М.Шаханов – халқымыздың ұлттық қасиетін қастерлеуші ақын

Тақырыптың өзектілігі. Әдебиеттіміздің тарихындағы әр ғасыр, әр белес өзінің үдемелі өрбуімен көзге түседі. Соның үшін өткен ғасырдың екінші жартысынан ерекше көзге түскен әдеби құбылыстың бір ақынын ғана сөз етудің өзі үлкен мәселе. Жиырмасыншы ғасырдың алпысыншы жылдарынан поэзиямыздағы қызуы күшті жалын болып келген ақынымыз Мұхтар Шаханов екендігінде дау жоқ. Өзінің бойындағы талантымен, айбынды поэзия үнімен қазақ өлеңіне тың жаңалықтар ақын есімімен байланысты келді.
ХХ ғасырдың соңының өзі саналуан оқиғаларға толы болды. Тәуелсіздік үшін күрестің күшейе түсуі, экологиялық апат зардаптарының алабұртуы халық өмірінде ерен із қалдырған жәйттер еді. Ақын М.Шаханов өзі көріп куәсі болған халқымыздың өміріндегі оқиғалардың бәрінің қасында, басында болғысы келген жаратылыс бітімі өзгеше азамат. Оның өлеңдері желтоқсан оқиғасының мәні мен мағынасын айқындап берген жалынды поэзия болды. Ұлт рухын төмендетпей, жоғары көтеруді аңсады. Ол . адам рухына қатысты сөз айтушы жағы Қазақ тілі . ұлт тілі туралы бірде шырқырай түсіп, бірде лапылдап жанып тіл мәртебесін көздеп жүрген азамат та, ақын да . М.Шаханов. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев биылғы жылғы Қазақстан халқына арналған Жолдауында: «Біз қазақ халқының санғасырлық дәстүрін, тілі мен мәдениетін сақтап, түлете береміз», . [1] деп аршындап дамып келе жатқан мемлекетіміздің рухани құндылықтарына ерекше көңіл аударды.
Ақын қай мәселені сөз етсе де әріден бастап, халық өмірінің бүгініне шебер ұштасады. Оның өлеңдеріндегі бастау алар қайнары саналатын достық пен махаббат мәселелері де шынайылық танытады.
Ақын қоғам қайраткері М.Шаханов поэзиясының қайнар көздерін саралай түсу жұмыстың өзектілігі болып табылады.
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Әдебиеттіміздің тарихындағы әр ғасыр, әр белес
өзінің үдемелі өрбуімен көзге түседі. Соның үшін өткен ... ... ... ... ... әдеби құбылыстың бір ақынын ғана сөз ... ... ... Жиырмасыншы ғасырдың алпысыншы жылдарынан поэзиямыздағы
қызуы күшті жалын болып келген ақынымыз Мұхтар Шаханов екендігінде дау ... ... ... ... ... үнімен қазақ өлеңіне тың
жаңалықтар ақын есімімен байланысты келді.
ХХ ғасырдың ... өзі ... ... толы ... Тәуелсіздік
үшін күрестің күшейе түсуі, экологиялық апат зардаптарының ... ... ерен із ... ... еді. Ақын ... өзі ... куәсі
болған халқымыздың өміріндегі оқиғалардың бәрінің қасында, ... ... ... ... ... ... Оның ... желтоқсан оқиғасының
мәні мен мағынасын айқындап берген жалынды ... ... Ұлт ... ... ... ... Ол – адам ... қатысты сөз айтушы
жағы Қазақ тілі - ұлт тілі ... ... ... ... бірде лапылдап
жанып тіл мәртебесін көздеп жүрген ... та, ақын да – ... ... биылғы жылғы Қазақстан халқына арналған
Жолдауында: «Біз қазақ ... ... ... тілі мен ... ... ... - [1] деп ... дамып келе ... ... ... ерекше көңіл аударды.
Ақын қай мәселені сөз етсе де әріден бастап, халық өмірінің бүгініне
шебер ұштасады. Оның өлеңдеріндегі ... алар ... ... ... ... мәселелері де шынайылық танытады.
Ақын қоғам қайраткері М.Шаханов поэзиясының қайнар көздерін саралай
түсу жұмыстың ... ... ... ... ... ... туған әдебиет бүгінде өсу,
өркендеу үстінде. Оның поэзиясына ... үлес ... келе ... - ақын ... ол әрі мәжіліс депутаты, қоғам қайраткері.
Ақын өлеңдерін сараптау, сұрыптау және ... ... де, ... соңғы жылдары әсіресе, қаламгердің 60 жылдық
мерей-тойынан бері үздіксіз сөз ... ... ... ... ... шығармашылығының ауқымды
тақырыптары мен ... ... ... ... ... үзік ... айтып
та, жазып та жүр. Ғарифолла Есім, Тұманбай Молдағалиев, Жүрсін ... ... ... ... ... қазіргі күнгі
әдебиетіміздегі алатын ... ... ... ... ... оңды баға ... ... Шаханов шығармашылығы
шетелдің әдебиет сүйер қауымының да ... ... ... ... баспасөзде жарияланған материалдарға назар тастай алатын
ақынның «Ғасырларды ... ... ... ... шығу»,
«Компьютербасты жарты адамдар», «Бөдене таланттар мен Қажымұқандар»
жинақтары және жеке ... ... ... ... аясында өз
пікірімізді баяндап, тұжырым жасауға әрекет еттік.
Мақсаты мен міндеттері. М.Шаханов ... көп ... ... ... ... тақырыпты жырлауға оның түп-төркініне үңіліп,
содан ... ... ... ... ... терең танымдық тыныспен
сипаттайды. Солардың қатарынан бөле жарып өзімізге мыналай мақсат қойдық:
- ... ... ... ену ... ... ұлттық рухты биіктете түскен шығармаларын талдау;
- туған тілімізді қызғаштай қорыған өлеңдерінің ... ... ... ... ... ... ... жалпы адамзаттық маңызын
танытуы;
- махаббат жырларының оттылығы мен ойлылығын көрсету;
- ақынның көркемдік әлеміндегі ізденістерінің беттерін ... ... ... өлең, поэмаларын көз алдымыздан ... ... алға ... ... ... ... жаңалығы. Жоғарыда келтергеніміздей, ақын ... ... ... ... ... ... алына бастады. Ақын
шығармашылығының негіздеріндегі ұлттық рух ... ана ... ... ақыны екендігін, поэзияда достық пен махаббатты өлеңдеріне
өзек етіп алғандығын ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңалық саналады.
Методологиялық негізі. Диплом жұмысында С.Қирабаев , З.Қабдолов, М.
Базарбаев, Т.Кәкішев, Р.Бердібаев, ... Т. ... ... ... ... ... ... алынды.
М.Шахановтың жинақтарымен қатар ... ... ... жинағы да дерек көздері ретінде қарастырылды.
Жалпы қазіргі күнгі әдебиеттану ғылымынң кейбір ... ... ... ... мүмкіндігі.
Жұмыс тікелей ақын шығармаларын сұрыптау, сараптауға арналғандықтан
жасалынған тұжырымдар әдебиеттен ... курс ... ... ... дәуір әдебиетінен лекция оқығанда толық пайдалануға ... ... ... ... ... ... ... жұмысы кіріспе, екі тарау (ішкі екі бөлемдерден), қорытынды
және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
І тарау. Ұлттық рухтың жаңа биігі.
1. ...... ... ... ... Айтматовы атанған Шыңғыс Төреқұлұлы: «Поэзия – рух пен
сұлулық перзенті» - ... ... ... өзен ... ... дәуірге ұласатын поэзия да мәңгілік.
Өзгесін айтпағанда «Тарлан» ... ... ... атындағы
алтын медальге дейінгі иеленген қайраткер, қаламгер Мұхтар Шаханов мәңгілік
поэзияның ірі өкілі. Оның шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... күнде әлем мойындап отырған терең
сезімді, философиялық жағымды ... толы ... бар ... ... өзек ─ ... сүю, ... ізгілік екендігін танып отырмыз.
Бүгінгі күні аңсап отырған, сусап отырған ұлттық ... ... ... дауылпазы дерлік, ақын жырларының ролі ерекше.
Біз әдебиетшілер ұлы орыс ақыны Некрасовтың ... ... ... болу ... деген қанатты сөзге айналған екі жол ... ... және осы жыр ... ... айна ... ... ... де олардың бірі емес, бірегейі біздің жерлесіміз Отырарда туып,
Төлебиде өскен М.Шаханов. ... ... ... ... таң қалдырған
өлкенің екеуіненде ақын М.Шаханов рухани азық ала білген. ... ... ... ... болмайды.
Халқымыздың «Ел басына күн туса, етікпенен су кешер, тұлпар басына
күн ... ... су ... - ... ... мұз ... ... айтар дуалы ауыз табылмай қиналғанда, басын бәйгеге тігіп, қызыл
империяның отаны ... ... ... ... ақиқатты айтып сөйлеген
М.Шахановқа таң қалмасқа болмайды. Бұл Мұхтар Шахановтың ... ... бір ... ... ... аса ірі ... Ол сөз ... ақын.
ХХ ғасырдың соңының өзі сан алуан оқиғаларға толы, ... ... ... түсуі, экологиялық апат зарлаптарының ... ... оңай ... жоқ. ... ... де халқының жанашыр азаматтары
күрестен тайынбады. Халыққа экологиялық зардап ... ... Арал ... оны ... келтіру жөніндегі халықаралық ... ... ... ... ... ... ... жырдың соңғы шеніндегі Желтоқсан оқиғасы ұлттың бой ... ... ... ... ... ... болды. Айтып келе
жатқан «тар жол, тайғақ кешулердің» лепті толқыны халқымыздың аңсары болған
тәуелсіздікке жетіп ... ... және ... ... ... келе жатқан М.Шаханов өзі көріп куәсі
болған жәйттердің бәрінің қасында, басында болғысы ... Оның ... да ... ... ... оқиғасының мәні мен мағынасын депутат
ретінде Кремль сарайының мінберінен айқара ... ... ... ... ... ... дабыл қақты. Ұлы рухын
төмендетпей, жоғары көтеруді аңсады. Ақын ... «Рух ... ... ... Батырлық та Тасырлықтан кетпекке
Оймен, мұңмен көз тастайды Рух атты мектепке.
Ол мектептің түсі жадау, ... ... даңқ ... даңқы байлық жимаған.
Содан оған жұрттың көбі құлықты емес ... ... Бу дес ... ... ... тануға
Сол мектептің ұстазы едік, нәпіге бас имеген,
Аңқау, сенгіш адамдығын қайсарлығы сүйреген.
Күллі рухсыз ... ... ... ... ... тау – ... тауы, барлықтан таудан биік тау!. [16,44]
Ақын осы өлеңді Төлен Әбдікке арнағанадығы ақиқат. Онымен ... ... тау асып ... ... тау ... толғанып ойға
шомады. Дегенмен қанша тау әлі де болса оларды да алды ... арты дау ... ... Оның ... отырғаны халқының тағдыры, азаматтарының өмірі.
Ақын ойынша, өмір бұралаңсыз болмайды деген ой түйінін әр ... еске ... ... ... өту үшін ... ... ... жету үшін беріктік керек деп біледі. Өздерін рух мектебінің ұстазы
санайды. ... ... ... ... көз ... ... ... биік тау етіп ұстануды айқындықпен жеткізеді.
Осы өлеңмен үндес келетін ақынның тағы бір шығармасы «Айбергенов
шыңы». Ақын ... ... ... ... лайық даналарды тамсана жырлайды.
Солардың арасынан отыз-ақ жыл өмір ... ... ... тік көзбен
қараған Төлегенді, ақын Төлегенді асқақтата биіктетеді.
Ол:
Бәйшешектің ғұмырындай тағдыр кешкен мәрт ... ... ... ... алмас өрт жатыр,
Намысыңды дәуіріңе еткізбедің қақпақыл.
Міне содан, ұлтымызды рухсыздан күзетіп,
Сенің жырың шекарада әлі күнге сапта ... , ... сен ... мен- ... кім ... ... ... ел ғана.
Он том өлең жазғандарды кетті ұмытып кең ... ... он ... он ... ... таң ... Махамбет пен Сен ғана....
Не жақсылық болса алдымен елге болсын дегенсің,
Сондықтан да сенің даңқың, сенің салтың көгерсін.
Сайын далаң жырыңды еске ап ... сәл ... ... ... ... қасиетті бір шың бар,
Ол –ақындық, мәрттік шыңы, Айбергенов ... ... рухы қай ... де ... ... шыңын көрсең, атыңнан түс, жас бала! [16,40]
Жоғарыда өлеңмен сарындас келетін «Айбергенов шыңы» да өз ... ... ... ... жүргендігін, тіршілік күйбеңіне түсіп өзін ғана
ойлап ел мүддесінен ұзақта ... ... ел ... ... ... ... өмір өткелдері мен өлеңдеріне бас иген ақын ... ... кең ... ... жоғары бағалайды.
Төлегенді Махамбетпен қатар қояды. Төлегенді заманының ... ... ... даусын сағынышпен тілге алады. Тіршіліктің өксігіне ... ... де, ... ұлт рухы алдында ары мен жаны таза өткендігін
пафоспен жырлайды. Ұлт рухы әрқашан биік тұратындығын айта келіп халқы ... ер ... ... ... қақтырып қондыратын да сол дейді. Бұл
арада ақынның ұлтжандылығы өз елінің ... ... ... ... жолында қайсарлықпен қайтпастай күресе алатын ... ақын ... ... ... ... ... оқып отырғанымызда да ақынның өз елінің асыл
тұлпарларын ардақтап, олардың өмірі мен өнеріне сүйсінгендігін ... ... ... оза ... ... бәйге алған Шәмші Қалдаяқовтың ән
жүйрігі екендігін Мұхтар ерте таныған. Ақын сөзімен ... ... ... ... ... бөгет – тосқыннан қиналғандықтан ... ... ... ... ... ... жарқырата
суреттейді.
Бар қазақты тамсандырған,
Таңнан-таңға ән салдырған,
Өзін әнмен қарсы алдырған Шәмші едің, -
дей келіп сазгердің талантын өз ... ... ... едің ... жан салмаған,
Ұлт сезімін арқалаудан талмаған
Отырардың еңкеймеген рухын
Әр қазаққа әр ... ... ... халқына өнерін тауыса арнаған әр тарланын паш етеді.
Енді саған ... ... атақ ... ... ... ... ... да сезеді.
Кеш болса да жадырап ақ, ерелеп ақ еліне
Ұлтымыздың ұлы өзені, Қалдаяқов өзені. ... ... ұлт ... ... ... ... де, ... уақыт өткен сайын жарқырай түсіп мәңгілікке айналатындығын өз ... ... өмір оны ... ... ... жеті ... баладан жетпіс жасар
шалға дейін өз өнерінің құдіретімен әуелетіп ән ... ... ... өз ... ... өмір сүре ... 60-шы жылдардың
ішінде ән қойнауына алтын діңгек болып енген ... ... бұл ... ... ... ... ... болып отыр. Бұл халық рухының
аласармайтын табиғаты ... ... ... жүрегіне тапқан жолының
жарқылы.
Туа бітті жүрегі, сезімі нәзік болған халқымыздың ұлттық ... әр ... әр ... ... емес пе? ... ... ... бар екендігін әсіресе көзімізбен көріп жүрген кезімізде
айнала төңірек ... ... ... іші ... ... ... ... да, дарасы да бар ... ... ... ... атын Мұхтар қойып жатады. Сол Мұхтарлардың да
дарасы және ... бар. ... біз ХХ ... ... ... ... ... айта келіп, бойындағы талантын от ... ... ... ... әлем ... ... Шахановтың келуі тек
қана әдебиетіміздің емес тарихи ғұмырнамамыздың да ... ... қай ... ... да, оны ... ... қойнауындағы
ата-бабалар рухымен сабақтастыра тізбектейді. Ақын өз ... ... ... ... ... ... көз тігеді. Мұхтар
шығармашылығынан бұған жауап берер дәйекті дәлелдерді көптеп ... ... бірі ... ... атты ... рухсыз күш
формуласы деп атап, «Компьютербасты ... ... ... жауап
береді. Аталмыш шығармада ... ... ... ... ... әрі ... байланысты білім ағарту саласындағы
өзекті ... баса ... ... ... үн ... болады.
Ақын өмірдің, ғылымның дамуын жоққа шығармайды. Әсіресе, ғылыми дамуындағы
сыңаржақтылыққа ... ... ... тасқындарының, техникалық жедел
дамудың, кәсіптік мамандықтың тар шеңберде біржақты ... ... ... ... ... қоғамда компьютербасты
жартылардың күрт өсіп кетуі ғасырымыздағы ... ... ... ... ... ... зиянын Мұхтар Шаханов атап айтты.
Соңғы кездегі әлемдік деңгейде ... ... ... ... ... , инабаттылық үлгідегі қасиеттерді ескермеу,
арнайы көңіл бөлмеу адамзатты ... ... ... ... ... ... елдерде, дамып келе жатқан жоғарғы техникалық білім ... ... кең өріс ... ... бола ... ... оқытудан іргесін аулақ салу нышандарына ақын немқұрайды ... әлем даму біз үшін ұшы ... ... Ал ... келетін
болсақ, қазіргі өмірдің даму қарқынына жанасу әрине ... Оның ... ... ... ... пәндер
болғандықтан оны терең меңгеруімен қатар ... ... ... ... ... ... тұрғыдан сүбелі үлес қосу басты
мақсатымыз.
Демек, біз болашақ үшін тыным таппай ойланумен, ... ... ... ... жан ... ... болу ... бастаған
сияқтымыз. Сонымен бірге ақынның рухсыз ... ... ... үн қоса ... жас ұрпақты компьютербасты жартылар болып
қалудан аман сақтауға уақыт ... ... ... Ақын шығармасынан
үзінді алар болсақ,
Иә, бізді қайда апармақ мына заман ықпалы?
Ұлан-байтақ жерімізде жарты адамдар қаптады.
Қайда барсаң көз ... ... боп ... ұстаздар, жарты бастық, жарты қыздар, жарты ұлдар,
деп келеді де, адам ... нұр ... ... ... ... әдебиет әлемін, сөз құдіретін адам ... сан ... ... ... өнерді дәріптейді де:
Ұлы Ғабит Мүсірепов – қара сөздердің кемелі,
Бүткіл қазақ рухының айдары мен беделі, -
дейді . Одан әрі қарай:
Оян, ... ... және ... ... ... ғасырға сын бұл тасқынгөй қайғыны.
Үнсіз жата береміз бе, қол ... ... ...... ... тұл ... ... бетін түгел жаулап жеңгенінше
Дөңбекшиді көңіл ғалам,
Бүгін өлу жеңіл маған,
Осы рухсыз жеңістердің ертеңіне сенгенше. [18,24].
Осы келелі кең ... ... ... ... белгілі қоғам
қайраткерлері, көрнекті ақын-жазушыларымыздың ойларымен түйіндейтін болсақ,
жапондық Дайсаку Икэда былай дейді: М. ... ... тән ... ар-намыстың сезім алғырлығымен бүгінгі жаппай еркіндікке елтіген
рухани ... ... ... ... сөз ... ... ... үлкен
қауіп алдында тұрғанымызды ескертеді.
Рухани байлықты мойындамай, тек қана жалаң білімге ден ... ... ... ... ... ... жайлы Шаханов концепциясы
бізді, жапондықтарды қайран қалдырды. Мен оның халқын ... ... ... ... ... ... [18,26].
Қазақстанның Халық қаһарманы, жазушы Қасым Қайсенов: «Қалай десеңдер,
олай деңдер, М.Шаханов-ұлт мүддесін қорғаушылардың ең алдыңғы сапында келе
жатқан ... ... ұлы ... ... ... көтерілісі кезеңінде, ел
ерге, ер жерге қараған сын ... ... ... ... қан тамған
тоталитарлық жүйенің алпауыттарына басын бәйгеге тіге отырып қарсы шыққан,
сөйтіп ұлтымызды ... ... ... ... осы ... еді ғой.
Арал қасіретін күллі әлемнің назарын бұрған да –Шаханов.
Ұлтымыздың ірілі, ұсақты проблемаларының маңында ылғи да осы ... ... жоқ па? – деп ақыл иесі ... ... ... ... жарылған
ақсақал жазушының сөзіне толық қосылып оны қуаттаймыз.
М.Шаханов не жазса да ... ойып ... ... сын айтып,
олқылықтың орнын ... ... ... ... атаулының болашақ
ұрпаққа індет болмауын ойлаған ақын әрқашан кесір атаулыдан ... ... ... оты ... ... да оны ... ... даусын жалқына ұрандай жеткізеді.
«Бөдене таланттар мен Қажымұқандар» өлеңінде:
Ертелі- кеш ... ... ... ... ... дарындардан шаршады.
Ергежейлі бөдене таланттар, жоқ сендерде болашақ таңы,
Қайдасың Қажымұқан ... ... мен ... ... ... біздің ұлтымыз ешқашан соймаған,
Осы дара дәстүрде мазмұн бар ... ... ... жоқ қарадан ақ бөлініп сараланбайынша
Қоғамда тұлпар ой туғызар еркектер бағаланбайынша.
Ақын мұнда ірі өмірлік те, философиялық та толғаныс ... ... ... ... мақтанышына айналған Қажымұқанның дүниеге келуі
үлкен ... ... дәл ... айтумен бірге ерекше оны сипаттайды.
Шынында да өлеңнен «Алып анадан туады» дегендей ... ... ... ... ... ... ... нәзіктікпен жеткізеді. Солай
болса да, ақын мұнан да ... ... ... ... ... болмаса
ақын:
Қажымұқан рухын иеленген далаға етуде бүгін иелік.
Қанша мың бөдене бастықтар бөдене ойларға сүйеніп, демеген болар ... ... ... ақын ... өмірдің әр тұсына көз жіберіп тұр.
Ондағысы ақынның өзі атағандай, ергежейлі дарындардың, бөдене ... ... ... өз қамын ойлап бөдене ойларға шырмалып ақ пен ... ... ... жан ... ... Ақын ... ... мол. Қанша дегенмен өмір өзінің ұшан теңіз сырымен де, қырымен
де ғажайып құбылыстардан тұратындығы ... ... ... ... ... ... ... ақын
армандаған ұлылық оңай келмейді. Өйткені ақын ... ... ... алып ... ақыл-ой парасатпен суарылған әділ билікті айтады. Томаға тірелген
ой әпербақандық, өзімшілдік, әділетсіздік ... ... ... керенаулығын ноқталап алғандарға жаны қас.
Ақынның ойынша, әрбір ортада ондайлар ... деп өзі де ... де ... талпынады. Ақынның даналық ойын әрбір азамат, әрбір
қазақ ұғынса бүкіл халқымыздың көсегесі көгерер деп білеміз.
М.Шаханов ой салып ортаға тастап ... ... ақыл есі ... ... ... ... ... ашық та анық. Осы бір өмірге жан-жақты
қарап ой-толғанысынан туған пікірлердің куәсі әркім де бола алады. Сондағы
айтарымыз ... жапа ... ... ... Сол ... ... айтып,
қолмен жасаған мәз-мейрам да шығар. Оның құлағы соны ... ... ... не ... ... оның сұрауы да бар екендігін еске салған ақын
«Қоянның көжегі ұқсас ергежейлі қалыптан бөлек, ... ... ... дарындар, алыптар керек» деп ойын қорытады.
Әрине, мұндай ... ... ... ... тек Мұхтар ғана айтты
демейміз. Дәуіріміздің белгілі ақыны Қазақстан мемлекеттік ... ... ... өмір туралы ой-өрімдерін жырына төмендегіше ... ... ... тауа сала ... ... туады, жатады жұрт жұбатып
Адам жылап өледі, өзгелерді жылатып
Туғанда оның жылайтыны, адамдар бар қинайтын.
Өлгенде оның жылайтыны, адамдар бар қимайтын ... ... ... ... ... ... ... еткен ой-иірімдері үндеседі және үйлеседі. Бұл табиғи да. Қос ақынның
өмір өткелдеріне айрықша мән беріп, оның ... да құр ... ... айтуларында. Екі ақын бұл мәселеге бір көзқараста болса да, олардың
өзіндік өрнектері, сөз саптаулары, ... ... ... ... ... байлық туралы өлеңдерін сөз етер ... ... ... ... ... ... ... «Эверестке шығу»,
«Компьютербасты жарты адамдар», «Бөдене таланттар мен ... ... ... етіп алуымызға болады. Бұлай дейтініміз
ақын халықтың бүгіні мен ертеңгісін ойлаудан бір тынбайды.
Соның үшін ел ... ... ... баса назар аударады. Осы
даңғыл жолдың нұрлы болуын, ... ... ... ақын ... ... ... ел ... тізгінін ұстағандар арасындағы барлық
азаматтарға көңіл аударады. Бәрінде де ... ... ... құруға да,
алға дамуға да, өркениетке жетуге де мүмкін еместігін еске салады.
Ақын әдетінше жайма шуақ ой айтып қоюдан аулақ. Ой ... ... ... ... ... шала ... жас ... тұрды бүгін асығың
Саған қарап ойландым да, жасыдым.
Айырмаған азғыны мен асылын
Мына ғасыр, бәлкім, сенің ғасырың, -
дей келіп оқушысына ... ... ... ... ел ... ... Қонаевтың жақсылығын жүрек әмірімен толғанады. Өлеңнің
соңында:
Жинасаң да әлемнің бар ... ... ... сені ... ... салқын үн.
Ешкім рух байлығынан бөлініп,
Шын бақытқа жеткен емес, жарқыным! –
дейді. Ақын толғанысы ел өмірімен ... ... үшін ... отқа түсу
ақының азаматтық биік мұраты. Бұл жолдан М.Шаханов танбай келеді. Біз ... ... ... ақын ... ... ... бір қыры ... Ол
өмірде де, депутаттың мінберінде де, қалың оқырманымен кездесулерде де ... ... ... ой ... халқының биік тұлғалы азаматы да, көп
жұмыс тындырар ардақты ақыны да болып келеді.
1.2. М.Шаханов –ана ... ... ... «М.Шаханов ұлттық шеутеулігіне бағынбайтын нағыз
қазақ ақыны. Оны үлкен болашақ ... ... ... ... ... бас алған ақын М.Шаханов өз халқының тарихи және ... ... ... ... ... ... рух ... самғауда
деп қазақ ақынын әлемдік әдеби орны бар ақын ретінде танып, оған ... ... ... тек өлеңмен әуес болып айналшықтап, әдеби ортада қалып
қоймаған. Оның өзі де ойы әлемді шарлап ... ... ... ой ... ... ... туралы толғанысқа түскен, ... ... ... тұрған зұлымдықтан, апаттан құтқару үшін дабыл қаққан. Мұндай ерлік
өзі айтқандай санаулылардың қолынан ... іс, ... ... ... ... ... ... көрінісі. Ақын бәрін білгісі
келеді, ол айтпаған сөз, ол мәселе етпеген құбылыс жоқ. ... ... ... ... ... ... адам ... қатысты сөз айтушы жан. Осындай
сөзді М.Шахановтың барлық шығармаларында тамырдай қуат алған өзекті ... ... ... ... ... болмасын бір сәтін өлеңге
айналдыра бастап, оны ... атам ... ... теңестіріп екеуінің
туыстығын тауып, кешегіні бүгінгі етіп, бүгіннің болуы кешегіге ... ... ... ... бейнелей білетін сезімтал суреткер
әдетте, ғалымдардың том-том етіп кітаптар ... соны ... ... ... ... ... бірнеше шумақта ой-легін төгіп-төгіп
тастайды. Айтылған ойдың дұрыс немесе ... ... ... ... ... онда емес, әңгіме ой білдіруде, адамдарды ойға тартуда.
Сондай жағдайда тіптен түсінікті, қарапайым деп жүрген ... ... ... ... болмас деген жүрек шайлықтырар проблеманы жеп-жеңіл шеше
салады. Ол М.Шаханов ... ... ... ... ... иесі ... ... лексиконында дәстүрлі қазақ тілінің орамдарында орнықпаған
тың тіркестер, жаңа түсініктер ... ... ... жаңа ... жиі ... ... тосын ұғымдар бір қарағанда ақынның
сөздер ... ... ... ... ... ... барсаңыз
уақыт көшінен кенжелеп қалмауға ділгер болып отырған қазақ тілін ... ... ... де ... ... ... ... Өткен
ғасырдың басында жаңа тұрпатты жазба тілімізді ... күш ... ... сөз ... дәл осылай оғаш-қиғаш көрінген болар.
Қазақ тілі төрт тұяғын ... ... ... ... ... көркем тілі екендігі қандай рас болса, бүгінгі өмір ... ... ... ... ... ... сондай
мүмкіндіктерінің де мол екендігін дәлелдей алатын өміршең тірлік. ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілі – ұлт тілі туралы бірде шырқырай түсіп, бірде от алып
тіл мәртебесін ... ... ... та, ... та ... тым ... куәсі болып жүрміз. Ақын өзінің «Мемлекеттік тіл – ... ... ... ... ойын және ... ... ... қанша болғанымен дарынды әрі табанды,
Туған жерін сүймей тұрып, сүймек емес ғаламды
Өзге ... ... ... тор ... өз ... сүйе ... ... бәрін сатып жібере ме алтынға,
Кім қалады сол алтынға сатылмайтын қалпында,
Ана тілін сыйламаған, сыйламайды халқын да! [12,3]
М.Шахановтың өмірдегі, ... ... оның ... адал ... ... ... әлемді Арал апатынан сақтандыру жолындағы еңбегі, Желтоқсан
оқиғасының арашасы болуы, ... ... ... көсегесі көгеріп,
оның бүкіл қазақ қолданатын тіл болуын жақтап жан ... ... ... ... ... ... шетелдің қоғам қайраткері, ақын –
жазушылары жоғары бағаланғанда, ... ... ... да өз ... басты. Қазіргі әдеби тіліміздің тұмаға атанған майдайалды ақынымыз
Тұманбай Молдағалиев былай дейді:
Талайын жырға көз ең, нұрға без ... тұр ... ұлға ... екі ... асыл ... аса ... тұрған өзен.
Кемелді мынау шағың келісті шақ.
Жапон да жақсы ... ... ... ... ... қыштап
Бәрі де өзің туған аяулы елдей
Қырғыз да қымызына тойғызады,
Өзбектер ... ... ... - ... ... ... жазушысы, әрі ақынымыз Мұхтардың кемел ... ... ... ... бұның да зор ақындық шабыт халқының асыл
ұлы болып әлем алдында ... ... де, өзін де ... беруіне
тілектестік білдіреді.
Тіл төңірегіндегі мәселені тек қана ұлттық емес, азаматтық ... ... ... саны мол- ақ. ... арасында өз халқының данышпан
ұлы қазақ әдеби тіліміздің досы авар жазушысы Расул ... ... ... жүрегіндегі сөзді 2- тармақ өлеңге сыйғыза алған.
Егер тілім жойылатын болса ертең,
Онда құдай мені ... ... ... тіліміздің жойылуы мағынасыз, мәңгүрттік өмір деп санайды ақын.
М.Шахановтың шығармалар жинағына енген ... ... ... ... тіл ... ... ... де ұлт тілі қазақ тілін қастерлейді. Өз ұлтының мемлекеттік
мәртебе мінберінен орын ала ... келе ... ... ... өзге өлеңдері сияқты, бұл тақырыптағы шығармалары да от ... ... ... ... Оның әрбір өлеңі тың ой, терең мағынаға
құрылған. Өлең өрнектері де бір-бірінен ... ... ... ... тіл ... толғаныстары ұлт тілін өлеңге қосу емес,
халқының бүгініне ғана қарап қалмай, оның болашағына көз ... ... сөз ... да, ой ... да ... ... ... өлеңін оқығанда оның поэзиясына табынбайтын жан да қалмайтын
сияқты. Өйткені, М.Шаханов үшін тіл тағдыры, ел тағдыры біртұтас.
Жоғарыда ... ақын қай ... сөз етсе де ... ... танылған. Тіл туралы пікірін ғана ... ... ... ... ... ... терең мазмұнмен
айқын дәлелдерге құрады. Осы пікірімізді дәлелдеу үшін ... ... ... ... ... Бұл өлеңнің бойынан
нақты деректер, кейіпкерлер, тіл ... ... ... ... ... Ақын бір ... адамзатта он, он бес мың тіл болғандығын айта
келіп, бұл күнге сол ... күлі ғана ... ... деп ... ... ... соқтығыстар арқылы адам баласына жасалатын
зерттеулер нәтижесінде тілін жойып, ... ... ... ақын азамат ретінде қынжылыс білідіреді.Қазір жер бетінде ... мың ғана ... ... ... адамның теперішіне байланысты. Ол
тілдердің қайсысына табыт жасалып жатыр деп оқырманын ойға ... ... ... ... ... қойылмаса, жер бетінде 400-500 тіл қалмақ деп
төніп келе ... ... ашып ... Бұл ... басқан қамсыз
қадамымыздың сыны болады деп ... Ақын ... ана ... ... ... ... – баба ... қасиетім, қанатым,
Ғұмыр бойы бас иетін ар-ожданым санатым,
Мың азаптан, мың тозақтан еңсе ... өтіп ... ... ... ... ... ... белсенді боп шетінен,
Жойылуға жол алдың ба ұлы жердің бетінен.
Мына мүмкін ... ... ұлт ... ... ... ... де тілден жеру болмаған [18,15].
Өзі көріп жүрген елдердегі ... ... ... ... ... жүрген өрескелдіктеріне ... ана тілі ақыл ... ... ... таныта отырып, одан айрылу
Расул сөзін қайталауға аз-ақ қалмай ма? деп ... ... ... ... ... ... және қазақ әліпбиі» деп
аталған 2 –ші бөлімінде қазақ әліпбиінің кеңес дәуіріндегі ... ... ... білетініміздей, 1929 жылы араб жазуының латын
әліпбиіне, 1940 жылы тағы да құбыла түсіп, кириллицаға өтуі ол ... ... ... ... ... ... ... ұлтымыздың
рухани мәдениетін түгелдей тамырсыздандырады. Ал ... ... ... ... ... ... өту ... ақын қолдау сыңайын
танытады. Ал әліпбидегі өзгерту жұмысында тіліміздің дені де, діні де ... ... ... ... ... ... деп санайды. Ақын сөздері өткір
тілді жалпақтау, мүләйімсу дегенді ... ... да, ... ... да оның ... өз ... өз ұлты. Оның
болашағы бар ма, жоқ па деп алаңдатып, ұлт болып қаламыз ба, ... ... ... ... өте жауапкершілікпен қарауды ұғындырады.
Ақынның өткір ойы тіл тағдырын ел тағдырымен, ұлт тағдырымен тұтас
қарастыруда өз ... ... етіп ... ... ... қол жетіп, қойнымыз қуанышқа толғанда оның баянды болуының
бір ... тіл ... ... қателеспесек, М.Шахановтан басқа
ешкім айта алған жоқ. Егемендіктің желісі әдеби – ... ... тағы ... ... да оның тең ... дамуы аса қажет. Осы
орайда ұлт рухы болып табылатын ана тілінің Голщекин заманы өтіп, ... ... ... тап ... ... ... сын кезең. Дәуірімізді ешбір
өткен уақыттармен салыстыруға келмейді. Халқымыздың ой - санасы ... ... сол ... ... ... тіл тағдырына да бөлуді
қазіргі кезең сұранып тұр. ... ... ... ана ... ... ... ... мектептерінің санымен мен сапасының артуына да
байланысты. Барлық құндылықтарымызды өз ... ... ... ол да ана тілі тұғырының берік болуын керек ... ... ... осы ... ... түпкілікті шешімін табу үшін
тіл қоғамының қозғалысын ұйымдастырды. Оның ... ... ... ... ... тіл ... арттырып, оны рухани байлығымыздың өсу, өркендеу
кепіліне айналдыру болып отыр.
Егер біз ХІХ ... ... от ... орақ ... ... ... шашқан ақын деп танысақ, Махамбеттің «Қара қазақ сары бала қамы үшін»
жаумен егескен күресі бейбіт өміріміздегі тіл ... - өз ана ... ... өзге ... ... жүргендерге ақын тіл сойылын сілтейді.
Оның өлеңдерінің аттарының өзі «Космополит қазақтар», ... деп ... да ... келтіргеніміздей, лексиконында да,
ойының да тың екендігін тағы да бір ... ... Яки ... екі түрі ... рух пен ... ... деп аталуы да
алдыңғы ойымызбен сабақтасып тұр. Тіл бұзушыларды космополиттер деп ... ... ... ... ... ... ... деп қиналыс
табады. Қазіргі күнде тоталитарлық тізімнен аулақ болсақ та, өз ... ... ... ... берік қорғауға бірікпей жүргенімізге ақын
тағы да ашынады. Оның себебі, санамыз сандалып, күшіміз бірікпей, әлсіздік
танытатын ... ... ... ... ... ... деген өлеңінде «Тоталитардық жүйеде
жүргенде тосылудамыз?» деп жерімізді жат қолдан ... мерт ... ... ... жолы ... күдіктене қарайды.
Ата-бабалар рухын басынудамыз деп мұндай көлеңкелі тұстарды өрнекті
сөздермен айшықтайды. Рух мүддесінің тоқырап, тоқтап шыншылды даттап, ... ... ... үшін ғана ... соны ... қоғамның науқасын
қоғамнан жасырып отырған ... ... ... те, ... ... ... рухсыз дей отырып, ол рухсыздықтың ылаңына орыс, украин
әдебиеті қаламгерлерінің ... ... үлгі ... ... аты ... өз ана
тілінде шығармалар дүниесіне өлшеусіз үлес ... тағы да бір рет ... ... ... ... бұл сүрлеудің жалпы қоғам дамуында
пәрменді өрістеуін насихаттап қана қоймай, ... ... ... ... ... тіл ... ұлт ... саиитын
шығармашылық жұмысының соңғы, атап айтатын болсақ, он жыл ішіндегі аршынды
ақындық арыны мен адымы саналады. Ал ... ... ... материалдық
байлық үшін алқыныс ол ұлт мүддесімен қабысатын жарқын іс бола алмайды деп
көрсетеді ... ... тән ... бірі әрбір өлеңінде өмірдің
өзегін суреттей келіп, ондағы даму ... ... ... ой ... ақын негізгі айтайын деген ойын суреттеуге ой түйіндерін тоғыта өз
атымен атау басым. Бұл ... ... ... ... ақын:
Ана тілсіз егемендік – жарты демеу, жарты ырыс,
Ол алқыныс – ұлтсыздыққа басталған талпыныс, -
деген ой тұжырымдары анық, ... ... ... ... бар өз ... ... Одан ақын ... де, бұлтармайды да. Өлеңдегі осы ойды
әрі қарай ширата түскен ақын қарын егемендігіне егер тілің сөнсе, түрің ... да ... ... ерте ме кеш пе сені баба ... ... ... деп, оны ... Осы өлеңдегі ой желісі тілдің қасиетті
екендігін ту етіп ... ақын рух ... ... ... ... ... Оны ... азамат өз кезінде тақырыбы ... ... –ақ ... ... ... Ал жазатайым ол белдік кеш ... ... ... ... не деп ... ... да оған ақын өз
оқушысымен бірге ақылдаса отырып ... ... ... ... ... ... дей ... тәуедсіздігің кімге қажет деп өз ойына қорытынды
жасайды.
М.Шахановтың шығармаларындағы ұлт тағдыры мен тіл ... ... егіз ... ... ... рухына сыйынған ақын Әл-Фарабидің 72-
тіл білгендігін мақтанышпен айтады. Өз ана тілін дана тілім деп қастерлеген
ақын өз ... осы ... өзі ... күн ... ... ... пернесіндей әуелетеді. Қазіргі күнде туған тілдің қамын ... ... ... ... ... ... ... ұлттық болмысымыздың өз
дәрежесіне көтеретіндер қоғамда басшылар арасында табыла бермейтіндігіне
ақын жүрегі жылап тұрған ... Іс ... ... ... ... қолдану
тұтастай бүкіл қоғамның міндеті.
ІІ. Тарау. Ақын поэзиясының бастау алар қайнары –достық пен махаббат
2.1 Поэзияда көркемдік идеясын тапқан шынайы достық.
Адамзат ... ұлы ... бар. Ол – ... ... ... ... көп кешкен адам баласы достықты, оның қадірін түсініп
қана қоймай, қастерлейде біледі. Соның ... ... ... ... жау
алмайды» деген қорытындыға келген. Осындай үлкен қасиет рухани мұраларданда
кең орын ... ... ... ту етіп ... ... ... тозбай,
ірілікке адым тастаған, жеңіске жеткен. Дұшпаннан сақтанудың құралы ... ... да ... ... атадан балаға мұра болып қала берген.
Бізге белгілі болған халық ауыз әдебиеті ... көне ... ... ... өмір ... ... еткен. Жалпы әлем
әдебиеті, шығыс шайырларының поэзиясында да ... ... ... ... әдебиетінің классигі Әбдірахман Жәми өлеңдерінің бірінде былай деген.
Біріншіден ... ... ... кеңшілікпен кешірген.
Екіншіден өзің де абай бол,
Жаза басып сұрап жүрме кешірім.
Жер бетіндегі даңқты ... ... ... ... Бердібаевтың
пікірімен бедерлесек, жеті жұлдыздың бірі Ә.Жәми достықтың шынайылығын
терең қозғап, мәнді сөзді ... он ... жуық ... ... ... сақтау, оны жоғарыдағы өлеңінде айқындап берген.
Өмірден оқығаны мол, талант иесі ... ... ... бұл тақырып кең орын алған. Дос пен дұшпанның арасын айыра
білген ақылды жандардың ойын қозғап, жүрек сезімін ... ... ... өмір ... ... ... ... Осы арада Шамлкиіз жыраудың
осы тақырыпқа арнаған ой-түйінін келтіру артық болмас еді:
Бір жақсымен дос ... ... ... ... ... дос болсаң,
Күллі әлемге күлкі етер.
деп кең дала, өскелең ұрпаққа бес ... ... жар ... ... болғандығын әркім де тани алады. Жырау жақсы мен жаманды да
айыра алатын достық деп көрсетеді. Жақсыға ... ... адым ... ... құштарлық достықтың белгісіндей бедерленген.
Халқымыз «Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады», - деп достың
жанашыр, ... ... ... ... салып, қатайтып жол
көрсетуші болатындығын аңғартады.
Қазіргі күнде ұлттық сезімнің арқауына айналып отырған ұлы Абайдың
сөздерінің орны ... Өз ... шын ... сүйген, білімі мен күш қуатын
еліне аянбай жұмсап қазақ халқын биіктерге ... келе ... ... ... ... ... ... сөздерінде ұлы ақынның «Біріңді
қазақ бірің дос, көрмесең істің бәрі ... - деп ... ... Ал, ... көркем әдебиетте көркемдік кестесін тапқан шынайы ... ... ... ... Оның ой ... әсер ... татулыққа
бастайды. Соның ішінде халқымыз жас нәрестенің алғашқы күндерінен бастап
берілетін ... ... ... ... ... аяла деген сияқты асыл
сөздермен баланың бойында жақсы қасиеттер қалыптастырады.
Әдебиет - өмір ... ... ... ... ... ... ... шығармаларынан танимыз. Қазіргі дәуіріміздің белгілі
ақыны, қоғам қайраткері М.Шахановтың шығармашылығында да достық ... ... бірі ... есептеледі. Ақын ... ... айту ... өмір ... мән-мағынасын алдымызға жайып
салады. Оның ... оқып ... ... ... ... «Жаңа қазақтар», «Компьютербасты жарты адамдар» ... ... биік ... ... ... ... ойшылдықты, достықты оқушының тұла бойына, поэзиялық
қуатпен сіңдіре алғандығына таң қалмауға ... ... ... бұл туралы ақын өз ойын абстракт түрде ... ... ... ... ... ашып беруді өзіне машық еткен. Оның үстіне
енді түйдектетіле берілген ой-сезім көркемдіктің ... ... ... да ... өлеңдерінің басты мазмұны – терең ойды
жеткізіп беруімен, шынайы сезімді ... ... ... жарып
шыққан күшті толғаныспен берілген ой-сезімнің қуатын ... ... ... бет алса да, оны ... ... ... ... әріден
келе жатқан әр мен нәрге бөлеп береді. Сонда ақын өзіне дейінгі айтылған ой-
бедерінің қайталамай, тыңнан ... ойын от ... ... ... ... ... табиғаты.
Көпшілікке ойын жеткізгенде де, олардың алдында өлең оқығанда ... ... ары биік ... ... ... оның ... ... бағыт-бағдары, бет-алысы анық, бір-біріне ... Бұл ... ... ... тереңдігі мен көркемдік ... ... ... ... дау ... ... сан алуан тақырыптардың арасында өркеші биік тұратыны ... ... ... ... ... ... пікір-түйінін адам
баласының бойындағы осындай асыл қасиетке сайитын достықты жырлайды.
Адамдар ... ... ... ... ... ... құрметтеу
шығарманың басты түйіні.
Поэманы бастап оқығанымызда оның прологында автордың ... ... ... ... ... ... былай дейді:
Ізгілік пен ізеттің байлауында,
Мама қаздар самғайтын қойнауында,
Достық атты қазына аралы бар
Сонау мақсат тауының жайлауында
Жұрттың бәрі баруға құштар оған,
Құштар бол деп ... ... ... ... ... санайды екен
Сол аралдан от алып ұшқан адам.
Нар талабын салса да қандай жолға,
Тілектес дос пейілдер самғайды алға
Жүрмейді онда сатқындар, ... ... ... ... ... ақын жыры оқырманға Достық атты қазына аралы бар, ол «Сонау
Мақсат тауының жайлауында» дей ... ... ... ... ... жұрттың бәрін өзіне тартады. Жұртта оған баруға әбден
құштар. Өйткені, ол аралда доспейіл ғана ... ... ... саудагерлер ол жерде жүрмейді. Ақынның адам баласы жүрегінде ту
етіп ... осы ... ... келеңсіздіктен, пенделіктің самалынан
сақтай алу жайттарын ұғымды етіп айта алған. Өз ... бір ... ... ... ғашықтық, ұмтылыспен аяқтайды. Поэманың басты кейіпкері –
Мұрат. Оның ... ... ... кезде көз алдына келтіре алмауының өзімен
ақын көп нәрсені ұғындырғандай:
Тағдырына өкпе ... ... ... ... нұр ... ... бір ... бар деп,
Кім ойлаған, ол кезде кім ойлаған?!....
Сен ержеткен таулы өлкеде мен де ержеттім, жан досым,
Мен тербеткен бір ... сен ... жан ... ақын сыр ... ... [16,142].
Мұрат пен Танакөздің тағдыр талайы ұқсас келгені ... өз ... Екі ... ... ... ... ... әке тағдырлары оларға
баянды болмаған. ... отты ... ... әкелер еліне қайта
оралмаған. Бұл аяныш болғанмен, соңында қалар ізгілік бар, ол екі ... тату ... ... ынтызарлықпен өткізген жандар екені. ... ... ... ... ... жан ... дос болыпты оларда,
Дос болыпты. Біздің достық сонан өнген болар ма?
Менің әкем жау шебінде жаралы боп ... ... ... қиып ... деп ... ... жауған от пен оққа қалқалап,
Сенің әкең үш күн бойы алып жүрген арқалап.
Айналасы қалың өлік, қалың ... өрт ... ... ... де жау ... мерт ... ... келер күнге деген кәусәр сенімге,
Екі досты ажырата алмапты ғой өлімде.
Екеуі де көз ... ... ... ... ... боп, біз ... артында.
Ал, анамыз бізді, сірә, көрген емес бөлектеп,
Ауыр күндер өтіп жатты, соғып жатты, жел өкпек [16, ... ... Әрі ... әрі ... ... ... үміт.
Әкелерінің жан қиыспас бір-бірінен берілгендерін, тылсымдары өз ұрпақтарына
өтіп жатқандай. Мұны жүрек ... ... ... ... жастардың бойына
нұрдай құйып тұрған ақын - Мұхтар ғой. ... ... ... ... ... өтіп жатқанын өлең жолдарынан көруге болады.
Достық арқауын ... етіп ... ақын оны ... ... ... ... ... аянбай қорғаған қос жауынгер - әкелердің
қайтпас қайсарлылығын, қажырлылығын сүйсіне жырлайды. ... ... қаны ... ... азаматтар ерлігін де, елдігін де ... үлгі ... жан ... Жесір аналардың майдангер әкелерден
жетім ... ... ... ... ... бейнеленеді.
Осы тұста ана мейірімділігі, ананың ақ пейілі Т.Айбергеновтың өз анасы
Жібекке арнаған өлеңі поэмадағы ... ... ... анам үш ... ... сәби жүрегінің сайрам-бағы.
Жыр қылып жатты біздің қара шаңырақ,
Менің сор маңдайымның тайған бағын.
Ана еді ол мен үшін не ... ... ... тек ... ... көктем болып, қарайтын ол,
Тасқа да талай ғасыр көгермеген.
Қайтейін ... ... ... ... одан ... айдап.
Айналып - толғанатын ақ дидарлы,
Ана еді ол – жауыңды да аңдамай қап.... [1,111].
Ақын ... ана ... ... ... өзге кейіпкер
емес, өз басына жасаған жақсылықты ақындық перзенттік үнмен ... ... атты ... достықтың туған жер, ыстық
топырақтың ... ... жыр ... бөлейді. Туған жерді жер біткеннің
бал қаймағына балайды. Жоғарыда біз сөз ... ... ... ... ... ... шарпуынан қаймықпай соғысқан екі ... ... жер ... дұшпаннан қорғау қиындығын от жалынмен
суреттесе, Мұхтар ақын ... ... ... қаны ... ... ... ... маған қолыңды бер!
Әкетейін, мен өткен жолымды көр.
Сонау шыңның басына ... ғой бұл ... ... ... ... шың ... енді шақшаңды бер құрдасыңа.
Атамекен туралы сыр шертейін,
Құлағың түр, құрдасым, сырласыңа.
Мен туған жер, Қарасаз, баурайдағы
Жалғанда жер ... ... ... жүргенде ес білдірген,
Жаралған жұлдызым ғой маңдайдағы.
Бақытым ғой «Қарасаз» келіп қонған,
Кисем –киім, ішсем-ас, көлік ... ... осы жер ... ... ... мұңына жерік болған.
Кешір дос, менің біраз бөскеніме,
Есім кетті оралам ескегіме.
Қай-қайдағы жоғалған қайран күндер
Шыныменен шырпыдай өшкені ме?! ... осы өмір ... өн ... ағыла-тегіле өз өкпесін ... ... ... жыр төгеді. «Атамекенді» оқып ... ... ... ... ... жерге деген риясыз сүйіспеншілікті, өлең
қуатымен бойымызға нұрдай құйғандай боламыз. Бұл ақынның жүрегінен шыққан
сүйіспеншілік ... тағы да ... ... ... ... оралатын болсақ, екі
жеткіншектің, мектепке барар жылғы ана арманынан туған жақсы ниет ... ... ... ... ... ниет етіп ... ... уақыт сақталады. Он жыл оқып орта білімнің куәлігі ... ... ... ... ... кигізу әке жолын жалғастырар ұрпақтан күтер
үміт, достық сезім баурап алған шақты аңғартады. Мұраттың ... ... ... сөздерді айтқызу арқылы ақын өз кейіпкерлерінің өсу
эволюциясын бірізділікпен баяндаған:
Қуансақта, қайғырсақта – ... ... ... ерке бала кез – деп ... ... ... шақ-іңкәр дәурен, сұңқар тауын шарпыған,
Өз көктемін сағынбайтын, аңсамайтын бар ма адам,
-деп өз құрбысының адал достығын биік көтерген Мұрат есейген ... ... ... ... ... екі ... қарым-қатынасы
сипатталғанда, олардың ішкі сезімі, жүрек ... де ... ... сол ... ... бір құпия от жанып,
Екеумізде Танакөзге гүл ұсындық, шаттанып.
Өтті солай тұңғыш рет тынышымды бұзған күн,
Тұңғыш рет сенен досым, Танакөзді ... та, бал ... ... асау ... адал ... биік тұрды бәрінен
-дейді де, осы арада ана жолының, ана жанының ұлық та мейірімді екендігі
жүрек сезімін ... ... ... жан еді бір ... аттестат алған күні бізді өзіне шақырды.
Қажыды ма ... бойы ... ... ... өзін тіпті науқас меңдеп алғанды.
Төсегінен әрең тұрып, келді дағы ... ... ... ... ... ер жеткеннің белгісі ғой, міне, бұл,
Екі әкенің келер күнмен жалғадыңдар жүрегін, -
Деп жымиды, жанын бір ... ... ... ... екі ... жас ... жайлап бардыдағы, көк сандықты ақтарды,
Сыртта құстар сырлы сазға бөлеп жатты бақтырды,
Нұргүл апа демі ... ерке ... ... ... екі ... алып ... ... еді ғой сенің анаң екеуміздің сырымыз,
Он жыл бұрын ырым етіп тігіп едік мұны біз.
Он жыл ... Егіз қозы ... ... онда ... бәрі ... көз ... таңдана.
Сағымдай боп ой арбаған нұрлы күнге жетпекке,
Екеуіңді тұңғыш рет ертіп бардық мектепке
Аңсаған күн келді бүгін, мұны еске ... ... ... ... ... анаң жете алмады бұл күнге...
Сыртқа шықтық үстімізде желбірейді ақ көйлек,
Біз достықты ұғып ... ... от қой ... ақ ... екі ... шапағаты секілді,
Екі ананың бізге деген махаббаты секілді.
Екі аналық ар-намыстың жемісі бұл ақ көйлек.
Екі әкенің достығының жеңісі бұл ақ ... ... серт ... ана ... ... ... ... мәңгі тірі сақтауға [16, 144-147].
Қою сюжетке оралған оқиғалық суреттеулерде асыл сезім, ата-ана қадірі
тереңдікке бойлай жеткізілген. Шынайы достықтың ... тас қала ... ... ... ... ... ... саф етіп суреттеген.
Өмір болған соң талай оқиғалар өткелінде бұлтарыс – қалтарыс та көп
болады. Нағыз дос ... ... ... Тар жол, ... ... өткендер ғана адамгершілігі мықты жандар достық қасиетін ... Ақын ... ... ... сындардан сүрінбей өтіп, өмірдің
оңды қағидасын жалғастырушылар болады. Ақын ... ... ... да поэманың оқиғалық бітімінде қиыннан қиысқан ... ... толы ... өмірі десекте болғандай, талай тылсым
дүниелер оқушының көз алдынан өтеді. Екі достың ғашық ... ... ... махаббаттың мөлдірі, сүйіспеншіліктің сусыны, алғашқы екеуі ... ... ... бойынан қызғаныш оты шарпып өтсе де, ес тоқтатып сезімді
ақылға жеңдіреді. Танакөзді өзі ... ... ... ... ұйғарады. Өзі
Зеркүлге үйленеді.
«Даудың басы Даурабайдың көк сиыры» дегендей, Мұраттың апатқа ұшырауы,
жас жұбайлардың өмір сынына түсіп, сондағы кешкен ... ... еді. ... ... ... мүсәпір хал үстінде Зеркүл оны ... ... ... ... ... ... ... сезіммен адамгершілік
қасиетпен жол бастап Мұратқа келеді. Онымен табысады. Міне, осында ... ... ... қолы ... жолы ... ұлы ... мені
Мәңгі осы сатыңнан
Айналайын ұлы достық, айналайын атыңнан. [16,162].
-деп бұдан ... ... ... ... ... кім алдында мүгедектер
үйіме деп қобалжыған ой, уайым, ... ... ... ... ... ... құшағына енгізеді.
Шығарманың кейіпкерлері Мұрат пен Танакөз қазіргі жас ... ... әр ... ... ... ... адалдыққа,
берік достыққа, мейірімділікке тұла бойды баурай түседі. Ақын шешімі ... ... ... ... бәрі де бір ... емес,
жоғарыдағы адам талпынатын ... ... ... ... Ол ... мен ... Олардың ойлары жеңілтек, көңілі тар,
мейірімсіз. Олардың тілі қандай ащы болса, тірліктері де ... ... ... ... күн көру тіршілігінде жүреді. Мұндай
ащы шындықты ақын:
Тірі қалды, екі аяғын кестірді де ... ... ... ... ... бастап жан досымның шаңырағы кетірді,
Үш айдан соң ... кеп, алып ... ... ... тәңір атқыр, мейірімсіз арам-ай,
Хал үстінде жатқан қартаң анаға да қарамай.
Сорлы анаға қайдан жеңіл тисін мұның салмағы,
Бастан жүрек ... бар, ... ... ... ... ... ауыл ... марқұм анаң жатқан Көкшолқыға жерледік,
-деп ауыр күнде жығылғанға жұдырық дегендей, ... ... ... батқан ананың да өліміне себепші болды. Өмірде ... ... ... ... аша ... ақын ... ананы, ұлы адамдарды
сақтандырады.
М.Шаханов шығармаларының ... ... да биік ... ... шам ... ... ... арасында дүниеден ерте кеткен
көрнекті қазақ ақыны Т.Айбергеновте достықты сүйсіне жырлады. «Досқа сын»
өлеңінде ... дос боп ... да ... ... ... ащы ... ... жүректі.
Табысыңа шын қуанып, сырға қоссам сыр алуан,
Бекер басқан қадамыңды бетке айтпай да тұра алман.
Білген жанға өмір ... ... ... жаз ... бастан кетіп жатар кемшілік те аз емес.
Әрине, оған ... ... ... ... оны ... досына айтудың несі мін.
Өмір бізге кінәлі емес, шексіз достық сый еткен,
Сондықтан да ... ... өтер ... ... ... мейлі ұнатпа мені тіпті ол үшін,
Қажет болса қолды саған бір сермеу де борышым.
Сені өкпе мен ренішке ... ... ... аз қиналып тұрмын ба екен мен сенен?
Бұл айтылған достың сындық мейлің шын ұқ, шын ұқпа,
Тек қана оның ... да жай ... ... - ... [1,56].
Шексіз достықты өмірдің сиындай қабылдаған Т. Айбергенов халықтың «Дос
жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады» деген нақылына ойын ... ... ... өмір бойы ... ... мәңгі жыр деп ұғындырған. Мұнда қос
ақынның ... ... ... бір ... ... ... ... оқиға құру, кейіпкерлер сомдау, сюжеттік желінің өрбуі, көркемдік
кестелері ... ... ... біз ... ... ... ... «Достық өлкесінің заңы» өлеңі ... ... ... ... ... поэмада жастық шақ, балалық балғын өмір, есею, ер жету, от
басы болу, сипаттары толығымен суреттелген. Ал, «Достық ... ... ... ... ... екі баланың татулығы, достығы
жырланады. Нағашысына ертіп барған қасындағы досы ... ... ... ... ... ... ... бала, досын қорғап,
мен сындырған едім, кешіріңіз деп басын төмен салады. Екі бала ... ... ... да, әже ашу шақырып, жазалау қамына кіріскен жоқ. Осы сәтте
«Сенбеңіз ... ... ... ... - деп ... ете ... ... ашуға булығып, немересінің құлағынан бұрап, нағашысының алдына
алып барады. ... ... ... отансүйгіштік кредосы осы тұста
айтылады:
«Қой, ... дау ... ... ... ... әңгімесін жалғады, -
Айып па екен, өзін беріп қатерге,
Ер жігіттің досын қорғап қалғаны
Достық ... ... ... куә ғасырлар мен замандар
Отанын да сатып кете ... ... ... ... ... [16, ... қарапайым оқиға сәтінен терең ой қозғай алған ақын М.Шаханов
әрі шебер, әрі терең ойлы ақын ... ... ... ... көп ... тақырыптарының арасындағы достық лебіздерін білдірген
өлеңдеріне ой жібере отырып, ақындар арасынан қайталанбас құбылыстай жарқ
етіп, өте ... ... ... ... ар да жырларының арасынан
«Аманат» атты жыр жинағындағы достың тақырыбына арналған өлеңдерін ... ... ... ... ... аңғарамыз.
Мұқағали :
Дос болам десең,
Досымды сыйла, қымбаттым!
Досыңа сонда,
Досыммен ғана қымбатпын
Дос болам десең,
Мендегі доспен достасқын,
Сендегі доспен дос болып сонда тұрмақпын.
Достарың көп ... ... ... ... аз ... ... ... тапшы емін?
Достарыңменен достастып мені, асылым,
Достастыр мені?
Болайын құлың нақ ... ... ... ... ... мін ... барып, жанына уәзір болғаннан,
Достардың барып, ауласында өқлген мың артық. [10,160].
Ақиық ақын Мұқағали терең толғаныспен досты сыйлаудың мәні өмір ... ... дей ... ... ... жау ... ... досының көп
екендігі жақсы және мені де достарыммен достастырсаң деп үмітін ... ... ... ... соңы жауыздық уәзірі болғанша дос
ауласында өлген мың есе артық деп қорытынды шығарады.
М.Шахановтың өлеңдерінің терең ойлылығымен мағыналылығы ... ... ... Бір ... ... ... ... оқиғалық бітімді
тереңнен толғап, тыңнан іздейді.
Федор Достаевскийдің Шоқан Уәлихановқа жазған ... ... ... ... атын ... ... немесе Кері табу заңы» деп
атайды.
Өлең былай ... ... хат – ... ... ... дем ... ... айырмас ақ, қараны.
Сыпсың сөздер бір сәтке тоқталады.
Тоз-тоз болған ағайын басын қосып,
Ертең мені ... ап ... ... ... ... тұла ... ... жан тербететін сезімді
тауып айтқан ақын ақыретке ... бара ... ұлы ... ... хат ... Бұл ... мазмұндық желісі әрі қарай жалғаса түседі.
Шоқанға деген бір ғана Ф.Достаевский емес, өзге достарының да ... ... ... ... олардың достық жүрегінің жылуын ақын былай
жеткізеді.
Жылдар озды,
Ескі тозды,
Көнерді,
Озғақ жылдар көнерте алмас ... кез Омбы ... ... ... ... ... әлемді
Шоқан жатқан Алтыкемел төсі де
Талай – талай той-думанға бөленді....
Осыменен бітіруге болушы еді өлеңді,
Уақыт қанша жасырғанмен өлмеген
Бір оқиға кездеспесе көлденең:
Жай ... ... ... ...... ... дастаны.
Көп жыл бойы Шоқанның
Бір топ жақын достары
Ұлы адамның ұлы рухын азалап,
Қайта – қайта ұлықтарды мазалап,
Сонау Ташкент ... ... ... ... ... жаңғыртып,
Мәрмәр тастан белгі орнатты басына,
«Достан – дұға» осы да.
Өлеңнің соңын өзіндік ой-тұжырыммен ұлыларға тас ... ... ... айтады. Федор досының Шоқанның қаза ... ... ... ... төбесінен жай түскендей сезінген досы Шоқанын
аңсайды. Осындай достың тылсым тізбегін, ... ... ... ... ақын ... ... сол жылы көктемде
Матай тауы маңындағы көк белге
Қонып ұшқан сыңар ... ... ... аққудың мұңлы әніндей.
Мұңлы хабар Федордың
Құлағына жеткенде:
- Шапағатқа суарылған сүйегі
Дос сезімде қасиет бар киелі.
Киеліге қол көтерген ... ... ... ... ... ... ... ұлы адам бойын дүлей ыза буып, қасарып,
Досын аңсап, жанарына жас алып.....
Екі халық өкілі, екі ... ... ... ... ақын екі ... ... ... татулықтың жаршысы іспеттес
болып танылады.
Ақын ойының бұл күнде тереңдеп отырғанын көзбен көріп жүрміз. Биылғы
жылы Қазақстанда ... ақын ... ... ... Ұлы Абай жылы ... ... куәсі. «Ұлтты ұлылары ұлықтайды» дегендей, жуырда ғана
Мәскеуде ұлы Абай атамыздың ... бой ... ... халқының оның
поэзиясының кемеңгері Абай Құнанбаевтың ұлтымызды ұлықтатқанының белгісі.
Ақынның «Сенім патшалығы» атты поэмасы бастан-аяқ достықтың ұлы күшін
дәріптеуге ... ... ... ақын осы ойын ... ... ... ... айтатын сөзі төмендегіше:
Еңбегімді сатқаным,о, халайық,
Намысымды сатқаным емес шығар.
Мен ... ... ... ... ... қасымнан,
Биік тұрған жердегі бар асылдан,
Жаны мөлдір, діні мықты,
Ардақ тұтқан ұлылықты,
Менің іңкір, жан ... ... ... ... ... ... толғай отырып, жайықтың хан ... ... оның ... ... бала алатынын, таққа мұрагер болуға лайық
санайтын жан екендігін танытуы басталған диалогтарды ... ... ... ... ... пен ... айнымас берік достығы жоғары деңгейде
сипатталған. Олар бірі үшін бірі жан беруге дайын достар. Екеуі де ... ... ... тұла бойына сіңдірген, қылыштан да, ханнан
да, ... да ... ... ... ... сөзді жендет бастығы өз
аузынан айтады. Поэманың әрбір бөліміндегі жемісі ... ... ойын ... ақиқатқа жеткізеді.
М.Шаханов әр кез әділ де, турашыл тұлға екендігін танытып ... ... ... жоқ. Ол таза ... адал ... халқының кәдесіне
жарайтын ұлы істерді, ұлы әдебиеттерді ... ... ... ... ... осындай қасиеттерін халықтар достығы үйінде өткен кездесуде
анық танып, тағы да көз жеткіздік.
Қорыта келгенде М.Шахановты достықты қастерлеп, оны ту етіп ... әрі оны ... ... ... ақын дер атауымызға болады.
2.2 Ауқымды тақырып – ізгі махаббат.
М.Шаханов ... ... ... ... ... ... ... талант, көрнекті ақын, қазақтың қара өлең жазирасындағы, қала
берді әлем поэзиясындағы ірі ... ... тани ... ... ... ... танылды. Бұл ақынымыздың әрбір шығармасын оқығаннан кейін
азды – көпті ойланбай қала алмайсың. Ой мен сезімге едәуір күш ... ... келе ... ... шай ішіп ... оқыма, басыңды жастыққа
сала беріп оқыма! ... оның ... жолы ... ... керек етеді»
десе, ақынға заңғар жазушы Ғ.Мұстафин:... «Өз ... ... дөп ... кең ... ... ... ... таңдай
қақтыра отырып, кейде пікір таласын тудыратын, аз уақыт ішінде өз соңына
қаншама ... ... ... М.Шаханов секілді ақын бұрын ... еді» деп баға ... ... ... ... оның ... ... –ізгі махаббат шынайы сүйіспеншілік екеніне көзімізді жеткіздік.
1. Мықты болсаң, жарқыным, ізіңді сал елсізге. 2. Ізсіз жандар өнерде
толып жатыр ... ... өзі ... ... ... ... жаңа ... ақын іздеді және сол жолды тапты да.
Сүйіспеншілікті жырлауды өзге ... ... ... – күй ... ... ... селт еткізер, дәстүрлі нәзік лириканы емес, тереңнен
тамыр алып, ... ойға ... ... сабақтас сырлы лириканы
дүниеге әкелді. ... ... ... ... ... тың
байламдары оның шығармашылық даралығын танытса, осы тақырыптағы: «Махабатты
қорғау», ... ... ... ... ... ... ... ғаламаты», «Шың басындағы оқиға» балладалары «Ұйқысыз
өткен ... ... ... хат» ... ақын поэмасының жаңашыл
сипатын аша түсті. Жоғарыдағы шығармаларында, халық ауыз әдебиетінің өзінде
шынайы, сыршыл тақырыпты негіз етіп ... Оны ... ... ... ... ... ... ұқсайтын өз даусымен, ... өз ... ... суреттейді. Халықтық мұратты ізгі жол етіп
алған ақын бойкүйездік, сатқындық, арамдық, ... ... ... ... ... – құлықтарды өлтіре сынайды. Ақиқат, адалдық, сенім,
тұрақтылық сияқты рухани қасиеттердің сүйіспеншілікпен ... ... мен ... ... ... мен ... мен жарықтардың арасын
Жалғап келген бір ән бар.
Парасатты мұңданудан,
Жерді ... күл ... қара ... ... келген бір ән бар.
Ол ән – ұлы достық әні, негізгі әні ғаламның,
Ол ән – ұлы ... ... ... ... ... бабамның.
Сол екі әнмен гүлденер жер,
Салмақ тауып саналы,
Сол екі әнді білмегендер
Өмір сүрдім демесе де ...... ... ... ... ... кең ... сөз еткен, достық пен махаббат
екенін ақын тебірене жеткізеді.
Ақын ... не ... ... үшін жай ... гөрі тың
байлам жасауға күш салған ақын оның әріден келе жатқан адам ... ... ... ... ... ғасырларға жол алған,
Ұшып келген арасан атты аралдан.
Мен тірліктің ақ құсы едім, аппақ ардан жаралған,
Даңқым алыс таралған.
Көктем гүлін қадасам да ... ... ... жоқ ... ... ... ... биікке,
Қонған жоқпын кез – келгеннің басына.
Қара түнді көп кешемде азалы,
Және ... жаза ... ... ... ... [16, ... деп ... ылғи көштеп, сипаттайтын және кез – келгеннің басына ... ... ... Махаббаттың жолын кесетін қиянатты.
Тағдыр мені салды қанша сотқа да.
Ішке мойығам жоқ, ... жоқ отқа ... ... от ... барлығын,
Жазып қойды тарих қара тақтаға.
Тек күншілдікке орағыта
Тек зұлымдық қалмай қойды ізімнен [16,259].
- деп ... ... тек ... ... қана ... ... мен ... жүретінін:
Қанатымды самалы бар бақыттың,
Саусағында жүзігі бар қайғының
Ішке деп ... ... ... ұлы ... Оның ... ... ... жоғары.
Сондықтан ол ешқандай алтынына да сатылмайды:
Ождансыздар сатқанымен халқымды,
Ешкім менің сата алмайды даңқымды
Мазақ етіп ... ... ... ... ... болған алтынды.
Әділдіктің жолын күтіп сарылсам,
Өкінбейм қайтпайды деп қарыптам.
Мен ... ... ... ... махаббат болмас едім жалынсам.
Әдебиетіміз бұл тақырып ақындардың ... ... жан ... ... Ақын Қ.Мырзалиев:
Махаббат, сырың жұртқа танымалы,
Тулайды өзің болып
Мен саған өсек болмай,
Жыр бол деп жалынамын
-деп, отқа жалынға оранған сезімді жыр ... ... ... ... мен ... ляззат пен құмарлықтан тұратын сиқыр
әлемнің сан қырын. Ж.Әбдірашев өзінің өлең жолдарында былай аңңғартады:
Күндер өтер,
Айлар өтер,
Жыл ... ... ... ... ... төзім,
Сендік сыр,
Махаббатттың жұмақтығын жыр етер.
десе, Қадыр ақын:
Қымызыңды құйып жатып зереңге,
Сыр жасырып үлгердің –ау ... ... ақ ... ... ... көрмеймін бе, көрем бе?!
Жарасқанның ар махаббаты, от махаббаты, бал махаббатты, Қадырдың асау
махаббатты, бұлбұл махаббатты табиғи тұтастығымен ... сері ... ... ... ... ... ... ысыта алады.
М.Шахановты махаббат тірліктің ақ құсы бола тұра, ешкімге ... ... кез – ... ... ... Ол зұлымдық пен
күншілдіктің құтылмас ... ... да үміт пен ... ... ... биікте паңдана тұрған мәңгілік құдірет ретінде жырлайды. Ақын
махаббатты өзгеше тұжырымдамен береді:
1) Махаббат – ол қос ... әні ... ... оқиға»)
2) Махаббат ол – жан мен тәннің тізе қосқан ерлігі
(«Махаббатты қорғау»)
3) Ия, махаббат – қайсар құзды жарып өтер тасты жол...
(«Махаббатты ... ... шың ... жақындап қасына,
Бұлт қонатын басына
Қыран тектес жандар ғана,
Шыға алатын қасына («Эверестке шығу»)
5) Ғашық көңіл – ... жасл ... ... ... ... «Махаббатсыз дүние бос» деген ойын Мұхтар Шаханов:
Ғашықтықпен өткен күндер ғана өмір,
Ал қалғаны жай ... ... ... ... ... бәрі ... жазған таңбадай («Сенім патшалығы»)
Ұлылардың «Әлемді ұстап тұрған - махаббат» деген ойын ... болу ... ... ... ... сенеді,
Құлай сүю- ерлікпен тең себебі:
Бірақ сүю бақыты
Кез–келгенге тартылмайтын сыбаға,-деп ... ... ... – теңеу эпитет, метафора, ұлттық бояумен астасып ... ... ... ... мен ... махаббатты сан құбылтып суреттейді.
Жарасқан:
Асылдай ма едің сарсанға салған талайды?!
(теңеу)
Оралғаны ма ... ... ... ... ...... асыл ... (эпитет)
Мұңды жырсың -
Тебіренсем,
Толғасам... (эпитет)
Мені толқытқан
Қара көзің бе екен?! (эпитет)
Менен асқан отты ақын
Жоқ ... - ... ... у» ... ... ... бал» ...
сен сияқты...
Ғашығын өпкендер айтқан! (метафора)
Қадыр:
Сорлы жүрек солқылдайды сол жақта (эпитет)
Махаббаттың ... ақ туын ... ... асау махаббатты жүргендер күш қайда бар? (эпитет)
Серке күндер,
Ерке түндер,
Қайдасың?! (эпитет)
Айна көзден ақ балғын сезімнің... (эпитет)
Жалғасын күн ... ... ... ...... ... – кәдімгі жайтартқыш (метафора)
Мұхтардың махаббатты кез – келгенге тартылмайтын сыбаға. Олай ... ... ... қажет. Өз махаббаты жолында күресе алмаған жанға:
Махаббатқа жан пидалық етпедің ... ... енді ... ... ... ... мәні кетер.
Артық қорлық барма әлемде сенгеніңнен безінуден,
Құлай сүйген адамның осалдығын ... ... ... ... ... ... махаббат туралы өлеңдерін тізбелеп, жарыстыра, ой
ұшқындарын таратып отырған Жарасқан мен ... ... ... ... ... ... лүпілін сезбеу мүмкін емес екендігін төмендегіше
жырға қосады.
Мен саған көрінсем деймін –
Қайта оралмас уақыттың ажары ... ... ... ... ... ... ... болып
(Жарасқан)
Түнересің, түршігесің,
Күтіп тұрып күрсінесің, -
Сүю деген осы да!
Сүйсінесің риясыз,
Жылап тұрып жымиясың, -
Сүю деген осы да! ... ізде мені ... ... сіңіп жоғалғанда.
Сен ізде мені –
Жасыл бақ жапырағынан тоналғанда
(Жарасқан).
Сенің сөзің мен үшін
Тұтқында жатқан ... ... ... ... ... мен ... ... бақшаға кезінде жеткен арықтай.
Біз сөз етіп отырған үш ақын да, ... да, ... да, ... ... ... толы ... ... шығармаларда адамзатты адал
сезімге, ізгі махаббатқа, таза ... ... ... ... ... ... ... әлемнен, ал поэзияның бояуларын халықтық жырдан
іздейтін М.Шаханов туған елмен ару атамекеннің ... ... ... ... күшін, бабаларының өшпес рухымен, қайтпас ерлігін,
адалдықты ту еткен, ... ... ару ... адал ... ... аша түсу үшін ... ғаламаты» балладасының
кіріспесінде келтірілген төмендегі түсініктемені келтіруімізге болады.
Атақты «Қорлан» әнінің авторы ... ақын 72 – ге ... ... ... аласұрып жан досы Нұрлыбекті іздепті. Екі күндік қашық
жерде тұратын ... ... ... ... ... алғанына қарамастан
арбаға жанбастай жатып досына жеткен екен. Сонда ... ... ... ... сұқ саусағындағы жүзігін көрсетіп: ... ... ... мына ... жарты ғасыр қолымнан тастамай келгенімді білесің.
Ендеше қалған ғасырларда да ... ... ... Ұлы сезімнің
кішкене жүзігіне сыйдырған қайран ... ... – деп ағыл – ... ... ... ... алтын арқау болған махаббат тақырыбы шынайы
сүйіспеншілік пен жырланумен бірге бұл ... ақын ... із ... ақын ... беті ... мәнері жаңалығы бар ақындарды мойындап, ... ... із, жол, ... ... ... ... ... Ақын «Ғашықтық ғаламаты» балладасында ... мына бір ... ... ... мені ... амал ... көнемін,
...Десе – дағы ел дәстүрі ерге сын,
Қарттарға ескерт
Қарсыласа көрмесін
Қорланымның көзі болған жүзікті
Өтінемін,
Өзіммен бір жерлесін!...
Тірлігіме шабыт берген бұл жүзік
Жарық беріп жатсын ... ... де, – [16,9] деп ... ... ... ... етіп айтады. Естайдың бұл тілегін Мұхтар ақын «Ғашық болып
өлу қандай мәртебе» - деп, ... жаңа ... ... ... ... ... Қорлан:
Егер олай етпесе,
Естай Естай бола ма?!
Естай Естай бола ма?!
Онсыздағы жаны сұлу балаңа
Сұлу өлім сыйлапсың–ау, жер–ана, -[16,10] деп, ақ жаулығы ай ... ... ... ... деген аппақ та, тұнық сезіміне таң
қалған Мұхтар «Нағыз ғашық қарттылығына көне ме?» ... ... ... ... деген махаббат. Кейін өзі ... ... ... ... ... ... әнін ... «Бақыттымын,
бақыттымын» деп мәңгілік көз жұмады.
Нағыз ғашық қарттығыңа көнер ме?!
Қорлан өзі кейінірек қылтамақтан ... жүзі ... ... ... ... ... ... делебесі де,
Бойжетіп қалған немересіне
Естайдың әнін салдырып,
Жанарын шоқтай жандырып,
«Бақыттымын, бақыттымын» - ... ... ... мәңгілік [16,11],
Ақын Естайдың Қорланға деген кіршіксіз ... ... ... деген сезімнің ғаламат күшін паш етеді. Естайдың өлімін биік өлім
деп бағалайды. М.Шаханов ... ... ... арзанқұмарлықты
айтып отырған жоқ, тіршіліктің тірегі, ұлы сезім – мөлдір махаббатты ... Ойын ... ... ... сүйгені үшін бола алмайды жазалы,
Адам азса ғашықтықтың жоқтығынан ... жыры – ... ... өлеңі
Ешбір геометриямен
Өлшенбейтін көлемі.
Бұл сезімнің ұшан – теңіз адамзатқа берері
Ғашық болу ... ... ... ... сенеді.
Құлай сүю – ерлікпен тең себебі!
Апатай – ау,
Онда неге ... ... ... күні ... бүрі жоқтардан
Жұрт онсыз да зардап шегіп жатқанда.
Жоғарыдағы адал сүйіспеншілік, оңай алынбайтын асудай болған махаббат
қуанышы мен ... ... ... сезім, арай, көрнекті қазақ ... ... ... да ... пен жырланған.
Көрмес деп күдер үзбеймін,
Саламын сұрау, іздеймін,
Сағына сені сарғайдым,
Сары жапырақ күздеймін.
Атыңды айтсам ардақтап,
Ойым жоқ басқа жар таппақ.
Сен бе деп көше ... ... ... ... ... ... соң ... өзге боп.
Қаяулы көзден моншақтар,
Тамшылап жатар кез де көп.
Сол сәттен сені жоғалтқан,
Сүю таңы әлі жоқ ... мен сол таң ... ... ... [1,178].
Ал, Мұхтар балладасына оралсақ, анаға Естай өмірін өнеге ете отырып:
Апатай – ау,
«Қызым ... ... ... қамығып жылама,
Жандарыңды қасіретке бұлама
Мүмкін, жолы сәтсіз шығар...
Бірақ сүю бақыты
Кез – келген тартылмайтын сыбаға
Апатай – ау,
Сеніміңді жасытпа,
Қашықтықты жеңе білу – ... ...... ... қашықта [16, 11].
Ақын «Сүю бақыты – кез ... ... ... ... ойын
түйіндей отырып, шеберлікпен мықты дәлелдер келтіреді. Махаббаттың біреуге
мұң, ... ... ... ашып ... Біреуге алыста болса, біреудің
қолында екендігін де көрсетеді. Ал, асқақ ... ... ... ... пікір қорыта отырып, жастарды кіналау жазалауды ... ... ... және тілектеспен қарап, ақ жол тілеуге шақырады. Мұндай
ақынның ғаламат ойы осы тақырыпты жаңғырта ... ... ... мен
Қадір сынды поэзиямыздың сәйгүліктері қаламдарынан да туған
Достар,
Самарқау тірліктен ... келе ... не ... ... келе ... ... ... қисынға беріліп,
Таң алдында ғана көз ілгілерің келе ме,
Махаббат дейтұғын асқақ әнге ... ... ... ... ... ... мына мен құсап,
Ғашық болыңдар, ғашық болыңдар!... –
- деп, Жарасқан жыр жүректің нәзік соғысын, дүниенің ... мен ... ақ ... ... ... ақын:
Сен болмасаң көздің жасы моншақтап,
Сорлы жүрек солқылдайды сол жақта.
Сен бар ... ... ... бәрі ... ... бәрі де жоқ сен жоқта, -
-деп сағыныштың сырлы ырғағы болып, ... ... ... ... Қос ... алыстан тақырып іздемеген. Ешкім де жоқ ... Бәрі ... бәрі ... ... толғанысқа толы, «Ғашықтық ғаламаты» балладасы
Естай мен Қорлан махаббатына құрылған ғажайып оқиғаны ... ... ... ... адал ... ізгі ... таза ... ұшқыр ойға,
терең толғамға шақырады. Кіршіксіз таза, шынайы сезім ... ... ... ... ... символы. Естай Қорлан махаббаты арқылы ақын
ғашықтықтың ғажайып ... ... ... ... ... ... ... жағдай мен заманды, тарих пен адам тағдырын ұштастыра ... ... өмір ... ... Сондықтан да оның шығармалары халық жүрегінен
жылы орын алады.
М.Шаханов ақындықта ... ... ... ... болады. Ол қазақ
поэзиясын тақырыптық, мазмұндық, формалық яғни түр жағынан байытқан, әрі
жетілдірген ақын. Оның ... ... ... ... ... ... күйіндегі біртұтас поэзия. Достық пен махаббатқа
адал, адамгершілік қасиеттерімен қаруланған ... ... оның кез ... ... ... ... ... рухани өмір өлшемдерін және
бастың бақытынан жоғары ... ... оның ... туралы баллада», «Борыш
туралы баллада», «Тастар неге үнсізсіңдер», «Танакөз» ... ... ... ... ... ... қана ... оны дамытатын, жаңартатын
ізденістерді сүйеді. М.Шаханов шығармаларында осы ... аса биік ... ... ... ... өлеңдерді дамытуынан айқын көреміз. Сондай
– ақ баллада жанрындағы ерекше құлшынысынан ... ... ... ... ... сюжетке құрайды. Ұлы Абай айтқанындай алғаш ішкі ой ... баса ... ... Сондықтан да ақын өлеңдерінің өрімдерінде
сезімнен гөрі ой басым болып жатады.
Шағын лирикалық өлеңдерінің өзі ... ... ... ... қою ... малынып келеді. «Алма бақтың ұрылтары» атты өлеңі былай
басталады:
Табиғаттың бізге жұмбақ сырлары көп таңданар,
Тағыдырындай таңдарда бар, мәнгі бақи ән ... ... ... ... екен алмалар,
Алма піссе, ол алманы үзіп алған жөн болар.
Оқушының көз ... сұлу ... ... ... ... өлең
жалғасында әлгі табиғат суреті көзден ғайып болып, оның орнына оны ... ... ... жігіттерге айналып сала ... ... ... ... ... ... ... жастықтың желі еседі, әсер береді. Алма қыздың да ажарлысы мен
базарлысы болатынын ұғындырады. Ұры жігіттерге де тән ... ... ... ... ... ... арқылы өмір әрекетін шеберлікпен
бейнелеген. Демек, өлеңнің оқырман жүрегіне сара жол ... ... ... ... ... ... ... қырларын айна қатесіз өлеңге
айналдырғанында.
«Достық өлкесінің ... атты ... ... ... ... ... суреттелді. Әжесінің көзәйнегін байқаусызда сындырып
алған досын аяп, оны жазадан құтқармақ болады.
Ақын ... ... ... ... өз ... ...... алаңы,
Оған куә ғасырлар мен замандар.
Отанында сатып кете алады,
Қиын шақта досын ... ... ... ... философиялық түйсік пен сезімді жеткізген.
Яғни, рухы мықты адам ғана достыққа дал, ал ... ... ... өз ... ... ... Осы арқылы Мұхтар лирикада сезім
күші ақылмен тұтасып, өзінше ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Тұтату қиын шаланы,
Түтенбес үрлегенге,
Адамдар аласарады,
Намысы кірлегенде.
Немесе
Артық қорлық барма өмірде сенгеніңнен ... ... ... ... сезінуден.
Өмір тәжірибесінен туған мұндай тағлымды тұжырымдар мен салмақты ой
Мұхтар поэзиясының мазмұнын ... ... ... ... ... ақын шығармаларының осы ерекшелігіне баса назар аударып ... ... ... ... ... ... ... салмақ
жатыр» - дейді.
Оқырманның эстетикалық таным түсінігін қалыптастыру мен әдеби
шығамаларының ... ... ... жолында кез–келген ақын не жазушы
ерекше жағдайдағы ... ... ... ... үшін, әртүрлі
шығармашылық ізденіске ... ... ... туған көркем
шығармаларының құны артық болатыны ... көру ... ... ... ... ... білетінімізге де
сандаған ғасырлар. Жыл санауымыздың ... грек ... түс ... ерекше орын алған. Дүние жүзіне таралған сюжеттерде көбінесе ... ... ... ... ... мен ... мұны жиі ... түс формасы арқылы көркем шығармаларында оқиға желісін дамыту
тәсілін қолданағанын көреміз. Ақынның ... ... атты ... ... бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімі «Махамбеттің ... ... ... Осы ... Махамбет ақын өлерден екі күн ... ... жан ... түс ... ... иығының үзіліп
түскенін, өз басы өзіне қоштасу айтып ... ... ... ... ... автор өмірден алынған дерек көзін өлең
өрнегіне айналдырады. Мұндай тарихи дерек негізінде туған көркем ... ... ... әрі ... түсімде зорлық көрдім, қорлық көрдім ғаламат,
Бір таныс қол соғып өтті әлдекімді паналап.
Зұлымдықтың жасырынып келетіні жаман – ақ,
Иығымнан ұшқан ... ... ... ... ... ... жағалап,
Жүрегімнен аққан қанға боялыпты бар алап.
Қорқынышты түсінің тегін ... ... ... ... бұл ... тегін емес, мына сойқын заманда,
Тіршілікпен қоштасар, сәт жетті – ау тоған да.
Одан әрі өрбіген ... ... ... ... оның өзімен
- өзі тілдесуі арқылы, ақынның туғандарына өкпесі мен елінің ... ... ... ... ... ... ... ойы көтеріңкі пафоспен айшықталған.
Ал, «Әке үкімі» атты екінші бөлімдегі мағына мазмұн сюжет ... ... ... ... әке мен ... ... бейнелері
шомба жігіт ықылас аралғындағы оқиға желісі логикалық контракст деңгейінде
объективті суреттелген. Қашаннан әділеттің бар ... ... ... әдебиеттің түсінікті тақырыптарын басты ... ... ... бұл ... ... этникалық жанрындағы өзіндік ізденісі
мен стилінің қалыптасуына мол әсерін тигізген шығарма.
Халық аңыздары шығармаларда ... ... ... тың байламдар жасау
үшін пайдаланылған «Нарынқұм зауалы» атты поэмасы ... ... ... ... ... құнды.
Мұхтар поэзиясы өзіндік құрылымы мен өлең құрылысындағы бунақ, шумақ,
тармақ өзгешелігімен ерекшеленеді. Ол дәстүрліліктен гөрі өлеңге ... ... ... ... ... келген күндерден,
Өзіңсіз терген гүлдерден,
Өзіңсіз кешкен ойлардан,
Өзіңсіз өткен тойлардан,
Жалығып ... ...... әр тармағының басында симетрия құраған бірыңғай бастама мен
тармақ, соңындағы ... ... ... тікелей жүрекке жетуі, оқырманға
әсер етуіне барынша қызмет атқарып тұр.
Эстетикалық сезімге әсер ететін өлең техникасындағы ... ... ... ... ... ... өз ... танытқандығын төмендегідей
үзіндіден байқауымызға болады:
Сан алапат тасырдан соң,
Тасыр, дауыл ... ... ... ... ... іздеп тіл қаттым.
Мұхтар шығармаларын синонимді тармақтар ... ... ... ... ... ... әйел былай тіл қатты
Құдай саған еркек деген ат берді,
Дәулет берді,
Атақ берді,
Бақ берді,
Немесе,
Аз ба елде тұлпарды асқан бағы бар
Жуас,
Көнбіс, мал – ... ... бір ... әке, ... ... пе,
Шалалық па,
Тек Нобайғы ғана қапты ойымда.
Мысалдағы синонимдік қатар өлеңінің шынайы ғана келтірмей, ... ... тұр. ... орынды қолдану екі ақынның бірінің қолынан
келмейтін ... Бұл ... ... ... ... ... ... білу
деп ойға сәйкес келетін сөздерді таңдап ала білуді және сол сөздерді орын ... дәл қоса ... ... [3, 149].
М.Шахановтың соңғы кезде жарық ... ... өлең ... ... «Өркениеттің адасуы» поэмасында:
Я, бізді қайда апармақ, мына заман ақпалы? Ұлан байтақ жерімізде жарты
адамдар қаптады.
Қайда барсаң көз алдыңда өнеге боп ... ... ... ... ... қыздар, жарты ұлдар.
немесе «Жазагер жады космоформула» романында негізінен «Жетінші түйсік»
өлеңінде төмендегідей ... ... ... ... ... ма, ... сенім шырайың,
2) Нақ сондай ұлы бақытты берді ме саған құдайың?
Ойнай ма оның ... ... мен рух ... ма ол шаттық – мұңыңды жетінші түйсік арқылы?
Ұқпаса...
Ісің секілді дауылда мұзға жаққан от.
Рухани терең ... ... ... ... көз ... ... ... Әр тармақты жітілікпен ақылдың
тезіне салып оқуға қажет ... ... ... кең ... ... кеңеюімен, көтерілген мәселе (рух, ... ... тар ... өлең ... буын ... көптігі мен поэтикалық
құралдарды қолданудағы ... ... ... мен ... ... сөз ... өлең құрылысындағы ерекшеліктер Мұхтар ізденісінен
туындаған соны соқпақтар.
М.Шаханов поэзиясы қазір поэтикалық ... ... Оның ... ... ... ... көтеріп, дүйім жұртшылыққа танымал еткен
«Жазагер жады космоформуласы» романын атауға ... ... ... ... ... ұшан – теңіз екендігі
даусыз. Біз өз әрекет қадерімізше кейбіреулеріне ғана пайымдау ... ... ... жер, туған ел алдындағы парызын өтеп жүру қазіргі күнгі
әрбір жастың парызы. М.Шаханов жырлары ... ... осы бір ұлы ... беруде ерекше маңызы бар.
Ақынның қай шығармасын оқып қарасақ та олардағы алтын өзек ой ... ... ... адалдыққа, отансүйгіштікке үндеу болып келеді. Ақын
үш мың жылдық қор өмірден, үш күндік кісілік өмірді артық ... ... ... ... мол ... ... сүю, ... ақынның шығармаларының негізгі өзегі десек, артық айтқандық емес,
мұның бәрін ақынның дара бойындағы таланты, білімпаздығы өз ... ... ... деп ... керек. М.Шаханов өлеңдерінің ... ... ... ... ... ой жатуында және осындай тағлымды,
ғибратты тарихтың терең ... ... ... ... ала
білгендігінде. Бүгінгі күні аңсап отырған, сусап отырған ... ... ... ... дауылпазы дерлік, ақын жырларының ролі ерекше.
Қазіргі кезеңдегі дауылпаз ақын ... ... ... ... Ол ... ... рухын қастерлеп, тәуелсіздікті ұлықтап
жыр толғайды. Ақын ұлттық рухты жоғары көтеруге лайық даналарды ... ... ... ... ... ... «Айбергенов шыңы» атты
өлең арқылы пікірімізді дәлелдеуге әрекет еттік. Өз елінің асыл тұлпарларын
ардақтап, олардың ... мен ... ... ... атақты
өнер иесі Ш.Қалдаяқовқа арналған өлеңі арқылы көрсеттік. Ұлт рухын биікке
көтергендердің есімі халық арасында алтын ... ... ... ... ... жете беретіндігін ақын Мұхтар нықтап айтады. Әрбір
жанның да, жастың да ұлттық қасиетті ... ... ... ... ақын өзі оның ... ... үлгі ... биік тұлға.
«Өркениеттің адасуы» атты романы рухсыз білімнің зиянын ... ... ... орын ... Адам ... өмір ... ... желбіреген жалауы болған ұлы қасиеттер, ар – намыс, ... ... тағы ... ... асыл ... ... тұңғиыққа тірейді деп ақын одан сақтандырады. Ойы терең, талғамы
биік ақын мұны халқымыздың ұлы жолға беттеген қағидаларынан алып отыр.
Біз ... ... ... жаңа биігіне көтеріліп отырған Мұхтар
Шаханов не жазса да, ... ойып ... ... ... ... ... даналығын қастерлей алатындығын көрсетеді.
М.Шахановтың ой тізбектері замандас ақындардың пікірлермен ... ... да ой ... сөз ... тың ... ... жасай
алуы ұқсамайтындығында өзге ақындардың ... ... ... түсуге әрекет еттік. Ақын толғанысы ел өмірімен ... ... ... тән ... ... ... ақындық табиғаты өмірдегі шындықтың ... ... ... ол ... сөз өткір ақындық ... ... ... ... ... ... жоқ десе ... Біз ойымызша, ана
тілінің айбары деп танып ... ақын ... ... үшін шырылдап жан
күйдіріп жүргендігін газет, ... ... ... сүйсіне оқумен бірге
ақынның жұртшылықпен кездесулерінде көзіміз көріп, ... ... хат етіп ... аламыз. Мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру
жолында талай тындырымды жұмыстар орындап келе жатқан ... ... ... ... оны ... ... жан сала ... етіп
келе жатқандығын айтқан сөздері, жазған өлеңдері арқылы дәлелдеп көрсеттік.
Халық әрқашан ... ... ... Мұның тамыры тереңде
екендігін тілге тиек етіп, өзге ... ... ... ... өлеңдерін келтірдік. Достықтың сан – салалы қырларын
танытумен бірге, оған адал ... ... ... ... ... салады
ақын.
Байыптай қарасақ, достық пен махаббат егіз сияқты. Жоғарыда сөз
еткеніміздей, ақынның баспаған жері, ... тауы жоқ ... ... ... жан салмайтын тарландардың бірі екенін көрсеттік.
М.Шахановтың шығармаларына тән кейбір көркемдік, бейнелілік жайттарды
сөз етіп, оны ... ... ... кейбір шығармаларымен салыстыра
отырып, Мұхтар ақынның өзіндік өрнектерін атап ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
халқына жолдауы. Астана; 2006 жылғы 1 наурыз.
2. ... Т. ... - ... ... - ... ... 2003. - 208 ... Әдебиеттану. Терминдер сөздігі - (Құрастырған Ахметов 3, Шаңбаев Т)
Алматы; Ана тілі, 1998. -384 б.
4. Байтұрсынов А. ... - ... ... 1989. - 320 ... ... Б. ... қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары. -Астана;
Елорда, 2001.-312 6.
6. Қабдолов 3. Сөз өнері. - Алматы; Қазақ Университеті, 2002.-352 б.
7. «Қазақ ... ... - ... ... 1999. - 750 ... ... әдебиеті» газеті №26, 28.06.2002 ж.
9. Мырзалиев Қ. II томдық шығармалар жинағы. - ... ... ... ... М. ... - ... ... 1999. - 304 6.
11. Молдағалиев Т. «Мұхтар ... хат» Жас ... үні № ... ... ... № 3, 2005 ж
13. Шаханов М. Ғасырларды безбендеу. -Алматы; Жазушы, 1988.-301 б.
14. Шаханов М. ... ... - ... ... 1992.-61 ... Шаханов М. Жаңа қазақтар. - ... ... ... ... ... М. ... ... - Алматы; Атамүра, 2003.-272 б.
17. Шаханов М. Компьютербасты жарты адамдар. (Рухсыз күш формуласы) -
Алматы; ... ... ... ... М. ... ... мен ... - Алматы; Атамұра, 2004.-
310 6.
19.Қазақ әдебиетінің тарихы. ... ... ... ... ... 1967. – 586 ... Кәкішев Т. Дүйсенов М. Ұлы Октябрь шуағы. –Алматы: мектеп, 1961. – ... ... Р. ... совет әдебиетінің қалыптасуы. –Алматы: Жазушы, 1971.
– 280 б.
22. Ахтанов Т. Көкейтесті. Әдебиет туралы ойлар. – Алматы: Жалын, 1980. ... ... ... Т. ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1976. –
285 бет.
24. Әбдірашев Ж. ... пен ... ... сын. – ... ... 1973. – ... Базарбаев М. Әдебиет және дәуір. – Алматы: Мектеп, 1966. – 370 б.
26. Базарбаев М. Өлең сөздің патшасы, сөз ...... ... 1973. –
371 б.
27. Бербдібаев Р. Әдебиет және өмір. - Алматы: Жазушы, 1964. – 341 б.
28. ... Н. ... ...... ... 1981. – 375 ... ... А. Сыр мен сымбат. - Алматы: Жазушы, 1981. – 341 ... ... Ә. Жыр ... - ... Рауан, 1970. – 401 б.
31. Ибрагимов Т. Өлең өрісі. - Алматы: ... 1979. – 280 ... ... Т. ... суреттері. - Алматы: Жазушы, 1967. – 370 б.
33. Кекілбаев Ә. ... ... – бет. – ... ... 1972. – 301 ... ... М. Эпостан эпопеяға. – Алматы: Мектеп, 1968. – 370 б.
35. Қирабаев С. Шындық және шеберлік. - ... ... 1983. – 301 ... ... С. ... ... ... әдебиеті. – Алматы: Білім, 1998. –
224 б.
37. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері.-Алматы: ... ... ... Қ. Сөз ... - ... ... 1982. – 280 ... Нұрғалиев Р. Өнердің эстетикалық нысанасы. - Алматы: Рауан, 1979. – 380
б.
40. Нұрғалиев Р. Телағыс. – ... ... 1986. – 301 ... ... Ә. ... ... поэмасы. - Алматы: Рауан, 1982. – 320 б.
42. Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. - Алматы: Мектеп, 1980. – 280 ... ... Т. ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1968. – 320 б.
44. Рахымжанов Т. Қазіргі қазақ романының ...... ... 1992.
– 320 б.
45. Тәжібаев Ә. Ойлар, толғаныстар. – Алматы: Жазушы, 1977. – 280 ... ... Ә. ... ... ... Рауан, 1985.–301 б.
47. Қирабаев С. Сәкен Сейфуллин. - Алматы: Мектеп, 1962. – 315 б.
48. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. - ... ... 1973. – 301 ... ... Ш. ... ...... Ғылым, 1990 – 280 б.
50. Қабдолов З. Жебе. – Алматы: Мектеп, 1977. – 280 ... ... М. ... ... - ... Жазушы, 1989. – 320 б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхтар Шахановтың махаббат, достық , тіл тақырыбындағы өлеңдері39 бет
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
Ұлттық құндылық -тәрбие негізі4 бет
Кеңес дәуірі әдебиетіндегі Шыңғыс хан бейнесі45 бет
М. Шаханов поэзиясының әлемі20 бет
М.Шахановтың өлеңдер жинағы34 бет
Мұхтар Шаханов9 бет
Мұхтар Шаханов поэзиясындағы рухани-адамгершілік құндылықтар7 бет
Мұхтар Шаханов өмір жолының кезекті кестесі3 бет
“Шала қазақ”. Мұхтар Шаханов11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь