Т. Ахтанов прозасындағы қаһарманның адамгершілік әлемі

Тақырыптың өзектілігі. Адамгершілік, ар.ождан мәселесі . адамзат тарихының өнбойында ұрпақтан.ұрпаққа жалғасып келе жатқан ұлы мақсат. Бүгінде барша адамзат өркениеттің өзгеше биігіне көтерілген үшінші мыңжылдыққа қадам басар кезеңде де рухани асыл мұрат . адамгершілік, азаматтық парыз, ар тазалығы өзекті қалпында қала бермек.
Бүгінгі таңда барша ізгі ниетті адамды елеңдетіп отырған үлкен көкейкесті мәселе . ғасырлар бойы тірнектеп құраған адам баласының рухани байлығының құнсыздана бастауы. Сондай.ақ мыңдаған жылдар бойы ұрпақтар санасының елегінен өтіп, жинақталған рухани игіліктердің арзандауына, ең бастысы адамгершілік асыл қасиеттердің төмендеуіне, тіршіліктің алтын қазығы іспеттес махаббат сезімінің әлсіреуіне жол беруде. Батыс Европа, Италия, Америка елдерінде рухани құлдырау өріс алуда. Бұл жағдай енді ғана қаз басып келе жатқан біздің мемлекетіміздің жастары арасында да көрініс беруде. Еш мән.мағынасы жоқ, тек қана дыбысқа кұрылған даңғаза музыка, кісіні қорлау, зорлау турасында жазылған детектив кітаптар, ату, асу, небір адам жаны түршігерлік оқиғалар туралы түсірілген кинофильмдер адамдар санасына кері әсерін тигізуде. Адамды рухани мәңгүрттікке жетелеуде.
Ендеше Т.Ахтановтың “Үндістан хикаясы”, “Шынтас”, “Махаббат мұңы” повестері, “Қаһарлы күндер”, “Боран” романдары адамның адамды көбірек түсінуіне және адам баласының өзі ұғынып болмаған бойындағы түрлі жағымсыз қасиеттердің түп себебінің неден өрбитінін мейлінше нәзік жеткізе алуымен құнды. Бұл тұста “Шындықты қызарта да, бозарта да боямай, ақиқат қалпының бар заңдылықтарымен көрсету, өмір ағысының, адамдар қатынастарының мазмұнына зерттей үңіліп, әр әрекет пен құбылыстың себебін терең ашу адамгершілік мәселесі мен қоғамдық әлеуметтік проблеманы ұштастыра, жымдастыра өру . Тахауи Ахтанов прозасының басты ерекшелігі” /1, 126/, . деген ғалым Н.Ғабдуллин пікірі өте орынды.
Олай болса, адамгершілік арды серік еткен жазушы шығармаларының мәні мен мағынасына тереңдей ену арқылы Т.Ахтановтың туған әдебиет тарихынан алар орнын саралау біздің басты парызымыз.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Адамгершілік, ар-ождан мәселесі – ... ... ... ... келе ... ұлы мақсат.
Бүгінде барша адамзат өркениеттің өзгеше биігіне көтерілген ... ... ... ... де ... асыл мұрат – адамгершілік,
азаматтық ... ар ... ... ... қала ... таңда барша ізгі ... ... ... ... ... мәселе – ғасырлар бойы тірнектеп құраған адам баласының рухани
байлығының құнсыздана бастауы. Сондай-ақ ... ... бойы ... елегінен өтіп, жинақталған рухани игіліктердің арзандауына, ең
бастысы адамгершілік асыл ... ... ... алтын
қазығы іспеттес махаббат сезімінің әлсіреуіне жол беруде. Батыс Европа,
Италия, Америка елдерінде ... ... өріс ... Бұл ... енді ... ... келе жатқан біздің мемлекетіміздің жастары арасында да көрініс
беруде. Еш мән-мағынасы жоқ, тек қана ... ... ... музыка,
кісіні қорлау, зорлау турасында жазылған детектив кітаптар, ату, асу, небір
адам жаны ... ... ... ... ... адамдар
санасына кері әсерін тигізуде. Адамды рухани ... ... ... “Үндістан хикаясы”, “Шынтас”, “Махаббат мұңы”
повестері, “Қаһарлы күндер”, “Боран” ... ... ... ... және адам ... өзі ... ... бойындағы түрлі жағымсыз
қасиеттердің түп себебінің неден өрбитінін мейлінше нәзік жеткізе алуымен
құнды. Бұл тұста “Шындықты ... да, ... да ... ... ... заңдылықтарымен көрсету, өмір ағысының, адамдар ... ... ... әр ... пен құбылыстың себебін терең ашу
адамгершілік ... мен ... ... ... ұштастыра,
жымдастыра өру – Тахауи Ахтанов прозасының басты ерекшелігі” /1, 126/, ... ... ... ... өте ... болса, адамгершілік арды серік еткен жазушы шығармаларының мәні
мен мағынасына тереңдей ену арқылы Т.Ахтановтың ... ... ... ... ... біздің басты парызымыз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ көркем прозасының дамуына елеулі
үлес боп ... ... ... ... ... қаламгер
шеберлігі, тіл айшығы жайында байыпты толғамдарды М.Базарбаев, Р.Бердібаев,
А.Нұрқатов, С.Қирабаев, Н.Ғабдуллин, Ә.Кекілбаев, Р.Нұрғалиев, Х.Есенжанов,
Т.Тоқбергенов, Т.Сыдықов еңбектерінен кездестіреміз.
Т.Ахтанов шығармашылығы туралы ... ... ... ... ... ... Ол мақалаларда қаламгер шығармаларының біраз қырлары
сөз болған. Солардың ішінен Ш.Елеукенов, ... ... ... ... ... Н.Оразалин,
Ш.Нүрпейісованың мақалаларын атап өткен орынды.
Жазушының өмірі мен шығармашылығы туралы дос-жарандарының ... ... ... ... қаламдас інілері
Қ.Мұхамеджанов, С.Сейітов, Е.Домбаев, ... ... ... ... ... ... С.Жұмабеков,
Д.Исабеков, Т.Нұрмағамбетов, Г.Ахтанова, Ә.Сарай мақалалары қаламгер
шығармашылығы жайында ой қорытуға біраз ... бар ... ... ... ... ... ... түрде
зерттеу жұмыстарына нысан болмаса да, ... ... ... ... ... мен ... сөз ... жүр. Біз диплом
жұмысын жазу барысында сол ... ... ... ... ... ...... ғылымында өте жиі сөз болған, бұл
күнде жан-жақты дамыған өте күрделі, теориялык мәні мол мәселе. Сондықтан
да ғалымдарымыздың назарын ... ... ... алтын діңгегі ретінде уақыт озған, заман өзгерген ... ... ... ... тауып келе жатқан адамгершілік, мораль
мәселелері әдебиеттану ғылымында да өзгеше қырынан жаңаша ... ... жаны ... әдебиеттегі сыр-сипатын әлі де жан-жақты қарап,
көңіл бөлетін жайттар көптеп саналады.
Біз Т.Ахтанов кейіпкерлерінің ... ... ... ... ... ... сапаларын тани білуге, оны бейнелеуде тың идеялық-
көркемдік ... мен ... ... ... түсуге ден қойдық.
Зерттеу жұмысының мақсаттары мен міндеттері. ... ... ... ізденістерді зерттей отырып, оның қазақ
әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... романдарының идеялық-тақырыптық өзгешелігіне, ондағы
адамгершілік мәселесінің қойылуы мен шешіміне ... бөле ... ... мәнін ашу.
– жазушы романдарын жан-жақты талдау ... оның ... ... ... ... ... ... алар орнын пайымдау.
– образ жасаудағы ... ... ... ... ... таңдау, оның жан-дүниесін, адамгершілік ізденістерін шынайы
қалпында суреттеу ... ... ... ... ... Тахауи Ахтановтың “Қаһарлы күндер”
(1956), “Боран” (1966) романдары алынды.
Жұмыстың теориялық, методологиялық негіздері. Зерттеу ... ... ... З.Қабдолов, А.Нұрқатов, М.Базарбаев,
Р.Бердібаев, Н.Ғабдуллин, С.Қирабаев, ... ... ... ... ... ... ... Т.Есембекояв
және т.б. ғалымдардың ғылыми-еңбектері басшылыққа алынды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Т.Ахтанов прозасы оның ... ... ... ... ... ... сай зерттеліп отыр.
– жазушы романдарының идеялық-такырыптық, көркемдік
ерекшеліктері зерттеу барысында ашылады.
– жазушының ... ... ... ... қырлары ғылыми
тұрғыдан дәйектеледі.
– суреткерлік танымының өзгеше екендігі тұжырымдалып, ... ... ... ... қосқан ... ... ... ... мен ... ... мінезге сай
етіп психологиялық нәзіктікпен ашудағы дара қолтаңбасы арнайы зерттелінеді.
Зерттеу әдісі. Т.Ахтанов ... ... ... ... ... ... ... алар орнын, қаламгер шеберлігін, жалпы
романдарындағы адамгершілік проблемасын зерттеуде салыстырмалы, ... ... ... ... ... ... ғылыми-практикалық мәні. Диплом жұмысының нәтижелерін
орта, арнайы, жоғары мектептерге арналған оқулықтар, оқу құралдарын жазуда,
сондай-ақ жоғары оқу ... ... ... “Қазіргі қазақ
әдебиеті” курсында дәріс беру ісінде, әрі 1960-70 жылдардағы ... ... ... ... курс пен семинарларда пайдалануға болады.
Диплом жұмысының құрылымы кіріспеден, негізгі екі тараудан және
қорытындыдан ... ... ... ... ... ТАРАУ
Т.АХТАНОВ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ҚАҺАРМАННЫҢ АДАМГЕРШІЛІК ӘЛЕМІ
Әдеби шығарманың басты ізденісі – адамгершілік, ар-ождан мәселелері.
Адамның ... ... ұлы ... ... шыңдау мен тәрбиелеуде
әдебиеттің қызметі өлшеусіз. Әдебиетіміздің сонау балаң ... ... биік ... дейін көркемсөз зергерлерінің қаламынан туған
ғажайып дүниелердің барлығын бір арнаға тоғыстырып жатқан ... ... ... ... ... ... ... пен әділетсіздіктің, адалдық пен зұлымдықтың, махаббат ... ... пен ... ... ... ... ... тән.
Мәдениет пен білім көркейген, ғылым мен техника дамыған заманымызда олардың
түрі өзгергенмен заты өзгерген жоқ. Бүгінгі өмірімізде кездесетін ... ... ... ... ... ... жоғарыда
аталған адамға жат қасиеттердің жаңа түрі екені еш дау тудырмайтыны
белгілі.
Біздің ... ... ... ... ... ... әлемі, міне осындай кеселдермен күрес үстіндегі әрекеттері
арқылы ашылады. Жазушы ... ... ... ... ... ... ... қысқаша көз жүгіртіп өткенді жөн санаймыз. Бұл
қаламгер прозасындағы адамгершілік ... ара ... ... ... ... Ахтанов әдебиетке соғыстан кейін келген буын ... ... ... туындыларын 50-жылдардың екінші жартысынан бастап
қана ұсынды (Жазушы оған дейін сын жанры мен көркем аударма саласында ... Бұл ... яғни 1956 ... ... жаңғыру кезеңі болатын.
Партаяның XX съезі (1956) әдебиетке ... ... ... ... болды.
Саяси ұрандар мен науқандардан әдебиет біршама алшақтады. ... ... ... ден ... яғни адам ... ... иірімдеріне көңіл бөліп,
адамды сұлулыкқа әсемдікке, ізгілікке тәрбиелеуді басты ... ... Бұл ... белгілі ғалым Р.Бердібаев: “Адамдарды көбіне станок
немесе қырман басынан ... ... ... маңындағы айтыс,
таластармен көлем көбейту кеміп, мінездер кақтығысын, тіршіліктің төте ... ... айту ... ... белгілі дәрежеде өмір өрісін гармониялы
түрде ашу артты” /2, 157/, – деп жазады.
Сонымен қатар бұл ... ... ... ... қаралып, көркем әдебиет
соғыстың жеке адамдар тағдырына ... ... ... ... ашуға ұмтылды. Жазушылар соғыстың саяси мәніне емес, соғыстағы, қиын
уақыттағы адамдар бойындағы сапа ... ... ... ... ... С.Бақбергенов, Н.Ғабдуллин шығармалары дәлел. Бір сөзбен
айтқанда әдебиет жаңаша бір үрдіс, яғни ... ... ... ... тенденциясы дами бастады. Жазушылар қай ... ... ... ... ... құндылықтар биігінде тәрбиелеуді мақсат
етіп қойды. Әсіресе бұл ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен қоштасар сәті жақындаған XX ғасырдың 70 жылында
үстемдік еткен кеңес үкіметіндегі идеология әдебиеттің дамуына кері ... деп те айта ... ... ғылыми-техникалық прогресстің
адамзатқа тигізіп жатқан пайдасы ... ... ... ал шын ... адам
баласына әкелетін зияны ескерілмеді, тек жақсы жағынан көрсету көзделді.
Адамгершілік қасиеттер де бір ... бір ... ... ... ... яғни ... социалистік идеалдар
(коммунизм құрылысшысы, ең бақытты, ең ... ең ... ... ... ... т.б.) тұрғысынан тәрбиелеу басты мұрат болды.
Жоғарыда айтылған пікірлерімізді ... үшін ... ... ... жөн көрдік: “Бізден кеткен қателік – ... ... ... ... ... бұлдыр мұраттарға қызмет етсін
дегеніміз, Жазушыны өмірден идея ізде деу ... ... ... амал ... ... ... көп ... көз жазды, ауырдың үсті, жеңілдің ... ... ... ... ... ... ... технология проблемасы имангерлік,
адамгершілік проблемалармен қоса талданатын болды, мұның өзі ... деп ... ... өндірістік жанр әдебиетті шығанға шығарды ма?
Дүние жүзі әдебиетін былай қойғанда одақтық әдебиеттің асыл қорына қосылған
бұл жанрдан қандай жетістігіміз бар? ... ... ... өрісі тар.
Одан философиялық ой, жанды ұлттық ... ... ... іздеп
жарымайсың. Себеп сол, өндірістік роман кейіпкерінің әлеуметтік функциясы
сыңар жақ ... /3, ... ... ең ... адам ... ең бір ... тұстарын дәл
тауып, адамды өмірдің өзіндегідей шынайы қалпында суреттеп, ... жол ... ... ... ... кең бұл ... өмірлік қағидалардан
тысқары бір партияның көзімен ... ... ... ... ... ... социалистік реализм деп айдар тағылған әдебиеттегі
қалыптасқан стеореотипті, канондық шарттарды бұзған жаңашыл туындылар ... ... ұлы ... М.Әуезовтің “Өскен өркен” романы мен әңгіменің
атақты шебері ... ... жоқ ... ... атты әңгімесінен бастау
алған бір топ прозаиктеріміздің шығармаларын атап ... ... осы ... ... ... ... “Мезгіл”, С.Омаровтың
“Күншуақ”, Н.Ғабдуллиннің “Өмір қымбатсың маған”, Ә.Таразидің “Құйрықты
жұлдыз”, Ә.Кекілбаевтың “Бір шөкім бұлт”, ... ... ... солдаттың баласы”, Б.Соқпақбаевтың “Менің атым – Қожа” т.б.
повестердің елеулі орны бар. Бұл ... ... ... ... ... ... өндіріске, шаруашылыққа байланысты ашудан мүлдем
бас тартады. Кейіпкердің жан әлеміне ену ... ... ... ... ... жазылды. Бұл қазақ әдебиетінде, оның
ішінде проза жанрында жаңа ізденістер – адамгершілік ... ... ... ... Осы кезең әдебиетіне тек қана гуманистік дәстүр
тірек болған жоқ, сонымен қатар жазушылар ... ... ... ... күш сала отырып, философиялы тереңдікке бойлады, яғни ... жете ... ... және шын ... ... бойындағы
қайырымдылық, шыншылдық, қажырлылық, әділдік, адалдық, ар-ожданы биіктік
т.б. сияқты ... асыл ... ... ... ... ... ... Әдебиеттің ең басты ... ... ... ... ... ... 70-80 жылдарында ... ... Осы ... ... ... ... және адам",
"соғыс пен бейбітшілік", "техникалық жетістік және оның ... ... ... ғасырдың ең үлкен күрделі сұрақтарын барша адамзаттық рухани-
адами құндылықтармен бірлікте қарастырған жазушылар болды.
Бұл тенденция ... ... ... ... Ә.Тарази, М.Ысқақбаев, С.Санбаев сияқты қаламгерлер есімімен
тығыз байланысты. Және де осы ізденістің көш басында ... ... ... ... ... ... прозалық шығармалары
тұрғанын айтпауға болмайды.
Қаламгер адамгершілік ізденіске қалай келді? Моральдық-этикалык, рухани-
адамгершілік ізденістер суреткердің ... ... ... ... Міне, осы сауалдардың басын ашу үшін жазушының шағын ... ... ... ... ... деп ойлаймыз.
Т.Ахтановтың суреткерлік талантының табиғатын, азаматтық позициясын,
жазушылық беталысын саралаған ... ...... ... (1956). ... адамдық бақыт пен жеке бастық эгоизм ... ... ... ... ... ... ... адамдық бақыт жолындағы саналы құштарлық,
арман-тілек жеңгенін ... ... ... ... (1959) әңгімесінде
адамзат баласы ғасырлар бойы ... ... келе ... ... кесел –
нәпсіқұмарлықты сөз етеді. Өз-өзін жақсы көретін, өз бақытын, өз ... ... де ... ... ... ерке хан қызы жау ... ... бір аймалату үшін әкесін, халқын, отанын құрбан етеді. Сөйтіп, атағы
жер жарған Аяз қала бір ғана ... ... ... ... ... адам ... ... келеңсіз жайттарға бастайтын эгоизм
табиғаты жайында сөзді бұл екі әңгімесімен аяқтамайды. “Қызғаныш” ... оның ... ... көрінісін берген. Жазушы бұл әңгімесінде
табиғатынан талантты жігіт Жұмабекті көп қолпаштау мен ... ... ... шалдықтырғанын шеберлікпен бейнелейді. Сондай-ақ бұл
шығармасында өнерді жеке қара басының пайдасына ... ... ... ... жасайды. Ол: “Эксперт комиссиясында “Қайыңдарымды”
үш мыңға ытқытып жібердім” деп арзан дүниесін қымбатқа сатқан ... риза ... ... ... ... жазушы өмірдегі тоғышарлықтың
өнердегі көрінісін көрсетеді. Әңгімеде Жұмабек пен Доғалға қарама-қарсы
суретші ... ... пен ... қыз Роза ... ... ... өнердің
шын жанашыр адамы ретінде әсер қалдырса, Роза дүниеге ... ... жан ... ... нәзік сыр құяды.
ТАхтановтың психологтық талантын ... ... бірі ... ... ... автор адамгершілік арды, азаматтық парызды аяқ асты
еткен опасыз Мырзахмет пен оның ... ... адал ... қор ...... өмірінен әңгіме қозғайды. ТАхтанов бұл шығармасында адалдық пен
опасыздықтың қарсылықты образын жасайды.
Шағын әңгімелерде көрініс ... ... ... ... басты ізденісіне айналады. Осы тұста кезінде М.Әуезовтің өзі
жоғары ... ... ... (1960) ... ... айтпай кетуге
болмайды.
Т.Ахтанов “Махаббат мұңы” повесінде эгоизмнің ... ... ... ... ... ашып береді. Бұл повесінде де алдыңғы
әңгімелеріндегі ... өнер ... ... ... ... ... күйші,
“Қызғанышта” суретші өмірін, “Алғашқы әнде” композитор өмірін сөз ... ... ақын ... ... ... Мұнда 15 жасынан өлең ... ... ... тек қана ... ... көре ... көзі ояу, ... ақын қыз Ләззат өмірін сөз етеді.
Ләззат 3 курста оқып жүргенде әдебиет ... ... ... ... Періште көңілді – Ләззат әккі жігіт Нияздың ... ... ... адал ... ... ... сезімін Нияз аяққа
басады. Ләззат өзі сүйген Нияздың кемшіліктерін көрмейді. ... ... ... Нияз ... ... Тек көп жыл ... соң
редакцияның тапсырмасымен Нияз өлеңдерін оқып шыққаннан ... ғана оның ... көзі ... ... ... осы ... дейін әдебиетке масыл болып
келген жалған ақындығын таныды. Сол арқылы алдында тұрған адамның өзінің
кіршіксіз таза ... ... ... ... ... ... өзінің адал махаббатын таптаған опасыз жанмен біржолата қоштасады.
Ахтанов бұл шығармасында адалдықты серік еткен ... ... ... ... өзін ғана ... ... ... бастаған рухани бейшаралығын танытады. Эгоизмнің сиқыр күші рухани
әлсіз Ниязды біржолата соқыр қылып тастайды.
Жазушы эгоизмді табиғи ... ... ... әлеуметтік кесел ретінде
суреттейді. Ниязды осындай күйге, яғни ... ... ... ... ... ғана ... айнала қоршаған ортасы. Ол орынсыз мақталды,
орынсыз баға мен ... ие ... ... ... бәрі келіп онсыз да
рухани әлсіз Ниязды адамгершілік сипаттан тұлдыр жексұрындыққа бастады. Бір
сөзбен айтқанда ... адам ... ... ... ... оның ... неден тамыр жаятынын ашып көрсетеді. Шағын әңгіме,
повестерінде етек алған бұл үрдіс романдарында жазушының шығармашылық басты
қазығына айналды.
Енді жазушының басты ... ... жеке ... ... қаһармандардың рухани адамгершілік әлеміне барлау жасалық.
“Қаһарлы күндер” ...... ... ... ... прозадағы
тұңғыш көлемді шығармасы. Ол алғаш 1956 жылы ... ... ... ... әдеби жұртшылықтың, оқырман қауымның назарына ілікті. Туынды
туралы Ә.Нарымбетов, А.Нұрқатов, Қ.Құттыбаев, І.Омаров, ... т.б. ... өз ... ... сын мақалалар жазды.
Т.Ахтановтың роман жанрындағы тұңғыш қадамына ... ... ... ... себебі романның тарихи хроникаға құрылмай,
жекелеген эпизодтар ... ... ... адам ... ... ұстауы. Екіншіден жазушы соғыстан соң бірнеше жыл өткен соң өз
көзімен көріп, қиыншылығын ... ... ... ... ... көркем зерделеген.
Романның жазылуы туралы автор “Іздену зерттеу басты шарт” ... ... ... “Үш жыл бастан кешкен соғыс туралы роман жазуды
көп ойладым. 1949 жылы бас жағын жазып, кірісіп те ... ... ... ... ... жылы ... ... “Курляндия” романы жарық
көрді. Соны оқып шығып ойға қалдым. Шығарма ... ... ... да, маған
қатты ұнады. Онда сол кездегі қазақ жазушыларының басым көпшілігінде жоқ,
кәдімгі тірі, ... ... ... тұрған өмір бөлшектері бар екен. Ал
менің бастап жазып қойғандарымның дәрежесі одан ... ... ... ... ... де жаза ... тастап кеттім. Кейде
болашақ шығарманы ойлап, толғанып жүрсем де ... ... ... ... ... ... Сын мен көркем аударма саласында жұмыс істей
бердім. Барған ... ... ... ... менің жазам деген романымның
жолы қиындай түсті. Бірақ негізгі ой-пікірімде айқындала берді” /4, 319-
320/. Соғысқа қатысқаны, оның бар ... ... ... өз ... жылдары Москва түбіндегі Дубосекова станциясына барып, жиырма ... ... ... ... ... жаяу ... ... гвардия
дивизиясының кейбір жауынгерлерімен сөйлеседі. Сөйтіп, қаламгер романдағы
негізгі оқиғаны адамның ... ер ... ... мен ... ... яғни соғыстың ең қиын кезеңіне 1941 ... ... ... ... Бұл Ұлы Отан соғысы кезіндегі ең қатерлі де, шешуші кезең.
Қиын уақыттағы ... ... ... ... ... әр характердің
жасалу тарихын көрсетеді. Басты кейіпкерлер өсу, өрбу ... ... ... ... ... ... бара ... балаң жігіт пен
соңғы беттерінде соғыстың от ... ... ... ... күндер, айлар Ержанның жауынгер, азамат, адам ... ... ... ... ... ... не ілгерілеп, не
кері кетіп ... ... қаза ... ... да бар. Бұлардың барлығы
динамикалық сипатта көрініс табады. Осының өзі роман сюжетінің ... ... ... ... ... ... Төрт тараудан
тұратын үлкен романның бірінші тарауында белгілі дайындықтан кейін Панферов
дивизиясының майдан шебіне аттануы, екінші тарауда жау ... ... ... ... күшінің кейін шегінуі, үшінші тарауда жау қоршауында қалып
қойған Мұрат батальонының қоршауды бұзып шығуы, төртінші ... ... ... ... ... сол ұрыс ... Ержан взводының ерлігі
баяндалады. Осы арқылы суреткер Ұлы Отан соғысы ... жеке ... ... отырып, тың образдар жасайды.
Романдағы басты кейіпкер – Ержан. ... ... ... ... ... ішкі жан-дүниесіне ене отырып, адамгершілік келбетін ашады. Шығармада
Ержанның айналаға, табиғатқа ғашық көзімен, адал сезіммен ... ... жас ... оның ... ... ... орман, көлімен
қоштасқандағы эпизодтарынан көреміз. ... ... бұл ... ... ... ... ... қоңыр жел, ақшыл бояуы оңған бұйра боз, кермек ... ... ... ... шағының тәтті елестерін көз алдына әкелді.
Көңіліне сағыныштың самалын ... ... бір ... сәби ... ... ... ... оятады, соны қайта толықсытады” /5, 35/.
Жастық ... ... өмір тек асыл ... мен ... тұрады деп ұғынған Ержан ... ұрыс ... ... ... күй ... Одан ... ... екеуінің арасында болған
кикілжің, жанындағы жолдастарының көз ... жан ... өзі ... Раушанды Уәлидің алдап кетуі, осының бәрі – оның жан-дүниесіне әсер
етіп, өзінің армандарының жәй қиял екенін, мынау өмірде ... ... ... пәлесінің жоқтығын, жүріп жатқан қан ... ... өз ... ... болып жанталасып жатқанын көреді.
Ержан ішкі әлемі осыдан ... ... ... Біз енді ... ... ... беретін Ержанның орнына айнала төңіректе болып жатқан құбылысты түсіне
бастаған оған өзіндік іштей қарсылығы бар ойлы жасты көреміз.
“Ерді кебенек ... ... ... ... ... взводы жау
қоршауында қалғанда Ержанның қайратты намыскер ер ... ... ... “Адамның өз міндетінің жауапкершілігін терең сезінуі – адамға ірі
қайрат та бітіретін асыл қасиет болмақ керек” /6, 139/, – ... ... ... ... Отан ... ... мен ... әрбір
жауынгердің тағдырына жауапкершілік сезімі ... ... ... ... ... ... арқылы қаламгер от ішінде есейген, шыңдала, қайрала түскен
өз қатарының бейнесін жасаған. Бұл орайда Ержан ...... ... ... типтік образдарға қарап отырып, белгілі бір уақыт ... ... ... ... және шешуші тенденциясын байқауға
болады” /7, 99/, – деп академик З.Қабдолов айтқандай, ... ... ... ... өр ... ... айрықша тұлғасын көреміз.
Шығармадағы басты тұлғаның бірі – батальон командирі Арыстанов ... ... ... көрген жігіт ағасы жасында алған. Ол майданға дейін
облыстық военкоматта істеген, ... ... ... секілді арман қуып
жүрген жас емес, өмірдің қиындығы мен қызуьна ... ... ... ... ... таныстықтан-ақ оқырман бір сөзді, өткір, ақылды,
жүректі ер екендігін біледі. Романның ... ол ... ... ... батальон командирінен полк командирі қызметіне жоғарылаған,
қандай іс ... да ... ... ... адамшылық қасиеті жоғары,
парасатты азамат биігіне жеткен.
Романда жазушыны ең алдымен, қызықтыратын ...... өсуі мен кері ... ... ... осы тұрғыда іштей
тартысқа түсіреді.
Шынында да ... оқу ... ... ... пен ... ... ... тұтқан Мұрат пен Ержанның рухани әлемінің биіктеп бара
жатқанын көрсек, қара бастың қамын Отан ... ... ... ... ... мансапқорлық дерт жайлаған Уәлидің кері кетуінің
куәсі боламыз. ... ... ... Уәли образынан соғысқа
белгілі бір ішкі мақсатымен, яғни шен алу, атақ пен даңқ үшін ... ... штаб ... ... Оның мұндай ойын взвод командирі Ержанға
айтқан сөздерінен ұғамыз: ... ... ... ... ... ... Уәли ... қарап аз уақыт үндемей отырды. – Он бес жыл оқыдым қаншама
кітап ... ... ... таяу ... Ғылымда
жаңалық ашпақ едім. Енді мінекей бес жылдық білімі бар адам алып кететін
шифровка мен ... ... ... ... ... ғой ... ... бәрі қалды. Сабақ беріп жүр.
Оқасы жоқ. Біз ... ... ... ... Біздің Отанды
қорғаған еңбегіміз ескерусіз қалмас. Майданда қанын төккендер мен тылда
бұғып отырғандардың бағасы бір ... /5, 35/, – деп ... ... ... ... кірген Уәли алғашқы ұрыс кезінде жоқ болып кетіп
ұрыс біткен соң, “0, ... ... ... ғой. ... іздеп
табанымнан сарылдым ғой” /5, 139/, – деп өп-өтірік жылмаңдай келеді. Бұл
эпизодтарда Уәлидің соғыстың өзін әскери мансапқа ... ... ... Оның ішкі ... Ержанды пайдаланып өтірік қағаз жазып орден ... ойын ... ... ... ат ... оқыған жігіттері бір-бірімізге қамқор болуымыз
керек қой. Біріміздің абыройымызды біріміз арттыра ... ... ... де ... сөйлескенде, сенің мақтауыңды келістірдім. Шамасы
орденге ұсынатын түрі бар сияқты. Әйтеуір, мен қолымнан келген ... аяп ... жоқ. ... бір өтінішім бүгінгі менің істеген
ерліктерімді реті келгенде ана Арыстановтың, полк ... ... ... ... газетінің тілшісі келеді, соған да айтарсың. Сосын
Купциановтың атына осы ерліктерімді суреттеп, ... ... қол ... ... /5, 169/, – ... ... жобасын жазып қойғанын, Ержанның өз қолымен
көшіріп жазып, қол қоя салуы қалғанын айтады. Иә, қанды ... ... жеке ... мен атағының қызығына пайдалануды көздеген Уәли бейнесі
айқындала түседі. Адам баласының бойындағы ... ... ... ... емес, қан майданда да мазалайды екен. ... одан әрі ... мен ... ашып көрсетеді. Ол алдымен, пәк сезімді Раушанды
алдап кетсе, өзі сұранып ... алғы ... ... ... тастап
кетеді. Батальонға қайтып келген Уәлиге абыройын ... ... ... ... де ол ... ... алмайды. Жау танкісімен алғашқы ұрыс
кезінде опасыздық танытады.
Сондай-ақ жазушы соғысқа дейінгі бір жылдарда ... көзі ... ... еш ... атып ... Уәли ... Мұрат ойына
салу арқылы да оның опасыз, өзімшіл, қорқау образын аша ... оқып ... ... жайсыз құбылыстарға кез боламыз. Дегенмен,
оқырман көңілінен осы бір эпизод кете ... Адам ... ... ... ... ... жасаған зорлығы, қиянаты ойыңды мазалай
береді.
Жазушы романда Ержан – Уәли, Мұрат – Купцианов ара ... ... пен ... ... пен ... ара ... көрсетеді. Осы
ретте Уәли мен Купцианов бейнелері тек жағымсыз емес. ... қай ... ... ... залалды тип екенін айтпауға болмайды.
Ұтымды жасалған тұлғаның бірі – ротаның саяси жетекшісі ... ...... 28 ... ... ... ... Василий Клочковтың
прототипі. Төл әдебиетімізде Тахауи Ахтановтан басқа В.Клочковтың әдеби
образын ... ... ... ... ... ... романында Василий образы адамға тән ішкі иірімдерімен,
толғаныстарымен ашылады. Ол ... ... қиын ... ... ... Алғаш ұрысқа кірген кездегі, адам өлімін көргендегі
жауынгерлердің ішкі жан ... ... ... ... түсініп, оларды
саналы ақылымен қайрай біледі. ... ... жас ... ... көп ... Автор Василийді сабырлы, адамды баурап алатын тамаша қасиеті бар,
мейірімді жан ретінде суреттейді. Дегенмен, ол өзіне-өзі қатал, ... ... ... ... ... ... ... Ахтанов былай
бейнелейді:
“Соғысқа кіргелі Василийдің мінезі өзгерді. Қанды қырғын алып ... ... ... ... ... бар ... сезді ол. “Қатал болу
керек” деді ... ... ... келе ... ... ... ... шыңдай бергісі келді. Солдаттардың да командирлердің де ... ... бар ... ... ... қашан да өзіне-өзі қатал болатын.
Өзгеге қояр талабын алдымен өз ... ... ... ... ... ... ... ме еді? Сондықтан да әр істі өзінен бастап, алдымен ... /5, 190/. ... ең бір қиын ... шешуші ұрыста Василий
Кусковтың “Шегінетін жер жоқ! Артымызда Москва!” /5, 358/ ... өр ... ... ... өз өмірін құрбан ету арқылы жау
танкісінің ... ... оның Отан үшін ... ер ... көрсетеді.
Адамгершілік зор қасиетке ие, патриоттық ой-сезімге толы ... ... ... ұрпаққа үлгі. Бұл образдың тәрбиелік мәні зор.
Романда өсу, қалыптасу үстінде бейнеленген образдар: Көжек, ... ... ... ... сапа мен ... қалыптастырған. Аңғалдығымен,
адалдығымен ерекшеленіп тұрған Көжек образы қызықтырады. Ол майданға
аттанғалы ... ... ... қояды. Әрине, бірақ ол мұны әдейі
істемейді. ... ... ... ... ... Жазушы мұны басқа
кейіпкеріне істетсе нанымды ... ... еді, ... образы біздің көз
алдымызға қазақтың қарапайым, ақ көңіл, адал азаматын елестетеді. ... ... ... ... ... келтіреді:
“Көжек момын, бауырмал адам болатын. Көп қазаққа ортақ бір қасиет – бұл
да аса балажан кісі” /5, 50/. ... осы бір асыл ... ... ... бір ... тереңірек аша түседі. Мұрат батальоны
қоршауда қалып қойып, жақын маңдағы ... ... ... айуандық
іс-әрекеттерінің куәсі болады. Жазықсыз әйел мен мынау тіршілікке тек қана
пәк сезіммен қарайтын сәби ... ... ... ... ... Бұл оқиғаны көргендегі Көжек қабылдауы тіптен бөлек. “Жалғыз ... ... не ... ... ... ... тұр. ... өлімін
көргенде ол қатты шошынып, көзі қарауытып кеткен-ді. Бейне шырт ... ... ақ ... шала ... монтиып жатқан сәбиден
көз алмай қарай берді ол. Талай түндер түсіне кіріп, көп сағындырған Еркіні
есіне ... Мына ... жас ... ... ... ... көргендей болып
үркіп, жүрегі қақ айрылды. Көзінің алды бұлдырап басы ... ... бір ауыр ... ... біраз тұрып қалды. Кенет Көжектің
көкірегінен "аһ" ұрған ащы леп ... ... Ол ... қолтығының астында
қып-қызыл болып ұйып қалған нәрестенің ... ... ... ... ... ... ... қалып нәрестенің салқын маңдайына ернін баса жылап жіберді”
/5, 226/.
Ахтанов қаһарманының ішкі ... ... оның ... адамгершілік
әлемін танытады. Осы эпизодқа тағы да бір ... ... ... ... сәбиден өз Еркінін көруі, періштедей таза нәрестенің өліміне
соншалықты іштей күйзелісінен оның жанының ... ... ... адам баласының зұлымдығына: “Не жазығы бар? Нәрестенің жазығы не?
Сәбиді хайуан да аяйды ... – деп ... ... кезде шөпті сындырудың өзін күнә деп есептейтін ... ... адам ... оңайға тиген жоқ. Дегенмен, оны артында қалған жары,
кіршіксіз таза сәбиі мен Отан – ана алдындағы ... бен ... ... рухы ... ... ... келбетімен көрінген образдың бірі – Қартбай. Ол
табандылығымен, өжеттілігімен, ақылдылығымен ... ... ... биік ... да сүйекті, берік тұлғасын, сирек шегір мұртын, ... бар ... ... жүзін сүйсіне шолып өтті” /5, 27/ деп, Қартбайдың
сыртқы келбетін ... ... ... Одан әрі де оның ішкі ... ... ... ойымен білдіреді: “Мынау айтса біліп айтады. Өзі бір табанды жігіт
болар”. Сонымен қатар ол Ержанға да ішкі бір ... ... ... ... ... ... ... керісіп қалған кезде оған шын
жанашырлық ... ... әлгі ... ... ...... ... – Әлгінде есік алдында дауыстарыңызды естідім де, батып
кіре алмадым. Тегі ондай адамнан бойды аулақ ұстаған жақсы. Өзі бір ... /5, 170/, – деп ... ... ... ... мен ... ... жауды тежей тұруға
қалдырып кеткендегі істерінен көреміз.
“Взводтың шегініп кеткенін біліп лап берген бір ... ... мен ... ... алды” /5, 231/. Ол осы күшті тек ... ... ... ... ... Ол ... ... қосылғанда Мұрат
сенімсіздігіне сазара қатып сасқалақтамай жауап береді:
“ – Сенбеген адамға шыныңды айтпа деуші еді Жанғабыл, – деді ... ... ... рас. Мен сені ... ... ... – деді ... да жай толқи сөйлеп” /5, 248/. Осы кезде “Мұраттың көз алдына
сонау бір алыс жылдары кезеген мылтыққа ... ... ... ... ... ... елестеп кетеді”. Бұл, әрине сол Қартбай еді. ... ... ... ... ... оғына да еш қорықпастан қасқая қарсы
тұра алатын өжет келбетін көреміз.
Шығармадағы қаһармандардың адамгершілік әлеміне ... ... ... ... ... тұлға – Кәкібай. Ол топ ... ... ... батырлығымен, адалдығымен дараланады. Оның
өткен өмірін Ержанға ақтарған ішкі бір сырынан білеміз. Ол ... ... ... ... ... ... ол атақ пен даңққа мастанбайды.
Айналадағыларды, өзінен артық еңбектенетін адамдарды көре біледі. Дегенмен,
басшылар оны сол абыройлы ... ... Оған ... ... ... жазбас дегендей, соқыр басшылар мені қауқитып бетке
ұстап жүргенде, ақырын жүріп, мығым басқан талайлар ... озып ... ... Содан бері қайратымды мүжіп, ішқұса қылған бір сыр еді. Бүгін
аузымнан шығып тұр” /5, 17/. Кәкібайдың бұл ... ... ... ... ... адал да ... ... көреміз. Ол
артында қалған жары Марияшты ерекше жақсы көреді. Оған арнап бір кезде әнде
шығарған. Оның асыл жарға, ... ... ... ... ... ... зор
сүйіспеншілігін соңғы рет дұшпан танкісіне қарай атылғанынан да көреміз.
“Танк бері қарай тұп-тура келе жатыр. “Өте алмайсың, сұмырай!” Кәкібай
дене мен ... ең ... ... ... алып ... ... қарай
атылды. Ең соңғы рет арттағы айдын өмір бар шұғыласымен бір жарқ ... ... ... адам ... ... іске ... ең алдымен оның болашақ
ұрпақ алдындағы борыш пен міндеттен туған ... ұлы ... ... ... оқып ... тағы бір ... жайт, жазушы қаһармандар
жүрегіндегі махаббат сезімін беру арқылы да шынайы адамгершілік, ... ... ... ... Оған ... ... – Раушан,
Мұрат – Айша араларындағы сүйіспеншілік сезімдері куә,
Раушан – романда ... ... ... ... дара ... оқырманына Раушанды әсем күлкісі арқылы таныстырады. Ерке, назды
күлкі Ержанды ғана ынтықтырып қоймайды, ол сені де ... ... ... ... ... ары ... “Ат жақты, қызыл шырайлы жұқа өңі күнге
күйіп тотыққан, үстіңгі ерні сәл ... ... тік ... де ... ... бет ... ... ашық, тура көзқарасында –дүниедегі
бейтаныс нәрсенің бәрін қызық көретін ... ... ... /5, 43/, – ... ... ішкі жан дүниесі әсемдікті ғана ... ... ... сәтінде қатты шошынады. Оның нәзік жүрегі алғашқы жаралыны
көргенде де тітіркенеді. Раушанның осы ... ішкі ... ... ... ... ... көз ... өзге дүниені тасалап
ақсия сынған сояу-сояу ... пен ... ... ... боршасы шыққан ет
тұрып алды. Тек соның ар жағынан тұман перделегендей мұнартып кемсеңдей
тістенген, ауыр азап ... ... ... ... жүзі ... ... ... кеудесіне сыймай, қатты тітіркеніп қалды ... ... басы ... ... /5, 108/. Осы ... оның нәзік жанын
ұғына бастаймыз. “Табиғаттағы тылсым сұлулықтың сырын ... оны ... білу де ... пәк ... танытса керек” /8, 59/, – деп ... ... ... ... ... оңаша бір кездескен кездегі
таңғы шық түскен ақ қайың жапырақтарының нәзік самалмен тербелуін қызықтап
тамашалай ... да оның жан ... сұлу ... көреміз.
Дүниедегі әсемдік пен сұлулыққа жаны құштар пәк көңілді ... ... ... ... Бірақ Раушанның Ержанға деген адал сезімін
бұл оқиға өшіре алмайды. Ол енді ... қай ... ... ... қасында ұстауды жөн санайды. Ержанға деген зор сүйіспеншілік
сезімі оны үлкен ерлік іске ... Ол ... ... ... жүректегі сөзін
ақтық көзқарасына сыйғызып өмірден кете барады.
Тахауи Ахтанов бұл романында сондай-ақ Ұлы Отан ... ... ... Отан ... ұлы ... ... ... бен міндетті ту қылып көтере білген данқты генерал Панфиловтың көркем
бейнесін жасады. Әрине, Отан соғысының тарихында ... ... ... ... ... ... көптеген жазушыларымыз шығармаларына
арқау етті. Мысалы, Ұлы Отан соғысын суреттеуде ... ... ... бірі ... ... перзенті Бауыржан Момышұлының
шығармаларында (“Москва үшін ... ... екі ... ... өзіндік келбетімен дараланып тұрған тартымды тұлға – Панфилов
бейнесі. (Ахтанов романда Панфилов фамилиясын сәл өзгертіп ... ... ... ... ... ... ... жалпы айтқанда ақсақал
адамның бойындағы ізгі қасиеттерімен көрінеді. Бұғанасы қатып та ... ... ... техниканың тілін жете түсіне бермейтін қарапайым шопан,
трактористтерді әрине соғыстың от жалынына салу генералға оңайға ... ... ... ... ең ... биік ... рух пен сабырлылық,
ұстамдылық қажет. Генерал Панферовтың қарамағындағы жауынгерлерін Отанын
қорғау жолындағы ұлы ... ... ... ... ... ... ... Панферовтың адамгершілігі мол, мейірімді,
қарапайым жан ... ... ... ... ... ... ... арқылы көрсетеді. Жалпы генералдың ... ... ... ... ... ... Сондықтан ол жауынгерлерді жанына
жақын тартып сөйлесу арқылы олардың ... ... ... ... арқа ...... Ол жауынгерлер алмайтын қамалдың
жоқтығына шексіз сенеді. Оның бұл сенімі жауынгерлердің де күш ... ... ... ... адамгершілік, азаматтық тұлғаларымен жарқырап көрінген образдар
көптеп саналады, Олар: қандай қиыншылықта болмасын қажуды білмейтін ... егде ... ... ... ... ерлікпен қаза тапқан
Зеленин, Байсарин, Дәурен, барлаушы ... қызу ... ... Қошқарбаев,
ерлер ғана көтеретін ауыртпалықты бір ... ... ...
Күләндә, санзводтың командирі Коростылев, Земцов т.б.
Бұлардан ... ... ... ... ... Егоров, Булатов,
Стрелков, Волошин, Полищук, Темір, Дошебский, Алдаберген, Ерофей Максимович
т.б. романдағы соғыс картинасын ... ... ... ... ... Тахауи Ахтановтай талант сомдаған Ержан,
Мұрат, Раушан, Айша, Кәкібай, ... ... ... ... оның
өмірдегі, өнердегі сұлулыкқа эстетикалық ... ... ... ... ... ... пен озық тәлім-тәрбиенің дәлелі.
Адамгершілік қасиеттің ең бір озық өлшемі – ... ... ... осыған кереғар алынады. Шығарманың басты кейіпкері – Ержанның
бойындағы туған елге, ... ... ... ... ... махаббаты
Раушанға деген сүйіспеншілігі, Отаны мен жолдастарына деген шексіз адалдығы
Уәли ... ... ... мансапқорлықпен, даңқ
құмарлықпен тартысқа түседі.
Жазушы қаһармандарын ... іске ... ... ... толқынысқа
түсіреді. Өлім мен өмір арасындағы үлкен ішкі ... ... ... ... ... ең бір биік ... ... – азаматтық парыз десек, бұл
романнан Отан алдындағы, азаматтык парызын ... ... ... істердің
куәсі боламыз. Ерлік ешқашан уақыт пен жер ... ... ... арқылы Т.Ахтановтың “Қаһарлы күндер” романындағы ерлер
бейнесі бүгінгі біздің замандастырымыз XXI ғасыр ... үшін де ... ... өмір сүре ... ... ... ... атты үлкен тарихи шындықтың тек
саяси мәнін ғана емес, моральдық психологиялық кескінін де терең ... ... ... ... келе отырып адамгершілік сапаны сақтап қалу
орасан зор рухани күш екенін айтты.
Адамның ... ... сын ... ... ... ... ашу
шеберлігін Тахауи Ахтанов “Боран” романында терендете түсті. Жазушы ... өзі өмір ... ... ... ... ... өзімшілдік дертін қатал сынға алды.
“Әдебиет белгілі бір қоғамның материалдық дамуының немесе экономикалық
өсуінің шежіресі емес, керісінше өз ... ... ... ... және ... жағынан өсуі мен өзгеруінің кері кетуі ... ... әрі ... екен” /8, 46/, – деп белгілі сыншы-ғалым
С.Әшімбаев атап көрсеткеніндей, Т.Ахтанов “Боранда” қоғам ... ... ... азаматтық жауапкершілікпен қатар кейбір ... ... ... келе ... ... ... ... заңдылықтарына сүйене отырып көркемдік тұрғыдан бейнелейді.
“Боран” романы жазылған тұста, яғни 60-жылдарда қазақ ... ... ... асыл қасиеттер мен қатар оған ... ... ... ... ... ... ... романдар
көптеп жазылды. Оған М.Әуезовтің “Өскен өркен”, З.Шашкиннің “Теміртау”,
“Сенім”, ... ... ат”, ... ... ... ... ... “Көкейкесті”, Р.Тоқтаровтың “Бақыт”, Қ.Исабаевтың
“Сұңқар самғауы”, С.Жүнісовтің “Жапандағы жалғыз үй” , ... ... ... ... ... ... шындығын суреттеу тек қана тақырып қуалау
емес, адамдардың биік ... ... ашу, ... ... қасиетті
сақтау, бастан кешкен қиындықтарға назар аудармай, қайткенде адам болып
қалу ... ... ... дәлелдейді. Жазушылар ауыл
өміріндегі еңбеккерлер, өндірістегі жұмысшылардың ... ... ... ең ... ... ұстайды. Сол арқылы әдебиеттің төл мәселесі –
адамгершілік проблемасын өзіндік дара қолтаңбаларымен шешуге тырысты.
Ал, Ахтанов “Боранда” ... ... ... ... ... мол, ... сапасы биік азаматтың жаңа бейнесін жасады. 1963 ... ... ... ... ... ... ... болып жарияланған 1966
жылы "Боран" деген атаумен роман болып өңделген, Абай атындағы Мемлекеттік
сыйлықты иеленген бұл туындыны кезінде ... ... ... талқылады.
Бұған сол жылдарда газет-журнал беттерінде жарық көрген сын ... ...... бұрын-соңды болмаған, қалыптасқан әдеби
рамкаға сыймайтын, күтпеген әдеби құбылыс. Сондықтан да әдеби жұртшылық ... ... кең ... ... ... “Боран” романының зерттелуі
жөнінде айтар болсақ, оны үш ... ... ... ... ... шықпастан бұрын повесть кезінде берілген
сындар. Бұларда сыншылар повестің өзін емес, сол повестьтегі ... ... ... ... ... ... ... апарып соқтырып қырып
тастады. Шығарманың бас кейіпкері – ... ... ... ... ... ... дәріптеген жазушының өзі кеңестік қоғамға жат элемент
емес пе деген сияқты сыңаржақ пікірлер төңірегінде айтысып-тартысты.
Уақыт өте келе ... ... ... ... ... шындығын танытты,
мал шаруашылығын дамытуға өз үлесін ... ... ... ... ... адамының, принципшіл партия қызметкерінің образын жасады деген
тұжырымға келді.
Үшінші кезең қоғам өміріне ... ... ене ... ... ... күні ... дейінгі сындарды құрайды. Бұларда негізінен
романның шын мәніндегі мақсатын, идеясын түсіну баршылық. Роман ... ... ... Осы ... ... туралы зерттеуші А.Ісімақова
пікіріне тоқталғанды жөн көрдік. Ол: “Повестің ішкі тақырыбы адамгершілік
проблемаларды шешуді құрайды – бұл да ... ... ... ... ... ... оқиғаларға деген
айрықша қызығушылықтарға еліктеуді жеңе білген, сюжеттің ішкі қозғалысын
елей ... ... ... ... ... ... ... орны алғашқыда ескерілмеген қарапайым шопанның
кейпіне дейін түседі. ... ... жеке адам ... қалыптасып,
адам өмірінің құндылығына қайта баға беріледі: ... ... бар ... және ... талап етпейтін, бірақ қашан да
жалпыадамдық тұрғыдан жеңіске жетіп отыратын қайырымдылықтың бар екендігі
көрсетіледі” /9, 316/, – деп ... тағы бір ... ... ... ... ... мен ... Мәселен, М.Мағауин “... Бұл жерде Тахауи ... ... ... Хемингуэйдің кейбір шығармаларында айтылатын идеяны
қайталап отыр ма дейміз. Повестің оқиғасы мен ... өзі ... ... пен ... еске түсіреді” /10/, – деп ой түйеді, Осыған
ұқсас пікірді Б.Тоғысбаев та айтады /11/.
Алайда Т.Ахтанов ... мен ... ... мәні мен ... ... Бұл ... қазақ әдебиеттану ғылымында өзіндік
орны бар ғалым М.Базарбаевтың: “... Тағы ... көп ... ... бұл ... ... “Шал мен теңіз” романына еліктеуден
шыққан деген пікірлер айтылып жүр, ... ... ... ... жайы ... Сантьяго аса бір дүлей күш иесі еді ғой, ... ... ... ... ... ... сонсоң жел. ақырында теңіз қасқыры акуламен
сайысқа түскен шал темірдей ... сом ... ... ... ... ... бар күн ... тіршілігі балық аулау. Боранмен,
қоймен, аштықпен ақырында қасқырмен ... ... ... тап
осындай қаһарман күшті көреміз. Табандылық, төзімділік қайда болса да еңбек
адамына тән. Бұл сырт ұқсастықтар. Ал ішкі ... ... ... екі
түрлі ортаның адамы екені, жейтін қамдары әр түрлі екені ... ... ... шалы сыншыл реализм тудырған герой. Өмір үшін күрес
оған теңіз михнатымен бітпейді. Жалғыздық оның ... әлі ... ... сол ... ... ой-пиғылдарының өзі болмысқа, тағдырға
мойын сұнудан гөрі, оны бағындыру, табиғаттың мылқау кәріне көнуден гөрі,
оған бой ... ... ғой. Ел, ... ... ... ... ... Міне
бұл ішкі сезім, сенім Қоспанның бүкіл идеялық, моральдық бейнесінің басқаша
екенін дәлелдейді /12, 94-95/, – ... ... ... ... төмендегідей
тұжырымға келеміз.
Т.Ахтанов романында боран жәй табиғи стихия ретінде алынбайды. Ол
шығармада астарлы ой айту үшін ... ... бұл ... ... ... жеңуі туралы емес, өзінің азаматтық жауапкершілігін жіті ... өз ... ... рухани жеңіске жетуі.
Жазушының тұңғыш романы "Қаһарлы күндерде" бой көрсете бастаған
қаһарманның ... ... ... оның ішкі жан ... тоқталу
арқылы яғни кейіпкердің азаматтық ар алдындағы жауапкершілігін ішкі "мені"
арқылы тартысқа түсіру ... ... ... ... жайды. Және де ол жаңа
сапаға ие болды.
Жазушы романда ... ... ... кейіпкердің басынан өткерген
әр түрлі уақыттың сюжетін құрастырады. Ол кейіпкердің өткенді еске ... ... күн ... ой ... салу ... ... бас ... – Қоспан. Ол – қарапайым қойшы. Қойын далаға
жайылысқа алып шығамын деп, боранға тап болады. Үш күн ... ... ... ... көз ... Оны ... мен ... алдында өзінің ішкі
ойының таразысына салады,
Жазушы романда Қоспанның ен далада қой бағып, елден шеттеп кетуіне не
себеп болды? ... ішкі ойы бар, ... бар ... неге біреудің айтқаны
мен айдағанына көніп, неліктен құлдық психологияға тап болды? ... ... ... ... ашады.
Жалпы "Боранда" негізінен ішкі психологиялық ... ... ... ... түсіре отырып, оны рухани тазартатын басты
көркем құрал ретінде жұмсалады.
Қоспан соғыстың алғашқы кезеңінен өтті, одан кейін ... ... ... ... деп ... ... ... бар азабын
тартты. Бірақ, ол қандай ... ... да арын ... ... рухын жоғары ұстады,
Оның ең қиын кезде, басына қауіп төнген ... да ... ... мына ... білеміз.
“... Қасқырдай овчарка арсылдап қуып келеді. Қоспан ырсылдаған иттің
жетіп қалғанын сезіп жалт береді. Құтылмасын біле ... да азда ... ... ... ... ... Қоспан бұрын қашып із кескен иттің бетін
Гусевтен тайдырып әкетті” /13,117/. Бұл оның өзінің енді құтылмасын білсе
де ... ... ... ... ... ... ... еді. Қиыншылық
кезде досына деген шексіз адалдығынан оның нағыз азаматтық ... ... ... ... алдынан шыққан алғашқы “күдікке”
де назар аудармайды. Оның бәрін елге, ... ... ... ... еді. ... елімен, отбасымен, ағайынымен аман қауышқан ... ... ... ... сенімсіздік ұзаққа апармайды. Бұл ... ... ... да ауыр ... ... ол ... мен ... деп төс соқпайды. Өйткені ол өз арының алдында таза екенін біледі.
Әр ... ... ... ... ... ... ... кейін, қой
бағуға сұранады. Осы кездегі Қоспанның ішкі ойына үңілер болсақ:"Өзінің
бұрын аудан орталығында әр кеңсенің ... ... ... қызмет үшін
тайталасып жүргенін еске алса ұялады. Босқа кеткен уақыт, ұсаққа болымсызға
қор болған қайран жігер" /13, 143/, – деп ... ... Бұл ... ... ... тағы бір қырын ашады. Шынында да мал бағуға
көбіне кемпір-шал, әйел-бала барады. Ал шын ... бұл ... ... ... Қолынан іс келетін азаматтар көбіне қағаз қуалап, кеңсе жағалап
кетеді. Түптеп келгенде кемпір-шал мен ... ... күн ... ... ұғынған Қоспан ежелгі ата кәсібі мал бағуға кетеді.
Осындай өмір өткелдерінде ... ... ... уақытта неге
салғырттыққа салынды? Алға басқан қадамын кейін неге шегіне береді? ... ... ... ... Бір ... “сенімсіздік” уы тарады. Ал
Қоспанға осының бәрі жартыкеш бақыт сияқты. Дегенмен, ол өз ... ... ... осы ... ... тап басып айта алмайтынды. Сөйтсе ол –
азаматтық үлкен жауапкершілік екен. Ол өз өмірінің қожасы тек қана ... ... адам ... құл ... де, өзгеге құл еткізуге де
жаралмағандығын түсінеді. Адам білектің күшімен емес, ... ... ой ... өн ... ... барша игі қасиеттерімен
еңбектенуге тиісті. Адам өз ... ... ғана риза ... ... ... алады. Сонда ғана адам өзінің өткені мен болашағы алдында ештеңеден
қаймықпастан тіке ... ... ... үш ... ... ... ішкі ... арының алдында тартысқа түсіп, рухани дүниесі қайта ... ... тек ... ғана ойға ... ... та ... ... түседі.
Иә, Қасболат. Мұндай адамдар қара басының қамы үшін қиыншылықтан тайқып
кете барады. Өз бұйрығымен тосқауылда қалған жауынгеріне "тұтқында болған"
деген сөз ... ... ... ... ... ... бетпе-бетте
Қоспанның бойында құдіретті күш – өзіне-өзі сенім күші пайда болған кезде,
ол тым төменшік, тым тайғақ.
“Қасболат ... ... ... ... ... ... еді. ... қар ұшқындап, жел қатайып, бұрқасын боп бара жатқасын екі ойлы
боп қалды. ... ... ... ... ... – колхоздың арасы алшақ, алды
қараңғы...” /13, 44/. Қоспан ұйытқыған боранға қарсы жүруге ... ... ... Екі ... ... ... Белгісіз күш оны
кейін тартады. Жанына ... жылы ... жылы ... қозғалғысы келмейді.
Соңғы сөйлемдегі "алды қараңғы" деген сөз ... оның өз ... ... ... ... өзі жүріп кеткенде болады екен. Бұрын күндіз ... ... ... ... еді, ... ... бір ... тап болды” /13,
48/.
Қасболат ішкі ойы екіге жарылады. Бұрын ештеңедсн тайсалмайтын Қасболат
енді өзіне-өзі күші ... ... ... тап ... ... ... ... әуреге салады. Дүдәмал күй кешеді. Бұл
тартыншақтық, бұл бұқпалық оның ... жаңа ғана ... жоқ. Оның ... тым ... ... ... тура ... мұндай күйге қайдан тап
болды? Не себеп болды? Міне, осының түп төркінін ашу үшін ... ... ... ... жауапқа салады.
Ең алдымен оны қинайтыны Қоспан екеуінің арасы. ... ... ... ... ... еді. Олар ... ескі сыр мінез достарша
қайта табысып еді. Бірақ көңілдегі сол сынық толық бітпеген бе қалай?
“Татуластық, болды ғой, ... ... ... ... деп өзін ... ... ... /13, 52/. Қазір енді тынышын ала бастады. Ескі жарадай
сыздайды. ... ... ... ұйқысын бұзады. “Былай қарасақ Қоспанның
көңілінде ешбір күдік жоқ сияқты. Әй, бірақ... Қай шопан аудан басшысы ... ... ... ... қаға қояды. Ішінде не жатқанын құдай білсін,
Қасболат дәретін көмген мысықтай өткен кінәсінің бетін ... ... ... Қоспанның адалдығын біле тұра, өз басының пайдасы үшін ... ... ... ... ... ... ... талап туғанда ... ... ... Оны ... ішкі ойы ... ... ... Ішкі сырын ақтарған да жоқ. ... тағы да өз ... ... ақ ... еңбекқор қасиетін пайдалануды көздеді. Осы
пайдакүнемдік оның өзін ақырында аздырып жібергенін де ... ... ... ... бес жыл ... ... жат ... жоқ, жат емес-ау, біртүрлі
бөлек адам сияқты, Бұрын дене жақындығы, құштарлығы ... ... ... Қазір көп уақыт киілмей қалған киім сияқты ма қалай. Әрине ... ... ... ... ... бір ... ... жасасып, тіршілік
етіп келеді. Сәбира осы үйдің ұйытқысы. Қасболат Сәбираны мына ... осы ... ... бап пен ... дүние мүлкінен ажыратып көрген емес.
Ол тіршілігіне ... ... ... ... ... аз ба? ... тіршілігіне машина да, Жұматай да керек” /13, 54/.
Қасболаттың бойын жайлаған мансапқорлық пен пайдакүнемдік дерт ... бес жыл ... ... да ... ... ... Сөйтіп, ол адал
дос Қоспаннан, адал жар Сәбирадан ажырады, Рухани үндестік жоқ жерде қандай
достық қандай махаббат сезімі болушы еді?
Ағытылған ой ... ... ... ... түсірді:
“...Ол қыз Қасболаттың тыныш өміріне ойда-жоқта кіріп, астаң-кестеңін
шығарды. Бірақ, Қасболат өзі сүйген, өзін сүйген ... да ... ... ... ... үшін ... кетті. Жүрек түкпіріндегі адал сезіміне
дәрменсіздік көрсетті.
“Я, Қасболаттың да ... ... ... ... ... ... еді”
/13, 149/, – деп жазушы оның ... жас ... ... ... ... дүниеде “Әділдіктен артық күш” болатынын ойламайтын
кездері болған. “Со жылдардан Қасболаттың ұмытылмастай есінде қалған ... ... /13, 158/. ... ... “ең үлкен жау” деген кінә
тағылған тұста, Әлиасқаровтың адалдығын, ... оның ... ... жала ... ... ашық айтпап па еді? Сол сөз Қасболатқа
үрей ... ... ... ерлігіне риза болудың орнына керісінше ... ... Сол ... ... ... ... пен
үрей, қорғалақтық, тайғақтық біртіндеп Қасболатты да дендеп алған еді. Енді
ол жан-жағына үрейлене ... ... ... ... ... ... ... бірге өзін сатты. Өзінің арын тонатты. ... ... Үш ... ... ... ... арының
алдында шыңырауға батырып кетті.
Үш күн, үш түн соққан “ақ дүлей” боран роман кейіпкерлерінің ішкі ... де ... ... ...... осы ... дейінгі бүкіл өміріне,
адамгершілік болмысына әділ сын. Осы боранда өткен өміріне көз ... ... ... бірі – ... ... ... боранда ығып кеткен Қоспанды енді келіп қалар
деп күн-түн ... ... бір ... бір ... ... ... ... жан
дүниесінің ішкі қалтарыстарына бойлайды.
“Я... я... О да осындай қысты күні. Қолында ... ... ... ... бері хат ... зарығып жүр еді. Кенет лап еткен
көңілі су сепкендей басылды. ... ... жат ... ... Бір
жамандықты сезгендей жүрегі лоблып, қолы ... ... ... жоғалып кетті”. ...Қайда кетті? Неге жоғалады? Не де ... ... ... ... ғой. ... тірі ме ... Жүрегі зу етіп төмен
түсіп кетті. Кенет өзі де Қоспанмен ... ... ... ... баратқандай болды” /13, 16/. Қоспан айналған боранды түнде Жаңыл
ойына әскерге аттандырған Қоспанның хабарсыз кеткен ... ... ... жан ... ... бір ... ұшыраған ғой” деген уайымы
тынышын ала бастайды. Жанын жегідей жеген осы ... оған оңай ... ... ... енді ғана ... жігіттің қанатының астында
бала сүйіп бақытты өмір сүріп жатқанда соғыс киіп кеткен Жаңыл тағдыры сан
алуан қиындыққа ұшырайды. Жетімдіктің қамыты ... ме ... ... ... ... ... тұрмыс – бір ғана жалт ... ... ... кете ... Тағы да ... ... дүние жетімдік келе
жатты. Алайда Жаңыл өмірден үмітін үзбейді. Қоспанмен өткен тәтті өмірін
көз ... ... өмір ... ... ... қалған жалғыз тұяғы
кішкентай Мұратын жұбаныш етеді. Үйде ... ел ... ... ... ... ... Ол енді ... жетімдік өмірі қайтып келмейтінін,
Қоспаннан айрылғанмен, ендігі қалған ... ... ... ... ... ... түсінеді.
“Қоспанның шаңырағын құлатпаймын. Артында калған тұяғын адам етемін”
/13, 28/ деген Жаңылдың ішкі ... оның ... ... мән ... өз ары мен жаны ... ... бұл ант кейін аз күнгі алдамшы
қызыққа ... ... ... ... ... түседі. Өз намысын
қорғай біледі.
Тағдыр ... ... ... Жалғыз сүйеніші Мұрат өлімі, ол аз
болғандай ауыр жүкті тиеп бала көтере ... ... ... түспейді.
Ішкі рух пен Қоспанға деген адал сезім оның өмірге деген үмітін өшіре
алмайды.
Кейіннен ... елге аман сау ... соң, оны ... ... “тұтқында
болған” деген көзқараспен шетқақпай көргенде де ... ... ... ... ... қабағынан танып, сағын сындырмай
жарға лайық қол ұшын береді.
Қоспанмен өмірге көзқарасы, дүниетанымы ұқсас, рухани жағынан үндесетін
Жаңыл Қоспанның ішкі күйзелісін жақсы ... ... ... ем ... ... ... азаптаған қалге ортақтасады, От басына кеуелей
кірген ... ... ... ... Боранмен бірге Жаңылдың ықпалы
үйіріп әкетер ішкі сезімдері қат-қабаттаса қоюлана береді, Сол ... оның ... ... ... ... құдіреттілігін,
адамдық рухының жоғарылығын танытады. Бір сөзбен айтқанда, Жаңыл – сабырлы,
төзімді, ақылды, қанағатшыл ... ... ... ... ... ... арқауға желі болып тұрған
бір адам бар. Ол – Жаппасбай.
Қоспан, Қасболат, Жаңыл өткен өміріне көз жібергенде олардың көз алдына
жиіркенішті, сұрқия ... ... ... ... бір ... жоқ
“белсенді” болғансып шаш ал десе бас алған ... ... ... шашпаған адамы жоқ. Жазушы ... ... ... есепқорлық, қатыгездік, т.б. мінез-әрекеттерін, жалпы рухани
жағынан бейшаралығын әшкерелеп, осының салдарынан ... ... ашып ... ері ... кетіп, қорғансыз қалған Жаңылға күш ... ... ... соң ... бірнеше күнге колхозға ауыр жұмысқа жіберіп,
сәби Мұрат өліміне себепші болады. Сондай-ақ ол Жаңылдың тағы бір ... ... ... Енді ... көз салалық: “Тұңғышы Мұраттан кейін
Жаңыл құрсақ көтермеді. Оның себебін кейін білді. Бұл да ... ... ... ... астығын түсірісіп жүрген. Сол маңға кекшиіп Жаппасбай
келді. Екі әйел ... ... ... жүр ...... тойынған соң әбден жалқау болып алған екенсіңдер, кәне сен
қатын бері кел,” – деп ... ... алды да, ... алты пұттық
қанарды артып жіберді.
Жаңыл шатқаяқтап ... ... жете ... бір шегі үзіліп
кеткендей болды. Қанарды бір жағына аударып өзі де құлай кетті. Содан ... көзі ... бара ... Есін жиғаннан кейін де белі шойырылып
орнынан тұра алмады”. Бұл ... ... ... ... тағы бір қырын көреміз. Адамшылықтан, аяушылық сезімнен жұрдай,
азаматтық ақыл-ойдан ада ... ел ... қиын күн ... ... іс
атқарудың орнына керісінше жазықсыз ... ... ... ... азаматтық намысы бар ерлер Отан мен әйел-ана, ұрпақ алдындағы
борышын өтемек үшін ... қан ... ... ол ... ... бала ... үстінен күн көреді. Және де ол осы жүрісіне
мәз. Ұялу, қымсыну деген ... жоқ. ... ... ... ... боранмен арпалысып жүрген Қоспанның ойына Жаппасбай түскенде
“өн бойын қалтыратқан жиіркенішті діріл” пайда болады. Ол ... ... ... қиянатына еш шіміркпестен олардың үйіне келеді. Қоспанның
іші жылымай, сөйлеспегеніне ... ... ... береді.
“ – Пенсияға шыққанмен Жаппасбайға тыныштық беретін емес. Бұрын әктеп
болып қалғасын ... өзі де ... жата ... ... ... енді ... мал қыстатуға әзірлікті тексеріп жүргеніміз ғой ...... ... ... ... соғады.
Жүрер кезде Қоспанды оңаша шығарып алды.
– Өзім ... ... ... кескінің жоқ қой, сірә. Қолхоз
бағасы он бес сом ғой, соныңды ... ... ... ең ... ... бере ғой. Өзің де ... қақпайсың ғой, бірақ заңды
болсын деп басқармадан қағаз әкелдім.
Жаппасбай бір жапырақ қағазды төс қалтасынан суырып ... ... ... ... оның ... қарап қайран болды. Мына байғұсқа
қиянатым тиіп еді-ау” ... ... ... болсайшы жүзінде. Қоспан
қолындағы қағазды пәршалап жыртты да: – Қойды басқарманың өзінен алыңыз, –
деп ... ... ... /13, ... ... ұзақ ... әдейі келтірдік, Бұл эпизодтан тоғышар
жанның толық келбеті көз алдымызға келеді.
Жаппасбай – ... ... ... ... Ол –адамгершілік
асыл қасиет атаулыға шабуылдайтын тіршілік ... ... ... ... Мұндай рухани мүгедек, біреудің шаужайына жармасып,
жағасынан альп күн көретін, содан ... ... ... қай ... ... ... жазушы романда кейіпкерін адамның өз бойындағы
әлсіздігімен іштей күреске салады және осы ... ... ... ... ... оқиғалар, адамның өз бойындағы рухани дертті құпия ұстап
қинала жеңуімен аяқталады. Сол ... ... ... ... ... Осы ... академик Серік Қирабаевтың роман туралы айтқан
төмендегідей пікірін келтіргенді жөн санаймыз: “Адамның рухани ... ... ... түссе де, оні ілгері ... ... биік сапа ... ... ... аша білді” /14, 118/.
Бір сөзбен айтқанда, “Боран” – интеллектуальдылығы, психологиялық
тереңдігі, ой ... ... ... ... ... ... туынды.
Ахтановтың барша кейіпкерлерінің ... ... ... ... өз ішін өз ... ... ... салып, ащы “кірінен” арылуы –
шығарманың үздік жетістігі.
Қаламгер кейіпкерлерінің бойындағы ... ... ... ... ... ... сияқты патриоттық қасиеттер жазушының
жеке басындағы жоғары интеллекті мен шеберлігінің ... ... ... ... ... сипатта характер, образ сырына сай ... ... ... ... ... рухани жағынан
жетілгенде ғана ол өзінің даму өрісін таба алады. ... даму ... ... емес, адам баласының рухани өсуімен өлшенеді.
ІІ ТАРАУ
Т.АХТАНОВ РОМАНДАРЫНДАҒЫ РУХАНИ-АДАМГЕРШІЛІК МҰРАТТАРДЫҢ КӨРКЕМ КӨРІНІСІ
Ахтанов романдарының өзіндік ерекшеліктері мен көркемдік мәнін ... ... ... ... ... ... ... зерттеу үшін қажет.
Бұл тарауда қаламгер романдарындағы образдардың ... ... ... ... ... сомдалуынан шығарманың мәні
ашылады. Шығармадағы ... ... ... арқылы, ең алдымен, қоғамдық
проблема және ... ... ... ... ... ... қатынасы арқылы өрбиді. Суреткердің ... ... ... ... ... монолог, пейзаж, портрет, деталь т.б.) оның
өзіндік дара стилін ... ... ... ... ... ... ... ұтымды пайдалану – қаламгердің басты
табысы. Жазушының шеберлік ауқымы кең болуы тиіс. Ол бір ғана ... ... ... ... ... құралдарды табиғи түрде
өзара тұтастара алғанда шығармадағы адам образдарын, оның адамгершілік ішкі
әлемін барынша терең аша ... ... ... даралауда қолданылатын көркемдік
компонентгердің бірі – қаһарманның портреттік мінездемесі.
“Адамның сырт сипатына деген тосын әуестік – ... ... бері ... ... – деп ... ... Б.Майтанов, – Жұртшылық таныс, жақын,
бөтен кісілердін өңінен олардың ... ... ... ... ... күткен шындығына көзі жетсе, кейде үзе-кесіп пікір түюден
бойын аулақ ұстайды. Адам ... ... ... ... ... ... ... қабылдай тұрып, біз жекелеген жандардың ... ... ... ... ... толық, көз жұмбайсыз
шығуына ұмтыламыз. Осы ... ... ... алынған кейіпкерге
байланысты қаламгер позициясына айқын жол сілтейді” /15, 143/.
Мұнан түйетініміз, ... ... тек ... ... ғана ... қоймай, оның ішкі жан сарайын ашуға да ... ... ... дара ... да ... романдарындағы портреттік деталь, штрихтардың орны ерекше.
Жазушы “Қаһарлы күндерде” соғыстың алғашқы ... ... ... адам характерлерінің шыңдалуын, қиын сәттегі адамдардың адамшылық
қасиетін көрсетуде қаһарманның портретіне көңіл бөледі.
Романның алғашқы беттерінде ... үш ... ... ... ... мінез-құлқын баяндайды.
“Енді тұрып кетуге ыңғайланғандай жәшіктің шетінде сергек отырған ірі,
қатігез ... кең ... ... ... ... ...
батальон командирі. Үлкен қара көзін кең ашып ... ... ... сүзе ... Бұл оның ... дау ... келгендегі әдеті болатын.
Оған жалғас ортадағы әдемі жұқа өңді, әсем ... ... ... ... майор Купцианов – полктың штаб бастығы. Оның бір қолын столдың
үстіне бос тастай ... ... сәл ... ... ... арқалығына бір
иығын тірей еркін отырысы, езуіне болмашы ғана ... ... ... ... ... ... астымен қарауы бойына сіңіп қалған нәзік тәрбиені
танытады. Оның мақпалдай жұмсақ қоңыр даусын ... ... ... ... ... киімнің денесіне қонымды ерекше бір жарастығын
көргенде, тұла бойынан еміс қана жақсы әтірдің исін сезгенде, ... ... ... ... ... ана ... ... қарсы
карап, кішкене көзі моншақтай жылтыраған, денесі енді толыса бастаған, ат
жақты қара сұр аға ... ... Бұл ... ... ... ... ... “ПНШ-6” Уәли Молдабаев /5, 12/.
Бұл портреттік сипаттама әйгілі М.Әуезовтің “Абай жолындағы” ... ... төрт ... ... ... ... ... топтық
портретін еске түсіреді.
Бірақ, мұнда Ахтанов тек авторлық баяндауға орын ... ... ... адамның бір-біріне ұқсамайтын өзгеше қасиетін, мінезін ... ... ... ... ішкі ... бар, өжет жан ... тіпті
отырысынан-ақ әскери адамға тән ширақтықты аңғарамыз. Ал ... ... тек ... ... ... адам ретінде әсер қалдырады.
Сондай-ақ ... ... гөрі ... ... ... ... көбірек
ұқсатасың. Уәлидің сыртқы келбетінен пәлендей ішкі ... ... ... Тек ... ... көзі қулығы ішіндегі адам болар деген
ойға мегзейді.
Автор романда мұндай топтық портретке көп бара ... ... ... ... ... ... ... кейде кейіпкер көзімен
беріледі. Мәселен, Мұрат көзімен берілген Қартбай. Добрушкин ... ... ... ... ... ... оның биік ... да сүйекті,
берік тұлғасын, сирек шегір мұрты, шешек дағы бар ... ... ... ... ... /5, ... ... статикалық портретін бажайлап суреттеу ғана бар.
“Добрушкин ұзын ... ... сәл ... ... ... гөрі, мысықтың ептілігіне ұқсайтын бір шапшаңдық бар. Бетінде
әжім жоқ болғанмен өңі ескі. Жас шамасын ... ... ... ... ар жағында болады. Добрушкиннің даусында, бүкіл тұлғасында, бет
әлпетінде, иі түскен қайыстай; көңіл аударып көз ... еш ... ... ... ... көргендей әккі көзқарасы ғана оның өзіндік қасиетін
аңғартқандай. “Әй бір ... ... ... ... ... қу ... деп
ойлады Мұрат” /5, 20/. Бұл портреттік сипаттаманың ... өзге ... ... ... бар. ... ... ... болмысы тек сырт
пішіндегі жансыз деректермен шектелмейді. Мұнда каһарманның ішкі дүниесі
қабаттаса беріледі. ... бұл ... ... өз ... ... пен ... ... бір жерден табылады. Үшіншіден, мұнда
психологиялық астары басым толымды портрет үлгісі жасалған. Төртіншіден,
үзіндіде ... бір ... ... ... ... емес, ұзақ жылдар
бойы қалыптасқан мінез-құлқы көрінеді. Сондай-ақ бұл жерде характер сырына
бойлап баратын суреткерлік жіті талдау бар.
Шынында да, ... ... ... ішкі дүниесін
танимыз. Добрушкиннің қимылындағы шапшандық әскери адамға тән жинақылықты
аңғартпайды, мысыққа тән ... ... Ал, әккі көз ...... ... жан екенін көрсетеді. Автор Добрушкиннің даусын, бүкіл
тұлғасын, бет әлпетін иі түскен қайысқа ... де, ... ... көз
тоқтатарлық еш нәрсс жоқ” деп оның бұған дейін өмірдің сынынан жүрдім,
бардым өте ... ... ... бір ... ... ... астымен,
ауырдың үстімен өтіп келген жеңіл ... ... ... ... ... сипаттамалар Мұрат көзімен берілсе енді бір ... ... ... ... ... да ... жақындаңқырап келіп әнге құлақ қойғанды. Алғашқы
бір ... бұл ... ... ... ... ... ... нақыштауды білмейді екен. Бар жан жүйесі ... ... ... ... да, ... ... ... қанаты тәрізді. Ұшы сүйір қара
көзі мөп-мөлдір нұрланып, өткір сәуле шығарады. Жұқа танауы делдиіп, ... ... ... ... қан ... нұр ... жүзі лезде қайта
өткірленеді. Ән мен ... ... әсем саз боп ... өршіл леп болып
шарпиды” /5, 67/.
Ахтанов авторлық баяндау мен кейіпкер ... ... ... ... әнді де ... ... бұл ... әннің құдіреті
мен ерекше әсер қалдырады. Біздің көз алдымызға жанды бейне келеді. Кәкібай
бейнесін әнмен бірге ... ... ... ... ... ... белгілер – көз бен жүзі. Ол Кәкібайдың ән салған кездегі ерекше
көңіл-күйімен ... ... ... ... ... ... достарының келбетін шолып әтеді. Сиқырлы ән ... ... ... ... Ержан сүйсінін автор былай береді;
“Ержан көзі Раушанға ... Ол ... ... ... сәл көтеріп ашық
есіктің ар жағындағы алысқа қадалыпты. Көз ... ... өз ... ... ... елеске ынтыққандай мөлдірей қарайды. Он ... тал ... ... ... түсіп кірпігіне тірелген, оны да байқар емес. Бір сәтте
аузын сәл ашып, дүниеге сүйсіне танданып қараған бала ... ... ... ... ... гимнастерканың кең жағасынан едәуір жоғары көтерілген
жұмыр ... да ... ... /5, ... ... ... ... бізде сүйсіне қараймыз. Ертеңгі күні
алдынан тосып тұрған қан майданның барын уылжыған жас қыз сезер емес. Әнмен
бірге ол да алыс ... ... Бұл ... ... ... әлі ... ... бала көңілді жас, дүниеде жауыздық,
екі жүзділік т.б. барын білмейтін адал жан.
Жалпы Ержан көзімен берілген ... ... ... ... ... ... соғыска жастық асаулығы басылмаған ... ... ... ... ... ... олардың соғыс
шындаған келбеттері беріледі. Алайда оларда да ... ... ... ... ... қаза тапқан Раушан, Кәкібай, Зеленин бейнелері
артындағы шүғылалы өмірі мен асқақ ... қия ... ... адал да
албырт күйінде қалады. Бұл романдағы тағы бір назар аударатын тұс – ... ... ... ... ... ... ... тепсініп тұратын
қоңырқай жүзі, ай сәулесімен ақшылданып, мұнарланып тұр. Осы ... ... де ... ... бүрін жаңа аша бастаған гүлдей қатқылдау қыз ... ... ... ... ... Ойы ... ... Ержан тура
қарауға жүрексінгендей, бірде қыз белін ... ... жез ... қайыс
белбеуге, бірде жіңішке қыз саусақтары көрініп тұрған сүр ... ... ... /5, ... ... пен ... ішкі жан ... қатар беріліп,
психологиялық паралеллизм ... Ал бұл ... ... ... қос
бірлікке үшінші портреттік мінездемені қосады. ... ай ... ... тіл қатпақ болған Ержан көңіл-күйімен Раушанның бет-жүзі, өңі,
үлкен кара көздері синтездік жолмен өзара ... ... ... ... ... симпатиясы арқылы сабақтастырыла өріледі. Алғашқы
сөйлемдегі “жұқа ... ... ... ... жүзі ... ... осы сөйлемнің екінші тармағында “ай сәулесімен ... ... ... ... ... – эпитетке ұласқан портреттік-штрих
перзонаждың сүйкімді келбетін даралайды. Ал екінші сөйлемде қатқылдау ... ... жаңа аша ... ... ... Бұл ... байқаған тағы
бір жаңалық Ержан бейнесінің көрініс табуы. Жалпы романда автор ... ... көп бара ... ... ... да, бір ... қарауға жүрексініп” тұрған Ержан келбетінен ұлттық мінезді аңғарамыз.
Оның бозбалалықтан жігіттікке өте ... ұяң ... ... ... ... қыз ... қыпша бел, сүйрік саусақ деп суреттеп
жатпайды. Біз “қыз белін қапсыра ... жез ... ... белбеуді" көз
алдымызға әкеліп, сүңғақ бойжеткеннің ... ... ... ұынамыз.
Ал осындай белбеумен буылған киім – сұр шинелдің өзі Раушан сұлулығын
жасыра алмайды. Егер ... ... ... көйлек кигізсе, сурет бұлай
нанымды шықпаған болар еді.
Сонымен, “Қаһарлы күндерде” жазушы портрет жасаудың бір ... ... ... ... бейнелеуді шебер пайдаланған. Ортақ мүдде
– Отанды қорғау мақсаты, бауырластырған Мұрат, Кусков, ... ... ... Дәурен, Земцов т.б. тәрізді ерлер бейнесі өздеріне тән
мінез бітімімен дара ... ... ... ... ... ... ... қайратты, өжет келбеттері биік азаматтық, адамдық
қасиеттерін жасыра ... Ал ... ... ... ... ... ... бояуға қаныққан. Сырт келбеттері олардың қазақ қызына тән
қасиет – ұяңдық, ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Автор Раушан портретіне қайта-қайта орала отырып, нәзік лиризмге бой ұрады.
Қазақ әдебиетінің тарихында өзіндік орны бар ... ... ... ... ... ... біршама кеңейте түседі. Бұл
туындысында да жазушы алдыңғы шығармаларындағыдай эпизодтық кейіпкерлерден
бастап, орталық тұлғалардың ... ... ... аударады.
Жалпы жазушы романда шұбалаңқы портретке баруға тырыспайды. Көбінесе
шағын портреттік ... ... ойын ... ... ... Осы ... шешесі өлердегі келбетін жазушы: “Жаңыл үріккен балапандай пана
таппай бұрышқа тығыла береді” /13, 18/ – деп ... Бір ауыз ... ... ... ... бұл ... портрет. Шешесі
өлгелі жатқан Жаңылдың көңіл-күйін шап-шағып суретке сыйғызып жіберген.
Суреткер анасының ... ... ... ... енесінің бауырынан ажырап
қалып, айналаға үрке қараған балапанға теңейді, Анасы өлген соң, Жаңыл да ... ... ... ... ... Егер де ... ... өкіріп-бақырып жылады, немесе қорықты, шошынды ... ... ... әсер ... еді. ... ... ... анатомиясын түгел қамтып,
жіпке тізе беруі шарт емес, әр портретте әр адамның ең бір ерекше сипаты
ғана ... ... ... ... ... жөн. ... сонда ұтымды
шықпақ” /7, 110/, – деген академик З.Қабдолов талабына жоғарыда келтірілген
портрет толық ... бере ... ... ... ... мінездемеге
шығармадан көптеп мысал келтіруге болады. ... бірі – ... ... Бүрісіп қалған бір уыс бетінде үш-төрт тал сақалы бар,
кішкентай ғана тапал сары” немесе ... тірі ... тіл ... ... ... ... беті бір уыс ... жиырылып, ыржиып күледі де
“ие, ие” деп ... ... ... ... ... портретке назар аударсақ, бар болғаны үш сөйлемнен суреттеліп
отырған Торсанның бүкіл болмысы көзге елестейді. Елестеп қана ... ... ... ... ... ... сырт ... танытып
қана қоймайды. Сонымен қатар ішкі мінезін, адамгершілік болмысын анықтайды.
“Ұштап имиген ұзын, сүйегі кең, шыр жұқпаған арық. Аласа ... ... ... кеткен, тек екі танауы мен шошайған тұмсық ұшы ғана көзге
түседі. Даусы жіңішке, бірақ кеңкілдеп ... ... Өзі ... сөз ... “Уһ, қайран балдай тәтті абысыным-ай!” – деп күрсініп
қойса да түрінен де, сампылдаған ... да ... ... ... әр ... ... ... терезенің алдына кеп үңіле қарап
екі төбе қып үйіп жатыр” /13, ... ... ... ... сырт келбетіндегі ғана емес, ішкі
жан сарайындағы сұрықсыздықты танимыз. Бұл сурет оның ұрысқақ, ... әйел ... ... аса ... бай жан ... білдіреді.
Ұштаптың даусынан Жаңылдың шешесінің өліміне қайғырып жүрмегенін байқап
қаламыз. Үйдің ішіндегі заттарды ... ... ... жан
екендігін аңғарамыз. Ертеңгі күні Жаңылға етер “қамқорлығының” ... ... ... ... ... ... ... қалың тон киген жуан қара ... ... ... ... қара мұрты мен кішкене өткір көзі жылтырайды”
/13, 29/. Бұл – ер азаматтың бәрі соғысқа кеткенде елде панасыз ... ... ... ... шал мен ... қырғидай тиіп жүрген Жаппасбай.
Жылтыраған көзі ... ұры ... ... ... қара күрең майлы жүзі жылтырап, бұрынғыдай сұсты емес,
бір түрлі сүйкімді, ... адам ... /13, 31/. ... біз ... екі
жүзді сұрқия келбетін көреміз. Қиын заманда бала-шағаның үстінен күн ... ... жүзі ... емес, майлы.
“Өзі төрге шынтақтап жайғасып жатып алған. Өзі үйі сияқты ... ... ... ... да ... емес. Жаңылды екі ойлы қып әлекке
салып қойып, тоқ мысық сияқты самарқау жатыр” /13, 32/. ... ері ... ... ... ... ... алған”. Жесір әйелдерге
ойындағысын ... ... ... ... ... ... тұрсын, еркінсіп
кеткен. Осы келбетін жазушы тышқанға тойған мысыққа теңейді.
Жаңылға деген арам ойын ... ... ... ... Жаппасбай келбеті
тіптен жиркенішті. “Қара күрең майлы беті жылтырап, миығынан қарап ... ... ... ... ... енді оның ... кетпесін біліп,
тырнағымен қағып ойнап тұрған жыртқыш сияқты” /13, 34/. ... ... ... ... ... ... қарекетін танимыз. Ол енді
Жаңылға ... ... ала ... жыртқыш сияқты қарайды.
Сонымен жазушы екіжүзді сұрқия, жымысқы ұры, аяушылық ... ... ... ... ... ... мінеп суреттейді.
Орталық тұлға – Қоспан бейнесі де түрлі жай күйге сәйкес өзгеріп, дамып
отырады. Әйтсе де ... ... өз ... ... ... ... ... отырады. Оның жалпы рухани адамгершілік әлемі мен өң-шырайы
өзара бірлікте алынған.
Жаңыл көзімен ... жас ... ... ... ... ұясынан томпайып шығып тұрған дөңгелек қой көзі – адалдық пен
мейірімге ... ... ... Қоспанның еш адамға қиянаты жоқ, адал, таза
көңілдің адамы екенін түйсінеміз.
“Мінайдардың бетіне ... ... ... ... ... көзі ... шығып бара жатқандай”. “өз жанарын көргенде төбе құйқам ...... әлгі әйел – Тек ... ... ... бір ... жас шықты.
Ойпырым-ай, құдды қара тасты жарып шыкқан тамшыдай ... ... ... да қойды /13, 99/.
Автор мұнда соғыс, онан кейін тұтқын ... ... ... ... ... ... ... қалған жалғыз тұяғы Мұрат өлімін ... ... ... ... ... ... ... бауыр еті баласынан айырылу оңай емес, бірақ Қоспан бұл қасіретті
ерге ғана ... ... ... Бір ... жас оның ... ... ... қайғының сырт көрінісі. Онан ... ... ... ... “Сопақша толық бетінің еті қашып, шықшыты
мен сүйегі бадырайып тұр. ... де ... ... ... ... ірі ... қыры шығыпты. Баяғы жаудыраған көзқарасы жоқ.
Қабағының ... ... ... ... ... ... төңірегіне терең
әжім түскен. Жанарында суық қара жарқыл бар. Жаңыл сонша жыл ынтыға күткен
жарын жатырқап отырғанын сезді” /13, 100/, – деп ... ... ... ... ... ... ... яғни соғыс,
неміс концлагері әсерінен бір сәттегі құбылысы емес, ұзақ ... ... ... ... ... мұнда сол өзгерістің іс-амалдың
және психологиялық алғышарттарын баяндау байқалады. Көзінің ... ... әжім ... ... бар азап-қасірет төркінін дәл топшылайды.
“Жанарындағы суық қара жарқыл” уақыт салған таңба. Сондай-ақ осы ... ... ... ... ... аударып көрейікші. Өмірінің
жалғасы Мұрат өлімінен кейінгі Қоспан келбетін жапырағы өртенген ... Шын ... ... өзі ағаш ... оның ... ... емес
пе?
Жалпы романда Қоспан портреті оның ішкі күйімен бірлікте психологиялық
тереңдікпен беріледі. Елге аман-есен ... ... ... ... тағы ... ... оның ... болған күдігі. Ең ақыры оған өзі Қоспанды жау
оғына тастап ... ... ... ... ... Осы кездегі
Қоспан бейнесін автор тағы да Жаңыл көзімен былай ... Со жолы ... ... ... ... ... ... Жаңыл
қатты шошыды. Есіктен үн-түнсіз кіріп, соқкыға жығылып тұралап қалғандай
сүйретіліп келіп сәкінің шетіне отыра кетті. ... ... ... ... сол құнжиып отырған күйінен тапжылмайды” /13, 103/.
Басқа-басқа қанды көйлек досы Қасболат сенімсіздігі Қоспанға үлкен
соққы болып ... Осы ... ... ... күйзелісті көрсетуде
автор психологиялық портретті шебер қолданған. Біз оның бүкіл ... жан ... ... ... ... ... ... портреттік детальға құрылған. Бұл портреттік детальдан достан
көңілі қалған, ішкі ... суық ... ... ... ... ... айтқанда романдағы Қоспан портреті оның ішкі жан
дүниесіндегі ... ... ... ... ... ... ... келе айтарымыз, романдағы портреттер динамикалық сипатта
көрініс табады. Жазушы ... ... ... ... ... ... пайдаланады. Т.Ахтанов “Боранда” әр ... ... ... сай түрлі портреттік сипатын мінез-
құлқымен терең бірлікте бедерлейді.
Жалпы романдарында қаламгер қандай кейіпкерді нысанаға алса да ... ... ... ... ... ... Портрет арқылы
қаһарманның жан-дүниесіндегі өзгерісін, ... ... ... ... ... ... үлгілерін жасайды.
Бұл әсіресе “Боран” романында айтарлықтай әсер қалдырады. Психологиялық
портрет арқылы адамның ішкі жан ... ... ... көңіл-күйін, ішкі адамгершілік әлемін ашуда қолданылатын
көркемдік ... бірі – ... Ол – ... ... ... ... ашу, шығарманың эмоционалдық қуатын арттыруда
таптырмайтын көркемдік құрал. Жалпы қай шығармада ... ... ... ... ... ... кейіпкер психологиясына
қатысты бейнеленеді. Әдебиет белгілі бір рецептіге бағынбайтыны аян болса,
әр суреткер шығармашылығында пейзаж әр ... ... ... ... ... ... Ахтанов пейзаждары өзіне тән ... ... ... ... өз ... ... көреміз.
“Көркем туындыдағы пейзаждың функциясы үш түрлі арнаға саяды, Сюжеттік
орайда ол – ... ... ... Композициялық тұрғыда ол көркемдік
жолмен қабылданған әлемнің тұтастығын білдіреді. ... ... ... ... ол ... ... ... /15,
196/ – деген Б.Майтанов пікірін басшылыққа ала ... ... ... ... талдау жасаймыз.
Проза жанрындағы тұңғыш көлемді шығармасы “Қаһарлы күндерде” жазушы өзі
туып өскен даланы ерекше ықыласпен бейнелейді. Адам ... ... дала ... ... ... ... ... Ержан көңіл-күйімен
бірлікте алған.
“Толқындары қыртыстанған алып мұхит сияқты шексіз, шетсіз дала жатыр.
Сәскеде алыс қырларды ... ... ... ... ... да, ... ... сол
мұнар сағым болып төгіледі. Ұшан даланы көкпеңбек су қаптап ... ... су ... ... ... ағып бара ... Әр ... арал болып
төбелср көрінеді. Бір кезде ерке сағым-су ойнақтап сол төбелердің де басын
жуып өтеді. Бүктетіліп, орғып, ... ағып бара ... ... түс ... ... береді де, бір сәтте ғайып болады. Бетінен көк жібек
пердесі сыпырылып, адырлы жалпақ дала ажарсыз жүзін көрсетеді” /5, ... ... алып ... теңеп, неғұрлым айқын естен кетпестей
сурет салғысы келеді. Қырлардағы сағым боп төгілген көгілдір мұнар кейіпкер
көңіліне қатты әсер ету ... осы ... ... адам өміріндегі
эстетикалық мәнінен жанды хабар береді. Сөйтеді де біздің көз ... ... ... ... ... ... алып мұхит болып біресе
көгілдір мұнар болып, біресе сағым су болып ойнаған даламен бірге Ержан ... ... ... ... ... ... тәтті қиялына шомады.
Қаламгер Ержан туып-өскен жерде тау, орман жоқтығын атап өтуімен рельеф
даралығын ашуға тырысады. Осындай кең далада еркін өскен дүниеге тек ... ... ... ... ... көңіл-күйімен даланың таңғажайып
картинасы өзара бірлікте алынған. Бұл ландшафт романның идеялық-көркемдік
жүйесі бойынша соғыс алдындағы адамдар ... ... ... ... ... ... ала бұлтты, дымқыл ауасынан сыз ене бастаған; ылғалды
сұрқай жер ... тұр, ... ... шөп ... қу ... ... иісі
аралас; кейде жел кермек татыған қарағай иісін әкеледі. ... ... қыс ... ... ... бір түрлі көңілсіз де, көріксіз де.
Төңіректің бәрі сұр. ... ... ... ... ... жотасындай
бүкірейіп қырқа тасасынан, ... ... ... ... ... ... ісініп, қанталап, бұлт астынан шыға келген кешкі күн ... ... ... қан түстес қызыл жалқынға малды” /5, 118/.
Т.Ахтанов бұл жерде табиғат перзенті – адамның табиғат ... ... ... ... ... ... ... қырғын соғыс, ажал,
қан, атыс-шабыс, адамдар көңіліндегі сұрықсыздыққа табиғатта тіл ... да ... ... ... қаһары күннен күнге еңсеріп бара ... ... жан ... ... ... сезгендей
табиғатта сұрғылт түске енеді. Автор бұл жерде батып бара жатқан ... ... ... алған. Кезекті ұрыстан кейін қансыраған, жараланған
жауынгерлер ... ... ... қыраттарды сұйқылтым қан түстес
қызыл жалқынға малған кешкі күн" бейнесі үндесіп тұр.
“Ай бұлттан қайта шыға ... ... көзі ... өңіндегі толқуды
бірден аңғарды. Екеуі таңғы самалға нәзік үнін қосқан ақ ... ... ... ... ақ ... ... мөлдір жапырақтары балық
қабыршағындай тұтаса жарқырайды. ... ... ... ... ... өшіп, әсем құбылып, сылдырлап ағаштан ағашқа кетіп барады” /5, ... ... ай ... ... жеткен ғашықтар. Нәзік сәуле, нәзік
сезім үндесіп-ақ тұр емес пе?! Айтар сөз де ... ... ... ... шық пен пәк ... жастардың сүйіспеншілік сезімін қатар береді.
Ержан мен Раушан бойындағы енді ғана ... келе ... ... ... ... таза болса, таңғы шықта сондай мөлдір, таза. Кеуделерін
сүйіспеншіліктің тәтті қиялы ... ... ... ... ... самалға
нәзік үнін қосқан ақ қайың да” бусанып тұр.
Жалпы "Қаһарлы күндер" ... ... ... ... ішкі
сезім, көңіл күйімен бір пернеде үндескен қос шек ... ... ... ... ... ... кейінгі шығармаларында өз өрісін тапты,
"Боранда" боран суреті бастан аяқ жанды бейнеде керінеді. Төрт күнгі боран
роман кейіпкерлерінің ішкі жан ... ... ... ... ... ... Ал стиль - адам. Пейзаж образ
сырын ... Ал ...... /16, 92/ – ... академик З.Қабдолов пікіріне
жүгінсек, жазушы романындағы пейзаж негізінен Қоспан жан дүниесінде болып
жатқан күйзелістер мен ішкі сезімдік ... ... ашу үшін ... атқарады.
Психологиялық параллелизм – бұл саладағы қаламгер принципін танытатын басты
көркемдік-эстетикалық құрал болыл табылады.
Т.Ахтановтың бір ерекшелігі боранды бейнелеудегі ... ... ... кең ... ... ... ... тек қана
кейіпкер психологиясымен қатарластыра алып қоймай, адам ... ... ... ... байланыстыра алады.
Пейзажды, жалпы табиғатты пайдаланбайтын жазушы жоқ. ... ... ... ... сай ... ... білуінде, Жазушы
шеберлігінің сыры сонда жатса керек. Бұған дәлел біз сөз етіп ... ... ... ... ... көк жүзін түгел бұлт торлап алды. Шақырайтан аппақ
қардың ... ... реңі ... ... ... ... сұлық жатыр.
Ауадағы ызғардың да зәрі сынып, төңірек мүлгіп қалғандай. Біртүрлі жұмсақ,
бұйығы ... ... ... қан ... ... тұр. ... күйі – не ... не көктемде болады. Осындайда Қоспан өзін-өзі
билей ... ... ... ... ... ... ... шым-шымдап рақат
кіреді. Табиғатпен бірге қатқыл көңілі жібіп, жаны бусанып, көкірегін
үнсіз, ... күй ... ... ... ... ... күй. Бұл ... жалықтырған жалғыздыққа Қоспанның жаны жайыла түсетіндей” /13, 12/.
Жазушы Қоспан ... ... ... құбылысымен байланыста сипаттайды.
Ауа райындағы өзгеше бір тыныштық Қоспан көңілін кернеген тыныштықпен өзара
үндестікте ... ... ... екі сөйлемдегі ауа-райының кенет
өзгерісі ... ... ... оқиғаны мезгейді. Мұнда қаламгер “бұлт торлап
алды”, “сәулесі сөніп, реңі ... ... ... ... сұлық жатыр” деп
табиғатты жанды бейнеде бүтін бір образға айналдырған. ... бәрі ... ... ... әсірелеумен құбылыстың көп кездесе бермеген
тілдік тәсілінің көркемдегіш құралы екендігінде өзгеше стильдік ... Ол ... ... де әсер ете отырып, ... сөз ... ... ... ... түрлерін романнан жиі кездестіреміз. Ол
суреткердің эстетикалық талғампаздығын, айтайын ... ойын ... ... ... қызмет етеді. Мұнан әрі автор: “Қоспанның бетін
шымырлатып аяз лебі қарып ... ... ... жел ... ... ... ішін тартып тына қалды. Тыныш жатқан малдың ұйтқысы бұзылып өре тұрды.
Қоспанның да көңілі ... қоя ... ... ... ... қаптап келеді.
Желдің тығыны қайтадан ағытылып кеткендей қалыңдап жауған қарды түтіп ... ... ақ ... ... ... бірге қоршап алды” /13, 13/.
Қоспан жанын жегідей жеген ... ... оның адал жан ... табиғат
құбылысымен бірлікте суреттелген. Бұл жерде де жел мен боран жанды бейнеде,
яғни кейіптеу түрінде берілген. Мұнда ... мен жеке адам ... ... ... ... ... бетін қарыған аяз лебі ... ... ... ... ... ... ... “Ышқына
соққан зөрлі жел”, “Бұрқыраған қарлы бораы қаптап ... ... ... түтіп ала жөнелді” сияқты күрделі етістікті – ... ... ... қоғамдық идеологиямен оның жан дүниесінде болып жатқан ... ... ... ... ... ... ... пейзаж – боран. Боран құбылысын еселей қайталау арқылы
жазушы Қоспан характерін аша ... ... ... ... ... ... ықшына қимылдайды. Не де болса боранды маңдайымен ... ... /13, 14/. ... төзімді қиыншылықтан қашпайтын Қоспан
боранда желге қарсы жүрген адамдай күй кешсе де, тағдыр салған тауқыметпен
бетпе-бет ... ... жан ... күй кешетінін, әділдік іздеген сол
жолда не нәрсеге де болса төзе білетін қайратты тұлғасы көрініс береді.
Сондай-ақ ромавда автор мен ... сөзі ... ... ... ... төл ... ... параллелизмді күрделендіре түскен.
Ахтанов пейзажды бергеңде табиғатқа жан ... оның ... әр ... ... ... ... шеберлігі кейіпкер жан
дүниесіндегі болып жатқан арпалыс пен “ақ дүлей” боранды ... ... ... баурай жөнеледі. "Борандағы" пейзажға тоқталғанда ерекше
назар аударатын тұс жан-жануарлар образы. ... ... ... ... иттер Құтпан мен Майлыаяқ әрекеттері көңіл ... ... ... де ... бар. Ол кеудесінен жаны шыққанша дала
жыртқышы қасқырмен айқасады. Сондай-ақ қасқырлардың жем іздеген ... ... ... автор Қоспанның қасқырмен арпалысын жайдан-жай суреттемейтін
секілді. Оның идеялық астары бар. ... ... ... ... қара
ниет, зұлымдық, яғни адам баласына адам баласының жауыздығы, ... ... ... ...... өмірінің жайсыздығы. “Боран” романындағы
пейзаждың басты ерекшелігі осы тәрізді табиғат пен адам өмірін қатар алып,
философиялық-психологиялық, символико-аллегориялық ... зор ... ... тілі ... ... кетті. Бүкіл денесі ... ... күйі ... тұр. ... ... ... терісінің
жылуы кетіп барады. Енді итеріп тастамақ боп ұмтылып көріп еді бір ... Екі қолы ... боп ... ... өлі ... бір
тізерлеп ұстасқан қалпында -сол ... ... де ... /13, ... ... ... деп ... алмай, басшылар бірінен соң ... ... ... ... ... ол ... түңіліп, күйректікке
ұшырамай, керісінше өзінің кім екенін адал да маңдай еңбегімен көрсету үшін
мал бағып кетті емес пе? ... бұл ... аққа қара ... ақ пен
қараны ажырата алмаған, тырнақ астынан кір іздеген, ел азаматының басына
төнген қиын күнде азаматтық рухтың ... ... ... ... ... тоқталайық; “Ақыры таң атты. Қоспан
аурудан тұрғандай сүйегі салдырап қалған сүлесоқ халде. Бірақ денесін сығып
ұстаған құрсау ... басы ... ой ... ... те ... Осы ... ... қауіп-қатер, азап-мехнатпен қоса ауыр-ауыр ойлар ... ... өз ... бір ... екен. Енді соны артқа тастап шағыл ... келе ... ... ... ... иығына артып алған ақ
таяғын қыса түседі. Алдында осы күнге дейін тындыра алмаған ... ... ... ... ... ... күмістей жарқыраған алып ақ дала жатыр
керіліп” /13, 192/. Бұл жерде автор мезгілдік пейзажға үлкен мән ... ... ...... ... өткерген қауіп-қатері, артта қалған
азабы, ал “таң” – Қоспанның алғашқы жеңісі, “алдағы ... ... ... ... ... ауыр ... ада шұғылалы жаңа өмірі. “Күмістей жарқыраған ақ
дала” – Қоспан үшін әділдіктің, адалдықтың символы.
Кейіпкер өмір ... ... ... “ышқына соққан зәрлі жел”, “ақ
дүлейлі боран” гуілі кейіпкер жан ... ... ... түскен.
Романдағы боранның поэтикалык бейнесі шынайы образдылыққа иелене тұрып,
пенденің бойындағы қарсылық, ... ... ... ... үстемдіктен тұратын социалистік қоғам кейпінде танылады. Бас
қаһарманның сезім-күйін жинақтап, ... бұл ... ... долы ... адам ... асқақтығы таразыға түседі. Ақырында
адамгершілік арды, ... ... ... ... адам рухы жеңіске
жетеді. Сөйтіп, романда табиғаттың ең қатерлі күштері боран мен ... ... ... ... даралайды. Қасқырмен арпалысы кезінде
Қоспанның асқан ... ер ... ... ер екендігі
аңғарылса, боранмен арпалысында ұлттық психологияға тән неге де ... ... ... өз ... алдында жауапкершілікпен қарай білетін
адамдық, азаматтық рухының биік жан ... ... шын ... адам ... ... ... беруінде
жатыр. Роман желісінде Қоспан, Қасболат, Жаңыл, ... ... ... ... ... ... ал ... барлық жерде
өз орнымен жетекшілік роль атқарады. Жаратылыстың әрбір бейнесін, боранын,
желін; аязын т.б. шығарма барысында ... ... сай ... етіп
қатарластырып өріп отырады. Кейіпкер көңіл күйі ... ... ... Осы ... ... ... ... кейіпкер
жақын байланыстырудың шебері. ... ... бір ... ... ... ... өмір ... сол өмірде қаншама тағдыр, характер
алуандықтар болатынын көрсетті. Сондықтан да ... бұл ... ... ... ... деп толық айта аламыз.
Айналаның өз қалпында көркем берілуі нәтижесінде табиғат адам жанының
қозғаушы күшіне айналады десек, Т.Ахтанов романындағы ... ... ойды ... қана ... ... төл ... дыбысын,
туған даланың әуенін естіртеді. Әсіресе азынап ұлыған ақ бораны, адым жерді
көрсетпей ұйтқып соққан борасыны, бет қаратпас ... ... бет ... ... суреттеуінде биік деңгейін тапқан.
Пейзаждың көркемдеуші жанр, эстетикалық категория ... ... ... келер болсақ, суреткер романда күрделі метафоралар мен
эпитет, символ, кейіптеу түрлерін қолдануда ... ... ойын ... ... бір ... ... ... тек Тахауи Ахтанов қаламынан ғана
туған десе де болады: “Жүндей ... ақ ... енді шеру ... ... кетті”, “Ұлы дүрмектің соңынан тілі сүйреңдеп жаяу борасындар жүгіріп
барады", "басы қайқаңдап ... ... ... қанша ұмтылса да жете алмай
акыры әлсіреп ... олар да ... жата ... ... ұзақ түні
тапжылмай шөгіп жатып алған”, “Ызғырық жел жапалақ қарды ауада қағып алып
үйіріп ... ... ... аса ... ... бетін жалаған жаяу борасы”,
“мың-сан ақ жылан басы қайқаңдап иретіліп кетіп барады”, ... ... ... ... тозаң басқандай”. Тахауи даланың ызғырық желі мен ақ боранын,
жаяу борасының тірі кісідей құбылтып, оған ... ... ... өзі суреттеп отырған шындыққа өзінше шырай береді, шынайы сыр
дарытады. Бір ... ... ... ... ... тірі ... ... Тахауи Ахтановтың терең ойы мен биік парасатынан туған
“Боран” романындағы табиғат (пейзаж) көріністерін саралай ... ... бір ... сөз еттік. Дегенмен “Борандағы” пейзаждың орны
ерекше. Өйткені, ол қоғамдық болмыс трагедиясына батыл ... ... ... ... ... ... ретінде пейзаж бен "ой ағыны" тәсілін алуы
жағынан қазақ әдебиетіндегі жаңа шығарма.
Жалпы Т.Ахтанов ... ... адам ... ... ... ... ... үлкен қызмет атқарады. Жазушы романдарындағы табиғат
суреттері тек жай ғана тамашалаудың ... ... ... ... атқаратын
жанды бөлік. Шығарманың бәрінде де пейзаж көріністері уақытына, ... орай ... ... ... ... дала табиғаты өте үлкен ықыласпен,
сүйіспеншілікпен көрініс табады. Жазушы қаламынан төгілген дала табиғатынан
оның далаға ... зор ... ... ... романындағы пейзаж туралы айта келіп, академик З.Қабдолов:
“Әуезов пейзажы – бай палитраның түрлі-түсті бояуларымен келістіре салынған
сурет қана емес, ... ... ... ... дем ... қозғалады, жадырайды,
жабырқайды, күледі, жылайды дәл адамша әрекет етеді” /17, 53/, – ... осы ... ... ... ... сөзді зерттеу объектіміздегі
Тахауи пейзаждары турасында айтқанда қолдануға әбден болады деп ... ... ... ... ... орман, қыс, күз табиғаты, дала бораны
жанды күйде образбен сомдалады.
Көркем шығармадағы қаһарман сырына бойлататын, образ ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін
маңызды көркемдік құралдың бірі – диалог екені сөзсіз.
Осы ретте көркем туындының ... ... ... кейіпкердің
характерін, сана-ссзімін, таным-түсінігін жеткізуде диалогтың алар орны
айрықша. Бұл ... ... ... ... деп ой ... ... сөзі – ... дүниетаным, ой ағысы, мінез ... ... ... Орталық қаһарман немесе қосалқы кейіпкер араласқан
күрмеуі қиын күрделі оқиғалардың қай-қайсысыда сөз ... ... ... ... ... ... ар-ұждандық принципін
дәлелдейтін ой ... да” /18, ... ... ... мысал келтіре отырып, диалогтын ... ... ... ... алар орнын анықтаймыз.
Әдеттегідей бұл жолы да “Қаһарлы күндердегі” диалогқа назар аударамыз.
– Мен сені сотқа беремін! – деп айқайлады Ержан.
– Несі бар. ... ... /5, ... ... екі ... ... взвод командирі мен сержант Добрушкин
арасындағы диалогтан көп жайды аңғарамыз. Бұл майданға ... бара ... ... отделениесінің жауынгері Көжек Шөжебаев қалып қойғанын
білгеннен кейінгі взвод командирі мен сержант арасында ... ... ғана ... ... мен Добрушкиннің мінез-құлқын аңғарып қаламыз.
Ержан сөзінен оның ... ... ... ... ... болмаған
жасаңдығы көрінсе, Добрушкин сөзінен анау-мынау сөзді елей ... ... ... ... оның Раушанмен, Күләндәмен арасындағы диалогтан әлдеқайда
тереңірек тани түсеміз.
– Күләндә, қызық әңгімеңді бөліп жібердім ғой. Айта бер, – ... өзі ... ... ... ... ... Неге тыйылып қалдыңыз? Әлде мені жамандап тұр ма едіңдер?
– Жоқ, жоқ... – деді Күләнда, бүкіл кеудесімен ... ... ... ... ... Әй, ... ғой. Екі қыздың басы ... ... ... емес ... Сіз, ендеше ешнәрсені білмейді екенсіз, – деді бейтаныс қыз. Бұл
сөзде баланың үлкен кісіге айтқанындай, ... ашық ... ... ... ... ... ... еркін сөйлесе алатынын білді, бірақ
ондай сөздің ... да, сыр ... ... да болмайды.
– Білмесем тіпті жақсы. Өзім де ... ... кеп ... жоқ; – ... ... сөйлеп – жала жапқаным үшін кешірім өтінем.
– Кісі танымайтын адамды мазақтамайды ғой. Оның үстіне... сізді ... ... ... ... ... ... келмей тұр ғой.
– Ой мен ұмытып кетіппін ғой. ... ... Бұл ... ... ... – деді Күләнда ... ... ... /5, 36-37/.
Біз ұзақ диалогты әдейі алдық. Бұл авторлық ... ... үш ... ... ... ... ... сөйлеу үстіндегі
кейіпкерлерінің сырт келбетіндегі қимыл-қозғалысын, ішкі ... ... ... ... біз үш тұлғаның да мінезін,
дүниеге көзқарасын, адамдық ... ... Бір ... ... де ... балғын жастығы. Өмірге үшеуі де балаң көзбен қарайды.
Ержанның бұл диалогтан да ... ... ... ... ... ... үш адамның (Добрушкин, Бөрібай, Бовдаренко) ұзақ
сұхбаты ... 56, 57, 58 ... ... ... үшін бұл ... ... ... өмір сүру дағдысын көрсету үшін қажет болған. Сондай-
ақ біз осы үш кейіпкердің қатысуымен ... ұзақ ... ... ... айнала-төңірекке, дүниеге көзқарасын, адамгершілік болмысын
да аңғарып қаламыз. Жалпы жазушы бұл жағдайда, яғни ... ... ... ... ... ... беруде біршама шеберлікке жеткен.
Ал, мына бір ... ... ... мен қатар
авторлық ... ... ... ... Менің өмірімнің кімге пайдасы бар?
– Соны өзіңнен сұрап көрдің бе? - деді Василий.
– Ойланып көрдім.
– Дұрыс ...... енді ... шүйіріп ойлана мүдіріп,
байсалды сөйледі. – Енді ... ... енді не ... ... ... дәл осы ... ... керек. Бала кезінде кісі қиялшыл болады. Өсе
келе керемет істер істейтініне, атағы шығатынына, ... ... ... ... Атақты, үлкен адам болғысы келеді. Осының бәрі жаман
емес, Содан намыс ... ... бала ... осы ... қиял ... ... ... онда болмайды. Онда кісі қолдан
келмес іске ұмтылады. Бір істі ... ... ... ... ... бүлініп жатқанына қарамайды. ... ... ... мәз ... Ал, жалған даңққа ие болу деген ұрлық қылғаннан
жаман жиренішті ... ... ... оңай ... ... жұртқа сездірмегенмен
іштей қуыстанып жем болатын шығар? – деді Ержан ойланып.
– Әй білмеймін. Талай жүзі жанбайтындарды көрдім, – деді ... ... ... ... ... ... ... ғой.
– Жағымпаздар ше?
– О да солардың сыртынан. – Василий мырс етті.
Тек калибрі кішілеу келеді ... ... ... ... мақсаты бір”
/5, 223/.
Кейіпкерлердің адамгершілік танымы тайға таңба басқандай анық көрінеді.
Василий сөзі ... тек ... ғана ... ... ... ... ... жалпы адам бойындағы жағымсыз құбылыс даңқұмарлық,
мансапқорлықтың неден, қалай өрбитіндігін, бастау көзін ... ... ... ... кездесетін атаққұмар, мансапқорлық, баққұмар,
өркөкірек, жағымпаздық сияқты дерттің түп ... бала ... ... ... ... ... Василий таным-түйсігіне сай айтып
жеткізеді.
Т.Ахтанов қаламынан туған қаһармандар әрқашан өзін-өзі сынауға бейім
тұрады. Олар ... ... ... ... әділ жауап табу
үшін іштей күреседі. Осы ... ішкі ... ... ... ... ... ... қайраған, өзінің азаматтық арының алдында
жауаптасқан Ержан ішкі диалогы айқын мысал бола ... ... айт, ... ... ... ... “Сен не бітірдің, не тындырдың. Арманың не
еді, жеткен ... ... ... ... я тек ... ... ... емес. “Тағы өзіңді өзің алдарқатпақсың. Нашар командирсің”, деді
Ержан өзіне. “Взвод жақсы ... – ол ... ісі. Ал, сен ... ... осы ... қорықпадың, Бірақ сен командир емессің бе?
Жоғарьдағы берілген бұйрықты солдаттарға жеткізіп ... ... да ... ... ... ... деп байбалам салдың. Ол
Бөрібайдың қолынан келмей ма? ... ол ... гөрі ... ... еді ... ... бұл ішкі ... Ержанның өзіне жоғары талап қоя білетін,
азаматтық жауалкершілікті алдыңғы қатарда ұстайтын адамшылық ... ... ... ішкі ... ... ... талғампаз азаматтық дидарын
даралайды.
“Диалог құрылымы мен қызметі әр қаламгердің белгілі бір шығармасында
қойған профессионалдық мақсаттарына ... жеке және ... ... ... ... қырынан тың қасиеттермен өзгере толысатыны күмәнсіз”,
/15, 150/ – деп әдебиеттанушы ғалым профессор Б.Майтанов айтқандай, ... мен ... ... романдарында жаңа қасиеттермен толысып
отырады. Осы ретте "Борандағы" диалогтың құрылысы мен атқаратын қызметіне
назар аударып ... Аға, ... бе, ... – Күн райы ... ... – деді Жұматай.
Қасболат үндемеді. Неге екені белгісіз, Жұматайдың қарлығып шығатын
қоңыр даусын алғаш рет ұнатпаған ... ... ... келсе де бүгін жүре
алмасын біліп отыр. “Жүремін” деп айтып қойды, шоферін де ... ... ... жылы ... бәрі бір жібермейді.
“ – Мына боранда, жеті қараңғы түнде, – сөзін қостату үшін ... ... ...... бір ... ... боп ... ойымен арпалысып отырған Қасболат үшін тағы да Жұматай өзі ...... ... жүре алмаспыз. Ертең қай уақытта келейін? – деді.
Әнекей тіпті күмәны жоқ өзінің.
– Таңғы сағат жетіден қалма. Іркілмей шығамыз, – деді ... ... Бұл ... ... ... ... ... өзін-өзі қайрағаны” /13,
47/.
Бұл диалог бұрыннан қалыптасқан сұрақ-жауап түріндегі немесе ... ... ... ой ... ... ... Бұл диалогтан
аңғарғанымыз авторлық баяндаудан басқа кейіпкердің ішкі толғанысы қабат
көрінеді. “Аға, жүреміз бе, ... – күн райы ... ... деген
Жұматай сұрағына Қасболат бірден жауап бере салмайды. Оның орнына өз ойымен
әлекке түседі. Ал Жұматай өз ... ... ... ... ... жалпылдап жауап бере береді. Соңғы сөйлемдегі ... ... ... ... оның ... қайраған өзінің ішкі ойына берілген
жауабы. Мұндай сөйлесу барысында персонаждың ішкі толғанысы қатар өрілген,
өзара сөйлесіп отырған ... ... ... ... ... ... ... жолдасының ішкі ойын тоқығандай күмәнсіз жауап қайтаруы
диалог құрылымындағы өзгешелікті, жаңалықты көрсетеді.
Қорыта келгенде, образ жасаудағы реалистік ... ... ... ... тән ... ойы мен сезімін беру, адамгершілік
әлемін ашу, қоғам, соғыс шындығын көрсету үшін автор ... ... ... ... ... ... шебер пайдаланады. Т.Ахтанов
қаламынан туған пейзаж бен портрет, ... пен ... оның ... ... ... ... ... алыптар шоғырының ізін басқан, сөз зергерлерінің бірі
– Тахауи Ахтановтың прозалық шығармалары арнайы ... ... ... ... кемел таланттың шығармашылығын әлденеше
қырынан зерттеуге болады. Қандай да ... ірі ... ... әлем бір ... бір ізді ... таным шеңберіне сыя бермейтіні
мәлім. Сондықтан ... ... да ... әрі ... ... ... ... Әдебиет әлемінде өзіндік дара қолтаңбасын қалдырған
суреткер Тахауи Ахтановты ... тану үшін ... оны ... драматург,
аудармашы, прозашы ретінде жеке-жеке зерттеу ... ... ғана ... ... ... рухани өмірінен лайықты орын алған қабырғалы
қайраткер тұлғасын тануға болар ... біз осы ... ... тартқан төрт арнаның ішінен ... ... ... Оның ... ... ... ... аңызы”,
“Қызғаныш”, “Алыстан жеткен сарын” әңгімелері мен “Махаббат мұңы” повесінен
бастап, әлем әдебиетінің таңдаулы мұрасына айналған ... ... ... ... адамзаттың сонау балаң шағынан бастап, бүгінгі
өркениеттік шырқау шыңына дейін өзекті де ... ... ... отырған
адамгершілік ізденістерге толы. Сондай-ақ оның шығармалары ... ... ... келген небір әлеуметтік келеңсіздіктердің түп
себебінің неден ... ... ... суреттей алуымен құнды.
Біз бұл жұмысымызда адамгершілік арды серік еткен жазушы ... ... ... ... процесс контексінде қарастыруға тырыстық. Сол
арқылы қаламгердің образ ... ... ... ... ... болмысын ашуда жазушының шығармашылық табысын, көркемдік ... ... ашып ... ... ... етіп ... жұмысында Т.Ахтанов шығармашылығының даму, көркемдік кемелдену
жолына, сондай-ақ қазақ әдебиеті сахнасынан алар орнына мінездеме берілді.
Осыған орай ... ... ... ізденістер, қоғам
шындығын, соғыс шындығын танудағы авторлық концепция ... ... ... Соның нәтижесінде Т.Ахтанов романдарының
тақырыптық-идеялық, сюжеттік-композициялық, стильдік ерекшеліктеріне көңіл
бөлінді.
Т.Ахтановты суреткер ретінде басты қызықтыратын ... – адам ... ... талқыға түсіріп, әртүрлі қырынан шебер көрсете білген жазушы
психологтық талантының ... ... ... ... ... кейіпкердің табиғатын, адамгершілік әлемін ... ... ... ... өсуі мен ... ... ... іс-әрекетінің психологиялық дәлелділігін күшейтуге ұмтылуы көбірек
көзге ... ... ... ... ... яғни ... ... монолог құрудағы, пейзажды бейнелеудегі жазушы шеберлігі
эстетикалық-этикалық категориялармен ... ... ... ... ... ... қуатымен, бейнелі тілімен және өзіндік
даралығымен көрінген құбылыс екені ... ... ... ... шебері Тахауи Ахтанов қаламынан туған романдардың
басты өзегі адамгершілік мәселесі екенін айқындай тұрып, жазушының ... ... ... өсу ... ... ... ... талантты, дарынды жазушының туындылары бірін-бірі қайталамауы
тиіс. Олай ... ... ... ... жай ... емес ... ... көреген, хас талант.
Қорыта келгенде, поэтикалық қуаты мол жазушы романдары тек ... ғана ... ... ... ... туындыларының санатында
классикалық дүние ретінде келер ұрпақтың да ... ... ... ... ... ... Ғабдуллин Н. Уақыт сыры. – Алматы: Жазушы, 1981.
2. Бердібаев Р. Роман және заман. – Алматы: ... ... ... Ш. ... және ұлт тағдыры. – Алматы: Жалын, 1997.
4. Ахтанов Т. Бес томдық шығармалар жинағы. 5 том. – Алматы: ... ... Т. Бес ... ... ... 1 т. ... және ... Алматы: Жазушы, 1983.
6. Ғабдуллин Н. Замандас келбеті. – Алматы: Жазушы, 1972.
7. Қабдолов 3. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992.
8. ... С. ... ...... ... ... Исмакова А. Казахская художественная проза. – Алматы, Ғылым, 1998.
10. ... М. Дала сыры // ... – 1964. – 4 ... ... Б. Дала сыр шертеді //Орталық Қазақстан. – 1964. – 4
январь.
12. ... М. ... және ...... ... 1966.
13. Ахтанов Т Таңдамалы шығармалар. 1 том. – ... ... ... Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. – ... ... ... Б. ... ... ... бейнесі. – Алматы: Ғылым,
1982.
16. Майтанов Б. Қазақ ... және ... ... – Алматы:
Санат, 1996.
17. Қабдолов З. Арна. – ... ... ... ... 3. ... ... және оның ... әлемі. – Алматы: Білім,
1986.
19. Рақымжанов Т. Романның көркемдік әлемі. – ... ... 1997.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тахауи Ахтановтың драмалық шығармаларына ғылыми талдау жасау83 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы81 бет
20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар165 бет
«Жануарлар әлемін пайдалану мен қорғаудың құқықтық режимі»25 бет
«Қазақ прозасындағы ислам әуендері»33 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Іnternet әлемі22 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь