Ташкент қаласындағы алғашқы мәдени-ғылыми ұйымдардың жұмысы

Орта Азияны отарлауда Түркiстанның табиғат байлықтарын эксплуатациялау . патша өкiметiнiң құйтырқы саясатының негiзi болды. Осыған байланысты патша өкiметi өлкедегi ғылыми зерттеулерге қолдау көрсетiп отырды. Орта Азияның толық зерттелмеген табиғаты, оның халықтарының мәдениетiмен тарихы орыс ғылымының көрнектi қайраткерлерiнiң қызығушылығын туғызды. Мұнда ХIХ ғасырдың ортасынан бастап көптеген ғылыми экспедициялар аттанды. Түркiстан өлкесiне мұғалiм, дәрiгер, агроном және тағы басқа мамандық иелерi болып келiп өзiнiң қызметiн ғылыммен ұштастырған жандар да аз болған жоқ. Ресей ғылыми қоғамының мүшелерi Орта Азияда бүкiлресейлiк ғылыми ұйымдардың филиалдарын ашты. Орталық ғылыми қоғам құрып, түрлi бағыттағы ғылыми.зерттеу және мәдени.ағарту жұмыстарын бастады. Түркiстан өлкесiнiң табиғат байлықтарын сан қырынан зерттесе, Орта Азия халықтарының мәдениетiне, тарихына, тiлi мен экономикалық жағдайына тереңiнен үңiлдi. Бiртiндеп бұл қоғамдардың жұмысына жергiлiктi интеллегенцияда араласа бастады. Бұл жұмыстардың мақсаты . Орта Азия табиғат ресурстарының қорын және оның халықтары мәдениетiнiң өткенiмен бүгiнiн бiлу болды. ғылыми.зерттеу және мәдени.ағарту ұйымдары негiзiнен Орта Азияның ең iрi қаласы, сол кездегі Түркiстан генерал.губернаторының орталығы Ташкентке шоғырланды.
Ташкенттiң патша өкiметiне бағынуынан кейiн көп ұзамай.ақ Орта Азияға генерал Черняевтың отрядымен бiрге белгiлi саяхатшы және натуралист Н.А. Северцов келедi. Оның зерттеуi Қазақстан далаларынан Памирге және Каспий маңы ойпатынан Қытай Түркiстаны жотасына дейiнгi ұлан.байтақ аймақтың табиғат жағдайларына жүргiзiлдi. Ол Орта Азия табиғатының тұңғыш жалпы
        
        І. Тарау. Орта Азия мен Қазақстан халықтары білімі мен ғылымының дамуына
Ташкент қаласындағы ғылыми ағарту ұйымдарының ... ... ... ... ... ... ... жұмысы
Орта Азияны отарлауда Түркiстанның табиғат байлықтарын эксплуатациялау
- патша өкiметiнiң ... ... ... ... Осыған байланысты
патша өкiметi өлкедегi ғылыми ... ... ... ... Орта
Азияның толық зерттелмеген табиғаты, оның халықтарының мәдениетiмен тарихы
орыс ғылымының көрнектi қайраткерлерiнiң қызығушылығын туғызды. Мұнда ... ... ... ... ... экспедициялар аттанды. Түркiстан
өлкесiне мұғалiм, дәрiгер, агроном және тағы басқа мамандық иелерi ... ... ... ... ... жандар да аз болған жоқ. Ресей
ғылыми қоғамының мүшелерi Орта Азияда бүкiлресейлiк ... ... ... ... ғылыми қоғам құрып, түрлi ... ... және ... ... ... ... өлкесiнiң табиғат
байлықтарын сан қырынан зерттесе, Орта Азия халықтарының ... тiлi мен ... ... ... ... ... ... жұмысына жергiлiктi интеллегенцияда араласа бастады. Бұл
жұмыстардың мақсаты - Орта Азия ... ... ... және оның
халықтары мәдениетiнiң өткенiмен бүгiнiн бiлу болды. ғылыми-зерттеу және
мәдени-ағарту ұйымдары негiзiнен Орта Азияның ең iрi ... сол ... ... ... ... ... ... өкiметiне бағынуынан кейiн көп ұзамай-ақ Орта Азияға
генерал Черняевтың отрядымен бiрге белгiлi ... және ... ... ... Оның ... ... ... Памирге және Каспий
маңы ойпатынан Қытай Түркiстаны жотасына дейiнгi ұлан-байтақ ... ... ... Ол Орта Азия ... ... жалпы
картинасын жасады. Осы ... яғни 1867 жылы ... ... құрылады да, осыдан бастап жаңа өлкенi зерттеу ... ... ... басында Ферғана мен Бұқарды зерттеу үшiн ... ... және ... ... ... келедi. кейiн К.П.Кауфманның шақыруымен Түркiстанға геологтар
И.В. Мушкетов пен Г.Д. Романовский келедi. Олар 6 жыл ... ... ... бай материал жинайды, нәтижесiнде өлкенiң тұңғыш ... ... ... Көп ... ... зерттеу жұмыстары В.Ф.
Ошаниннiң Қаратегiн және Дарбаза жоталарын, Н.А. ... - ... ... және Хиуа оазисiн зерттеуiмен жандана түседi.
Орта Азия табиғатымен этнографиясын зерттеушiлер ХIХ ғасырдың екiншi
жартысында-ақ үлкен жетiстiктерге ие ... Ал ХХ ... ... iсi ... ... орталықтары құрылды.
Өлкедегi ең алғашқы ғылыми ұйым 1868 жылғы 28 қаңтарда құрылған
Түркiстан ... ... ... ұйым ... ... үшiн ... жинағының 5 томын шығарды.
1869 жылғы желтоқсанда Ташкент химия лабороториясы ашылды: ол өзiнiң
ғылыми саласы бойынша ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... Орта ... алғашқы зерттеушiлер өз ... Н.А. ... ... ... ... ... ... Лабораторияны ұйымдастырушы Н.Б.Гейх (1839-1910) оны 32 ... Ол ... ... ... ... ... ... көрсеттi2.
1870 жылы әскери округ штабының ... ... ... ... ... Ташкент астрофизикалық
обсерваториясының негiзiн қалады. 1873 жылы ... ... ... 1880 жылға қарай обсерватория керектi аппараттармен
жабдықталып, маман кадрлармен ... ... ... ... ... ... ... қызметiн атқарды.
Түркiстан өлкесiнiң толық зерттелмеген географиялық жағдайы обсерватория
қызметкерлерiнiң таза ... ... ... ... ... обсерваторияда В.Ф.Стратоновтың астрофизикалық жұмыстары
жүргiзiлдi, полковник ... ... ... ... ... ... 1901 жылдан бастап обсерватория жанынан
жаңа приборлармен жабдықталған бiрiншi сыныпты сейсмикалық станция құрылды,
оның белсендiлiгiмен өлкеде төрт екiншi ... ... ... жылы А.Р.Федченконың қатысуымен жаратылыстану, антропология және
этнография әуесқойларының Москва қоғамының Түркiстан бөлiмi ашылып, өлкеде
осы ғылымдар саласындағы ... ... ... ... ... бұл ғылыми қоғам 1894 жылы жабылып, орнына жаңа екi ғылыми қоғам
құрылды.
1895 жылы Ташкентте жергiлiктi ұйым - Түркiстан ... ... ... үйiрме ұйымдастырушысы В.В.Бартольдтың
сөзiмен айтсақ: “Жергiлiктi археология әуесқайларының ... Орта ... ... орта және жаңа ... ... ... ... өңдеп, жалпы қорытынды шығару болып табылады”. Осы мәселеге
сәйкес ... ... ... ... (1896 ... 22 ... ... мұғалiмдерiне жергiлiктi жерлерден археологиялық заттық
ескерткiштер жинау iсi тапсырылды.4 ... ... ... ... ... ... ... жинақтары мен таңдамалы еңбектерiн
жарыққа шығару, археологиялық қазба байлақтарын өңдеу, Түркiстанның өткенiн
деректер бойынша зерттеу, өлкедегi ескi ескерткiштердi танып-бiлу ... ... ... тарихи-археологиялық зерттеуде көрнектi шығыстанушы
В.В.Бартольдтың айтарлықтай үлесi бар. Ол Өзбекстанның ежелгi және орта
ғасырлық тарихын зерттеудiң негiзiн қалады. Өзбекстанның осы ... ... ... ... барысында Бартольдтың “Моңғол
шапқыншылығы дәуiрiндегi Түркiстан” (1898-1900) деген кiтабы мен ... ... ... Автор бұл еңбектерiн жазу барысында алғаш рет
жергiлiктi деректердi пайдаланды және өңдедi. В.В.Бартольдтың бастамасымен
Өзбекстанның, соның iшiнде Самарқанның және Орта Азияның ... ... ... ... ... археологиясын зерттеумен, сонымен қатар өзге де орталық
ғылыми ұйымдар ... ... ... ... ... ... ... Шығыс бөлiмi (90-жылдан бастап). Орта және Шығыс
Азияның тарихын, археологиясын, ... мен ... ... ... (1903 жылдан бастап).
Түркiстанның өндiрiстiк күштерiнiң дамуында ауылшаруашылық тәжiрибе
ұйымы ... роль ... Ол өз ... ... ... ... ... 1884 жылы құрылған оның тәжiрибелiк мақта плантациясы мен гленаждық
станциясынан бастады. 1902 жылы ... ... ... ... ... ... ... жылы Ташкентте Орыс бақша өңдеу қоғамының бөлiгi құрылып, 10
жылдан кейiн Түркiстан ауылшаруашылық қоғамына айналды. Қоғам ... ... ... ... ... үлкен үлес
қосылды. Бұл қоғам Ташкентте, Самарқанда және Түркiстанның өзге қалаларында
ауылшарушылық ... жиi ... ... ... ... отырды. Қоғам жанынан бақша өсiру, ара және мақта шаруашылығы
тарапында жазылған әдебиеттер жиналған музей ұйымдастырылып, онда сұрақтар
мен тәжiрибелер талқыланып, лекция мен ... ... ... ... ... ... ... тiлiнде “Дехнам” журналын
шығаруы қоғамның жұмысы мен аталған журнал жергiлiктi халықты кең көлемде
өзiне тартты. Ауылшаруашылығын ... ... ... ... ... ... ... Осындай алғашқы көрме 1878 жылы Ташкентте
ашылды. Онда жер өңдеу құралдарының бөлiмi, жiбек өңдеу, бақша өсiру мен
бау ... құс және ... ... май ... ... ... ... көру нәтижесiнде эксперттiк комиссия жергiлiктi жер
өңдеушiлердiң екi өкiлiн өздерiнiң экспонаттары үшiн марапаттады.
Ауыл ... ... ... де ... ... ... ... мектеп жанынан бау өсiрiп, пайдалануға бердi.7
ХХ ғасыр табалдырығында ашылған Шығыстану қоғамының Ташкент бөлiмi өлкедегi
халық ағарту iсiмен тығыз ... ... оның ... ... едi. ... 1902 ... 3 ... жиынында бағдарлама
қабылданып, ол өзбек және тәжiк тiлдерiне аударылды. Бағдарлама негiзiнен
Түркiстан өлкесiндегi орыс-түзем мектептерiнiң жай-күйiмен тереңiнен
танысу, “түземдiктердiң” бiлiм ... ... ... ... құрылған
болатын. Бағдарламаның екiншi бөлiмiнде орыс-түзем мектептерiнiң санын
көбейту, жергiлiктi халықтың қыздарына арнап фельдшерлiк курстар ашу,
типографиялар мен шығыс кiтаптарының дүкенiн ашу мәселесi сөз ... ... ... ... Шығыстану қоғамы атқарып үлгере
алмағанымен, қоғамның құрамындағы жергiлiктi ұлт өкiлдерiнiң ықпалымен
мәдени-ағарту шараларын жиi өткiзiп отырған. Қоғамның ... ... ... ... ... для ... чтения”
кiтабын өзбек тiлiне аударды. 1904 жылы қоғам шығыстанушы мамандар
дайындаудың үш жобасын ұсынды. ... ... орта ... ... мұғалiмдер семинариясы жанынан шығыс тiлдерi курсын ашу. Аталған
үш жобаның соңғысы ғана генерал-губернатор мақұлдағанымен, қоғам Ташкентте
шығыс тiлдерiн оқытатын коммерциялық училище ... ... ... ... ... ... 1907 жылы ... жылы қаңтардағы қоғамның жалпы отырысында жергiлiктi тiлдер
курсын енгiзу, Ташкентте қалалық училищелердiң бiлiмiн жетiлдiру курсын
ашуды ұсынды. Бiлiм ... ... 1905 ... ал ... ... курсы
1912 жылы ашылды.
Шығыстану қоғамымен қатар Ташкент педагогикалық үйiрмесiн де атап
өтуiмiз керек. Ол 1903 жылы құрылған.9 Бастапқыда оның мүшелерi алты
секцияға бөлiнiп, ... ... ... ағартушылық жұмыстарын
жүргiздi. Сонымен қатар, педагогикалық тақырыптағы баяндамалар тыңдалып,
көпшiлiк педагогикалық лекциялар өткiзiп отырды.
1903-1905 ... ... ... ... көп болды (1904 жылғы
159 мүшенiң 62-сi ата-аналар). Мектепке дейiнгi және ... ... ... ... ... ... ... нәтижесi деп Ташкенттегi
жазғы балалар бақшасын, Самарқандағы яслидi атауға болады. 130 ... ... ... 1904 жылы ... ... ... ... 9-дан кешкi 19-ға дейiнгi аралықта жұмыс iстедi. 1905 жылы жергiлiктi
газетте балалар бақшасына ол құрылғаннан берi 5100 бала ... ... ... бақшаға жергiлiктi сарт және татар жанұялары өзгелерден гөрi
жиiрек келедi” деп жазылған.10 Келесi жылдары да нәтижелi ... ... ... 1911 жылы жабылып қалған. 1905-1907 жылдардағы төңкерiстiң
ықпалымен Түркiстанның бас қаласы ... ... өмiрi ... ... пайда болған ғылыми-зерттеу және мәдени-ағарту ұйымдары ... мен өзге де ... ... ... үлес қосты. Мысалы : 1908
жылы психиатр А.В.Трапезников негiзiн қалаған Түркiстан өлкесiнiң
жаратылыстанушылар және дәрiгерлер қоғамы кейiннен Орта Азиядағы ... ... ... ... саналуы. Ескi ташкенттiк қоғамдардың
жұмысы жанданды. Пушкин қоғамы 1911 жылдан бастап Түркiстан өлкесiндегi
халық ағарту iсiне өз ... ... ... ... - оқу ... ... ... жасаған ауылшаруашылық қоғамы өлкедегi ауылшаруашылық
оқу орындарының ашылуына өз септiгiн тигiздi. Ташкентте ... ... орыс ... ... ... ... мен
жаратылыстанушылар мен дәрiгерлер қоғамы көтердi. Ташкенттiк ғылыми
ұйымдардың жұмысына, ... ... және ... ... белсене араласты. Бұл ұйымдардың ғылыми баяндамалары ұстаздардың
жазғы демалыс кезiндегi үздiксiз еңбектерiнiң негiзiнде жазылды.
Жалпы алғанда, Ташкентте ашылған ғылыми-зерттеу және мәдени-ағарту
ұйымдары ... Орта ... ... ашылып, ендi ғана тәй-тәй басып келе
жатқан ғылыми жүйесiнiң ... ... ... ... ... ... ... ашылған педагогикалық музей бүкiл өлкедегi оқу
орындарын қамтыды.
Айта кететiн жәйт, 1905-1907 жылдардағы төңкерiстен кейiн Орта
Азияның жергiлiктi тұрғындарының ғылымға деген ... ... ... соғыс қарсаңында Түркiстан өлкесiне тарихи, этнографиялық және
археологиялық зерттеу бағыттарында жиырмаға ... ... ... ... ... ... ... нәтижелерiн Ташкентте жинақтап, бұл
жұмысқа жергiлiктi жастар белсене араласып отырған.11
Түркiстан археология әуесқойлар үйiрмесi мен Шығыстану ... ... ... ... ... зиялы қауым өкiлдерiнiң
есiмдерiн кездестiруге болады.
1917 жылғы Қазан ... ... де ... ... ... ... Түркiстан республикасының өкiметi ұлттық-этникалық
ерекшелiктерде сақтай отырып, әрбiр халықтың мәдениетiн дамытуды мақсат
етiп қойды. Осы негiзде Ташкент қаласында ғылыми ... ... Орта ... ... тiлiн дамыту, әр халықтың өз ана тiлiнде оқулықтар
шығаруы көзделдi. ... оқу ... ... ... ... құрылып, ол кейiннен Мемлекеттiк оқу кеңесi (МОК) деген ат алды.12
МОК (РУС) Түркiстан республикасындағы бiрден-бiр ғылыми әдiстемелiк
орталыққа айналды. ... ... ... ... ... құрылды. Бұл
ұлттық комиссияларға профессор-шығыстанушы Е.Д.Поливанов және А.Э.Шмидт,
сонымен қатар Орта Азия университетiнiң профессоры ... ... ... Айта ... МОК құрамында музыалық-этнографиялық комиссия
(1919 жылы В.А.Успенский құрған) және 1923 жылдан театр-көркемсурет
комиссиясы жұмыс iстедi. Бұл комиссиялар Орта Азия халықтарының өнерi мен
мәдениетiн ... ... ... ... ... ... ... 1920
жылы құрылған Бұхар және Хорезм өзбек әдеби тiлiн дамытуға ат салысты. Олар
1921 жыл Ташкентте өткен өзбек ... ... ... ... ... өкiлдерiмен бiрiге отырып өзбек алфавитiнiң
бiрыңғай жүйесiн құрады. 1922 жылғы ақпанда Ташкентте өткен ... ... ... бұл ... бiрауыздан мақұлданды. Қазақ
ғылыми комиссиясы өзiнiң күштi құрамымен ерекшелендi. Оның мүшелерi
арасында °.°.Диваев, атақты жазушы М.°уезов болды. Бұл комиссия Ташкенттегi
Қырғыз ... ... ... ... ... ... Мiне осы тәрiздi
түркiмен, тәжiк, қырғыз халықтарының арасында да ұлттық ... ... Бұл ... барлығы да Ташкент қаласындағы Мемлекеттiк оқу
кеңесiне бағынды.
1921 жылы Ташкентте ... ... ... Орта ... саяси сауатын ашу iсiне белсене кiрiстi.
1.2. Халық ... ... ... және ... ... өте ерте замандардан-ақ Орта Азия халықтарының рухани
орталығы болады. ... ең ... бiлiм беру дiни ... ... болды. Мұсылмандық дiни оқудың кең тараған ... түрi ... ... едi. ... негiзiнен мектеп жанынан
ашатын болса, кейде олар ... ... ... ... да ... бай ... ... балаларына, туысқандары мен көршiлерiне арнап
жанұялық мактаб ... оған ... ... ... ... ... ... оқитындардың саны кейде 20-30 адамға жетiп
отырса, ауылдарда небары 10-15, тiптi одан да аз адам ... ... ... ... 6 ... ... беретiн, олар онда 14
жасына дейiн сауат ашты, бiрақ ... ... ... ... оған ... Тұрмыс ауыртпалықтарына байланысты кейде мактабта 17-18 жастағы
балалар да ... оқу ... екi ... ... ... ... және ... уағыздайтын кiтаптар оқытылса, жоғары басқышта Хафиздiң,
Бедилдiң парсы-тәжiк тiлдерiндегi шығармалары мен °лiшер Науай, ... ... ... ... оқытылатын.
Мактаб пен медресес арасындағы айырмашылық егер мактабта оқытушы
шәкiрттiң берiлген тапсырманы тек жаттап алуын қадағаласа, медресе оның
мазмұнына терең үңiлуi талап ... Орта Азия ... ... Ташкенттегi Кукелдаш медресесiн, Самарқандағы Регистан
алаңындағы үш медресенi жатқызуға болады.
ХIХ ғасырдың 90-жылдарының басында ... ... ... ... ... жүргiзген зерттеулерiнде Сырдария
облысында мынадай медреселер тiзiмi алынған. Олар - ... (1948), ... ... 1863), ... ата (3 ... ... Шымкет уезiндегi
Қарнақ (1875), Ташкент уезiндегi Құлтөре (1840), Түркiстан қаласындағы
Пiскент (1821 және 1875) және тағы басқалар.13
Медресе оқушылары үшiн бастапқы курс араб ... ... ... ... ... ... кiтаптар осы тiлде оқытылатын едi. Оқушыға араб
филологиясын оқып-үйрену үшiн кемiнде үш жыл мерзiм кететiн. Грамматиканы
үйренгеннен ... ... ... одан әрi ... үшiн екi ... ... - заңтану және жалпы бiлiм беретiн. Медресе оқушыларының көпшiлiк
бөлiгi дiни және ... ... ... қызметтерiне орналасты. Жалпы
бiлiм беретiн бөлiмнiң оқулықтарына қызығушылық аз ... ... ... космография және астрологиядан жеке кiтаптар түсiнiксiз тiлде
оқытылатын.
Медресе ... ... ... ... ... жай ғана ... “шәкiрт” деп атады. Олар да басқыштарға ... ... ... ... ... ... оқыса, ортаңғы (аусат)
басқышта “мулла Жәлел” кiтабына ауысқанға дейiн оқыды, соңғы басқышта оқушы
“мулла Жәлелдi” бастап ... ... ... ... деп аталды. °рбiр
басқыш 3-4 жылға ... ... ... 8-10 ... созылатын жағдайлар да
кездесетiн.
Ресей патшалық Түркiстан өлкесiн өзiне бағындырғаннан кейiн, ... iсiн ... түсу үшiн, ... ... ... ... қажеттiгi туындады, сауаттандырудың ... ... да ... ... Осы ... ... ... орыс
мектептерi өлке орталығы Ташкент қаласында пайда бола бастады.
1866 жылы, яғни ... ... ... ... бiр ... ... ... мен қыздарға арналған орыс бастауыш мектебi ашылды. “Бiздiң
мемлекеттiк мақсатымызға жету үшiн ... ... орыс ... ашу өте ... Себебi бiз осылай ғана түземдiктердiң бойына
орыс халқының рухын бiртiндеп дарыта аламыз,”- деп жазды. ... ... ... Фон Кауфман.14
1876 жылдың қаңтарынан бастап Ташкентте ... ... ... ... iске ... 1876-1877 оқу жылында Ташкентте және
Верныйда ерлер және әйелдер ... ... ... ... ... оқу ... ғана ашылды.
¶кiмет тарапынан ашылған мектептермен қатар ауқатты адамдар өздерiнiң
жекеменшiк мектептерiн де аша бастады. 1866 жылы ... ... ... ... Ол 1867 жылы ... ... орыс
тұрғындарының төменгi тобының талаптарын қанағаттандыру үшiн” субсидия
алды. 1867 жылдың 1- қаңтарында мектепте 11 қыз бала және 7 ұл бала
арифметиканың ... екi ... ... ... ... ... ... және қолөнермен айналысты. Ал 1867 жылғы наурыз айында оқушылардың
саны 15 қыз бен 18 ұлға жеттi. 1869 жылы ... ... ... дайындау үшiн” “Пахерт ханымның” жекеменшiк пансионы ашылды. Олар
(балалар) гимназияның IV сыныбына ... ... 1871 жылы ... ... ... ... ашылды. Онда қыздар мен ұлдарға арналған қол өнер
сыныбы болды.
Оқу орындары Түркiстан өлкесiнiң ... ... ... ... 1896 ... қарай Сырдария облысында 78 оқу орны, Ферғанада 14,
Амударияда 6 оқу орны болған. Сырдария облысында ... ... ... ... ... өлке орталығы Ташкент қаласында өлкедегi бүкiл оқу
орындарының 15 пайызы, ал оқушылардың 33,2 ... ... Бұл ... ... бiлiм беру сатысы үшiн жоғарғы көрсеткiш.
ХIХ ғасырда соңына дейiн Түркiстан өлкесiнде төрт орта оқу орны ... және ... ... реальдық училище және мұғалiмдер
семинариясы. Бұлардың ... да өлке ... ... ... жылы ... Ташкент ерлер гимназиясы өзге де орта оқу орындары
сияқты бiрiншi ... ... ... ... ... ... сегiз негiзгi және бiр дайындық сыныптарынан құралды. 1896 жылы
онда 327 оқушы болса, оның ... 10-ы ғана ... ... Гимназия
құрамындағы өзге қалалардан келгендерге ... ... ... болды. Сонымен бiрге, 1879 жылы орыс емес ... ... оқу ... ... ... үшiн ... оқушылар
жатақханасы ашылды, ол 1886 жылы мұғалiмдер семинариясына ... ... ... ... емес ... ... орыс гимназиялары арқылы орта бiлiм ала
алатын болды. Гимназияларда оларға ... ... ... ... ... генерал-губернатор Кауфманның бұйрығымен латын тiлiн
оқудан босатылса, 1882 жылы Мемлекеттiк Кеңестiң шешiмiмен олар грек ... ... ... ... Осы ... айта ... жәйт, 1893 жылы
Ташкент гимназиясын Перовск уезi қазағының ұлы °ли Құтыбаров бiтiрген, ... ... ... ... мүмкiндiгi болған”16.
Қазақ халқының ардақты ұлы Мұстафа Шоқай Ташкент ерлер гимназиясын
бiтiргеннен кейiн Санкт-Петербург университетiне түсiп, ... ... ... ... ... Ташкент ерлер гимназиясында 1902-1910 ... ... ... ... 1902 жылы ... түскен уақытынан бастап
Түркiстан генерал-губернаторынан стипендия алған және “ғылым жолындағы
жетiстiктерi есепке ... оқу ... ... ... ... ... ... Асфендияров 1906 жылы Ташкент реалдық
училищесiн, 1912 жылы Санкт-Петербургтегi ... ... ... ... ... ... Сейтжан Асфендияровтың да
Нуриддин, Мансур, °бiлқайыр есiмдi ... ... ... училищесiнен
бiлiм алған. Өзбекстан Мемлекеттiк ... ... ... ... 1910 жылы 26 маусымдағы балаларын училищеге алу туралы
өтiнiшi сақталған.18
Ташкенттте 1876 жылы ашылған әйелдер ... 1882 ... ... ... ... 1896 жылы әйелдер гимназиясында 377 қыз баласы оқыса, ... ... ... ... жылы ... ... ... үш сыныбы болды. Онда 1896 жылы
102 оқушы оқыса, оның бесеуi ... ... ... ... ... француз тiлдерi мiндеттi пән болып саналды.
Ташкентте 1879 жылы ашылған төрт ... ... ... он жыл ... ... Орта Азия ... ... мамандар
даярлайтын жалғыз оқу орны болды. Семинарияның бiрiншi курсына 20 адам
(Жетiсу облысынан - 10, ... ... - 10) ... ... ... ... тек ... ғана түземдiктер болды. Олардың 14-i Түркiстан өлкесiнiң
қалалық бастауыш училищелерiн, 1-i уездiк училищенi, 5-i ... ... ... ... ... ... бесеуiнiң ұстаздық
тәжiрибесi болды.19 Семинария директоры болып сарай кеңесшiсi Н.П.Остроумов
тағайындалды. Қазан рухани ... ... ... ... ... етуге өлкенiң бастауыш училищелерiнiң мұғалiмдерi мен
қазақ мұғалiмдер семинариясының кандидаттары мен магистрлерiн шақырды.
Алғашқы түлектерiнен (1883) бастап, 1904 жылға дейiн, 25 жылдық ... ... 254 адам ... Семинарияны бiтiрген стипендиаттар
кемiнде 6 жыл мұғалiм ... ... ... ... ... 77 түлектiң 76-сы педагогтық қызметке тұрған. 1904 жылы бiтiрген
32 түлектiң 13-тiлмәштық, 23-өзге қызметтерге, 16-банкке орналасқан.
Түркiстан ... ... ... кезде өкiмет онда өзбек
(“сарт”) және тәжiк (“парсы”) тiлдерiн оқытуды бекiткен болатын. Бiрақ
Кауфман семинарияның педагогикалық кеңесiне бұл тiлдердi қазақ тiлiмен
ауыстыруға ұсыныс ... ... 1884 жылы ... ... ... ... және араб ... енгiзудi ұсынды. Семинарияның
негiзгi пәндерi қатарына құдай заңы, орыс тiлi, орыс тарихы, жалпы және
орыс географиясы, арифметика, таза жазу мен ... ... ... ... негiздерi, бақша өңдеу, музыка және қолөнер (ағаш
өңдеу мен түптеу) енгiзiлдi.
Түркiстан мұғалiмдер семинариясы туралы ережеге сай оған ... ... бiрi ... ... өкiлi ... тиiстi едi. Бiрақ бұл
ереже сақталмады. 1879-1904 жылдар аралығында оқыған 415 семинаристiң орысы
- 384 (83,9 пайызы), қазағы-54 (13-пайызы), өзбегi - (2,2 ... ... ... ... ... -1 (0,2 пайыз) болған. 1883-1904 жылдар аралығында
бiтiрген 254 түлектiң небары 39-ы (11,4 ... орыс емес ұлт ... ... және 1 өзбек) болған.21
1889 жылы Ташкент мұғалiмдер семинариясын ... ... ... оқу ... ... ... ... де ашыла
бастады. 60-жылдары Ташкентте ашыла бастаған бастауыш ... саны ... одар әрi ... ... ... 1887 жылы ... мектеп ашылып, ол
1891 жылға дейiн өмiр сүрдi. 1892 жылы ... екi ... ... ... ... Оның бiрiнiң базасында 1905 жылы
О.П.Михайловскийдiң ... ... ... құрылды. Өзге
жекеменшiк орыс бастауыш ... ... бiр ... жетi ... дейiн
өмiр сүрдi.22 1913 жылы Ташкентте ашылған жекеменшiк бастауыш мектептен
Л.Ф. ... ... ... ... ... Бұл ... орта оқу ... түсуге дайындады. 1904 жылы өлкеде 5
жекеменшiк мектеп болып, онда 179 ... бiлiм ... бiлiм ... оқу ... қатар балаларды белгiлi бiр
мамандыққа бейiмдейтiн арнаулы орта оқу орындары да өз жұмысын бастады.
Мысалы: 1900 жылы ... ... ... ... ... дайындық
мектебi ашылып, 1904 жылы мектеп Кадет корпусына айналды. Ашылған
мектептерде негiзiнен ... ... ... - ... орыс тiлi, ... ... латын және грек тiлдерi, арифметика мен география, тарих
француз немесе ... тiлi, таза жазу ... жылы ... ... 1873 жылы ... ... Түркiстан жiбек шаруашылығы мектебi ашылды. 10 жыл
өмiр сүрген уақытында жiбек ... ... екi ... ... ... ... жетуге жiбек өндiрудiң орталығы Ташкент оазисiнде
емес, Ферғана мен ... ... ... кедерге келтiрдi.
Орта Азиядағы ең алғашқы техникалық училищенiң Ташкентте ашылғандығы
жөнiнде жергiлiктi басылымдарда 1897 жылы жазылған.23 1896 жылы маманданған
слесарь, ағаш ... ... және өзге де ... ... ... ... ... алғашқы он жылда орта есеппен жылына 10 адам ... ... ... жылы ... ... ... үшiн Төменгi геодезия
курсы ашылды. 1902 жылы ... ... ... ... ... ашылды. Оның мақсаты-өлкедегi суармалы егiншiлiк
жүйесiн одан әрi ... үшiн ... ... ... даярлап шығару
болатын. Ал, 1904 жылы ... ... ... бiр ... ... ... училищесi ашылды.
Түркiстан өлкесiндегi орыс-түзем мектептерiнiң саны жағынан Ташкент
алдыңғы орында болды. Себебi Түркiстан генерал-губернаторлығының ... ... Орта ... өзге ... ... ... Ташкентте орыс жұмысшылары, саудагерлер мен қолөнершiлер, әскерлер
мен шенеунiктер көбiрек ... ... ... Сондықтан Ташкентте
жергiлiктi халықтың орыс тiлiн үйренуi өте қажет-ақ болды. Осыдан ... ... 1895 жылы - 4, 1900 жыл - 6 ... ... ... жайт емес.
1902 жылы өлке начальнигi ... ... ... ... ... орыс-түзем мектептерiнiң жұмысын ... ... ... Мациевский мектептер жұмысының жақсы екенiн
және ... ... ... ... Ал 1903 жылы ... үйiрмесi Ташкентте жергiлiктi әйелдерге арнап орыс мектебiн
ашты. Бұл ... ... ... және ... ... ... Мектепте 15 оқушы болды: екi орыс қызы бiр еврей қызы қалғандары
өзбек қыздары. Диваева қыздарға орыс тiлi мен ... ... ... ... ... ... көп ұзамай жабылып қалды.
Осындай орыс-түзем мектептерiмен қатар пашисламизм және пантюркиз
идеялары қолданған “жаңа әдiстi мактабтар” ... бола ... ... ... ... ... 17 жаңа әдiс
мактабын есепке алды. Олардың ... ... ... ... қари Абдурашитовтың мактабы-1907 жылы Шейхантаурда ашылған, 6-жыл
оқу курсы бар, 1910 жыл оқйтындардың саны 160 ... ... ... ... ... мактабында 1910 жылы 150-ге тарта адам оқыған.
Ташкенттiң ескi бөлiгiнде Сайфулмәлiкованың жаңа ... ... ... жылы ... 35 қыз ... болса, Жызақ көшесiнде де қыздарға
арналған жаңа әдiстi мактаб ... ... ... ... ... 1915 ... ... Ташкенттiң барлық бөлiгiнде жаңа типтi
мактабтар ... Осы ... ... ғана (ол ... ... ... көшу ... дұрыс жүргiзiлген, қалған
мактабтарда әлiппенi үйрену дыбыстық, әдiске көшiрiлген, дiни ... мен ... ... ... ... ... кейiн патша өкiметi Түркiстандағы Ресейдiң
билiгiн одан әрi ... және Орта Азия ... ... өмiрiндегi
ұлттық элементтерiн әлсiретуге ұмтылды. Мұның негiзгi жолының бiрi өлкеде
орыс бастауыш және орта ... ... ... деп ... сонымен
қатар мектептердi саяси ғана емес, идеологиялық қару ... ... ... Түркiтан өлкесiндегi орыс мектебiнiң саны жылдам өстi. Егер
1909 жылы өлкеде 379 орыс ... ... 1917 жылы ... саны ... ... ... ... бойынша Түркiстан өлкесiндегi 318
орыс мектебiнiң 32-сi 5 жылдық (екi сыныпты), ... үш ... ... ... Оқу ... ... 1894 жылы бекiткен, ол 1917
жылға дейiн өзгермеген. Өлкедегi орыс және ... ... ... 115-сi ғана ... ... семинариясын бiтiрген,
қалғандарының тек төменгi және орта ... ғана бар ... 67 ... төменгi дәрежедегi бiлiмiде жоқ. Осындай нәтижелерден кейiн 1910
жылдың жазында Сырдария облысы мұғалiмдерiнiң кеңесi ... ... ... ... оның ... ... ... Ал 1910-шы жылдың
желтоқсаны мен 1911-шi жылдың қаңтарында Ташкентте өлке орта ... ... ... ... өттi. ... ... көрсеткендей, онда
педагогикалық және әдiстемелiк, өлкетанушылық мәселелер қаралған28.
ХХ ғасырдың басында Түркiстан өлкесiнде бiрде-бiр жоғары оқу ... ол бұл ... ... ... келе ... ... ... мамандар
даярлайтын техникалық және педагогикалық жоғары оқу орны керек ... ... мен ... ... ұлдары Түркiстандық орта оқу
орындарын бiтiргеннен кейiн ... ... ... ... ... одан әрi ... мүмкiндiгi болса,
қарапайым халықтың оған қаражаты жетiспедi. Олар тек қана орта мектептерде
оқуға мүмкiндiк алды.
1912 жылы ... ... ... ашу ... ... ... жылдары қалалық училищелердi 714 адам ... ... ... түсушiлердiң контенгентiн құрады. 1915 жылы ... ... оның ... ... 25 адам қабылданды. Ташкент
мұғалiмдер институты екi рет өз түлектерiн ұшырды: 1917 және 1918 ... ... ... саны 20 ... аз ... ... рет
бiтiрушiлердiң арасында орыстармен қатар бiрнеше қазақ та болған. Мысалы:
қазақ театр-өнерiнiң ... ... ... ... әншi, ... ... ... мұғалiмдер институтының түлегi. ... ... ... ... ... ... ... әдiскер-
тiлтанушы И.В.Шеманский басқарды29.
Көрнектi қоғам қайраткерi Т.Рысқұлов Ташкент мұғалiмдер институтына
өтiнiшi 1916 жылы 19 ... ... осы ... 20-22 ... орыс тiлi, ... және ... қабылдау емтихандарын
жақсы тапсырады. 1916-1917 оқу жылын Т.Рысқұлов “жақсы” және “өте жақсы”
деген бағалармен бiтiредi, бiрақ ... ... ... кезiнде мiндеттi
түрде дайындалуы керек болады. ... ... ... ... ... ... 1917 жылы ... революциясынан кейiн революциялық iске
белсене араласуы бiлiмiн одан әрi жалғастыруға кедергi келтiредi30.
1917 жылғы 16 ... ... ... Ташкент мұғалiмдер
институтына түсуге өтiнiш жазды. Ол өтiнiшiмен бiрге Түркiстан ... ... ... ... тапсырған. Онда, орыс тiлi, тарих,
геометрия, ... ... ... және парсы тiлдерiнен - бестiк,
сызу мен қол ...... таза ... - ... баға ... Өкiнiшке орай, ... ... ... ... ... ... жылы ... 20-23 мамыр аралығында бүкiлөлкелiк мұсылман
мұғалiмдерiнiң съезi өттi. Съезд ... ... ... үш ... ... ... бiлiм алу ... болды, орыс тiлi мiндеттi пән
болып енгiзiлдi, оны ... ... ... сыныбынан бастап
оқытатын болды32.
Дүние дүрбелеңге толып, өкiмет билҚгҚ қолдан-қолға өтҚп саяси ... ғана ... ... ... күретамыры қалпында қалып қойды, тiптi одан
әрi гүлдене түстi.
1918 жылғы сәуiр айында шаруалар мен диқандардың, солдат және ... V ... ... өттi. ... ... ... яғни ... Ресей Федерациясының Түркiстан Автономиялық Кеңестiк Социалистiк
республикасы (Түркiстан АССР-i) ... ... ... ... ... 1918 жылы ... Түркiстан Халық ағарту комиссарияты
құрылды. ¶лкен территорияны мекен еткен көп ұлтты халықты өз ана ... ... ... ... туындады. Осы жылы маусымда Ташкентте
Түркiстан Республикасы мұғалiмдерiнiң съезi өткеннен кейiн бiлiм беру ... ... ... ... ... Ташкентте өзбек әлiппесi және қазақ
грамматикасы басылып, қолданысқа берiлдi33.
1920 жылы Ташкентте ... ... ... ... ... ... ... мәдени орталығы пайда
болды, және қазақ әдеби тiлiнiң дамуы жолға қойылды. Ал 1919 жылдың жазында
1 басқыш мұғалiмдерiн ... ... ... ... Бұл ... ... ... оқу көрнекiлiктерiне көп көңiл бөлiсiп,
әдебиетпен, саяси экономиядан, ... мен ... ... ... ... географиясынан лекция оқыған Н.Л.Корженевский
Ташкентте кейiннен құрылған мемлекеттiк ... ... ... ... Бұл ... үш ауысымынан 353 адам өттi, оның 210-ы
жергiлiктi тұрғындар едi34.
°рине, бiлiм беру iсi көптеген қиыншылықтарға тап ... ... ... бейбiт өмiрдiң алыстап кетуi халықтың басына қара ... ... ... қарамастан 1917 жылмен салыстарғанда
бастауыш және орта мектептердiң саны 855-ке өстi, онда 154346 ... ... ... өзi, ... сол ... өте ... көрсеткiш едi.
Бастауыш және орта бiлiм берумен қатар мектепке дейiнгi тәрбие де
жолға қойылды. Мысалы, 1918 жылы ... ... бала ... ... ... ... iске қосылған. Бұлар күнiне 9 сағат жұмыс жасады.
1920 жылдан басталған ересектер арасындағы сауатсыздықты жою ... ... оқу ... мен ... ... көптеген ликбездер
ашылды. 1923 жылғы маусымда Ташкентте өткен Нарпомпрос инспекторының және
республика ағарту ... ... ... өлкедегi сауатсыздықтың
саны 5 миллион адам деп ... ... ... үшiн ... ... 1924 ... шiлде айында Ташкентте республикалық жетiкүндiк
сауатсыздықты жою ... ... ... Онда ... ... 1450 ... ашу, ... төңкерiсiнiң 10 жылдығына дейiн 18-35 ... ... ... ашу, ... оқу ... ... бiлiм
берудiң жүйелi түрiне көшу мәселелерi қаралды. Орта ... ... ... ... ... Ташкентте айтарлықтай тиражда
басылып шықты. Өзбек тiлiнде-100 мың, ... және ... ... мың ... ... көрдi37.
Қазан төңкерiсiнен кейiн жергiлiктi маман кадрлердiң ... ... ... ... ... ... ... жер-жерлерде техникумдар
мен арнаулы оқу орындары ашыла бастады. Ташкент қаласында ... ... ... бiр ... екi ... мектебi ашылды.
1922 жылы 1 қаңтарында Ташкентте 5 ... оқу ... ... ... темiржол агенттерiнiң мектебi жұмыс iстедi. Өлкедегi
5 музыкалық оқу орнының үшеуi Ташкентте шоғырланды, 28 уақытша курстың 11-i
Ташкентте ... ... ... ... мен ... ... жұмыс
iстедi38.
1918 жылы Ташкентттегi халық университетiнде және Шығыс институтында
қазақ тiлi, қазақ ... ... ... Онда атақты этнограф
°.Диваев лекция оқыған. Ол ... ... үшiн ... ... ... ... Орта ... бiрде-бiр жоғарғы оқу орны болмады
деп жоғарыда атап ... 1915 жылы ... ... ... ... 2-3 ... ... 1917 жылы қарашада өткен. ¶шiншi
өлкелiк Түркiстан өлкесi Кеңесiнiң съезiнде бұл ... ... ... ... 1918 ... 21 ... Бостандық үйiнiң залын жоғарғы оқу орны -
яғни Түркiстан Мемлекеттiк Университетiн құру ... ... ... ... ... ... ... те ашылды. Бұл Орта Азиядағы
бiрден-бiр техникалық ... оқу орны ... ... университет
құрамында 5 факультет болды: әдеби философиялық, әлеуметтiк-экономикалық,
ауыл шаруашылық, жаратылыстану-математика және ... ... ... ең алғашқы ректоры А.В.Попов тағайындалды. 1919
жылғы қаңтардағы ... ... ... ... ... ... жылы Ташкентте Шығыс институты ашылды. Институттағы оқу мерзiмi 4
жылдық курспен ... екi ... ... ... ... ... ... мақсаты - оқымысты - шығыстанушы
мамандар мен мәдениет қызметкерлерiн ... ... ... ... бiлу ... ... ... институт Түркiстан республикасының түрлi
облыстарының мемлекеттiк басқару ... үшiн ... ... даярлап
шығарды. Шығыс институтының ашылуына көрнектi ... ... ... ... еңбек сiңiрдi.
Орта Азия университетiнiң құрылуына Москва университетiнiң ұжымы көмек
көрсеттi. Университеттiң ұйымдастыру ... 102 ... 91 ... және ... 43 профессор мен 43 оқытушыны Ташкентке аттандырды.
1920 жылдың басында Ташкентте ... ... мен ... келе бастады. Осы уақытта Орынбор майданы жойылды да, Түркiстан
Ресей федерациясына қосылды.
Халық ... ... ... В.И. ... 1920 ... ... ... Түркiстан Мемлекеттiк Университетi құрылды. Ташкент
одақтық маңызы бар iрi ғылыми және саяси орталық, университеттi ... 1921 ... ... ... Мемлекеттiк Университетiнiң
құрамынан К.А.Тимирязов атындағы халық ағарту институты оның педагогикалық
факультетi ... ... ... 1922 жылы университет ... ... ... ... физика-математика, ауылшаруашылық,
инженер-мелиоративтiк, қоғамдық ғылымдар және педагогика университет
жанынан жұмысшылар факультетi ашылып 1938 ... ... ... iстедi. Алғашқы
студенттер - қазақ және өзбек жастары рабфактан кейiн университетке 1922
жылы ... 1923 ... ... ... ... және ... қызмет көрсете бастады. Қызмет көрсету территориясының
ұлғаюына байланысты 1923 жылғы 19 маусымнан бастап ... ... Орта Азия ... университетi (САГУ) деп өзгертiлдi40.
1924 жылы университет құрамынан факультет ... ... ... ... ... Орта Азия республикаларының ұлттық-мемлекеттiк
бөлiнiсiнен кейiн университет алдында Орта Азия ... ... ... ... ету, яғни осы ... барлығына маман
кадрлар даярлау, мәселесi туныдады. Осының ... ... ... ... оқу орны ... ... Орта Азия
Мемлекеттiк Университетi құрамынан төмендегi жоғарғы оқу ... ... ... ... политехникалық), ауыл шаруашылық,
медициналық, ауылшаруашылығының ирригация және механизация ... ... ... ... ... ... ... институты - Ашхабад қаласында және ауыл шаруашылық мектебi -
Ленинабад қаласында. Сонымен бiрге университет құрамынан ... ... ... ... ... Осылайша, Орта Азия Мемлекеттiк Университетi
Орта Азияның бүкiл ... ... ... ... ... ... Орта ... бүкiлпедагогикалық және мұғалiмдiк институттар бұл
университетпен генетикалық тұрғыдан байланысып ... яғни ... түп ... ... ... жылдық қарашасында өткен Түркiстан АКСР-i және Хорезм, Бухар
республикаларының Орталық ... ... ... ... ... жаңа Орта ... рсепубликалар құру мәселесi қаралды.
Нәтижесiнде ... ... ... ... ... лингвистикалық ерекшелiктерiне қарай ұлт республикалары құрылды. Бұл
республикалардағы халық ағарту iсi өзiне тән ... ... ... Бiрақ
Ташкент қаласы бүкiл Орта Азияның рухани алтын дiңгегҚ болып қала бердi.
Ташкент Мемлекеттiк Университетi ... ... Орта ... iрi ... және ... бiлiм орталығы болды. Қазақтың белгiлi
жазушысы М. ... ... ... А. ... С. ... А. ... университет түлектерi белгiлi ғалымдар. ... ... ... ... ғылыми жұмыстарының дамуында басты рөл атқарды. Университет
құрамында 14 факультет, даярлық ... және ... оқу ... 109 ... 14 ... лобаратория, есептеу орталығы, 6
оқу музейi, ботаникалық бақ, гербарий, Орта Азия және ... ... ... ... оқытушыларының мамандық арттыру институты,
мұғалiмдердiң ... ... ... ... баспахана бар.
Университет 1922 жылдан “±ылыми еңбектер” шығарады41.
ҚҚ Тарау. Ташкент ... ... ... мен ... Орта Азия ... мен мәдениетҚне тигҚзген әсерҚ.
2.1 Ташкент қаласы территориясындағы алғашқы баспасөз қызметҚ.
Бұхараның санасын уландыру, жергiлiктi мұсылман ... ... ... дiлiнен айыру, түптеп келгенде орыстандыру мақсатында
патша өкiметi Орта ... ... ... ... пайдалануға
әрекеттенедi. Мысалы, “Туркестанские ведомости” газетiнiң шығарылуына
байланысты. Сол ... ... ... жарияланған бас мақала патша
өкiметiнiң Түркiстан өлкесiн ... ... ... ... еш бүкпесiз айтқан. Газеттiң тiкелей Түркiстан генерал-
губернаторының ұйымдастыруымен және басшылығымен ... ... ... ... ... бағдарламасы ретiнде және құнды тарихи дерек ретiнде
толық келтiрейiк: ... ... ... ... қазiргi
әкiмшiлiктiң мiндетi мынадай: орыс өкiметiне бағынған халықтарды екiншi
мәрте жеңу, ... ... қара ... ... ... және ... ... шығу, орыстардың Орта Азияға әкелген қоғамдық және әкiмшiлiк ... жұрт ... ... ... ... бойы тiкелей мойынұсынып
келген құрылымнан әлдеқайда жоғары және жемiстi екендiгi сезiнуге ... ету. Бұл ... ... көз ... және ... ... деп ... отырмау керек. Ескi әдет-ғұрыптар өмiршең,
оларды түбегейлi жою үшiн ... ... ... ... жағдайларына
тәрбиелеу керек.
Түркiстан өлкесiнiң қазiргi әкiмшiлiгi алдына қойып отырған басты және
негiзгi мiндетi осы. Осы ... жету ... ... ... ... ... орыс ... енгiзу - тек өара күшпен ғана жаулап
алу дәрежсiнде қалып қояды. Орта Азияны дәл солай бағындырып, ... ... ... ... ... ... де болған. Егер орыс ... ... зор ... ... Орта ... ... бастаған орыс
элементi де жойылып кетуi мүмкiн.42
Құрамына қазақтардың Сырдария және Жетiсу ... ... ... 1867 ... оның ... ... - ... Орта Азияны жаулап алу кезiнде орыс армиясын басқарған генерал
Константин Питрович Кауфман (1818-1882) ... ... ... мәңгiге орналасып, оның шексiз ... ... ... жолы - ... халықтарды рухани жеңу
екендiгiн жақсы сезiнген Түркiстан өлкесiнiң ... ... - ... ... жету үшiн өлкелiк басылымның қажеттiгiн де жақсы түсiндi.
Сондықтан газет ... ... ... өзi айналысқан.
Зерттеушi М. Жақыповтың айтуынша, ол “1818 жылы патшалық Ресейдiң сол
кездегi ... ... ... ... ... генерал-
губернаторлығының ресми үнi ... ... ... ... ... ... өлкесiнде жарыққа шығатын тұңғыш орыс отаршыл
газетi “Туркестанские ведомости” деп аталды”43.
Генерал-губернатор К.П. Кауфманның таңдауымен 1869 ... 2 ... ... ... газетiнiң редакторы болып Орта ... бiрi, ... ... және ... жұмыстардың
авторы, штабс-капитан Н.А.Маев тағайындалып, 1869 жылғы қараша айында
Петербургке жiберiлдi. Ол астанадан Ташкентке 1870 ... ... ... ... ... ... әрiптерiн әкелдҚ.
1870 жылғы 28 сәуiр (10 ... ... ... ... туылған күнi болып есептеледi. Дәл осы күнi ... ... ... ... саны жарық көрдi. Газетте
Түркiстан генерал-губарторлығы бойынша өкiметтiң шығарған ... ... ... сонымен қатар библеографиялық материалдарды (әдебиеттер
тiзiмi көрсеткiштерге ... жаңа ... шолу т.б.) ... ... бес ... ... ... редакторы генерал-губернатор К.П.Кауфман
болды деп айтуға болады.44
“Туркестанские ведомости” газетiне 1892 жылғы Н.А. ... ... ... 17 ... ... ... ол өлген соң С.А.Геппенер (1899
жылғы 22 сәуiр. 1901 ... 29 ... ... еттi. ... ... ... ... болады. Ол газетке 1901 жылғы ... - 1907 ... 9 ... ... ... ... К.А.Маевтан
газеттiң басты мiндетi-басқарушы өкiметтiң Түркiстан өлкесiндегi органы
болу, ал, мақсаты қзақ ... бойы ... пен ... деспотизм
езгiсiнде болған елде азаматтық тәртiп орнату, ... ... ету және ... пен ... адамзаттың идеяларды енгiзу жолында
жүргiзiлiп әкiмшiлiк бұйрықтарын әрбiр адамның қабылдауына және көруiне
мүмкiндiк ... ... ... ... әр ... ... сөздермен
бүркемеленген мұндай мақсаттың мәнi жаңа бимүшелердiң ... дiни ... мен ... ... ... ... ... жүргiзiлiп отырған отаршылдық iс-әрекеттердi ақтау. Олардың халық
мүддесi үшiн жүргiзiлiп ... ... ... ... бастапқы кезеңде ретсiз шығып отырды. Мысалға алатын ... ... ... 17 номерi жарық көрсе, 1871 жылдан бастап - аптасына бiр
рет, ал 1903 жылғы желтоқсаннан бастап - ... үш рет, 1907 ... ... газет күн сайын шығарылып отырған. ... ... ... ... 1917 ... 15 желтоқсанда жарық көрген. 48 жыл өмiр
сүрген газеттiң 640 номерi басылып шыққан.
Түркiстан өлкесiнде ... ... ... орыс патшалығының таптық,
идеологиялық және саяси күресiндегi басты қарудың ролiн атқарды. Газетке
байланысты ... ... ... ... ... ... ... екi бөлiмге бөлiндi. Газетте “Iшкi жаңалықтар”, “Жаңалықтар және
ескертпелер”, “Шетел жаңалықтары және ескертпелер”, ... ... ... ... және ... атты ... ... ведомости” газетiнде көрнектi шығыстанушы - оқымыстылар
академик В.В. Бартольд, Л.С.Берг, Н.А. Северцов, А.Н. ... ... ... ... ... шыққан “Туркестанские ведомости” газетiнiң
Птербургте, Москвада, Қиыр Шығыста және ... ... ... ... ... ... Газет Орта Азия халықтарының қоғамдық
пiкiрiн, тарихи дамуы мен ... ... ... маңызды
роль атқарды.
1871 жылы “Туркестанские ведомости” газетiнiң жанынан өте кiшкене
көлемде ... және ... ... ... ... бастады. 1883 жылдан
бастап “Қосымша” қазақ және ... ... жеке ... ... ... ... ... газетасына”) айналды. Газеттiң ең
алғашқы редакторы болып 1883 жылғы 30 ... ... ... орыс ... Н.П. ... ... еттi. Газеттiң негiзгi
мақсаты - өлкенiң жергiлiктi тұрғындарының ауыл шаруашылығының ... ... ... мен Орта Азия ... ... қыры мен ... мен тұрмысын, өзбек жазушыларының, оның iшiнде Фуркат пен
Мукилидiң шығармаларын, И.А. ... А.С. ... ... ... ... ... басып отыру болды.
Газеттiң таралу аймағы өте тар көлемде болды, яғни оның тиражы небары
500-600 дананы ... ... ... ... саны ... ... болғаны 2 пайызын құраған аймақта газеттiң мұнан көп таралуы ... едi. ... ... ... ... емес бiртiндеп тарай бастады.
Бұл ... ... ... ... ... 1889 жылы “±ылымның
пайдасы туралы” деген айдармен мақалалар циклы жарық көрсе, 1898 жылғы ... ... ... ... ... ... ... көрген47. Айта
кететiн жәйт, “Түркiстан уәлаяты газетi” қазақ ... ... ... ... ... уалаяты газетi” Оңтүстiк Қазақстандық қалалар - °улиеата,
Шымкент, Түркiстан, Перовск және Созаққа ... ... ... бiрi ... ... ... мұғалiмдер
семинариясында қызмет еткен. Оның атымен Шымкентте бiрiншi ... ... ... ... ... ... ... Петербургте, Қоқанда өткен көптеген ... ... ... ... ... ... ... қатар бұл кезеңде буржуазиялық
журналистика да туындай бастады. Көптеген ... ... ... ... ... мен ... пайда болды. Ташкенттегi алғашқы
жеке меншiк типография 1877 жылы, Самарқанда-1880 жылы, Қоқанда-1887 ... ... 1896 жылы ... вестник” журналы жарыққа шықты.
Оның редакторы және баспадан шығарушы Е.Т.Смирнов болды. 1897 жылдың қаңтар-
ақпан ... ... ... ... ... онда өлкенiң
саудасымен өнеркәсiбi, этнографиясы, статистикасы, ... ... ... ... ... ХХ ... ... жекеменшiк
“Түркiстан ауылшаруашылығы” (1906-1918), “За народ” (1907), ... ... 1917) ... ... ... ... буржуазиялық газеттердiң iшiнен “Руский Туркестан” газетiн
көрсетуге болады. Ол Ташкентте 1898-1907 жылдар ... ... ... газетi 1898 жылы 25 ... ... ... ... ... таныстырды. Бағдарламаға сәйкес газет бетiнде
аударма мақалалар, Түркiстан және ... ... ... ... және ... басылып отырды. Алғашында “Окрайна”
деген атпен 1890-1894 жылдары жарық көрген Самарқандық ... 1894 ... ... ... ... ... хабарландырулар мен
телеграммаларды басып отырды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... еттi.
Көрнектi қазақ қоғам қайраткерi Көлбай Тоғысов 1916 жылы ... ... ... ... Ол ... ... ... және iнiсi
Сүлейменмен бiрге 1915 жылғы маусымнан 1916 жылғы мамырға дейiнгi аралықта
Наманганда тұрып, ... ... ... ... ... ... соң
К.Тоғысов қалада қазақ газетi “Алашты” шығаруға рұқсат ... ... ... ... ... ... К.Тоғысовтың айтуынша: “Түркiстан
қазақтарын бiлiмге шақырған, қазақ халқының ... ... ... ... ... шықты49. Газеттiң алғышқы ... ... ... ... орны туралы жазылып, “Қазақ” газетiне және “Айқап”
журналына ... ... ... ... ... үшiн өткiр әрi ауыр
проблеманың бiрi отырықшылдыққа көшу, одан кейiн халық ағарту iсi, ... жер ... ... ... сот ... әйел теңдiгi,
экономикалық жағдайды ерекше атап көрсеттi. Газеттiң бiрнеше номерiнде К.
Тоғысбаевтың “Надандық ... ... атты ... ... ... бар. ... тiлi кейбiр қазақ тiлiне мейлiнше жақын, ... ғана ... ... ... ... ... ... т.б. қолданылған) ерекшелiктер кездеседi. Халықтың мәдени
дамуын сақтауға ат ... ... ... әдiл ... ... газет
“пашисламистiк” идеядан алыс кетпедi. Көлбай Тоғысов кейiннен “¶ш Жүз”
саяси қозғалысының ... ... ... өзгелермен қатар “Бүкiл мұсылман-
ағайын” сөзiн ... ... ... газетi көптеген жетiстiктерге
жеттi. Газет қызметкерлерiнiң бақылауын “Алаш” ... ... ... ... ... ... жатқаны белгiлi. Ал Тоғысовтың iнiсi Сүлейман
газеттi Ташкент шайханаларына таратумен ... ... ... ... саналы қазақтары, заңгерлер, дәрiгерлер, ... ... және ... ... басу үшiн мақала жазып қана қоймай,
“Алаш” газетiн қазақтардың арасына ... ... ... ... ... ... қазақтардың бiрiгуi қажеттiгiн насихаттаған.
1917 жылы Ташкентте “Бiрлiк ... ... ... ... Ол Орта Азия ... ... ... насихаттады50.
1917 жылдың тамыз айында исламның және Түркiстан ... ... ... ... ... ... ... автономияның жобасын жасады. Конференция делегаттары апталық “Бiрлiк
туы” (Қазақ халқының ұлттық органы болып есептелетiн) ... ... ... Бұл ... сол ... өзге ... газеттерiне қарағанда
ислам дiнiн көбiрек уағыздады. Оны Хажреддин Болғындаев шығарып отырды, ... ... ... ... ... ... ... арасында тағы
басқа қазақ қайраткерлерiнiң есiмдерi кездеседi. Айта кететiн ... ... ... деп ... ... ол ... ... халқына түсiнiктi
өзбек және қазақ тiлiнде ортақ тiлде жазылды. ... ... ... ... Орта Азия мен ... халықтарының рухани дамуына
жетекшi рол атқарды.
1917 жылғы Қазан төңкерiсiнен кейiн жаңа ... ... ... ... бастады. Соларға тоқтала кетсек: 1920 жылы сәуiр ... ... ... екi рет ... ... ... саяси
һәм шаруашылық “Жаңа Өрiс” газетi жарыққа ... Ол ... ... ... мен ... ... ... кеңесi һәм Түркiстан Соғыс
майдандарының саяси бөлiмi атынан шығады” деп жарияланды51.
“Жаңа Өрiс” алғаш ... ... Оның ... елдерде”, “Кеңестер
iшiнде”, “Аймақ хабарлары” деген бөлiмдерi болды. Яғни ол өз ... ... ... ... отырды. 1920 жылғы 27 шiлдеге дейiн
“Жаңа Өрiстiң” 14-нөмiрi жарық көрдi. Ал 1920 жылдың 7 желтоқсаннан ... ... ... Түркiстан Орталық партия комитетiнiң тiлi “Ақ жол”
газетi ... Оның ... ... ... ... “Ақ ... ... - 3000, дана болып таралып, ел-тiлегiне орай,
бiрсыпыра игi шаралар ... Көп ... ... ... дәл ... ... газетi Түркiстан Орталық партия Комитетiнiң тiлi ретiнде 1924
жылдың 26 қарашасына дейiн шығып ... ... ... 1921 ... 22 ... ... ... хабар шықты. Онда Ташкентте қазақ, қырғыз, өзбек, түркiмен тiлдерiнде
Халық ағарту ... ... Бiлiм ... ... ... атты
журнал шығатын болды. Журнал 56 беттiк болып, айына екi рет шығады. 25 бетi
қазақ-қырғыз, 24 бетi өзбек, 8 бетi ... ... ... Журналда оқу -
бiлiм, әдебиет, саясат жайынан жазылған деп ... ... ... етiп шығару тиiмсiз де қиын едi. ... ... ... ... тек 1922 жылы 22 ... ... көрдi. Бiлiм комиссиясының
емес, РК (б)П ... ... ... ... болып шықты. °лi ол
“Қырғыз-қазақ тiлiнде айына бiр шығатын саясат, шаруашылық, бiлiм, әдебиет
“журналы” деп ... ... ... ... Оның жұмысына Ораз
Жандосов, Әбубәкiр ... ... ... ... өзiнiң өнер-бiлiм,
шаруашылық бөлiмдерiнiң көптеген пайдалы материалдар жарияланды. ... ... ... “Орхон жазуы туралы бiрнеше сөз”, “Жер
сiлкiну”, “ғылым не бередi?”, ... ... ... ... баланы емiзу, тәрбиелеу” деген сияқты мақалаларының ғылымдық үгiт-
насихаттық мәнi зор ... ... ... онда °. ... ... ... жұмысы жөнiндегi баяндамасы жарияланды. Жалпы алғанда,
қаржы тапшылығынан ... ... көп өмiр сүре ... 1923 жылы ... ... жылы қаңтарда Ташкентте “Сана ” журналы шығарылды. Ол ... Бiлiм ... ... ... деп ... Оны ... Бiлiм комиссиясы болды. Журнал “µйқы ... ... ... ... ... көруге болама?”, “Миллион деген
немене?”, “Химия өзгерiстерi” т.б. ... да өз ... ... ... ... ... еттi. ... пайдалы”
бөлiмiнде жеке мектеп, медреселердiң күй-сайын, өнер-бiлiм ұйымдарының
тiршiлiгiн, өкiметтiң ... ... ... ... ... “сын бөлiмi” қазақ-қырғыз ... және ... ... ... ... ... ... Ақан серiнiң сөздерi,
әндерi туралы алғаш осында пiкiр ... М. ... ... сын ... ... ... ... басылмаған өлеңдерiн, оның баласы
Ахылбайдың “Зұлыс” поэмасын жариялады. Мұның бәрi ... ... ... бiлiм ... игi iсi едi. ... ... насихаттамағаны үшiн
“Сана” үш номiрiнен соң, 1924 жылы қарашада шығуын тоқтатты. Осы ... ... ... жалпы қазақ жастары баспасөзiнiң тарихы ... ... ... ... ... ... ... АССР-iнде
емес, Түркiстанда шыққан. Сондағы Комитет жастар Орталық Комитетiнiң тiлi
“Жас алаш” газетi 1921 жылы 22 ... ... ... Оны ... ... ... Ташкенттегi Қырғыз-Қазақ институтының студенттерi.
Газеттiң бiрiншi ... ... ... ... ... ... ... арналған өлеңi жарияланды. С.Есова қазақ, қырғыз
қыздарына ... не ... ... ... не екенiн
түсiндiрдi54. 1925 жылы шiлдеде өткiзiлетiн қазақ комсомолының 1 ... өкiл ... ... ... Сонда Қазақ АССР-i жастарының
баспасөзiн шығару туралы сөз болғанда ғани “Қазақ өлкесi мен ... тiлi ... деп ... ... ... ... ... атына бола
қолдау көрмеген газет, көп ұзамай жабылды.
Осы тұста Ташкентте ... ... ... бiрi - ... ... ... атындағы Орта Азия комунистiк ... ... ... ... едi. ... ... оның 5 ... жарық
көрдi. Алғашқы екi нөмiрi стеклографиямен шығармашылықтан “Кедей айнасы”
деп ... Оны ... өз ... ... ... журнал тек шәкiрттер
шығармашылығының жинағы болып қойған жоқ, онда әлеуметтiк iрi мәселелер -
жастар ... ... ... комитетiнiң “тарихи маңызы”, Қазақстанда
индустарияландырудың барысы жайында да ... ... ... ... Орта Азия университетiнiң өз жұмысы, ... ... мен ... өмiрi ... сөз ... ... ескi мұра нұсқалар жарияланып, пролетариат әдебиетi ... ... Жаңа ... ... ... ... Өз
негiзiнде журналға Ө.Тұрманжанов, Ш.Сарыбаев, З.Рүстемовтың жиi қатысқан56.
1929 жылдан кеиiн қаржы тапшылығына байланысты ... ... Сөз ... ... ... Алматы, Жамбыл, Оңтүстiк Қазақстан, Қызылорда
облыстарында Түркiстан Кеңестiк Социалистiк республикаларының құрамында
болды. ... ... ... ... ... ... ... таң
қаларлық жайт емес.
2.2. Бұқаралық ағартудағы кҚтапханалардың белсендҚлҚгҚ.
1867 жылы ... ... К. П. ... ... ... алады. Осы жылы ол Халық Ағарту министрлiгiне, ±ылым
академиясына, Орыс географиялық қоғамы мен ... ... ... үшiн ... ... ... көшiрмелерiн берудi өтiнiш
етедi. Жаңа кiтапхана үшiн алғашқы кiтаптар Ташкентке 1868 жылы келедi.
Осылайша жүздеген кiтаптар Түркiстан кiтапханасының ... ... тек қана ... орыс тұрғындары қызмет еттi: офицерлер,
шенеунiктер мен олардың жан ұясы, ... 1870 ... ... ... ... 1-шi ... ... алғашқы оқырмандар тiзiм сақталған, олар 75
оқырманды құраған. Олардың 45-i офицер, 19-шенеунiк, ... 2- ... ... ... және 1 училище студентi. 75 оқырманның тек бiреуi
ғана әйел ... ... ... ... генерал-губернатор М.Черняевтың
бұйрығымен кiтапхананы реакцияшыл жазушы ... ... ... ... ... ... жазушылары iшiнен Салтыков, Добролюбов,
Писарев, Некрасов және Шиллердiң шығармаларына ... ... ... Бұл ... ... ... “кiтапхана бағытын байытып және
пайдалы ... алыс ... ... 1883 ... қаңтарынан бастап
кiтапхананы жабуды бұйырады58.
Ктапхана қорындағы 13000 кiтаптың ... ... ... ... мәнi бар, ... қатар бiлiмнiң түрлi салаларынан хабар беретiн
ғылыми шығармалар болатын”. Бұл кiтаптар ... ... ... Оқу
орындарының кiтапханаларына 846 том берiлдi. Ташкент әскери ... ... ... ... ... 2496 том берiлдi.
Кiтапхананың жабылуына қарсылық бiлдiрген көпшiлiктiң қысымымен
Черняевтың орнын басқан ... 1884 ... 2 ... (197 ... ... Түркiстан бұхаралық кiтапханасы деген атпен қалпына
келтiрудi ... Оның ... ... де ... ... кiтаптар
кiтапханаға қайтарылды. Кiтапхана мен музей жұмысын бақылау үшiн ... ... ... Комитет құрамына ... ... ... ... ... ендi.
Бiрақ 1886 жылғы 31 ... ... ... бақылау комитетi жабылды
және оның барлық құқығы мен мiндеттерi генерал-губернатордың ... ... ... ... ... екi рет ... ... 13 қаңтарда генерал Розенбах кезiнде және 1906 жылы 26 ... ... - ... ... ... жылдың орта шенiнде Бақылау комитетi қайта қалпына келтiрiлдi.
Ендi оның құрамында кiтаптанушы, библиограф Н.В.Дмитровский, iрi ... ... ... ... ... қатар кiтапхана жұмысына
Шығыстанушы В.Л.Вяткин мен академик В.В.Бартольд белсене араласты. ... ... ... қоры мейлiнше құнды еңбектер мен
материалдарға толыға түстi.
Кiтапхана ... ... ... ... бiрi - Орта Азия ... ... ... шығармалармен мақалалардың - “Түркiстан жинағы”
болатын. Ол Түркiстанда төңкерiске дейiн ... ... ... ... ... ... 594 томнан тұрады. “Түркiстан жинағының” көрнектi
орыс библиографы В.И.Межов дайындаған 416 томы ... ... ... ... ... жинақ жұмысы тоқтайды. Тек 1907 жылы
ғана қолға алынады. 1907 жылдан 1916 ... ... ... ... араласуымен оның 175 томы дайындалады. Жинақ құрамына
Түркiстан өлкесiнiң ... ... ... ... ... ... тарихы туралы материалдармен
төңкерiске дейiнгi Орта Азияны зерттеушiлердiң маңызды ... ... жылы ... жинағы” жаңа дағдарысқа тап болады, яғни оның
құрамына кiретiн материалдар ... ... ... ... ... құрылу
жүйесiн қайта қарау туралы шешiм ... бұл ... 1911 ... ... ... 1911 ... 1916 ... дейiнгi аралықта
240 кiтаппен журнал мақаласынан және 30 газет кесiндiсiнен құралған ... ... 1939 жылы ... ... ... ... үш томы құрастырылады.
Төңкерiске дейiнгi уақытта Түркiстан бұхаралық ... ... Азия ... сирек және құнды басылымдармен қатар, қолжазбалар қоры ... Егер 1880 жылы ... 10000 - нан ... орыс және ... кiтаптар болса 1905 жылы олардың саны 40000 томнан асып жығылды.
Кiтапхана қоры жеке ... ... ... де толықтырылып
отырды. Мысалы: 60-ыншы жылдардың соңында Ташкентiк ... П.П. ... ... Гогольге дейiнге орыс классиктерiнiң 400 томын сиға
тартты. Бұл кiтаптардың арасында география, жаратылыстану ғылымдарының ... ... ... ... болған.
Кiтапхананың құнды толығуы Ташкентте 1865-1868 жылдары өмiр ... А.Н. ... жеке ... ... ... ... Бұл ... немiс, француз және өзбек тiлдерiнде жазылған 450
кiтаптан құралды. Олардың арасында Орта Азия ... ... ... болды. Түркiстан Бұхаралық кезектi көлемдi ... 1898 ... ... Мәделi ишанның жеке кiтапханасынан ... және ... ... 194 ... ... ... көз ... 1916
жылы кiтапхананың оқу залына күнiне 40-80 адам келетiн болған, күнiне 150
оқырман ... ... ... ... 1917 жылы ... 80000
том сақталған. Кеңес Одағы тұсында кiтапхана одақтағы ең үлкен ... ... ... ... кiтапханалармен қатар Ташкентте мәдени ғылыми ұйымдардың
кiшiгiрiм кiтапханаларда ... ... ... ... ... ... ... сақтау, жергiлiктi халыққа медициналық көмек көрсету мақсатында
арнайы медициналық кiтахананы ашты. Осындай ... бiрi 1899 ... ... ... дәрiгерлерiнiң ұйымы болды. Ал осы жылғы
сәуiр айынан бастап оның ... ... ... бастады. Кiтапхана қорында
орыс тiлдi басылымдармен қатар шетел ... да бар едi. ... ... үшiн ... ... ... ... алумен бiрге “хаттамалар”
деп аталатын ... ... де ... ... ... ... К.И. Иванов, А.Н. Колпаков, Н.И. Оранский, Ч,Ю, Норвилло тәрiздi
дәрiгерлер кiрген комиссияның бастауымен алфавиттiк және ... ... ... ... ... жеке ... ... жүйелiк каталогы жұмыс iстей бастады. Мұның өзi үлкенiң
жаңа ... ... ... ... ... ... ... Ташкентте 1901 жылдан өз жұмысын бастаған Пушкин қоғамы
да кiтапхана құру iсiн ... ... ... ... тек 1911 жылы ғана
ашылды. Ол осы жылғы 2-шi ақпанда ... ... ... оқу ... ... ... ашылып, көрнектi орыс жазушысы Л.Н. ... ... ... ... ... интеллегенция өкiлдерi кiтапхана
қорының толығуына үлкен ... ... ... ... ... ... 254 том кiтап сыйлады. Кiтаптардың арасында Орта
Азия туралы сирек кездесетiн құнды басылымдар болатын. ... ... ... ... ... ... ... 74 том кiтап
сыйлады. Қоғамдық қайраткер З.А.Чернияевская 2446 том ... ... ... тарту еттi. Нәтижесiнде 1912 жылғы 1-шi қазанда
кiтапхана қоры 2800 томнан асып жығылды. ... ... пен ... ... ... 1911 ... ... кiтапханаға 8545 оқырман келген. ¶йге
кiтап беру 1912 жылдан З.А.Чернияевская құрған каталог ... ... 1916 жылы ... қоғамы жазғы оқу залын ашады. Жаз бойы ... 12648 ... ... жылы ... ... ... арасында Ташкентте
тегiн кiтапхана оқу залын ашу идеясы туныдайды. Осы ... ... ... ... ... ... басталады. 1912 жылы мұсылман
оқу залының уставы қабылданғанымен, жауапты адам табылмағандықтан, оның
ашылуы ... ... ... Көп ... ... ... ... ашылып, оның қоры, түрiк, татар, әзҚрбайжан, қазақ тiлдерiндегi
басылымдармен толықты64.
Төңкерiске дейiнгi Түркiстан өлкесiндегi ... ... ... ... жеке ... ... жүзеге
асырылды. Қаржы көзi мүшелiк жарна мен жеке азаматтардың ... ... ... үкiметi кiтапхана ашу iсiне белсендi араласпағанымен,
кiтапхана қоры мен ... ... ... ... көзқарасты”
оқырмандармен әдебиеттердi қуғындап отырды.
Қолданылған құжаттар тҚзҚмҚ
1. Муминов Я.К. Из истории курортного дела в ... Из ... ... ... – Ташкент. – 1957 с 15.
2. Бендриков. К.Е.Очерки по истории народного образования в Туркестане. ... 1960. с ... ... ... 1896. ғ 7
4. ... Б.В. Из истории русского востоковедения в ... ... ... ... ... Ташкент,
1956 с 41.
5. Добромыслов А.И. Ташкент в ... и ... ... 1912 с ... ... 303 ... ... ведомости” 1902. 17 январь.
8. “Туркестанские ведомости” 1903. ғ7
9. “Туркестанские ведомости” 1903. ғ7
10. ЦГА РУз, ф.48, д.108, л. 32.
11. Бендриков ... по ... ... образования в Туркестане. –
Москва, 1960. с 452.
12. Материалы Научной сессии, посвященной ... ... Азий ...... 1955.
13. Бендриков К.Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане. –
Москва, 1960. с 51.
14. ЦГА РУз, ф.47, ... ... Т.Т. ... и ... ... во ... половине ХIХ
века. – А, 1962. с 309.
16. Бендриков К.Е. Очерки по истории народного ... в ... ... 1960. с ... ЦГА РУз. ... оп 1. д. 621. л.50.
18. Сонда 52 п.
19. Добромыслов А.И. Ташкент в прошлом и настоящем. ... 1912 ... ... ... ... ... за 25 лет ... (30
августа 1879 г.-30 августв-1904 г.) составил Н.Л.Остроумов. – Т, 1904 г.
21. Тажибаев Т.Т. Просвещение и ... ... во ... ... ... – А, 1962. с ... ... 408 п.
23. Туркестанские ведомости” 1903. ғ42 и 43 ЦАУ ... ф. 49. д. 619 ... по ... ... и ... ... 1914.
24. Пален К.К. Отчет по ревизии ЦАУ Уз ССР Опись ... д. ... ... по ... ... в Туркестане за
дореволюционный период. – Л, 1921. с ... ... о ... первого съезда народных учителей и учителниц Сыр-
Дарынской обл. 1910 г. – Ташкент, 1911, с ... ... ... Туркестанского съезда предподавателей средних учебных
заведений. Т, 1913. с. 486.
27. Рождественский С.В. ... ... ... ... ... ... Спб 1902. с ... ЦГА РУз ф. Р-86, оп 1. д 1525. л 9-10
29. ЦГА РУз ф 366, оп 1. д 44. л ... ... ...... 1917 ғ1-2 с ... ... Т.Н. ... истории культуры Советского Узбекистана. – М,
1955 с 142.
32. Бендриков К. Е. ... по ... ... ... в ...
Москва, 1960. с 432.
33. Сонда 437 б.
34. Газета “Туркестанская ... 1923 ғ ... ... З.Д. На фронте просвешения с 19.
36. Бендриков К.Е. Очерки по истории народного оразования в Туркестане. –
Москва, 1960. с ... ... ... ... 27 июнь 1918 ... ... К.Е. Очерки по истории народного образования в Туркестане. –
Москва, 1960. с ... ... С, ... ... - ... ... ... Ташкент,
1973 с 159.
40. Сонда 167 ... ... М. ... ... ... және орыс ... ... ғ 12. 188-189 б.б.
42. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзiнiң даму жолдары. – ... 28 ... ... Т.Е. ... А.И. ... печати Туркестана (1870-
1925 г. г.) Ташкент, 1976 ... ... 14 ... ... ...... 1894 с 176
46. ңТүркiстан уалаяты газетiң 1898 ж. 26 қазан
47. ... Т.Е., ... А.И. ... печати Туркестана ... г. г.) ... 1976 с ... ЦГА РУз, ф. 461, оп.1. д. 1319, л. ... Эрназаров Т.Е., Акбаров А.И. История печати Туркестана (1870-
1925 г. г.). – ... 1976 с ... ... 82 ... ... Т. ңЖыл құстарың. – Алматы, 1991 57 б.
52. Сонда 58-59 ... ... Х. ... баспасөзiнiң тарихы очеркi. – ... 108 ... ... Х. ... ... даму ...... 35 б.
55. Қожакеев Х. ңЖыл құстарың. – 62 ... ... Б., ... Т. ... ... ... тарихынан”. – Алматы,
1962 30-33 б.б.
57. “Туркестанские ... 1882 14 ... ... А. ... дело в Узбекистане. – ... с ... ... ... публичной библиотеки УзССР -Т. 1 Юбилейный 1870-
1935.
60. Фрадкина З.Л, В. И. Межов (1803-1894). – М, 1949 с ... ... Е.К. ... ... и ... в нем А.А.Семенова. –
Душанбе, 1953 с 45.
62. Добромыслов А.И. Ташкент в прошлом и ...... 1912 с ... ... Б.В. ... общества Туркестана и их прогрессивная деятельность.
– Т, 1962 с 78.
64. Сонда. 85 б.
65. ... А. ... дело в ...... 1968. ... ЦГА РУз, ф. 50, оп. 1, д. 387, л ... ЦГА РУз, ф. 50, оп. 1, д. 387, л ... ЦГА РУз, ф. 50, оп. 1, д. 387, л 203.
69. ЦГА РУз, ф. 50, оп. 1, д. 355, л 63.

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп музейін ұйымдастыру және оның кейбір мәселелері92 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Нарықтық экономикадағы инновация13 бет
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесі29 бет
Алматының табиғи-климаттық жағдайларының сипаттамасы7 бет
Ақшалай қаражаттардың кәсіпорынның жағдайының тұрақтылығын қамтамасыз етуіндегі маңызын анықтау және оларды басқару стратегиясын жетілдіру67 бет
Банктік несиенің қайтарылуын қамтамасыз етудің формаларына талдау және олардың несиелік тәуекелдерді азайтудағы маңызы66 бет
Бес арыс2 бет
Кәсіпорын қызметінің тиімділігі жайындағы жалпы түсінік38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь