ... ... ... ... халқын Қазақстанға қоныс
аударта бастағанға дейін), өзінің мұндағы отаршылдық саясатының негізі ... ... ата ... ... шығарып, ең шұрайлы да
құнарлы жерлерді тартып алу міндетін қойды.
Патшалық Ресей үкіметінің әкімшілігі қазақтардан тартып ... ... шеп ... ... ... Орынбор казачество
әскерлерінің түпкілікті меншігіне ... ... күш ... Мұның нақты
дәлелі 60 - 90- ... осы ... ... ... мен комиссиялардың
құрылғандығы болып табылады. Қысқаша соған тоқталып өтейік. Крыжановскийдің
басқаруымен құрылған айрықша комитет XIX ғасырдың 70 – жылынан ... ... шеп ... ... ... ... барлық жерді орынборлық
казачество әскеріне беру туралы өз ұсынысын ... Ал ата ... ... басқа жерден 750 мың десятина жер беру ұсынылды [2].
Алайда, қазақтарды ата қонысынан көшіру мәселесін, ... 20 ... ... ғана ... ... ... шешті. Осыған орай, тағы бір
құжатқа оралайық. II Николай патша 1898 жылы 29 ... екі ... ... ... ... Ережені бекітті, онда: "Қазақтарға Орынборлық
әскери басқарма шаруашылығы анықтаған ... ... және ... ... - 999 003 десятина жер бөлінді" делінген ... ... ... 53 ... жер ... жолы ... ... толтыруға косымша бөлінгені
айтылған. Бұл ... ... ... ... біртіндеп беру және ол ... ... ... қоса ... ... ... ... басында қазақтарды көшіруге берілген жерлерді қайта
тексерістен өткізген арнайы ... ... ... ... алып, оны Ресейден
жанадан келіп қоныстанушыларға үлестіру жұмысын кенінен өрістетті. Осындай
жұмыстың нәтижесінде қоныс ... мен ... ... тағы ... 10000 ... жер қазақтардан алынып берілді.
Ресей империясының отарлау аппараты жаңа қоныстанушы қазақ әскерімен
барған сайын күшейтіліп, сан жағынан ... өсіп ... ... ... шаруалары қосылып, жергілікті халық қыспаққа түсті. Үйренген ... ... ұзақ ... ... ... ... ... кедей
шаруаларға, олардың отбасына жеңілге соқпады. Қоныс аударушы қазақтарға
үкімет тарапынан ... ... ... ақшалай жәрдем берілмеді.
Торғай облысынын және Орынбор әскери басшыларының мақсаты өздеріне ... ... ... ... ... ... тарапынан берілген мерзімде көшіп үлгермеген қазақтар,
өздерінің жағдайын айтып, Орынбор әскери ... ... ... ... Айталық, қазақ атаманына өздері өтініш білдірген, Жылқуар ... ... ... ... ... ескі ... ... тұру, әзірге кен
орындарында жылданып жұмыс істеуге әзір екендіктері туралы өтініш жазған
[1].
Алайда ... ... ... мен Орынбор әскери –шаруашылық
басқармасының бірлескен шешімімен 1902 ... 1 ... ... ... ... шебі ... ... міндетті болды, олар босатқан жерге
казачество ... ... ... еді. Губернатордың бұйрығымен енді
қазақтардан ешбір шағым мен ... ... ... ... ... ... ... – зомбылыққа қарсы ешкандай шара
қолданбайтыны да ашық ... ... жан - ... ... түскен қазақ
ауылдары қазақ қонысына - станциаларға малмен кәсіп жасайтын кәсіпкерлерге
жалдана бастады. Сөйтіп, қазақтың ... ... екі ... қанауға ұшырады.
Ішкі істер министірлігіне жолдаған хатында қазақтар: ... ... ... ... жүрміз, суықтан жас балаларымыз тоңып қалтырауда. Қыйындыққа,
жоқшылыққа душар болдық. ... ... ... ... ... ... - деп ... Мұның өзі тек бір ғана ауылдың тұрғындарына
тән нәрсе емес еді. Бұл тұтас өлке тұрғындарына кез болған ... ... 1903 ... ... Жаңа ... шеп ... ... көрсетілген
мерзімде қоныс аудара алмаған үй – түтін саны шамамен ... ... ... ... ...... көшірді. Патшалықтың жергілікті
өкімет орындары қалай болғанда да, қазақтарды арнайы ... ... дер ... ... ... ... ... жұмсап бақты.
1904 жылдың қарашасына қарай Костанай уезінің бастығы Торғай ... ... ... "Қазақтарды өздері арнайы бөлінген
бөлісті ... ... - ... ету, ... ... ... арқылы жүзеге асырылды" [1], - деп жазды. Осы тұста қазақтарды өз
ата қонысынан, жаңа шекара шебі ... ... ... 100 - 150 шакырым
қашықтықта аулақ көшіру мәселесі ... ... ... жұмысына
арнайы шақырылған ірі байлар тобы, әулетті азаматтар: Алдияров, Сарыбаев,
Ө. Беркімбаев және т.б. ел ... ... ... елді одан ... ... ... ... саясаты негізінде 1917 жылы Орынбор
қазақ әскери округінде 958 генерал, ... ... 36198,5 ... ... ... ... ... ғана есептегенде) орташа есеппен
381 десятинадан иемдеді. Бірінші окрукте жалпы жер ... 17 ... ... 331 офицер участогі болды немесе орташа есеппен әр еркек
жыныстығы 540 десятинадан келді. Оның үстіне 28 ... 1000 ... ... кейбірулері 3 000 десятинадан жоғары жер иеліктерін алды [2].
Орынбор қазақтарының егістік жер көлеміне ... ... ... ... ... 8,5 ... ... егін екті. Кейбір ... ... ... көп ... ... ... Сокмор станциясында
1918 жылдың көктемінде 5 мың қатардағы қазақтардың қолында 53 369 ... ал 14 ... ... 1 934 ... жер ... бұл ... шаруашылығында орта есеппен 12 десятина, ал офицерлерде 1368
десятина жер болды дегенді көрсетеді ... ... ... ... ... ... ... 533
мыңнан астам адам, 7,14 млн. Десятина жер, 1 ... 4 жеке және ... атты ... 3 атты ... батарея бар еді. Бұдан басқа
бөлімдердің өзі айтарлықтай көп жасақталды. Жалпы алғанда, олар ірі ... ... шыға ... ... соң, ... ... кедей – кепшіктері Кеңес
өкіметін қолдап, атаман Дутовқа қарсы соғысты. 1920 жылы ... ... ... ... ... де ... ... - 1916 жылдарда соғыстың ауыр зардаптарынан, жүт ... ... ... ... саны ... ... кетті. Мәселен, Орал
облысында 1914 жылмен салыстырғанда 1915 жылы егіс ... 14 ... Оның ... ... ... ... жер мәселесіндегі
қайшылықтар шиеленісе түсті. Жергілікті халық мекендеген құнарлы ... алу ... ... ... қанау мен езгіден діңкелеп отыртан қазақ еңбекшілері
үшін патша үкіметінің Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... адам алу жөніндегі 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығы отқа май құюмен
бірдей болды. Бұл ... ... да ... тұрған халықтың ашу-ызасын
шектен шығарған ... ... әсер ... еңбекшшері патша жарлығын орындаудан бас тартып, ашық қарсылық
көрсете бастады. Стихиялы ... ... ... аз уақыт ішінде
бүкілхалықтық ... ... ... Қарулы көтерілістің аса ірі
ошағы Торғай облысы ... ... ... ... ... ... Иманов ұйымдастырған көтерілісшілер 1917 жылғы ақпан төңкерісі
жеңгенге дейін әрекет етті. Тұтас аудандарды азат ... ... ... ... жібермей ұстап тұрды. Амангелді Имановтың ақылымен көтерілістің
басынан-ақ жауға өздерінше қарсылық ... ... екі ... ... жасап қана қоймай, үш болыс сарбаздарының ... ... ... бір азаматтық мәмілеге келді: бұдан былай қарай қандай да
болсын, патша әскеріне қарсы әрекетті, бір жеңнен қол, бір ... ... ... ... қоян-қолтықтаса отырып жасайды, бірінсіз-бірі беталды
ештеңеге бармайды, қиын қыстау ... туа ... ... ... ... қапыда қалдырмайды, жау қолына бермейді, солдаттан
түскен қару-жарақ, оқ-дәрі, ... ... ... қылдай бөліседі.
Сарбаздарды басқару, шайқастарды жүргізу, ... ... ... ... ... қару-жарақ, ат-көлік, киім-кешек, баспанамен
қамтамасыз ету істерін бір орталықтан басқару дұрыс деген келісімге келді.
Осының бәрін ... ... ... үшін үш ... және әр болыстан бір-
бір адамнан кіргізіліп, сол алтаудан жасақ алқасы ... ... ... ... ... айтып отыру үшін алтауынан да жоғары ... ... ... Төбе биге ... ... елге ... пайғамбар жасынан
асып кеткен бір төрені бекітті. ... күн ... түн ... үш ... ... ... тәсілдерін, әсіресе мылтық ату, найза шаншу, қолма-
қол ұрыс, қылыштан жалтару, ... ... ... деген сияқтыларға
шейін тәптіштеп түсіндіріп, жарғақ құлағы жастыққа ... ... ... ... ... соғыста сардарлар жауға қарсы
жъшқыларды қаптатуды жиі қолданды.
Қарт сарбаз Нүркей ... ... ... ... ... ... ... салып айдап, солардың тасасымен барын ... ... ... ... ... көп ... жаудың көзіне түспесін
деп, көл жағасындағы қалың қамыстың ішіне кіргізіп ... де, дер ... ... шыу үшін жігіттерді сайлап қойды. Жарағын ... ... ... ... да ат- ... ну ... кіріп, тығылын
түрды. Жүз алпыстай мергендер тобы жолдың екі ... ... ... ... солдаттарды өткізіп жіберуге тиіс болды. Әскер
кейін қаша бастағада ғана немесе ... мен ... ара ... ғана оқ ... ... ... жол өтіп ... түсы мидай жазық,
жан-жағы биік төбе еді, жау сол жазыққа ... ... алды көл ... ... ... үстеріне қаптата айдап, олардың ізін ала қопадан
шыққан қол атой салып ... ... ... ... болды
Айтқандай-ақ, жау әскері найзалары жарқылдап, қылыштары сыртындап,
әлденеше зеңбірегін ... ... ... ... аузы ... тікірейіп, көл жағасына дейін жетті. Қару-жарақ, оқ-дәрі, ... отыз ... ... да ... ... теп-тегіс жазыққа шықты. Сол
сәтте ... ... ... ... деп әмір ... ... ... қыл құйрық тұрсын ба, құйрықтарын түріп, құрыш тұяқтарымен
төңіректі басына көтеріп, ... ... ... үстіне
қарай лап қойды.
Көп жылқының соңынан келген көтерілісшілер патша әскерімен қолма-қол
шайқасып та кетті. Қанды қырғын күн бата ... ... ... ... ... ... болғанымен, қолма-қол шайқаста жау жағы жапырылын, атыс
сала, шегіне бастады. Шегініп бара ... ... екі ... ... ... ... шығынға ұшыратты. Жаудың күпшектері сынып,
жүре алмай қалған бес арбасын қолға түсірді. Екеуінде елу шақты бес ... ... ... ... шықты. Осы соғыс туралы қазақ әскери округі бас
штабының бастығы П.И.Аверьяновқа ... ... ... ... ... ... ... Түнгі шабуылдарда саны көп
сарбаздар біздің жекелеген роталар мен сотняларды таптап кетуде.
...Бүлікшілік жоспарлы түрде жүргізілуде. Уақытты ... ... ... уезд ... ғана басып алып қоймай, Ташкент темір жолын да ... ... ... ... ... ... телеграмманы алғаннан кейін әскери округтің командашысы тығыз
түрде төмендегі әскери бөлімдерді ... ... ... ... ... ... қаласында тұрған 95-ші полктің бір ротасы, ... ... 92-ші ... бір ... ... ... тұрған 106-шы полктің бір
ротасы, Сембер қаласында тұрған 242-ші ... бір ... ... тұрған 104-ші және 238-ші запастағы екі полктің екі ... ... және ... Орынбордағы 34-ші, 35-ші, Астраханьдағы
ерекше ... ... ... ... ... ету үшін ... ... жіберілді.
Генерал Лаврентьевтің қарамағына 10 жүк автомобилі, бір цистерна, бір
автомобиль-шеберхана жөнетілді. Бұларға қоса бірнеше ... ... ... ... ... станциялары берілді. Командашы жазалаушы
корпустың шапшаң ... тез ... ... үшін жаяу ... ... ... ... Өйткені әскер бүлікшілерді қуып жетіп,
құртып жібере алмайды. Добрынин».
Сайып келгенде, бір облыстағы ғана ұлт-азатгық қозғалысын ... ... ... ... ... әскери бөлімдер кірген: 17
жаяу әскер ротасы, 19 атты әскер сотнясы мен эскадроны, 14 ... ... 10 жүк ... екі ... 3 ... ... ... Жоғарғы бас командашының ... ... ... пайдалану үшін майдан даласынан Орынборға үшінші
кезектегі екі атты ... ... үш ... ... ... көптігіне қарамай, көтерілісшілердің Ағыбай батыр ... ... ... ... бір шағын отрядын түбекке қамап, тас-талқанын
шығарды; сарбаздардан бас ... ... ... ... ... кеткен
түс жалпақ та терең иірім ... ... бата ... ... ... ... ... әкетеді, су түбіне жібереді. Жүз қарулы солдаттың
жиырма ... ғана ... ... елу ... ... табылады; жиырмасы
судың астына кеткен болды. Көтерілісшілер 52 бесатар, 52 қылыш, 60 ат, ... арба толы оқ ... ... ... ... бойынша, жазалаушылар экспедициялық ... ... ... соғыс қимылдарын сипаттап жазып
отыратын журналынан мынадай бір ... ... ... ... ... екі сарбазды қолға түсірді: олар қарулы
қарсылық көрсетпек болғандықтан, табанда атып ... ... ... атты, дара ауыз мылтық және оның екі патронын штабқа алып ... дара ... ... ... ... ... өздері қолдан
жасаған боп шықты, от тигізгенде лап етіп ... ала ... ... өте шебер жүргізеді. Олар біздің ... ... таса ... қатты қадағалап отырады, әрбір қадамын қалт
жібермейді... Оқ жетпейтін алыста тұрып-ақ ... ... ... ... ... ... жақындай бастағанын байқаған бойда, қас қағым сәтте
құмның ішіне ... ... ... ... жоқ боп кетеді".
Патша әскерінің күші басым түскен жағдайда көтерілісшілер ойлы-қырлы
құм арасы, қамысы ну көл, қоғасы қалың қопа, ... ... ескі ... ... ... бетпе-бет шайқасты. Қанды ұрыстар, жоруыл-жорықтар
көп болды.
Солардың бірі Бесқопадағы ... еді, ол ... ала ... ... ... Сарбаздардың қалын қолы қопалардың ішіне тығылып
тұрып, жау әскерінің алды ... ... арты ... ... ... ... алдынан үш жүздей мергендер оқты қарша боратып, екі бүйірінен және
ту сыртынан атқылайды, арт жағынан сарбаздардың ... күші атой ... лап ... ... ... есін жиғызбай, әскери шеп құруларына
мұрса бермей, кейін тықсырып тастау, қалаға қарай ... ... ... болса, түгелдей қолға түсіру болатын. ... сары ... ... ... қол, қара ... ... жау ... Бесқопаға да жетті.
Алдарында ештеңе көрінбеген соң екі жағы да қара-құрадан ада ... ... ... ... боп, қаннен-қаперсіз сап түзеп,
шерулетіп келе жатты. Мергендер жасырынып жатқан жерге алпыс-жетпіс ... ... олар ... ... ... оқты ... Осы ... дегбірсіздене күтіп тұрған бес мыңнан астам
сарбаздар, қалың қол, жау әскеріне тұтқиылдан лап ... Көп ... ... жерден атылып, соншама көп ... жер ... ... ... ... ... келіп қалғанда, үрейлері ұшып, қатты сасқан
солдаттар шеп жасап, зеңбірек, ... ... ... алмай қалды.
Заматында қанды қырғын, қолма-қол шайқас басталды да ... Күн ... ... ... әскері әуелі шайқаса шегініп, кейін тірі қалғандары
аттарының басын кері ... ... бас ... ... қарай қаша соғысуға
шықты.
Жеңіс желпіндірген сарбаздар, әсіресе Амангелді ... ... ... ... ... ... талайларын жер жастандырды, талайларын
ауыр жазалап, ердің басын құшуға мәжбүр етті.
Енді осыған орай тарих ... сол ... ... ... ... - ... Лаврентьев басқарған жазалаушы экспедицияның ауыр жағдайы туралы
Қазан әскери ... ... Бас ... бастығына жолдаған
телеграммадан: "Қырғыздың ... ... ... ... ... ... бар, қатарларын соғысу тәсілдеріне сай дұрыс
ұстайды. Шабуылға шапшаң шығып, ... ... ... ... ... ... өздерін қорғап тұрады; 25 шақырымға дейін шолғыншылар
жіберіп, барлау жүргізіп отырады.
Бүлікшілердің ... ... ... роталар мен сотнялардың жаудырған
оғына қарамай, біздің шебімізге елу қадамға шейін таянып келіп ... ... ... ... ... ... Торғайдың әскери губернаторына жолдаған
хабарламасында былай деп жазады: «Бүлікшілердің жанкештілігінде шек ... ... және ... ... ... ... басқа пулеметтері
және зеңбіректері бар біздің әскерге қарсы бірнеше рет қолма-қол шайқасқа
шықты. ... ... ... атты ... екі ... тұратын біздің
отрядқа, қолдарында найзадан басқа қаруы жоқ жеті бүлікші шабуылға шықты».
Көтерілісшілердің шексіз ерлігіне, жанкештілігіне, қанша ... ... ... ... қатты ызасы келген патша Торғай, Ырғыз және Қостанай
уездерін соғыс жағдайында деп жариялау туралы ... ... Онда ... ... Торғай, Ырғыз және Қостанай уездері соғыс жағдайында
деп жариялансын, бұл уездерге соғыс жағдайындағы өлкелер ретінде ... ... ... округінің командашысына, аты аталған уездерде соғыс
жағдайының ... ... ... ... құқы ... ... пен ... тыныштықты қорғау үшін азаматтық мекемелердің әкімшілік
орындарына төтенше құқықтар қосылып, ерекше міндеттер жүктелсін".
Бұл жарлықты ... ... деп ... ... өзі ... ... Торғай, Ырғыз және Қостанай уездерін соғыс жағдайында
деп ... соң көзі ... ... ... ... ... істен хабары
шамалы, қарусыз көтерілісшілерді алдын ала жасырынып қойылған ... ... ... ... ... алып келіп, қол созым жерден ... ... ... ұшыратты. Мәселен, 1916 жылғы қарашаның соңындағы
бір ғана қақтығыста Ырғыз уезіндеғі Аманкөл, Тайпақ, ... ... ... адам мерт ... Бейбіт халық осылайша зорлық-
зомбылықтың ащы дәмін татып бақты.
Қорыта келгенде, 1916 ... ... ... ... патша
үкіметінің отаршындық саясаты мен істеріне қарсы бағытталып, әлемдегі ең
жыртқыш отарлық империяның күл-талқан ... ... зор ... ... ... ... Жетісу, Қарқаралы, Торғай, Семей,
Алматы, Сыр бойын, ... ... ... ... Шу ... ... Хожент, Жизақты қамтып, орыс отаршыларының арасында
үрей туғызғаны белгілі. Жетісу ... ... ... ... Куропаткинге жолдаған жеделхатында Жетісудағы көтерілісшілердің
істерінен шошынып, Ресейдің бүкіл Кіндік ... ... ... ... ... ... ... КӨКШЕТАУ, СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАНҒА ОРЫСТАРДЫҢ
ҚОНЫСТАНДЫРЫЛУЫ ЖӘНЕ ОНЫН ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ
КҮНӨРІСІ МЕН БОЛАШАҒЫНА ТИГІЗГЕН КЕРІ ӘСЕРІ
Ақмола облысы ресми түрде ... көп ... ... ... ... алғашқы келімсектер тәуекелге бел буғандар еді және сондықтан ... ... ... ... ... ... жасауға батпады. Бірақ
1889 жыл 13 маусымда қоныстандыру ... заң ... ... ... ... ... жер ретінде ресми заңдастырды. Нәтижесінде, осында
ұмтылған орыс шаруаларының тасқыны жылдан – жылға үдеп ... Егер ... ... ... 200 ... ... ... 1890 жылы және 1891 жылы 7
600 келімсек қабылданды. Осындай келімсектердің ашкөздігінен түңілген ... ... ... басы ... Дала ... - ... ... қайта – қайта өтініш жолдап ... ... ... ... 1891 ... ... 1893 ... наурызына дейін
тоқтатты. Бірақ Ресейдің еуропалық бөлігіндегі аштық мемлекеттік нұсқауды
орындауға мүмкіндік бермеді. Шұбырындығы ... ... ... ... және олардын Оралдан асып келгендерінің саны 1891 - 1892 жылдары 82 -
84 мыңға жетті. Осы ... ... ... ... 8 мың ... ... 1891 жылдың 26 наурызында және 23 сәуірінде жарық көрген патша
жарлығымен өз ... ... ... ... ... және ... ... жер бөліп беруге міндетті болды [1]. 1891 жылы 25 наурызда
Ресей патшасы "Степное положение - Далалық ережені" ... ... ... ... мемлекет меншігі деп жариялады. Содан кейін қазақтар өзінін ата
-бабаларынан қалған мекен жеріне иелік ... ... ... ... ... қауіп төнді, ол туралы 1 Мемлекеттік думанын депутаты
Т. Седельников өзінін ... ... жер үшін ... атты ... жерге қарым - қатынасты айқындайтын жалғыз нақты заң - 1891 жылғы
дала ережесі", - деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... және жерге катысты барлық дүниелер, оның ішінде ... ... ... ... ... Одан әрі ... ... мүддесіне
қайшы мынандай жолдар бар: "Көшпенділердің өзгеріске түсетін ... ... ... ... ... Міне, осы соңғы
қосымшада даланы отарлайтын құрылыс ... ... ... жерін
отарлаудың жаңа кезеңі 1896 жылы Сібір ... ... ... ... ... ... ... бұрынырақ 1893 жылы Сібір темір жолы
комитеті құрылды. Мұның өзі темір жол маңындағы ... ... ... ... ... - 1899 ... ... даласында он уезге экспедиция шығып, 20
млн. Десятина жерді мұқият зерттеп, 10 млн. ... ... ... үшін ... деп ... ... ... шешеді.
Жаңадан көшіп келгендер поселкесіне берілген ... ауыл ... ... ... жарамды жерлер анықтап, айталық, ... ... ... берілген көптеген жерлер сараптан
өткізілді.
1896 жылы Ақмола ... 99 399 жаңа ... ... 132 ... ал 1 900 жылы ... саны ... көшіп келушілердің саны 160 090-
ға жетті. Акмола облысында 1860 жылы қоныстанушылардың саны 150 адам ... 1879 жылы 1800 ... 1890 - 1891 ... 11 870 ... 1 895 жылы
22 104 адамға, 1900 жылы 25 666 ... ... [1]. ... ... оның ... ... шаруалардың қоныс аудару, әсіресе
столыпиндік реакция кезінде ерекше қарқын алды. 1906 - 1912 ... 4 ... ... ... ... 438 ... аса адам келді.
Сонымен, Акмола облысы ішкі Ресейден ... ... ... ... ... бола ... да, қоныс аударудың алғашқы кезеңінде
(XIX ғасырдың 70 - 90-жылдары) облыста тұратын қазақтың саны барынша басым
болатын. Атап ... ... 375970 ... 273 460 – ы ... ... ... ... алғанда: Омбыда - 43,45, Петропавлда - 58,85,
Көкшетауда - 75,51, ... - 93, 28, ... ... Орыс және ... ... қоныс аударуы күн өткен сайын еселеп арта түсті.
Егер 1871 - 1896 жылдары ... ... 119100 адам ... ... 1897 жылдан 1916 жылға дейін 731 500 адам келді. Сөйтіп, Қазақстанды
отарлау саясаты басталғаннан бері мұнда ... ... ... саны ... ... жетті. Жаппай қоныс аудару салдарынан, ... ... ... ... өсу ... ... 2,2 есе аз ... осындай қолдан жасалған демографиялық жарылыс жағдайының өзінде
де Ақмола облысындағы қазақтардың процент мөлшеріндегі үлесі басқа ... ... ... ... ... еді. ... 1915 ... 592 332 қазақ (37,4 процент), 425 474 орыс (28,5 процент) болды. Ал
облыста тұратын халықтың жалпы саны I 579 656 адам ... ... 1907 - 1912 ... столыпиндік реакция кезінде
Ақмола, Көкшетау, Солтүстік және Шығыс Қазақстандағы қазақ халқының ... ... алып ... ... 1893 жылдан 1895 жылға дейін, яғни ... ... 4 млн. ... жер ... ... ал 1906 жылдан 1912 жылға
дейін, яғни 7 жыл ішінде 17 млн. ... жер ... ... 1910 ... ... ... тірегіне айналдыру мақсатымен Сібір мен
Қазақстанда жеке меншікке иелену үшін қоныс аудару учаскелерін кесіп ... ... ... ... Тек 1711 жылдың өзінде жеке меншік
жүздеген учаскелер мен ... ... бой ... ... ... шаруашылығының өркендеуіне және помещиктік жерлердің пайда болуына
жағдай жасалды. Патша офицерлері, помещиктер, көпестер ірі жер ... ... ... ішінен рынокпен байланысты, жылқы, қой шаруашылықтары
ірге көтерді.
Капиталистер, кен кәсіпшілері, аренда ... ... ... ... ... ғасырдың басында Өскемен уезінде шұрайлы жерлердің үштен бірінен
астамы орыс қоныстанушылардың және ... ... ... ... ... ... ... тек Сібір қазақ әскерлері үшінші ... ғана ... 2374671 ... және 13000 десятина орман жері
алынып қойылды [2].
Т. И Седельников "Борьба за землю в Киргизкой степи" деген ... ... ... ... XVIII ... ... XIX ... жартысына дейін үздіксіз созылды, қырғыздардан (қазақтардан) ең
құнарлы, жақсы деген 10 млн. ... ... ... тартып алды.
Қазақтарды отарлау аякталғаннан кейін, осы уақытқа дейін ... ... бос жер деп ... жер ... ... ... жүргізілді" [3], - дейді. Қазақтар жерсіз қалды, ол туралы ... ... ... ... ... дала генерал
губернаторы 1907 жылы 20 мамырда шақырған жеке ... ... ... Көкшетау уезінде 9 болыстың 8-І шаруалардан жерді
жалға ... ... ... ... ... ... 85 проценті
жалгерлер жағдайында болған. Олардың жері кара шекпенділердің учаскелері
мен саяжайларын жасауға тартып алынған [1].
Отарлау ... ... тек ... ... ғана ... ... ... адамгершілік мүлдесін де қысымға түсірді.
Келімсектердің селоларын салған ... ... ... бөлініп
тасталды, олар 10-15 киіз үйге ... қана ... ... ... ... ... ... келтірді, ауылдастардың
экономикалық мүддесін, адамгершілік және рулық қатынастарын ... ... ... ... жолдары шаруа поселкелерінің жолдарында
жатқандығынан, қоныстанушылар оларға малын өткізгені үшін мол ... ... ... ... ... ... ... Қалжыр
болыстарының қазақтары шаруалардың жерінен мал айдап өткені үшін әр ... тиын ... ... оның ... әр ... басы үшін тағы да 20 тиын ... айларында қазақтар жайлауда жүргенде шаруалар олардың шабындықтарын
шауып алып, малдарын қамап қойып, айып талап еткен оқиғалар да болды.
Сонымен бірге, ... ... ... тапшылық көріп отырған.
Өйткені, қазылған ... ... ... ... ... ... Жергілікті тұрғындардың арыздарында былай деп көрсетілген: "Әдетте
қоныстанушыларға жер ... ... ... ... ... ... ... көл бар, ал қазақтар сусыз қалып
отыр. Малдың ... бірі ғана ... ... олар ... ... ... ... Қазақтар малды бұрынғыдай үш рет емес, су жоқтықтан
бір-ақ рет қана ... ... ... ... ... ... жерді талан-таражға салу фактілері де ... ... 9 ... ... ... ... және Петропавл уездерінің
шекарасы) 6 паселке орналасқан. Қазақтар көлдің суына қолдары жетпей, жұтай
бастаған соң, бақа ... ... ... Ал екі ... соң ... көл
маңайын шөлге айналдырып, өздері келесі шұрайлы жерлерге қоныс аударған
[1].
Генерал-губернатор кеңесінде ... бұл ... ... ... жоқ. ... ... деп атап ... "...қырғыздардың, сондай-ақ
шаруалардың да заң жағынан шаруашылық мүдделерін қорғау екі ... ... ... тиісті". Алайда жағдай тіпті басқаша еді. Қоныс аударушылар
жағында патша үкіметі, отаршыл әкімшілік органдары ... ... ... еді. ... келтірілген жайыттар қазақтардың құқықтық қорғаны
болмағандығынан, ... ... ... ... дәлелдейді.
Сонымен бірге отаршыл әкімшілік бұрыннан қалыптасқан отырықшылық
ұяларын ... ... ... шөл және ... аудандарға күшпен
көшіріп жатты. Айталық, қоныс ... ... ... бір ... 5 ... аса ... ошағын талқандады.
Өлкенің далалық болыстарында мұндай зорлық-зобылық көп орын ... ... Ақан сері ... ... ... ... жасы көл болғанын айтады.
Тасыған қазақ көзі бұлақтап боп,
Соятын крәсиянға лақтай боп,
Патшаның сүйікті ұлы келгеннен соң,
Шетке ... ... ғой ... боп...
Қор болып, крясиянның табанында,
Қалайша күн көреміз дәурен кешіп.
Темір айыр, ақ балта қолдарында,
Тілге келмей ... ... ... ... егін ... ... өсіп.
Тірі түгіл өлінің көрін қазып,
Бұлайша іс қылады ерегісті,
Қай дума комиссия ... ... ... ... екі ... жол бар ма ... дінді қорлау тепкілесіп,
Құдайдан кітап келген халық болса,
Іс қылмас айуандарша көрді тесіп,
Россия патшасының мизамында
Мұндай Іске "Інжілді" закон нешік!
Бұларға патша мизам ... ... пен қыла ма ... мұндай күйге түскені Нарманбет Орманбетұлы:
Қалмады, ей Сарыарқа сенде қызып,
Сандал тау, сары ... алды ... ... де жоқ, өнер де жоқ, ... Міржақып Дулатов:
Тарылып жылдан-жылға жер-суымыз,
Мұжықтың кетті бәрі қаласына,
Қазағым жерін қайда ата мекен?
...Зенгір тау, ... ... ... ... ғой ... биік ... су ... қалды - шөл далалар
Жақсы жер қалдырмады егін салар.
Көк майса ... ... ... ... ... ... боп жер ... төрт түлікпен,
Жөңкіліп көшіп-қонған елің қайда? –
Деп ашына ... ... ... және ең ... ... заңсыз негізде
қазақтардың иелігінен алынады, оның үстіне ... ... жер ... ... ... халық жаңа жерге ығыстырылады,
ал қазына мұндайда ... ... ... ғана ... ақша ... үшін қоныстандыру басқармасындағы шенділер қазақтар
мекен – жайын бірнеше сажын ... ... меже ... ... ... бір ... қазақтар су ішетін құдықтар төңірегіне және т.б.
орнатады. Ал мұндай сыннан ... әдіс ... ... ... ... үшін ... алмай, кетіп қалуға мәжбүр етеді [1].
Қазақ даласы ... ... бола ... да, оның ең тамаша
жерлерінде қазақтардың қыстаулары-паселкелер, егістіктер мен ... еді. ... ... ... ... де ... өздері дербес зерттеп, жаңа жерлер табуға ұмтылмай, қазақтардың
егістік-шабындық жерлерін тартып алды. Және жайлаған ... ... ... ... ... тиіс деп ... ... қалған өз меншігі деп санаған қазақтар, - деп жазды
Ә. Бөкейханов, - ... ... ... ... жеке меншікке кол
сұғуға дейін ... деп ... жоқ еді. ... орыс ... ... ... және ... жақтайтын, барлық қазақ жерлерін
мемлекеттік меншік деп санайтын заңдар жасады. Нәтижесінде, қазақ даласына
қарай ... ... ... және ең ... ... ... ал ... ең нашарлары қазақтарға қалды" [1].
Қысқасын айтканда, патша үкіметінің қоныстандыру саясаты да оның ... ... ... ... тонаушылық сипатта болды.
Патша үкіметінің қаскүнем пиғылы ... жер ... ... ... ... ... Қостанай, Ақтөбе, Шығыс Қазақстан, Бөкей, Адай
уезінен қазақ халқынын пайдалануындағы жерлер XVIII ғасырдың ... ... ... жарлығымен тартып алынып, қазақ әскерлерінің тұрағына және
пайдалануына берілген жерлердің көлемі. Семей губерниясынан - ... ... - 1.701 000, Орал ... - 6.465 .000, ... - 3 773 676, яки 18 142 676 ... ... отарлаумен жедеғабыл жеткен қоныстандыру отаршылдығының қажетіне
1917 жылға дейін. Семей губерниясынан - 4.570000, Ақмола губерниясынан -
2.213 505, Орал ... - 876 000, ... ... - 194 ... ... 16 237 830 мың десятина жер тартып ... қара ... ... қалалар мен темір жол үшін - 431 697, ал ... ... ... мен ... үшін 5 871 503 ... бөлінген
[3]. Тұтастай алғанда, Қазақстан жер басқармасының мәліметі бойынша, 1917
жылға дейін әр жылдары түрлі ... ... ... ... ... ... ... [4]:
|Губерния |Қазақтардың ... ... ... ... ... |
|аттары |күллі жері |алынғаны ... ... |
|1 |2 |3 |4 ... Ақмола |49.643.906 |14.174.376 |28.55 18.96 |
| ... ... | ... |11.058.563 |3.701.986 |33.56 ... ... ... |5.70 ... ... ... |45.05 ... ... |137.550 |1.91 ... уезі ... |20 000 |0.07 ... ... ... |93.00 ... ... |40.647.765 |20.08 ... ... ... ... ... ... Қазақстан, Қызылорда
(Сырдария) облыстары қосылған жоқ. Сонымен, Қазақстан байтағының бестен ... ... ... ... ... қайсыбір губерниялар
отарлау саясатынан ... енді бірі ... ... ... ... ... ... бірде-бір губерния жоқ, тіпті табиғаты сұрқай Адай уезі
де "қатардан" қалмапты.
Қазақ ... ... алу ... ... ... ... мынадай
болып шығады. Қазақтардың әскери отарлаумен тартып алынған 40.6 ... 44.55 ... ... отаршылдығынен 39.95 поценті,
темір жолдар мен қалалар орнына 1 проценті, ормандық саяжайлар мен ... ... үшін 14.5 ... алынған екен [1].
ІІІ ЖЕТІСУ, СЫРДАРИЯ ОБЛЫСТАРЫНА ҚОНЫСТАНДЫРУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТОНАУШЫЛЫҚ
СИПАТЫ (1870 -1914 Ж.Ж.)
Жетісуға шаруаларды көшіру туралы мәселені ... ... ... ... Олар ... ... қоныстандыру туралы уақытша
ережені 1869 жылы Түркістан генерал-губернаторы бекітті. Осы ереже бойынша
қоныстанушы әр ... 30 ... жер ... ... 10 ... қоныс
аударушылар түрлі алым-салықтан босатылды, дәулет, шаруашылық ... беру ... ... ... ... қоныс аударушылар қаптап кетті. Сондай-
ақ 1861 жылы шаруалардың ... ... да ... ... ... түсуіне әсер етті [2].
Қоныс аударушылар тасқыны, әсіресе, Жетісу облысына көптеп жетті. ... ... 1880 ... ... 12 жыл ... ... 3324 ... көшіп
келіп, қоныс тепті мұның 2099-ы поселкелер салып алды да, 1225 отбасы
қалаларға ... ... ... ... халықка сес көрсету үшін қоныс аударған ... ... ... деп ... Бұл мәселе министрлер кеңесінде
қаралып, кейін 1891 жылы 29 қарашада патшаның өзі бекітіп берді [1].
Винтовка ... ... ... үкімет өкіліне "мен бұл ... ... және ... Өзім ... ... қажетті жерінде
ғана пайдаланамын" [2], - деп қол хат беріп отырған...
Жетісудағы келімсектер жайлы аты шулы генерал Колпаковский 1868 ... ... ... ... ... дейді: "Жетісу
облысындағы бастапқы ... ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Қырғыздардың (қазақтардың) дайын егістіктеріне,
жайылымдарына ... ... ... жәрдемақы есебінен күн көретін
күдікті, үйсіз ... ... Енді ... ... ... ... болды.
1898 жылдың мамыр айында Әндіжан дихандарының көтерілісі бұрқ ете қалды
[3]. Әндіжан көтерілісін басып-жаншыған соң ... ... 1898 ... Жетісу облыстарындағы мұжықтарды жаппай қаруландыры бастады.
Жетісу облысына бөлінген 3000 винтовканың бір мыңы атты ... ... орыс ... ... ... ... қазақтар мен шаруаларға қарыз берудің бір сыры -бұл
жерде қазақтардын тым ... ... ... ... ... ... территориясы жағынан Франциядан үлкен еді. Ал бір орыска 6
қазақтан келетін, сондықтан да 8 жыл ішінде ... ... ... 3 ... жер бөлініп, оның 1 млн. 100 мыңы орыс қоныс аударушыларына
берілді. Егер 20 ... (1847 - 1867 ... ... 14 ... мен ... 1906 - 1913 ... ішінде 229 поселке құрылды. Егер 1906 жылдың
1 каңтарында орыс тұрғындарының саны 97 850 болса, 1913 жылдың ... 211 232-ге ... ... ... ... айрықша жағдай туғызды.
Жергілікті халықты ығыстырып, суармалы егістік жерлерін ойып, ... ... ... ... 30 ... жер ... ерік берді. Бұлар
жергілікті халықтан ... ... ... ... ... ... жалдап,
жыл сайын қыруар пайда тауып отырды, бір жағынан мал өсірді. Жыл сайын
қазақтардың саны ... ... ... әскерден босаған солдаттар,
Орталық Ресейден келген келімсектер, шаруалар тағы ... ... ... ... ... ... етілді [1]. Қазақтардың жерін зорлықпен
келімсектерге тартып алып беру қазақ шаруаларын жарамсыз, шөлді ... ... Бір ғана ... ... 1913 ... ... 16.5
млн. десятина жарамды жер болса, оның 4.2 млн. десятинасы Ресей, ... ... ... Ал тек 1913 - 1915 жылдар ішінде тағы 1.8
млн. десятина құнарлы егіндік жер тартып алынды ... ... ... ... шығып, қысқы үйін, қора-қопсысын
тартып ала беру дағдыға айналған. Мұның шындығына көз жеткізу үшін ... ... ... тебірене сөйлеп: "Қазақтар Ішкі Ресейден
қоныс аударатындарды көп ренжімей қарсы алуға, ығысып орын ... ... ... ... ... ... ... Басқарманың жергілікті
өкілдері отырған үйлерінен, қора жайларынан қуып, қаңғыртып ... - деп, ... ... оның осы ... В.И ... ... ... үкіметі жұрттың жерін тартып ала отырып, қазақ ... ... ... қоныс аудару коры дейтінді ... Бұл қор ... жер ... ... ... бұзу жолымен жасалды, ал
Ресейден қоныс аудару шет ... ... ... бәз - ... ... дәріптеу үшін жасалынды" [3], - деді.
Патша өкіметі Жетісумен ... ... ... да ... ... іске ... 1853 жылы ... губернаторы Перовский үдере
шабуылдап, Акмешітті басып ... ... ... ... бір
бекінісіне айналды да, Перовский ... ... ... ие болды (қазіргі
Қызылорда). Онда негізінен, Орынбор мен Орал қазақтары қоныстандырылды [4].
Ал Сырдария ... 1874 - 1882 ... ... 6 ... ... 1884 - 1890 ... ... олардың қатарында тағы 14 селение
болды. 1891 - 1892 жылдары қоныс аударушылардың көп ... ... 17 ... ... олардың жалпы саны 37-ге жетті. 1887 — ... ... ... ... 18 крестьян селениесі салынып, олардың
түтін саны -1189, жан саны ... ... [1]. ... қай ... жер, ... су бар, сол ... байырғы иелерінен тартып алынған да,
қоныс аударушы крестьяндарға үлестіріліп, олардың орнығуына қолайлы жағдай
жасалды. Крестьяндар қаншалықты көп ... ... жері ... ... шөл және шөлейт далаға ығыса берді. Оған қоса ... 1867 ... ... және ... ... ... туралы
Ережесі қазақтардың мойнына отаршылдықтың қамытын мықтап кигізіп, оларды
сан түрлі салықтармен тұралатты. ... әр ... ... ... 1 сом ... ... орнына XX ғасырдың басында жаңадан 3 сом салық төлеуді талап
етті.
Мұхаметжан Тынышбаев Түркістан ... ... ... "Құнарлы жерлері тартып алынған соң, мал ... жер ... ... Жеті ... ... 1914 жылға дейін)
облыс (Жетісу) таныспай ... ... ... жауапкершілік
қазақтардың мойнында болды, егер орыс шаруасының малы яки басқа бір нәрсесі
жоғалса, ... ... оның ... ... ... ... ... 3-5
күннін ішінде) толтыру міндеттелді. ... ... орыс ... қару ... ... ... Талай қазақ рулары, тайпалары
ата қоныс мекенінен айрылып, тұрмыска ... ... ... жұт
кезіндегідей жүгенінен ұстап қалды" [2], - делінген.
Патша үкіметі Қазақстанға орыстан басқа ... да ... ... ... ... ойластырды. Қазақстанға қоныс аударушылар
империяның ... ... ғана ... ... ... да келді.
Мәселен, халық санағы бойынша 1900 жылы тек ... бес ... ... ... ғана 3463598 адам ... оның ... ... келгендер 24724 адам, Сібірден - 42119, Орта ... ... ... - 1191, ... -1672, ... - 72, ... 3357, басқа мемлекеттер келген 441177 адам ... [3]. ... жылы бес ... ... ... ... ... барлық халкының 10,5
проценті болды. Өзге мемлекеттерден келушілердің санына ... ... ... ... ашық ... көз ... ... дүниежүзілік соғысқа 1914 жылғы 19 шілдеде (қазіргі 1
тамызда) кірісті.
Соғыста державалардың екі ... тобы - ... ... ... ... ... одақтастары) мен Австро-Герман блогы (Германия, Австро-
Венгрия, Түркия және ... ... ... ... ... Соғыс
кезінде Түркістанда Патша үкіметі жергілікті халықтың жерін тартып
алуды одан әрі жалғастырды, ... ... ... ... ... көп ... азық-түлікті, малды, ақшаны ала берді.
Толық емес деректерге қарағанда, соғыстың үш жыны ... ... (ол ... ... ... ... ... оған қазіргі
Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарының терри-ториясы
кіретін) 20 899 мың пұт ... 300 мың пұт ет, 109 мың пұт ... ... ... пұт ... 220 мың пұт сабын, 50 мың пұт майкене, 70 мың жылқы, 12,7
мың пұт түйе ... 38 мың ... кез ... 13441 киіз үй ... ... жылы ... бір ... ғана 34 млн. сомның малы мен мал ... ... ... ... өндірісі адам айтқысыз қүлдырап, егіс аумағы кеміп
кетті. Егер 1915 жылы ... ... 20 518 мың пұт ... ... 1916 жылы 14 900 мың пұт, ал 1917 жылы ... 7845 мың пұт ... ... ... ... ... 3 - 4 есе, ал ... реттерде 15 есе
өсті.
Мемлекетке алынатын тікелей салықтың мөлшері 1914 жылы 6.559 021 ... 1916 жылы ол 14.311 771 ... ... ... ... ... ... наразылық кеңінен тарады. Қазақтар,
қырғыздар, өзбектер, түркімендер ... шыға ... ... ... ... 1916 ... ... еді.
1916 жылғы көтерілістің басталуына себеп болған патшаның 25 маусымдағы
бодан халықтарды майдан мен ішкі аудандардағы қара ... ... ... еді. ... соғыс жылдарында Ресей қарулы күштері 10 млн.
адамға жеткен. Соған ... ... ... ... ... ... ұшырағанда, неге бұлар сыртта қалады деген оймен, орыс үкіметі
мұсылман халықтарының 19 бен 31 жас ... ... ... окоп пен траншеяларды қазуға және тылда жолдар салуға, басқа да
қара жұмысқа салуға ұйғарым ... ... ... қазақ, өзбек,
қырғыз т.б ұлттардың азаматтарын қаруландыр-май, соғыс әдістеріне үйретпей
аттандыру оларды құрбандыққа шалумен, ... ... ... ... еді.
Бұл отаршылдардың бодан халықтардың санын азайтып ... ... бір ... болатын. Оған қоса, Ресей өзімен соғысып жатқан
Түркияға қарсы түркі текгес ... ... ... ... ... ... ... көздеген саясат еді.
Отар елдерді қайта бөлуді, жаппай отаршылық тәртіпті нығайтуды ... ... ... ... ... ... бір себебі болатын. Енді патша үкіметі сол мақсатқа жету үшін отар
ретінде қанап, ... ... ... Кіндік Азия халықтарын пайдалану әдісін
тапқандай болды.
1916 жылы 16 шілдеде Түркістан генерал-губернаторының ... ... ... ... қабылдауына кіріп, Түркістан өлкесіне әскери
жағдай енгізуді сұрады. 1916 жылы 16 ... күні II ... ... ... соғыс жағдайында" деген указға қол қойды және ертеңінде
жарлық берілді. ... тек ... ... ... округті ғана әскери
жағдайға көшіру туралы өзі шығарған заңын өзінің ... бас ... ... демек бүкіл Орта Азия мен Қазақстан халқын
"дұшпан ... деп ... ... ... ... аяушылық
болмайтындығын ашықтан-ашық жариялау, соны заңдастыру әрекеті еді. ... 17 ... ... ... ... әскери сотгың міндеті туралы бұйрыққа
қол қойды: ... бәрі ... ... ... ... тартылмағандар
қосымша дерек жинамай, тергеудің соңын күшей-ақ жазаға тартылсын" делінген.
Сол жылы 23 шілдеде Солтүстік соғыс майданының бас қолбасшысы, ... ... - ... ... ... әскери
округінің қолбасшысы, Жетісу қазақ әскерлерінің әскери атаманы, ал 1916
жылы 28 ... бас ... ... ... Түркістан әскери
округінің қолбасшысы Куропаткин өзінің бұйрығында былай деп жазған: "Ресей
мен оның ... ... ... қазіргі ұлы соғыс — ... ... ... ... жету үшін бар ... жұмсап, қандай
да болсын құрбандыққа шыдау керек. Империяның әскерге міндетті барлық халқы
тұрақты армия қатарына шақырылды және ... ... ... барлық
еркектердің дені үздіксіз іріктеліп алынуда. Бұдан ары қарай жасы асқан
адамдарды әскерге ... және ... ... үшін ... ... ... қазір армияның тылында темір жолды, басқа ... окоп ... ... ... ... отын дайындаумен,
әскердің малын бағу және күзетумен шұғылданатын, армия қажетін өтейтін
кәсіпорындарда ... кіші ... және ... ... ... ... ... Бұл жұмыстар мен қызметтер армия үшін аса қажет,
сондықтан да одан ... ... мен ... ... үшін оның орнын
басатын адамдар керек. 25 маусым күні ... ... осы ... ... ... ... ... елдерден, оның ішінде Түркістан
өлкесінің ... ... ... Мәртебелім шақырынған жұмысшылардың еңбек
ақысын төлеп, қазынадан қаржы босатты. Түркістан өлкесінің бес ... ... ... 220 000 ғана ... ... білдірген елді
мекендердің көтерілісі қарудың күшімен басылды, кінәлілер жазаланды және
жазалана бермек, ал ... ... ... ... қазынанын
пайдалануына тартып алынады.
1. Бұратана халықтарды ... ... ... алу 15 ... да, 3-4 ... ... созылды.
2. Жұмысшыларды жіберу 18 қыркүйекте басталады, бір пойызбен 1 000 ала
жөнелтілді.
3. Жоғарыдағы 220 000 ... ... ... ... де ... ... өндіретін жерілікті жердің жұмысына
нұқсан келтірілді. Ферғана облысының және Самарқанд ... ... ... ... 40 000 ... есесін көшпелі жұрттан толтыру
керек... Сондықтан да қазіргі уақытта жұмысқа ... ... ... оның ... ... ... 60 000, Самарқан - 32 470, Ферғана -
51223, Жетісу - 43 000 адам ... Әр ... ... ... ... ... ... бекітілген. Жетісу облысына келетін ... ... ... ... ... бодандық ерекше дербес ... ... бұрқ ете ... ... ... соң ... он үш пункттен тұратын бұйрықтың. үш-төрт қосымшасы тағы
бар. Онда армия тылында жұмыс ... ... ... ... себебі,
төленетін қаржы, жеңілдік жайлы түсіндірілген. 25 ... ... ... азаматтық-тұрмыстық құқықтары қорғалмады.
Отаршыл әкімшілік өз қателігін түсінгендей болып, іле қолға алған армия
тылындағы жұмысқа шақырылғандарға ортақ жаңа ... ... ... ... Әр ... ... болысқа шаққанда алынатын адамдардың саны ерекше
тізімде белгіленеді. Көрсетілген күні болыс съездері жеке ... ... ... нүсқаумен не жеребе тастаумен қажетті жұмысшыларды
бөледі. Қалалық жерде бұл міндетті елубасылар атқарады.
2. ... ... ... ... мына ... ... міндетті:
- жаздыгүні: үш дана іш киім ( көйлек, дамбал).
- Орамал не оны айырбастайтын қол ... ... не ... ... емес), етік (шақай емес), шұлғау, астыға салатын киіз, көрпе.
- Қыстытүні: сырма шалбар, байпақ, жылы ... ... не ... ... ... ... іш киім, көрпе.
- Әр жұмысшы өзімен қоса екі сабын алғаны ... ... ... ... ... қоса ала ... ... Ыдыс-аяқтан кесе, бірнеше адамға арналған шәугім, қасық, мосы.
- Тігіншілер, ... ... ... т.б. ... ... алып ... керек.
3. Жұмысшынарды дәрігерлік тексеруден өткізу ... ... ... өтіп ... ... ... абырой, ұят-намысын қорғау
үшін әр адамды жеке-жеке қабылдау керек...
4. Жұмысшы топтары ондыққа, ... ... ... ... Әр
пойызға мың адам отырғызылады. Әр жүздік сол болыстың атымен ... ... 1 ... 1 ... 1 ... және бір ... болады. Барлығы
104 адам. Әрбір он адамға онбасы сайланады, ол жұмыстан ... ол ... ... ... ... береді. Мырзалар мен аудармашылар
жұмысшылармен бірдей ақы ... ... ... ... Наубайшы, қасапшы
және шаштараздар жеке өз ... ... ... ғана ... ... ... немесе мың жұмысшыға бір мың басы және имам, жаза ... ... Әр ... күніне үш сом алады, қазынаның тамағы
есептелмейді...
5. Жұмысшыларды ... ... ... әр ... 40 ... Әр ... 30 адамнан болады.
6. Жұмысшылар Түркістан өлкесінен өткеннен кейін нанмен қамтамасыз
етіледі.
7. Жұмысшылар ... ... ... түруы үшін ол
жұмыстарды жеңілдету мақсатымен, ... ала мөр ... ... ... ... ... тиіс... Хат жолдаушы хатын жүзбасына береді.
8. Ауырған жұмысшьыарды емдеу, дімкәстігіне ... ... деп ... ... ... есебінен жүргізіледі.
9. Жұмысшыларға, тұрақты әскер қатарындағыдай төменгі чиндерге тиімді
мерзім ішінде демалыс беріледі.
Ю.Жолда, жұмыс орындарында жұмысшылардың діни ... ... ... ... ... ... ... көргісі
келген құрметті бұратаналар барарда алғашқы эшелонға ... ... ... өзі ... ... көзге түскен жұмысшылардың наградаға ұсынылатынын
ескерту керек.
13.Әр жұмысшының ... ... не ... іліп ... жезі ... ... ... аты, рет саны көрсетіледі.
Лауазымдыларда "онбасы, жүзбасы, молла" деп жазылуы қажет.
Қалған екі ... ... ... ... ... ... үй ... көмек т.б. жайлар айтынады. Сырттай қарағанда, бәрі де өз
жөнімен ... ... ... іс ... ол ... бірде-біреуі іске
аспады. Алайда ай-шай жоқ, ашық ... ... ... гөрі ... ... ... ... тәубеге келтіріп, иін жібітті. Ел-жұрттың
арасында күдік ұялап, үрей тудырған да сол тосыннан, ешқандай ... ... ... еді. Ол ... қытығына тиді, тіпті қайдағы армияның
тылы, қандай майдан екенінен хабарсыз болды. ... ... ... ... ... ... күтпеді. Ал ұлт-азаттық көтерілістің оты
тұтанады деп ойлаған жоқ еді. ... пен ... ... ... ... жеңісі іспетті.
23 тамызда жарияланған бұйрық пен түсініктеме ереженің ... ... ... ... ... ... халықтың бас
көтеруі империя мүддесіне қауіпті екендігін түсінді. Енді күшпен емес,
алдап-арбау саясатына ... ... ... мың ... қаны жазықсыз
төгілді. Көтерілісшілердің қойған басты талаптарының бірі- бұратана халықты
кемсітпей, ... қару ... ... өткізіп, кәдімгі әскерлер қатарына
алсын, біз де еркекпіз, қорламасын деген ... ... Мал ... ... - ... ... ... Ол құтылмайтын өлім тұзағың деп
жауап берді көтеріліске қатысқан Жәмеке Мәмбетов ... ... ... ... ... ... ... әскер ісін үйретуге, қолына
қару үстатуға қорықты.
Жетісу өлкесіндегі негізгі ірі қозғалыстардың бірі – Верный уезіндегі
Жайылмас ... ... ... ... ... деген төбеде (Ту
тіккен төбе) патша жарлығына наразылық білдіру үшін Жайылмас ... ... еді. Үш ... ... ... ... шаруалары патша
үкіметінің ұлттық және жер саясатын әшкерелеп, шаруашылықтарының күйзеліп,
тұрмыс жағдайларының күннен-күнге ... бара ... ... ... ... ... тыл ... алу елдегі құрық үстап, мал бағатын, соқа
соңында жүріп, жер жыртатын еңбекке қабілетті азаматтарды ... ... ... ... ... ... ... душар
қылатыны белгілі де еді.
Жайынмас болысы еңбекшілерінің қозғалысын басқарып, халықтың ... ... ел ... 73 жастағы Бекболат Әшекеев еді. ... ... ... адам ... ... қырға түсиеу, тыл жұмысына
алатын адамдардың тізімін жою, үкімет орындарына қолдан ... ... ... ... ... ... ... уезінің басқа
тұрғындарын да патша жарлығына бағынбауға, бірігіп көтеріліске шығуға ұран
тастады.
Көтерілістің себептеріне келетін болсақ, ... ... ... ... ... ... мен ... жергілікті халықтың жерін
зорлықпен тартып алу, келімсектерге беру, жергілікті шаруаларды ... ... ... ... халықтың тұрмысының нашарлауы және рухани
зәбірленуінде жатыр2.
Міне, сондай көпшіліктің шыдамы таусыла түскен кезде жарияланған патша
жарлығы әр ... өрт ... ... ... басынан бастап Өзбекстан,
Қазақстан, Қырғызстан жерлерінде толқулар, үкімет адамдарына бағынбаушылық,
патша жарлығын мойындамаушылық кеңінен өріс алды. Дала ... ... ж.) ... ... ... бұлжытпай
патшаға және отанға шын ... ... ... ... деген мәлімдемесіне халық бірден қарсылық көрсетіп, ата жауын
қолдаудан бас ... ... 130 ... ... 102-сі ... бұл өлке
1916 жылы ұлт-азаттық козғалыстың ең ірі ошақтарының біріне айналды. "Өлсек
өз жерімізде ... ... бала ... деп, ... қару ... күреске
шыққан Жетісу қаһармандарына қарсы үкімет тараптарынан тамыз айында 35 рота
жаяу әскер, 24 жүздік атты ... 240 атты ... 16 ... ... ... ... ... әскери бөлімшелер, жергілікті қазақ
күштері пайдаланылады. Түркістан генерал-губернаторы ... қару ... ... халыққа қарсы қоюға әрекеттер
жасағаны ... ... ... сол ... ... ... ... қырғыз, өзбектерді қан қақсатындар деп үндеу тастауға
дейін барған1.
Куропаткиннің нұсқауларында Бүліншікпен күресу үшін жергілікті халықтың
рулық-тайпалық алауыздығын ... ... да ... ... ... айтылған.
Патша осы әрекеті арқылы Орта Азия мен Қазақстанға соғыс ... ... ... ... әскери-сот ұйымдастыру жөніндегі іс-
әрекетін 24 тамыз күні II Николай оқып шығып, жылы лебіз білдірді. Өйткені,
1906 жылы 16 ... қол ... ... соты жарғысының авторы "Ұлы
мәртебелінің" өзі ... Үкім ... ... Сот ... ... ... сөзі ... түсірілмейді. Қайта қаралмайды.
Әскери генерал-губернатор Куропаткиннің отаршылдық жазалау майданындағы
қызметі соғыстағыдан гөрі ... ... ... ... ... ... ... да шет қалған жоқ. Ол 1916 жылы 12 қыркүйек
күні ... ... ... берген телеграммасында: «Барлық әскерлер мен
крестьяндарға жеткізіңіз, ... ... ... ... ... ... ғана ... іске асады. Ол үшін тәжірибе ретінде ең бүлікшіл болыстың
тас-талқанын шығарып, бірнеше жүз адамын ... салу ... ... ... беру керек», - деп бұйырды. Бұл "тәсіл" барлық әскери сот арасында
тез тарады және ... ... Ал ... ... ... ... ... тағы тұрғындардың арасында туған
наразылыққа және болашақта туындауы мүмкін ... ... ... ... ... міндеттеймін:
1. Егер тағы да тәртіпсіздіктер туралы хабар түссе, қарауыңыздағы ... ... мен ... ескере отырып, қызметтес әріптестеріңізді
оқиға болған жерге жіберіңіз, жағдаймен таныссын және ... ... ... ... ... әкімшілік қызметкерлер мен әскери
бөлімдердің әрекеті туралы толық пікірін жазбаша білдірсін.
2. Жағдайға ... ... ... ... ... ... ... кезінде барлық айыпкерлерге, көтерілістің жетекшілерінің
де, ұйымдастырушылардың да ... ... ... ... ... ... ... мойындау барысында тәртіпсіздіктің
себебін, бағытын, жеке адамдарды, олардың тіршілік жағдайын, қандай да бір
қоғамға мүшелігін, ... ... ... ... ... тұрғындармен байланысы, ондағы адамдардың аты-жөнін
анықтасын.
5. Сақтық ... ... ... ... ... алынсын.
6. Тәртіпсіздікті ұйымдастырушыларды, олардың басшыларын басқа
тұтқындардан бөлек ұстау ... Егер ... ... орын ... ... ескерту
керек. Сондай-ақ қашуға әрекет еткендерге ескертусіз қолданылатын жазаны
(ату) жариялау керек.
8. Орталықтан алыс ... ... ... барысында жергілікті
жерден қарсылық білінсе, онда 272-бапқа сәйкес, жергілікті және ... ... ... ... кейін оқиға болған жердегі барлық жағдайды, қандай ... ... ... ... 9-шы ... көрсетілген жағдайға қоса өз пікіріңізді білдіріп,
құпия түрде маған жолдаңыз.
П. Демалысқа ... ... кері ... ... болған жағдайда маған... телефон арқылы... шифрмен хабар
берсін. Кейбір сот прокуратураларының, ... ... ... ... басу үшін ... шара ... туралы өтініштерін
орындауға... қолымнан келген мүмкіндіктің бәрін ... ... ... ... ... ... ... соттың өзіне әскери
трибуналдың міндеті жүктелгенін түсіну қиын ... ... ... ... ... шыққан түземдіктерді соттау үшін Әскери сот
жарғысының 1808-бабына сай жанынан (менің ... ... ... сот ... тең дәрежедегі отрядтық соттар құрылсын...
Түземдіктердің көтеріліске қатысқандарының ... ... ... деп ... ... Мұндай жан алғыш нұсқаулар Ташкенттегі
прокурор Меплердің атынан ... ... бірі ... арқылы да, жазбаша
да түсіп жатты. Жетісу сотының ... ... сот ... әскер басшысының бұйрығы негізінде облыстық әскердің қолбасшысы
барлық жазалау ... ... ... істі ... ... ... жылы 13 ... күні қашуға әрекет етті деген сылтаумен, Қаракөлдегі
түрмеде 138 адам, Пішпекте 510 адам ешбір сотсыз, сұрақсыз атып өлтірілді.
Алатаудың ішін ... 153 ... оның 96-сы ... пулеметтің
оғынан баудай қырылды1. Бұл жазалау отрядтары мен ... дала соты ... ... күннің ғана ойраны еді.
Көтерілісті бастаушы 19 көсемнің ішінде ... ... ... ... ... Қүдайбергенұлы еді. Патша жендеттері 1916 жылдың
күзінде Жаңабайдың ауылын, отбасын жазалап, ... ... ... үш ... ұлын атып ... Үйі, кітапханасы тоналып, өртенген.
Мұндай хайуандық істерді орыс отаршылары бүкіл ... ... ... жасаған2.
Мәселен, Бекболат Әшекеев соғыс жағдайындағы заңмен сотталады. ... ... ... ... ... органдарға ашықтан-ашық қарсы
бағытталған, үкіметтің жарлығы мен басқа да ... ... ... ... ... ... көтеріліс деп айып тақты. Бұл қылмыс
үшін оны сот ... заң ... ... ... ... деп ... ... жер аудару жазасына кеседі. Оның ... ... ... ... ... ... қозғалысты бастап шыққаны
үшін сот оған ең ауыр жаза қолдануға үкім ... ... ол ... өлім ... кеседі де, сол күні ... ... ... ... Үкім 9 ... ... ... батыс беткейіндегі
Боралдай төбесінде көпшілік алдында орындалады3.
Патша үкімет орындары ... ... ... ... ... ... ... қолдаған басқа адамдардың соңына түсіп, бүліншілікті
тамырымен жоймақшы болады. Түркістан генерал-губернаторы Куропаткиннің ... 12 ... ... бойынша, Жайылмас болысының 23 қазағы әскери-
өлкелік сотқа тартылды. ... ... ... ... ... тек өз ... ... жазалаушылардан сақтап
қалу үшін ғана әрекет жасағандарын айтады. ... мүны ... соты ... Әскери сот Верныйда үш күн бойы ... ... 14 ... ... кесті. Олардың арасында Бекболаттың көмекшілері С. ... ... ... ... ... ... Нұрабеков,
Сатқынов, Сұлтанов т.б. болды.
Б.Әшекеевке тағылған айып бұларға да тағылды. Куропаткин сот үкімін
ешбір ... 22 ... ... 1917 ... ... ... ... ол үкім орындалмай қалды. Уақытша үкімет органдары патша сотының үкімін
іске асырмағанымен, көтеріліске қатысқандарды қудалауды тоқтатпады1.
Алайда көтерілістің бас кезінде отаршылдардың ... ... ... ... ... 1916 жылы 7 тамыз күні бас ... ... ... алты ... төрт зеңбірек батареясын Әулиеатадағы Верный
дружинасына жылдам жіберуді сұрады. 10 тамыз ... ... тағы ... ... ... ... ... керек деді. Жағдайдың күрт
өзгеріп кету ... ... ... ... орыс ... саясатының күлі көкке ұшуы мүмкін деп ... ... ... жоқ. II ... манифест жолдады. 1916 жылы 23 тамызда
патша қол ... ... ... ... ... қорғанысын күшейту мақсатымен Жетісу қазақ әскерінің құрамын
арттыру үшін біз осы әскери ... ... ... ... ... ... ... тиісті қазақтардың жасын, уақытын белгілеуді біз
Түркістан әскери округінің бас қолбасшысына тапсырдық", - делінген. ... ... ... қол астына мына отрядтар келіп қосылды:
1. Подполковник Гейцигтің отряды: 737 ... бар екі ... ... ... бір ... ... саперлар бөлімшесі, 160 атты
барлаушы.
2. Подполковник Алатырцевтің отряды: төрт ... ... ... ... бір ... ... төрт пулемет, саперлар бөлімшесі.
3. Әндіжан-Нарыннан келген ... ... ... үш ... төрт ... 80 атты ... қазақтар жүздігі, екі таулы жерде
қолданылатын зеңбірек, саперлер бөлімшесі.
4. 240 адамнан тұратын Сібір жасағы және 280 атты ... 243 ... ... ... ... жасақтаған және екі қазақ жүздігі. Барлығын
қосып есептегенде Жетісуға 8750 адамы бар 35 рота, 3900 қылышты ... ... 16 ... 47 пулемет жіберілді1.
Бірінші дүниежүзілік соғыс майдандарында II Николай масқарасы ... соң ... ... жатқанда, осыншама әскери күшімен өзіне бодан
елді қырып-жойды.
Жетісу көтерілісшілері керемет батылдық ... ... ... ... ... 170 мыл-тық, 40 мың оқты жаудан тартып алуы,
Ұзынағаш пен Тоқмақтағы ... ... ... қарсыласуы,
осылар сияқты оқиғалар көп жерлерде орын алды. Зеңбірек, ... ... ... ... Жазалаушылардың қолдарынан азап шеккенше өлгенді
артық санап, қаншама ару қыздарымыз Ыстықкөл ... ... да ... пен пулеметі бар отаршылдар 1916 жылы көтерілісті
басуға шамасы жетті.
Отаршыл ... ... ... ... ... ... орыс ... сан рет қорғансыз қазақ, өзбек, түркмен және
қырғыз ауылдарына шабуыл ... ... ... ... ... мен ... шұрайлы аудандарын тұрғылықты
халықтан “тазарту” және ол ... одан әрі ... ... ... ... жүзеге асыруға ықпал етті. Осының бәрі күрестің шығуына, әрі соғыс
қимылдарының өршуіне әкелді. ... ... ... ... ... үкімет әскеріне төтеп бере алмады. Сөйтіп, ... ... және ... олар атамекендерімен қоштасты. Қытайға және
басқа аудандарға босып кетуіге ... ... ... ... ... 150 мың адам ... күшімен зорлық-зомбылық арқылы тылдағы
жұмыстарға жіберілді.
Таіі осы ... ... ... өз ... жат елге ... бірінші толқыны өтті.
300 мыңнан астам адам (Жетісу халқының 1/4 бөлігі) Қытайға қарай босып,
жаннан, малдан айырылған. Ыстықкөл, Шу, ... ... ... ... ... ... туралы жоспарлар қарастырылып, бейбіт халықты
жаппай қырғынға ұшыратқаны белгілі. Бұл ... М. ... ... ... айтылған. Қарақолда, Тоқ-мақта, Ақсуда ... ... ... ... ... ... ұрып ... Жаны
шықпағандарды жерге көмгендері туралы мәліметтер кездеседі.
Көтерілістің жеңілу себептері аз емес. Соның бірі тарихи зерттеулерде
қалыптасқандай, ең ... ... ... ала дайындалмауы,
ұйымдастырушы орталықтарының болмауы. Тіпті Қазақстанның өзіндегі көтеріліс
ошақтары бір-бірімен байланыссыз болды. ... өрт өше ... ... ... АУЫЛ ... ... КЕРІ ӘСЕРІ
Ресей империясының Қазақстанды отарлау қазақ ауыл ... ... ... бұзу ... ... ... өзі ... және өндіргіш күшке айрықша кері әсер етті. ... ... ... кең-байтақ жер бөліктері көп ұзамай бөлікке айналды, олар
көп ретте жеке еңбекпен - ... ... ... ... ... ... 1848 жылы 100 десятиналық бөлік түрінде 22 ... ... жер ... ... станицасының қазақтары 1855 жылы, яғни
8 жыл өткен соң тек 1 826 десятина жерге егін ... бұл ... 7 ... ғана ... қоса ... ... отарлау қазақ еңбекшілерінің егін шаруалығын
бүлдіруге жол ашты. Олар жерді суландыруды білмейтіндігінен, ... ... шөл ... айналды. Сондыктан да отарлау қазақтың егін
шаруашылығын өркендетуге жемісті ыкпал етті ... ... ... болып
табылады. Төңкеріске дейінгі ... ... ... ... ерте ... айналыскан. Оңтүстікке Шу өзенінің бойында
ежелден егін салынған, мал шаруашылығына ... ... мән ... ... ... 1500 ... дейін егін еккен 600 шаруашылық болған, ал әр
шаруашылықта 8 бастан ғана мал, ... 20 - 40 ... мал ... ... айта ... қазақ шаруашылықтары жерді қауымдык ... ... ... егін ... XIX ... ... Ақтөбе, Костанай
уездерінде егістің 80 проценті қазақтардың иелігінде еді. Жетісу облысында
XX ... ... ... 45,5 ... егін ... ... ... қазақ диқандары 1913 жылы 5,4 млн. пұт астық жинап, оның 4
миллион пұт астық рыноктарында ... ... ... өркендеуі арқасында жергілікті халықтың бұл саладан
алатын табысы да үнемі молая түсті. ... 1893 ... ... ғана ... ... ... астық сатудан түсірген кірісі ... ... ... ... ... жарты еседей артық болған.
Бұл деректер Қазақстанның көптеген аудандарында XIX ғасырдың аяғы мен ... ... егін ... мал ... ... маңызды салаға
айналғандығын көрсетеді. Алайда қазақ жерінде егін шаруашылығының дамуына
жерін тартып алу, патша өкіметінің отарлау ... ... да ... әсер ... ... ... алыстығы, астық тұтынатын аудандардың шалғайлығы және
астық өндірушілер арасындағы бәсеке Қазақстан астығының бағасын ... ... ... ... ішкі аударына астық тасуға түрлі бөгеттер
жасады.
Патша өкіметі дала өлкесінде өнірілген өндірілген арзан астық Ресейдегі
помещик нанының бағасын кемітеді деп ... ... ... ... ... ... ... саясатының салдарынан, Қазақстанның
ауылшаруашылығы үлкен шылдық ошактарын ... ... ... ... ... ығыстыру қазақтың егін шаруашылығын өркендетуге ... ... Оған қоса ... мал ... да кері ... мысалы, Қазақстан - 1880 жылдан 1905 жылға дейін 24,9 процентке
кеміді. Ал ... 1905 ... 1914 ... ... 4,1 ... кеміді [1].
Отаршылдык қанаудың қыспағы жергілікті халықтың экономикалық жағдайының
кұлдырауына, ... ... ... ... сокты. Сонымен,
экономикалық, тарихи әдебиеттерде "шаруалар арқылы отарлаудың ыкпалымен
қазақтардын егіншаруашылығы ... ... ... ... алынды,
отырықшылдық пайда болды, өндіргіш күштердің дамуы тездеді" деп, 70 жыл
бойы құлаққа сіңірілген ... ... ... ... ... екені
айкын көрінді.
Жерді зор көлемде тартып алу, жер мәселесін шешудегі заңсыздык, белден
басушылық, отарлық ... ... ... барлық саласындағы ұлттық
алалау, қисапсыз алым-салық, осының бәрі қоғамдық прогреске бөгет жасады.
Өндіргіш күштердің өркендеуіне кедергі келтірді. ... бәрі ... ... ... тудырды, тіршілік ету жолындағы күрес күшейе түсті.
XX ғасырдың басында көптеген аудандағы қазақтар үкіметтік хаттамаларға
(протоколдарға) кол қоюдан, заңсыз жер бөлу ... ... бас ... аударушылармен қақтығыс жиіледі. 1907 жылдың қаңтарында Ақмола,
Семей, Жетісу облыстарында ... ... ... Басқа облыстардың
аудандарында еселенген әскери күзет қойылды. Губернатордың солдат жібереміз
деген қоқан-локқысына қазақтар былай деп жауап ... ... ... ... ... ... ... де бәрібір өлеміз. Сондықтан бізді
кырып салыңдар; өз жерімді корғай отырып, ажал ... - ... ... Ресей тұсында Қазақстан да Ішкі Ресей сияқты бірнеше
облыс және генерал-губернаторлыққа бөлінді. Ал ... бөлу ... ... және тұрмыстық укладына қарай бұрыннан калыптасқан
ру-ру болып қоныстану ерекшеліктері тіпті де ескеріле ... ... ... ... ... ... қалыптасуы мен халықтың рухани жағынан
дамуына кері әсер ... ... ... адамдар бір болыстан бір болысқа
ауысу кұқығынан айырылды. Территориялық принципке құрылған бұл ... -бір рулы елді ... ... өзге румен косып, бір болыс құру, әрбір
үлкен рудың жарты-жартысынан уезд ашу, сол арқылы ... ... ... ... ... асып ... қырқысуға себеп болды. Генерал-
губернатор жеке дара билік алды. Ол отаршыл империяның және Ішкі ... ... ... ... ... ... рулық карым-
қатынасты ушыктырды.
Қазақ даласында әкімшілік билікке орай және жер мәселесіне ... ... ... мен ... ... ... ... мойынға түскен
қыл арқан тарыла түсті.
1822 жылы Сібірді басқару туралы Ережелер шығуына ... ... ... ... ... орыс ... ... енгізу басталды.
Қазақ даласы приказдар басқаратын округтерге бөлінді: округтер болыстарға,
ал ол өз кезеңінде ... ... ... ... 1824 жылы ... биліктің және одан кейін 1844 жылы
басқарушы сұлтандардың жойылуынан, 1865 жылы ... ... ... ... ... ... даласында хандық билікті жойылып, рулық ... ... және ... бибітшілікті жойды.
1868 жылы 21 казандағы уакытша "жағдай" бойынша қазақ даласын -уезге,
болысқа және ауылдарға ... ... ... ... ... бірліктерге қосты, болыстарды халық арасынан ... ... ... ... ... ... ұсақ ... азаматтық
істерді халық сотына тастап, билерден билікті алып, болыс басшыларға берді.
Осы зұлымдық қазақ халкының ... ... ... ... ... коғамдық ілгерілеуіне, теріс ықпалын тигізді. Оны ... де ... 1867 жылы ... ... ... туралы айта
келе, қол қойған комиссия мүшелері Ф. ... Л. ... Л. ... А.
Проценколардың корытындысында: "1822 жылғы ереже мен кейіннен ... ... ... шын жағдайына және халықтың кажеттеріне сай
келмейді..."
Жергілікті жағдайдың қажеттері мен халықтың ... ... ... шығу ... дін ... ... тілі және тұрмыс салты
жөнінен бір халық болып табылатынына, сондықтан да олар ушін бірдей ... ... ... ... жеткізді... - делінген [1].
Қорыта келгенде, 1822 жылы ... ... ... ... ... Орта жүзде хандық таратылған еді, жері ... ... Кіші ... ... ... патша үкіметіне мейлінше тэуелді
Ішкі Орда аталған ат төбеліндей Бөкей хандығы ғана ... ... ... ... ... ... ... бұл хандык та күшін жойды. Оны
уақытша кеңес арқылы басқару орыс шенеунігінің қолынакөшті ... ... ... жеріндегі хандық мемлекет қазақтардың мүддесін
қорғап келді, өйткені хандық уақытта осы ... өзге ... көп ... ... да олар ... даласындағы басқару ережелерінің жобасы
жөніндегі комиссияның ... ... ... ... хандар
Ресейге талай рет опасыздық жасады... оның үкіметке зиянды ... ... хан ... жойылды" [3], - делінген.
Ең соңғы болып Қазақстанда 1867 жылы Жетісу ... ... қосу ... ... ... әскерлерінің негізінде құрылған Жетісу қазақ әскері
еді.
1867 жылдың 11 шілдесінде Түркістан ... ... ... император II Александрдың бұйрығы негізінде 9 - 10 Сібір ... ... ... ... ... қазақ әскерлерін құру туралы
Жарлығына қол қойылды. Құрылған әскери орталықтың міндеті ... ... ... ... ... ... шекараға иелік
ету, өлкені бодан ету. ... ... ... ... Сібір қазақ
әскерлерінен алған Жетісу қазақ әскерлеріне, 1852—1903 ж.» деген жазуы бар
Георгиев ... ... да ... еді. ... соң XIX ... ... Жегісу қазақ әскерлері патшаның агрессиялық саясатын жүзеге
асыратын әскери күш санатына жатқызылды. ... ... Дон, ... ... еріліктілері толықтырды. Қазақтар мен шаруалардың
кулактық бөлігі ... ... ... ... ... да ... барынша ыңғайлы жағдай жасалды. Бір қазаққа берілетін жер ... ... ... ... 1875 жылы Дон ... ... бойынша (кейінірек
басқа да қазақ әскерлеріне таралған), 18 жастан бастап 20 жыл ... ... ... 1909 ... ... ... ... қызмет ету
мерзімі 18 жылға қысқарды. Дайындық мерзімі қысқарып, үш жылдың ... ... ... ... ... ... пункттерін салды, 1831 жылы Сергиополь
(Аягөз), 1848 жылы Қапал, 1854 жылы Іле, 1855 жылы ... ... ... Көксу, 1858 жылы Софиевск (Талғар), Саркант, Арасан, ... 1860 жылы ... 1864 жьыы Кіші ... ... ... ... Ал, 1900 жылы станциялар саны 29-ға, 1914 жылы 34-ке жетті.
1867 жылы қазақ-орыстардың саны бала-шағаларымен 14648 адам ... ... ... ... 1867 жылы ... ... қауымы өз алдына әскер тобы
болып (екі полк) құрылды2.
Жетісу қазақтары қазақ даласының ... және ... ... ... ... ауқымды соғыстар жүргізді3.
Орыстардың Жетісу өңіріне келе бастауы, негізінен, 1831 жылы ... ... оған ... ... ... ... кейін етек алды. Қазақ отрядтары жергілікті қазақтармен
байланыс орнату, оларды құлшылыққа көндіру, бақылау және тағы басқа ... үшін ... жиі ... ... Бұл ... ... тек қана
жергілікті жекелеген қазақ старшындарының ғана емес, сондай-ақ осы ... ... мен ... ... да қарсылығына тап болды. 1839 жылы
жүзбасы Жуков өзінің 219 қазақтарымен және 1 ... ... ... ... ... отрядымен соғысты. Дәл осы жылы ... ... тобы оны ... ... Сол ... орыс ... мен
қазақтар арасындағы шекара Лепсі өзені бойымен өтетін4.
Есауыл Нюхалев құрамында 250 қазақ, 80 жаяу әскері бар ... ... ... ... үшін және ... ... ... мақсатында Іле
өзеніне жорық жасады. 1847 жылы жүзбасы ... 200 ... ... ... ... ... ... жолды бақылау үшін Қапал мен Аягөз арасында
12 бекет жасалды. Қапал бекінісіне 1848 - 1850 жылдары 9 ... ... ... ... ... бекініс жанынан Капал станциясын қалыптастырды.
1850 жылдың сәуірінде капитан ... ... (175 ... 50 ... 2 ... ... өзенінің жағалауында орналасқан Таучыбек қоқан
бекінісіне қарай жылжиды. Оларға қарсы қазақтардың ... ... ... ... ... ... көрсеткендерді аяусыз жазалап,
қазақ ауылдарын талқандап кетеді1.
1853 жылдың жазында Қапалдан ... ... ... Іле ... ... ету үшін ... колайлы орын іздеді.
Ақырында оның тандауы Үлкен және Кіші Алматы ... ... ... ... Жергілікті қазақтар іштей қарсылық ... ... ... ... ... ... мойынсұнуға мәжбүр болды.
Қазақтарға жүктерін тасымалдау үшін ... ... ету ... ... ... 1854 жылы Іле ... (1855 жылы Верный форты атан-ды)
ашылды. 1855 ... ... осы ... ... ... ... Сібір қазақтарының отряды келіп қосылады да, ... ... ... ... өзі Іле ... ... түңғыш
қоныс-тануы еді. Келесі, 1856 жыны қазақтардың тағы да 139 отбасы мен ... ... ... 200 ... ... ... келді. Содан кейін
Талғар, Есік, Қаскелең және Шамалған ... ... да ... бас-тады2.
1855 — 1860 жылдары Жетісуды иемденудің белсенді ... ... ... ... ... ... ... жолдары салынды. Ресей
қазақтары мен оларға ерген орыс шаруалары қазақ жерінің аса бай әрі құнарлы
жері — ... ... нық ... ... кеңейе түсті. Тек 1855 ... ... ... ... ... ... мен Қапал арасында да
қазақтар көбейе түсті. 1858 жылы Талғар өзенінде Софийская (қазіргі Талғар)
станциясы ... ... оған ... мен орыс ... ... ... аралығында Надеждинская, Көксу, Сарқант, Қаскелең, Арасан, Қарабұлақ
және т.б. станциялар мен хуторлар салынды3.
Патша үкіметі қоныс ... ... үшін ... ... ... мөлшерде жеңілдіктер де жасады. 2 жылға әскери қызметген
босатты. 55 сом көлемінде ... ... ... ... ... етті т.б. ... ... жаңа жерлерге деген ынтаны туғызғаны
сөзсіз еді.
Казактар мен қазақтар арасында дау-жанжал, қақтығыс, негізінен, жерді
пайдалану мен ... ... жиі ... ... Әр ... 30 ... ... берілді. Қазақтардан мал жайылымының ... ... ... ... ... ... ... күрделі қиындықтарға тап
болды1.
Жетісу (Сібір) қазақтығы Ресейге Орта Азияны жаулап беру ісіне, оның
ішінде ... мен ... ... ... ... араласты. 1859 жылы
Қастек бекінісі іске қосылды, ал бір жыл өткен соң Қоқан қамалдары Тоқмақ
пен Пішпек алынды. 1860 жылы 21 ... ... үш жаяу ... ротасы (400
қазақ), 2 батарея зеңбірегі, 4 атты әскері және 2 ракета ... ... ... ... отряд Ұзынағаш тұсында Қоқанд әскерлерін
талқандап, Іле аймағын ... ... ... ... жылы 1 ... подполковник Черняевтің отряды бүкіл Шу аймағын
жаулау үшін ... ... ... ... ... ... ... қамалдары алынды. Осы жылдың қыркүйегінде үлкен майданмен ... ... ... ... Жетісу қазақ әскерлері Шыңжаңға да басқыншылық жорықтарын
жасады, талай бейбіт ... ... ... 1871 ... ... ... ... Құлжаны жаулап алды да, онда 1883 ... ... ... 1873 жылы ... ... ... ... алуға қатысты,
бейбіт түркмендерді жаулап алып, ... ... жуық ... ... ... жазалап, 2700 бас малды айдап әкетті. Хиуа
сапарына қатысқан қазақтар «1873 ... Хиуа ... ... ... ... үшін» белгісімен наградталды. 1875 - 1876 жындары 1 Жетісу
полкінің екінші ... ... ... ... ... бір ... ... шапқылап тастады. Әндіжан мен Қоқанды жаулап алуға қатысты4.
Міне, патшалық Ресейдің ... ... ... ... ... мен ... осындай еді. 1903 жылы II Николай
патша Жетсу қазақтарын «Бастауын Сібір Ермак ... ... ... ... 1582 — 1903» ... жазуы бар Георгиев жалауын тапсырды
деген едік. Енді Жетісу қазақтарының туына жазылған «1582 жыл» ... ... ... ... орыс қазақтарының пайда бола бастауы, негізінен, XVI
ғасырдың аяғынан ... ... Оған ... ... Ермак басшылық жасады.
Ол кезде Сібір кеңістігі — ... ... ... ... ... еді. Бұл ... орыс ... «Көшімнің Сібірі» немесе
«Ертіс хандығы» деп беріледі. Хандық астанасы ... ... жер» ... ... таяу, Ертіс жағалауында тұрады. Бұл мекен бұл күнде
Ресейдің Түмен облысына қарайды1.
Өз дәуірінің аса зор ... бірі ... ... ... ... мен ... Қазақстан жерін алып жатты, хандықтың негізін арғын,
қыпшақ, найман, ... ... және ... ... құрады. Көшім Орыс
мемлекетімен, Бұхар хандығымен, Ноғай ордасымен ... ... ... олармен ұдайы терезесін тең ұстаған Көшім 1569 жылы Иван
Грозный патшаға: «Тату тұрғың келсе тату түр, ... ... ... — деп ... ... ... дәлелі2.
Мұнымен бірге Көшім сол кездегі аса ірі дала мемлекеттерінің бірі Ноғай
Ордасымен де ... ... ... Оның ... ұлы Әли ... ... Дін-
Ахметтің қызына, кіші ұлы Урус князінің қызына үйленді. Қызын ... және бір ... ... ұзатты. Көшімнін Сібір жұртшылығы
арасында ислам дінін таратып, ... ... ... ... ... ... лайықты бағаға ие. Ермак Сібірге баса-көктеп кіргенде ол
осынау ... ... ... ... 1582 жылы өз ... ... даласына тұтқиылдан кіріп,
жеткілікті қару-жарақ көмегімен Көшім әскерлерін талқандап, ... ... ... ... бұл хандық жойылып кетті деген сөз емес, Көшім
хан Ермак ... ғана ... ... орыс ... зор ... ... ... 17 жыл тойтарыс бере білді3.
Бұл күресте ол (Көшім) көптеген табыстарға жетіп отырды. Мәселен, 1584
жыны Ермакты ... ... ... ... ... ... ... жібереді. Ермактың өлімі қазақтарды үрейлендіргені соншалықты, олар
зәре-құттары қалмай, ... ... ... Бұдан соң Көшім өз астанасына
қайта орнығып, мемлекетті нығайту ісіне кіріседі. ... ... жылы ... ... 700 адаммен патша әскербасы Иван Мансуров ... ... ... ... ... қосылады. Олар бірігіп алып, 1591 — 1595
жылдар аралығында болған қанкұйлы соғыстардан соң ... ... ... осынау күш салмағы тең емес ұрыстарда балалары ... ... ... ақыр аяғы ... ... ... қалжырағанша күресті тоқтатпады. Зағип болуға айналған, орі сырқат
хан ... ... ... ... ... Патша Федор
Ивановичке жолдаған ... ол: ... мен өз ... берген жоқпын, оны
сендер күшпен тартып алдыңдар", — деп ... ... ... 1598 жылы ... Обь ... ... ... Ұрыс үстінде Көшімнің туған інісі,
ұлы Қанай, екі немересі қаза тапты. 5 ұл, 8 ... ... мен ... ... ... ... аттандырылды1. Көшім үш ұлымен ... ... ... ... ... бас сауғалады. Алайда сол жерде
сатқындықпен өлтірілді.
Осылайша бір ғасырдан аса ... бойы ... ... ... ... беріп келген өз дәуірінің ер ұлдарының бірі ... ... ... ... оның ... қазақтардың қарулы
тойтарысына жиі ... орыс ... ... даласын тастап,
күншығысқа, Тынық мұхитына қарай бет түзеді2.
Сонымен, 1587 жылдан орыстардың Сібірді нағыз отарлау кезеңі ... ... ... ... Көшім хан иелігіндегі жерге жиырмаға жуық қала
салынды. 1586 жылы ескі ... ... ... ... ... қаланды, 1587 жылы Тобольск, 1594 жылы Тара, 1604 жылы Томск және
басқа қалалар бой ... ... ... 1867 жылы ... ... ... құрылған, 1582 жылы Ермак қазақтарынан бастау алатын
Жетісу қазақтары белсенді түрде ... ... ... ... ... ... ... еді.
Қоныстандыру отаршылдығына дейін Қазақстанның ұлан-байтақ ... ... тап ... яки ... ... ... ... иелігіне өтті. Сөйтіп, қазақ жері ... ... ... ең ... ... ... ... офицер қазақтардың
қанжығасына байланды. Әлбетте, мұндай ... ... ... ... ... ... және қоныстандыру отаршылдығы мақсатына
пайдаланатын жерлерден тысқары тұратын қазақтардың қайсыбір иелікгері де
сараптаудан өткізілді. Міне, Қазақстандағы ... төрт ... ... ... ... қазақ халқының тарихына үлкен
зобалаңдар мен қиыншылықтар әкелді, сан жүздеген тұрғындарды тонауда, қырып-
жоюда ... ... ... ... ... ... ... да экономикалық жағынан дербес болған емес. Олар ... ... ... ... саяси және шаруашылық мақсаттары үшін пайдаланылады.
Қырғыз елі (XVIII - XIX ... ... аяғы мен XIX ... бас ... ... ... сыртқы
саяси жағдайы қиындады және сауда мен ішкі жағдай да тұракты болмады.
XIX ғасырдың бірінші ширегінде қокан хандығы ... елін ... ... ... ... ... оңтүстік ауданда Қокан хандығын орыстар
жаулап алуымен (1876), ... ... ... елі ... ... (1865 - 1867), ... ТүркІстан генерал-губернаторлығынын (1867 -
1917) құрамында болды.
XIX ғасырда қырғыз елінің жерІне Ресейдің ... және ... ... мен ... ... шаруалар келіп орналасты.
Қырғыз елінің Ресейге ... ... ... ... күшейе түсті,
салық мөлшері артты, көпшілік жер мемлекет меншігіне алынып, отарлау корына
берілді. Қырғыздар патшалық РесеЙдІң бұл ... ... ... жылы ... ... ... Жетісу облысының үш уезін, ... ... елін ... ... ... ... деп ... [1].
Оның себебі, Столыпиннің аграрлық реформасына сэйкес, ... ... ... ... оларды келімсектерге берген болатын. Кеңес өкіметі 1917
- 1918 жылдары Қырғызстанның барлық жерінде орнадьт. 1918 жылы ... елІ ... ... кұрамына енді.
Оңтүстік Қазақстанның, Қырғызстанның, Өзбекстанның Тэжікстаннын және
Туркменстанның Россияға қосылуы
Орта Азия мен ... ... ... ... жағынан бағындыру
жоспарын Россияның билеуші топтары XIX ғасырдың 50 және, әсіресе, 60-
жылдары ... ... Бұл ... ... ... мықтап бүтІндей дерлік
косылып болған. Арал теңізінін жағалауларынан Сырдария өзеяінің жоғарғы
жағына қараЙ орыстардың ... ... ханы ... ... ... ... Қазақстанның халқына өктемдік жасайтын билІгІнен айрылғысы
келмедІ. ... ... мен ... орыңдарының бас бұзарлығы мен
зорлығын көргенше, орыстын қол астына кіргісі ... ... ... ... ... ... шапқыншылықтар жасай берді. Орыс отрядтары
кокан әскерінін ... ... ... 1853 жылғы жазда коканның
солтүстіктегІ Сырдария бойындағы бекІнісі Акмешіт ... ... ... Осы ... арка ... ... ... қазақтардын
едэуірін ұзақ уақыт бойы кол ... ... ... ... ... ... орыс бекіністері (Сырдария соғыс ... ... ... ... ең ... ... ... Осы
оқиғалармен бір мезгілде, 40-жылдардың аяғында және 50-жылдардың аяғашкы
жартысында патша әскерлерІ Семей жағынан оңтүстікке ... ... ... Іле ... халкы Россияның кол астына кіргендігін мойындады. 1854
жылы Алматы өзені ... ... ... ... ... Верный бекінісін
салды, кейін бұл бекініс үлғайып, Верный қаласына ... ... ... астанасы — Алматы қаласы). СемеЙден Верныйға дейІн тагы да ... ... деп ... ... ... ... мен ... т^ратын қырғыз тайпалары Россия
өкіметін өз ... ... ... ... ... ... ... орыс өкімет орындарымен байланыс жасай бастады.
Қырғыз жерінде тек ... ... мен ... ... ғана ... ... халқы Россия күрамына бейбіт жолмен кіре
бастады. Мүнын өзі ... ... ... ең бІр ұлы және терең
прогресшіл бетбұрыс болған еді.
1854 жылдын өзінде-ақ Россияның билеуші топтары ... мен ... ... ... ... Мұны ... хандығына қарсы тікелей соғыс
қимылдарын жүргізе отырып, істеуге тиісті ... ... ... ... алу ... ... бастады.
Алайда бұл жоспарды жүзеге асыруды бірнеше жылға ... ... ... ... ... ... ... правоны жоюға эзірлік және оны
өткізу 1854 жылғы ... он ... ... ... өкіметі Орта Азияны
жаулап алу соғыс қимылдарына тек 1864 жылы ғана батыл кірІсті.
Орыс ... ... Орта ... ... ... ... ... басты үш кезеңге бөлінсді; 1864—1865 жылдары
кокан хандығына, 1866—1868 жылдары ... ... және 1873 жылы ... ... ... жорықтар.
Қоқандықтардың билеп-тестеуінде болып келген Әулие-ата, Түркістан және
Шымкент қалалары 1864 жылдың өзінде-ақ алынган. 1865 ... ... ... аз ... ... ... ... шабуыл жасаған әскерлеріне Орта
Азияның ең үлкен қаласы—Ташкент берілді. БІр ... соң ... ... ... ... ... әскерлері тез арада толық жеңілді.
Бұқар әмірі көршісінін жеңіліске ү_шырағанын көрІп, оған дипломатиялық
көмек ... ... ... ... қол ... ... ... қокан
хандығыньвд есебінен кеңейтсем деген де ойы болды. Бұкар эмІрІнің бү_л іске
араласуы патша генералдарының оған қарсы соғыс ... ... ... ... әскерлері 1866 жылғы көктемде ... ... ... ... қаласының төменгі жағында) катты женілІске ұшырады.
Му_нан соң орыс әскерлері ... ... ... Жизакты, ¥ра-
Төбені алды. Қокан мен Бұқар хандықтарының арасындағы ... ... ... ... кірді. 1867 жылы Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азиядағы орыс
зекерлері басып алған жерлерден Түркістан генерал-губернаторлығы ... ... ... ... ... ... ... болып
генерал Қ. П. Кауфман тағайындалып, оған ... ... ... және ... хандықтармен дипломатиялық келіс сөз жүргізуге
право берілді.
Енді түгел Орта Азияны ... ... да ... кезеңі жетті. Жизакка ие
болу — Зеравшан алкабына, Самарқандка және Бұкар ... ... ... ... жол ашты. Бұкар әмІрі соғыста сэтсіздікке ұшырағанына қарамастан
мұсылманнын реакцияшыл фанатик діни ... дем ... және ... ... берген уәделерінен дэмеленІп Россияға ... ... ... ... ... билеуші феодалдық топтары
ғавазат соғысын жариялағанда надан халық бұқарасының діни нанымын ... ... калу ... ... ... ... ... Ташкент, ¥ра-Төбеде жане басқа елді мекендерде ұйымдастырған
дүрбелеңі халық арасынан қолдау таппады. Бүкар әмірінің әскерлері Самарканд
түбінде талқандалып, 1868 ... ... қала орыс ... ... бір ... соң ... әскерлерін жинап Бүкараға баратын жолға бөгеу
боп ... ... ... орыс ... ... ... бермек
болған Бүкар эмІрінін өзі тағы да жеңілІске ұшырады. Зерабұлактағы ... ... ... К.П. ... ... орыстың Самарқандта тұрған әскер
бөлімдерІне қарсы бас көтерген бұліншІліктІ аса каталдықпен басып тастады.
Сонымен 1864—1868 ... ... ... мен ... ... женіліске
ұшырады. 1868 жылы Россияның коканмен және Бұкармен жасаскан ... қол ... ... ханы ... және ... әмірі Мұзафар-Эддин
өздерні Россияға тауелдіміз деп танып, орыс әскерлері ... ... ... ... ... ... ... хандык
ішінде еркін сауда жасауға право берілді, Б^кар эмірі мүның үстіне
жарты миллион сом ... ... ... ... ... история., в ... ... ... ... А.Я. П.А. Столыпин и ... ... в ... ... 1991 ... ... В.И. ... федолизма в Росси.гУ Москва 1980
г.
4. [йсточниковедение исторМХР ... XX в., ... ... ... ... ҮІІ том, ... ... Муканов М.С., Этническая ... ... в ... XX ... а. 1991 ... Мұқанов М.С., ... ... ... ... ... Мэлісбаев С. Патшалық ... ... ... 1994 ... ... М., Қазақ қалай орыстандырылды? Алматы 1993ж.
10. ... А. ... ... - ... или ... -
кайцакик, орд истепей., А. 1832
11. Диваев А. Из ... ... ... Ташкент. 1905
12. Аманжолова Д.А. ... ... и ... 1998 г.
13. Казахско-русские отношения в ХҮІ-ХҮШ ... ... и ... т. 1, ... ... Казахско - русские отношения в ХҮІ - ... ... ... и ... т. 1, ... ... Матералы по Киргизскому ... ... ... по обследованию степных областей.
Семипалатинская ... т. ІҮ. ... ... ... 1903.
16. Азиатская Россия., СПб., 1914, т.1.
17. Андреев И.Г ... ... Орды ... - ... ... Апполова Н.Г. Экономические и ... ... с ... в ХҮШ -начале XIX в. М, 1960.
19. ... Е.Б. ... ... ... в XIX ... 1966.
20. Бекмаханов Н.Е. Завершение ... ... ... ... ... Военно - статистическое обозрение ... ... ... ... Гродеков Г. Киргизы и ... ... Т.1. ... Быт., ... ... ... Л. ... степь Оренбургского ведомства. СПб.,
1890
24. Россия ... ... Т. ... СПб ... ... Киргизский край. Т. XIX СПб 1913.
26. ... А., ... мен ... ХҮІІІ ғасырдағы
карым-катынасы. А. 1970
27. сүлейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из ... ... ... ... 1988

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы оралмандардың әлеуметтік жағдайы48 бет
Қазақстанның қазба байлықтары4 бет
Ұлы отан соғысы жылдары Қазақстанға эвакуацияланған тұрғындардың тағдыры3 бет
«Оралоблгаз» Ақ-да есеп-қаржы жұмыстарының ұйымдастырушылық - экономикалық сипаттамасы және ұйымдастырылуы37 бет
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның 2007 жылы қаңтар-қыркүйек айларында атқарған жұмысының қорытындысы34 бет
Айып қорытындысын түзу66 бет
Ахметжанов Оралғазы Нұранбасұлы Қазақстанның шығысындағы көгершіндердің паразитоздары және оларға қарсы шаралар79 бет
Бөкей Оралхан9 бет
Орал тауы4 бет
Орал қ., «ОралСуАрнасы» АҚ автомобильдерді ТКК және жөндеу бойынша өндірістік-техникалық базасын жобалау80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь