Экологиялық білім және тәрбие бағыттары

Экологиялық білім және тәрбие беру пәндеріне қазіргі уақытта көп көңіл бөлуде. Болашақ ұрпаққа айналадағы ортаны қорғау мен табиғат байлықтарын тиімді пайдалануда, тәрбие беруде пәннің маңызы зор.
Экологиялық білім және тәрбие беруге арналып жазылған әдістемелік құралды күндізгі және сырттай бөлім студенттері мен мектептегі география пәні мұғалімдері пайдалануға болады. Экологиялық білім және тәрбие беру лекциялар жинағының басты мақсаты — табиғат байлықтарын қорғау және оны тиімді пайдалану жөніндегі алға қойылған маңызды міндеттердің бірі ғылыми тұрғыда негізделген ұсыныстарды жасау үшін табиғи экологиялық жүйені қосымша түрде терең меңгеру. Табиғатты қорғауға арнап жазылған құжаттар мен заңдылықтарды оқып білу, практика жүзінде пайдалану.
Лекциялар жинағында әрбір тақырыпқа арналған жоспары, әр лекция соңында студенттердің ізденімпаздығына арналған өзіндік жұмыстар тақырыбы және сол тақырыпқа қажетті пайдаланатын әдебиеттер тізбегі нақты көрсетілген. Лекциялар жинағында экология ғылымының даму тарихы, айналадағы ортаны қорғаудың маңыздылығы, табиғат заңдылықтарының шынайы құндылығы және оны қорғай білудің қажеттілігі туралы баяндалады.
Жинақтың соңында емтихан сұрақтары, шет тілінен енген сөздерге түсіндірме сөздіктер, реферат жұмыстарының тақырыбы берілген.
Бұл әдістемелік құралды пайдалана отырып студенттердің табиғатты қорғауға сүйіспеншілігі артып, табиғатты қорғай білуге құндылықты мәлімет алады. Экологиялық білім және тәрбие беру әдістемелік құралы студенттерге және мектептің жаратылыстану пәні мұғалімдеріне ұсынылады. Жас ұрпаққа экологиялық білім беруден өркениетті елдермен салыстырғанда көш кейін қалып қойған еліміздің межеленген 10 жылда 50 елдің қатарына ену үшін экологиялық білім алу, білім беру сайып келгенде экологиялық сауатты болу әрбір студенттің, оқытушының бүгінгі күннің талабына сай болу үшін басты міндеті
        
        Қ.Н.Налмишова
Экологиялық білім және тәрбие
курсы бойынша
күндізгі және сыртқы бөлім студенттеріне
арналған әдістемелік құралы
Шымкент 2006 ... ... ХҚТУ ... ... ... талқыланып, баспаға ұсынылды
(Хаттама N5, 03.11. 2006ж.)
Құрастырған Налмишова Қ.Н. – ... ... ... және ... географиясы курсы
бойынша лекциялар жинағы.
Әдістемелік құрал. -Шымкент, 2006. - 82 бет.
Пікір жазғандар:
Есназарова Ү.Ә. - Қазақстанның еңбек ... ... ... атаулы Мектеп жетекшісі, педагогика
ғылымдарының докторы, доцент
Тоқбергенова А.Т. – ... ... ХҚТУ ... ... ... ... аға оқытушысы, г.ғ.к.
Кіріспе
Экологиялық білім және тәрбие беру пәндеріне қазіргі уақытта көп көңіл
бөлуде. Болашақ ұрпаққа айналадағы ортаны қорғау мен ... ... ... тәрбие беруде пәннің маңызы зор.
Экологиялық білім және тәрбие беруге арналып жазылған әдістемелік
құралды күндізгі және сырттай ... ... мен ... ... ... ... болады. Экологиялық білім және тәрбие беру
лекциялар жинағының басты мақсаты — ... ... ... және ... ... ... алға қойылған маңызды міндеттердің бірі ғылыми
тұрғыда негізделген ұсыныстарды ... үшін ... ... ... ... терең меңгеру. Табиғатты қорғауға арнап жазылған құжаттар мен
заңдылықтарды оқып ... ... ... ... жинағында әрбір тақырыпқа арналған жоспары, әр ... ... ... ... өзіндік жұмыстар тақырыбы
және сол тақырыпқа қажетті пайдаланатын ... ... ... ... ... ... ғылымының даму тарихы, айналадағы
ортаны қорғаудың маңыздылығы, табиғат ... ... ... және
оны қорғай білудің қажеттілігі туралы баяндалады.
Жинақтың соңында ... ... шет ... ... сөздерге
түсіндірме сөздіктер, реферат жұмыстарының тақырыбы берілген.
Бұл әдістемелік құралды пайдалана ... ... ... ... артып, табиғатты қорғай білуге құндылықты ... ... ... және ... беру ... ... ... мектептің жаратылыстану пәні мұғалімдеріне ұсынылады. Жас ұрпаққа
экологиялық білім беруден өркениетті елдермен салыстырғанда көш кейін ... ... ... 10 ... 50 ... қатарына ену үшін экологиялық
білім алу, білім беру сайып келгенде экологиялық ... болу ... ... ... ... талабына сай болу үшін басты міндеті
Лекция 1
Тақырыбы: Экологиялық білім және тәрбие бағыттары
Жоспар:
I. Экологиялық білім және тәрбие берудің ... ... оқу ... ... мен ... беру ... Экологиялық білім берудің негізгі міндеттері
I. География мамандығын бітірушілердің ... — олар ... ... ... ... ... жертану, картография,
ландшафтану, елдердің физикалық географиялық орны, ... біле ... ... өмір ... отырған ортадағы табиғатты ластамау
және қоршаған ... ... оның ... ... ... ... ... нақты практикалық жағдайда көзбен көріп біледі.
Әсіресе, Қазақстанның, материктер мен ... ... ... ... әсем ... ... салаларының таралатын
аудандарын, ал экономикалық ... осы ... көл ... ірі ... ... ... және өндірістің қалдықтарының
көл, өзен суларына төгілуі және оның ауыл шаруашылықта үнемсіз пайдалануы
жайында оқып ... ... және ... ... ... ... тигізіп
отырған салдарын да біледі. ... ... мен ... өзені 4
мемлекеттің жерінен өтіп Арал көліне келгенде тек ... ... ... ... ... ... суғарып, Қырғызстан
көкөністерін, Өзбекстан мемлекеті шитті мақталарын суарады. Міне, біздің
елімізге ... ... ... аз ғана бөлігі көлге құяды. Бұл табиғаттағы
тепе-теңдік заңдылығының бұзып қана қоймай, қоршаған ортаға ... ... ... ... ... орналасуын білумен қатар,
әрбір елдің экономикасының даму бағытын, өнеркәсіп, өндіріс қалдықтарының
экологияға тигізетін әсерін және ... ... ... ... ... ... Экологиялық білім және тербие беру курсы: география,
биология, химия, физика ғылымдарының алғы ... ... ... ... ... төрт ғылымның бір-біріне өте тығыз байланыстылығын
білдірумен қатар, біз өмір ... ... ... ... ... ... осы ... барлық саласының қоршаған
ортаға тигізетін пайдалы зиянды жағын түсіндіріп отырады.
Физикалық географияны ... ... ... ... алатын орны, литосфераның - жердің қатты қабаты, жер ... мен ... ... ... көлдер олардың орналасуы туралы мәлімет
береді. Биосфера қабаты тірі организмдердің, яғни өсімдіктер мен ... ... өмір сүру ... ... ... ... алып ... судың көлемі мұхит, теңіз, жер асты ... ... көл ... ... су буларын, атмосфера қабығының
тропосфера, стратосфера, мезосфера, ... ... ... ... ... ... ... қабықтың өзіне тән
ерекшеліктерін біледі және жер ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға тигізетін әсеріне назар
аударады. Жоғарғы ... ... және ... ... шет елдердің, өз еліміздің жергілікті әкімшілік бөлінулерін
әрбір елдің өнеркәсіп, өндіріс орындарын, ... ... ... пайдалануын оқытумен, әрбір елдің қазіргі уақыттағы экологиялық
ахуалын білдіреді. Яғни, экологиялық ... және ...... ... ... ... ... мен тәрбиенің негізгі
құрамдас бөлігі ... ... мен ... ... ... ... ... мен табиғаттың
арасында қарым-қатынасты төмендетті. Қазіргі кезде табиғатты анасындай
аялау, оның байлықтарын көз ... ... ... үшін ... ... ... ... айналып отыр. XX ғ. бас кезіндегі ... ... ... ... ... ұшан-теңіз, біз табиғаттан
рахым күтіп отыра алмаймыз, оның байлықтарын алу - ... ... деп ... Ол ... FTP дами ... ... еді.
II. Қазіргі уақыттағы мектептерде болашақ ұрпақ санасына ... мен ... ... үшін ... сыныптардан бастап экология
жекелеген пән болып ендіріліп жатыр және төмендегідей жоспарда:
1. Экология және ... ... ... ... ... ... ... — адамдардың өмір сүру ортасы
б) еліміздегі табиғатты қорғау мәселелері
2. Экология - ... ... мен ... ... ғылым және оның табиғатты пайдаланудағы рөлі
ә) табиғат және қоғам
б) табиғи орта, техника және ... ... ... ... ...... ... экологиялық тәрбие
берудің маңызы ... ... ... мәні ... ... ... мәдениет
б) адам экологиясы
в) экологиялық сана-сезім — бұл адамдардың табиғат пен
қарым-қатынастағы білім мен сенімнің ... ... ... ... ... - ... ... тірі табиғаттың
құрылысы мен жердің тірі бөлігінің биосферадағы атқаратын рөлі туралы ілім.
Экологиялық тәрбиенің негізгі ... бірі — ... ... пән оқытушыларының басшылығымен орындалатын практикалық іс-
әрекет. Атап айтқанда: Оқу ... ... таза ... желек отырғызып, оларды күтіп баптау.
• Жақын маңайда ... ... ... ... ... қамқорлыққа алу.
• Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың 2005 жылғы Қазақстан Республикасы халқына
жолдауын басшылыққа ала отырып, топ-топтан ... ел" ... ... ... ... ... мен өзендер бастауларын, су қоймаларын тазартып ластанбауын
қадағалау.
• Әр топ ... ... ... бөлмелеріне гүл түптерін өсіріп, оларды
күтіп баптау.
Осындай маңызды іс-шараларды іске асыру нәтижесінде мектеп оқушылары,
студенттердің ... адам ... ... ... деген экологиялық,
құқықтық, адамгершілік, эстетикалық сезім мен көзқарас қалыптасады.
Табиғат байлықтары мен игіліктерін пайдалану үстінде оны қайта қалпына
келтіру, ... мен ... ... мен ... ... ... оны
қорғауды ұмытпау дағдылары қалыптасады.
Әрине, еліміздің оқу-тәрбие мекемелерінде табиғат қорғауға тәрбиелеудің
бірізділік жүйесі бар. Бәрібір осы уақытқа дейін ... ... іс ... ойдағыдай нәтижеге қол ... ... ... ... ... ... экологиялық тәрбиені
студенттердің жаратылыстану, биология, химия, физика ... ... ... ала ... ... ... және тәрбие үрдісін осы
пәнде жалғастыру қажет. Бұл пәнде адамдардың табиғатқа деген ... ... ... ... сұлулығы ұғындырыла тәрбиеленуі
тиіс. Өйткені, табиғат — қайырылымдылықтың бастау бұлағы.
Республика Конституциясында "Табиғатты сақтау және оның ...... ... міндеті" — деп көрсетілген. ... ... ... ... орындау — әрбір адамның, жалпы адамзаттың борышы.
Өзімізді қоршаған ортаны күтпеу ... ... ... ... ... айтсақта жеткілікті. Осының бәрі адамдардың экологиялық
сауатсыздығынан, табиғатты қорғауға деген түсінігінің төмендігінен болған
жай. Сондықтан да, география ... ... ... мен ... ... мақсат және табиғатты сүйіп аялай баулу қажет. Жас ... ... ... ... ... ... ... тартпайды, өздігінен келмейді;
табиғатқа тұтынушылық көзқараспен ... ... ... табиғат
нәзік те қорғансыз — бұлақ көзі, ағаш, гүл адамдардың әрекетінен өзін-өзі
қорғай алмайды; адамдар мазалаған ... өз ... ... кете ... — құстар ұя салмайтын болады, жануарлар ауруға шалдығып
қырылады".
III. Жастарға экологиялық ... мен ... ... ... ... ... ... негізгі міндеттері мыналар болуы
керек.
1. Студенттердің сезімталдық (бауырмалдық) қасиетін қалыптастыру (оқу-
білім алу және ... ... ... ... ... ... бойында қоршаған ортаны қорғау және онымен жарасымды
қатынас жасауда оның өмірлік ... ... ... ... ... қоршаған ортаның жақсы болуына тікелей қатысты, ... ... ... ... арта түсетініне көздерін
жеткізу), яғни азаматтың - әдептілік тәрбиесін ... ... оқу ... ... барған жас маман экологиялық білім және
тәрбие ... ... ... ... ... тұжырымдаманың жобасын,
табиғатты қорғау шараларына арналған заңдылықтарды, Республикалық маңызы
бар ... ... ... ... ... ... яғни экологиялық
ғылыми білімді тереңдете білу.
Қоршаған орта тірі және өлі табиғаттан ... ... ... бар ... ... ... болатын барлық құбылыстар мен
өзгерістер ... ... ... ... есепсіз, бақылаусыз
жұмсауға болмайтынын, қоршаған орта бүлініп, істен ... оңай ... XX ғ. ... ... ... бастады. Сол кезден бастап қоршаған
ортаны қорғау деген ұғым пайда болды.
Бұл ұғым, әуелі жануарлар мен өсімдіктердің жойылып ... ... ... ... ... ... Отызыншы жылдары (XX ғ.)
қазбалы кен қорлары таусылу, ормандар мен су көздері жойылу қаупі төнген
кезде бұл ұғым ... ... ... ... Сол ... 50-60
жылдары қоршаған ортаны қорғау ұғымына жоғарыда ... ... су ... топырақты зиянды өндірістік және радиоактивті
қалдықтардан, уытты химиялық заттардан қорғау енетін болды.
Сонымен, ... ... ... ... мен ... ... ... жойылып кетуден, қазбалы кендер қорларын таусылудан, талан-тараж
бөлудан, ауаны, топырақты, ... ... ... ... ... ... ... сақтау болып табылады.
Табиғатты қорғау әр елде әр ... ... ... бір ... ... ел зиян ... жатады. Табиғат қорғау арзанға түспейді. Көп ... ... ... шешу бір ... қолынан келмейді.
Сондықтан, бірнеше мемлекеттер қосылып, өзара шарт ... тез ... ... ... ... ... ... мүмкіндік алады. Қоршаған
ортаны қорғау деген ұғымға табиғат байлықтарын ... ... ... ... отыру туралы, ортаны зиянды қалдықтармен, уытты және басқа
да тіршілік үшін қауіпті ... ... ... ету ... ... заңдар, қаулылар, экономикалық ... ... және ... ... мен нұсқаулары, халықаралық ... ... ... ... кіреді. Мемлекеттің
заңдары мен халықаралық шарттарды ... ... ... жөніндегі
шаралар жиналған қоршаған ортаны қорғау деп атайды.
Қоршаған ортаның күрделі ... ... ... ... ... ... саласы соңғы жылдары экология деп аталып жүр. Ол
гректің "oicos''-үй, мекен, ... жер және "logos" — ... ... зерттеу
деген мағынаны береді. Ең ... ... ... — "үйіңнің жан-жағын
тазалап отыр" деп 1273 жылы ... ... ... I заң ... Ал
экология терминін бірінші рет Генрих Девид Тюро пайдаланады. ... ... ... ... 1866 жылы ... ... зерттеушісі,
дәрігер, аса дарынды неміс ғалымы Эрнест Геккель. Ол ғылымға көптеген жаңа
сөздер, ұғымдар қосты, ... бірі ... 1920 ... (АҚШ) ... бірге өмір сүретін түрлі өсімдіктер мен
жануарлар ... ... 1937 жылы ... ... ... ... ... тарихын, олардың әлеуметтік және экономикалық орны
зерттейтін ғылым. 1959 жылы Х.Б.Одуло ... ...... ... атқаратын міндетін білу туралы ғылым, 1972 жылы ... ...... мен ... ... ортада өмір сүру заңдарын
зерттейтін ғылым. 1975 жылы Р.Дажо (Франция) экология — тірі организмдердің
өмір сүру жағдайларын, ... мен ... ... байланыстарын зерттейтін
ғылым деп көрсеткен болатын.
Қазіргі кезде көптеген ғалымдар келіскен анықтама мынау: "Экология ... ... ... ғылыми негізі, тірі ... өмір ... ... ... ... табиғи ортамен байланыстарын
зерттейтін ғылым".
Пайдаланған әдебиеттер:
1. К.Маркс мен ... ... ... ... ... Мәскеу.
2. В.И.Вернадский. Табиғат зерттеушінің ойлары, Мәскеу, 1977.
3. Ю.П.Одум. Экология, Мәскеу, ... ... ... ... Мәскеу, 1984.
5. П.Агесс. Экология кілттері, Санкт-Петербург, 1982.
6. А.М.Алнатьев. Табиғи ... ... ... және ... ... ... Жердің тірі қабығы, Мәскеу, 1984.
8. Д.П.Никитин. Қоршаған орта және ... ... ... КСРО ... ... ... Мәскеу, 1983.
10. Дүние жүзі елдері мен халықтары (Жер және ... ... ... ... тақырыбы:
1. Экологиялық білім берудің басты міндеттері.
2. Экологиялық тәрбие берудің формалары.
3. ... ... ... ... ... ... ... Жоғарғы оқу орындарындағы география мамандықтарына
экологиялық білім беру түрлері.
5. Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ғылымына түсініктеме бер.
7. Экологиялық білім беруді ұйымдастыру түрлері.
8. "Аяласаң - табиғатты ... ... ... ... ... жаса.
9. Экология ғылымының тарихына сипаттама бер.
10. Мектептің төменгі сыныптарына экологиялық білім жоспарын
жаса.
Лекция 2
Тақырыбы: Экологиялық пәндер ... оқу ... ... Экологиялық білім беру тәсілдері мен әдістері.
II. Экологиялық білім беру ... ... ... ... және оның себептері мен
зардаптары
I. Оқу материалының мазмұны - бұл қоршаған болмыстың және практикалық
әрекеттің құрылымдық, бейімделген және ... ... ... ... Білім беру тұжырым-дамасында: "Осы күнге дейін экологиялық
ситуацияны дұрыс ... ... ... ... ... ... білетін, экологиялық менеджментпен айналысатын, әр түрлі табиғи
және табиғи антропогендік ... адам ... ... ... ... білетін кәсіпқой экологтарды дайындау қажеттігін түсінбеушілік
жойылмаған" деп айтылған. ... ... ... ... ... ... ... мамандарды дайындауға, инженер, технолог, менеджер
және экономистерді ... ... ... даму ... ... ... ... білім берудің мазмұны (В.В.Краевский бойынша) дәстүрлі
түрде ... ... 4 ... тұру ... ... (оның қалыптасқан нәтижесі формасында);
2. Әрекеттің белгілі тәсілдерін іске ... ... ... шолу
репродуктивті білік формасымен);
3. Шығармашылық әрекет (креативті біліктер формасында);
4. Қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ... ... білім берудің мазмұнын жоғарыдағы 4 аспектіге сәйкес
меңгеру "компетенттілік" қатынасты іске асырады. Ол ... ... ... ... ... беру бағдарламасының негізін қалайды.
Қазіргі уақытта негізгі мәселелердің Қазақстанда экологиялық ... ... ... ... ... Қазақстанда экологиялық білім
берудің қазіргі тенденциясындағы практикалық тәжірибе мен ... ... ... ... ... білім дайын күйде
оқытылады. Әлемнің дамыған елдеріндегі экологиялық ... ... ... ... мен ... ... көп мән
береді. Экологиялық білім берудің негізгі бағыты — адекватты экологиялық
стратегиялар және оны іске ... үшін ... ... пен ... ... отыр. Бұл айтылғандарсыз қазіргі кезде экологиялық
мәселелерді шешу мүмкін емес.
Экологиялық білім ... ... ... ... ... ... (1877), "экожүйе" (1935), "экосана" (1981), ... (1991), ... (1995), ... ... ... құндылық" (2000), т.с.с түсініктер жұмыс жасауға мүмкіндік
береді.
Үздіксіз экологиялық білім беру кезеңдеріндегі экологиялық ... оның ... ... ... жағдайда зерттеу сараптамасы -
экологиялық оқу ... ... ... ... ... ... ... қалай болса солай аударылғанын байқаймыз.
Бұны орта мектептерге және жоғары оқу орындарына арналған кейбір оқулықтар
мен оқу ... ... ... білім беру мазмұнын ... ... ... ... ... ... әдіснамалық, концептуалды, пәнаралық
және әрекеттік-прагматикалық.
Әдіснамалық тәсіл негізінде - ғылыми таным әдісімен ... ... ...... ... ... ... ашу,
материадды экологиялық бағыттың белгілі бір аумағында меңгеру және
сараптау, кәсіптік ... ... ... ... ... Экологиялық
дүниетанудың тарихи эволюциясына және экологиялық мәселелерді шешу
тәсілдеріне студенттердің ... көп ... ... таңдаудың концептуалды тәсілі материалдарды басты экологиялық
түсініктердің айналасында ... ... ... ... ... ... ... категория ретіңде қаралады. Оны
классик-философтар "ми-материяның жоғары өнімі, ал түсінік-мидың жоғарғы
өнімі болып ... деп ... ... ... ең
бірінші мақсаты - көп ... ... ... ... ... ... ... орай және 2 дәрежедегі ... ... ... ... мен ... ... ... Бұл тәсілдің арқасында
пәнаралық оқытудың идеяларын тиімді пайдалануға ... Осы ... ... ... экологиялық түсініктердің иерархиялық жүйесіне
сүйенеді: организм, түр, популяция, экожүйе, биосфера, т.б.
Түсінік - логикалық категория ретінде 1) ... ... 2) ... 3) ... ... ... байланысы және қарым-
қатынасымен сипатталатыны белгілі жәйт.
Пәнаралық тәсіл — студентке ... ... ... курстың
орнын анықтауға көмектесетін басты элемент және экологиялық білім берудің
принципі. Жоғары оқу ... ... ... беру ... жеке ... ... өтетін болғандықтан қоршаған ... ... әсер ету және ... ... ... ... қате ... тәсілдің объективті алғы шарты - ғылыми ... ... ... және ... ... күшейту қазіргі ғылыми танымның дамуының магистралды тенденциясы
болып табылады. Табиғатқа деген ... ... ... ... ... ... негізінде) тек бір пән көлемінде жүрмейді.
Оқытылатын экологиялық пәндердің пәнаралық ... мына ... ... Пәндердің тірек атауларының түсініктері және категориялары берілген
экологиялық пәнге базалық болып табылады. Мысалы, радиациялық экология үшін
— радиация, радиоактивтілік, ... ... ... пәндер сол сфераны зерттейді және сол ... ... ... ... ... ... үшін — организм,
биосфера және экологиядан — экожүйе;
- Кезекті курстар. Бұл ... үшін ... ... курс ... немесе элективті курс болуы мүмкін. Экология үшін мұндай курстар:
адам экологиясы, әлеуметтік экология, ... ... т.б. ... тәсілдің мақсаты - студентке минималды мәдени-дүниетану
көзқарас деңгейін дамытуға, өздерін белгілі бір кәсіптік әрекетте көрсету
үшін көмектесетін ... ... мен ... ... ... ... ... курстар кең диапазонда жобалана отырып, кішкентай көлемді бола
алады.
II. Материалдардың ... ... ... ... ... ... компоненттіліктердің тізімін көрсетеді. Экологиялық
материалдардың екінші деңгейі көп жағдайда ұлттық және ... ... беру ... ... Оның іске ... мемлекет қана қатыспай,
сәйкес кезеңдерде аймақ, жоғарғы оқу орындары, оқытушы, студенттер де
қатысады. Бұл ... ... ... ... ... үлкен мәнге ие
болады. Мазмұнды таңдаудың ... ... ... ... адаптациясын,
трансформациясын және қажетті редукциясын ескереді.
Оқу материалының үшінші деңгейі — оқу құралдарының білім беру мазмұны
қалыптасуының дәл осы кезеңінде ... ... үшін ... ... ... ... ... іске асыруға мүмкін болады.
Төртінші деңгейде білім беру процесінінің субъектілері өзара ... және ... беру ... ... ... педагогикалық нақтылыққа тән.
Бесінші деңгейде — білім беру мазмұны оқудың жемісі, әрекеттің соңғы өнімі
ретінде ... ... ... ... ... экологияландырудың
диагностикалық мақсаттарын қамтиды; экологиялық білім беру мазмұнын болашақ
кәсіптік әрекеттер контексінде таңдау; оқу материалының ... ... ... сыйымдылығын анықтау; пәнаралық байланысты (бір пән,
көп пәндер, аралас) анықтау; оқу процесінің ... ... ... ... ... ... жобалау 5 кезеңді қарастыруы керек.
Бірінші кезең (жүйелеу) — ... ... ... ... (ғылыми) мәліметтердің "негізгі ядросын" ерекшелеу. Әр түрлі
ғылымдарда мипатталатын объектілер бір-бірімен ерекшеленеді (экология және
әлеуметтік ... ... ... ... ... мен ... адам санасына тәуелді емес. Бұл объектілер туралы ілім оларға
әсер етпейді, бірақ әлеуметтік-экологиялық құбылыстар жайындағы мәліметтер
оны өзгерту үшін ... ... ... ... ... ... шешімге әкеледі. Адам — зерттеу объектісі ... ... ... сәйкес қоршаған ортаға белсенді түрде әсер етеді.
Екінші ... ... ... - ... ... ... мақсатты жобаны құруды (немесе қажетті іске ... ... ... ... ... ... жету керек және
дидактикалық мақсатты жобалау қалай өтеді?
Үшінші кезең (трансформация) - ғылыми мазмұнның ... ... ... Бұл ... ... ... таңдау,
дидактикалық қысқарту және трансформациялау керек материалды ... ... ... ... ... ... болсақ, ол студенттерге
мәліметтерді жәй жеткізу ғана емес, ... ... ... түсіндіру
қажеттігін ескеруіміз керек.
Төртінші кезең (жабдықтау) — жоғарыда көрсетілген ... ... оқу ... оқулықтар және дидактикалық сипаттағы басқа
материалдар формасында өңдеуді қарастырады.
Бесінші кезеңде (моделдеу) — жоғары оқу орындарының тұжырымдамасын оқу
ситуациясындағы күтілетін ... ... ... ... ... ... басқа да түсініктермен (жұмыс істеу,
объект, мәлімет, изоморфты және ... ... ... ... ... ... байланысады және белгілі зерттеу әрекетіне
бағытталған бірегейлікті құрады.
Алтыншы кезең (меңгеру) — студенттердің оқу ... ... ... ... ... және субъектілі (тұлғалық) ... ... ... мен адекватты тәсілдерді пайдаланып меңгеру
процесін қарастырады. Студент оқу ... ... ... қана емес,
субъект болып табылады. Өзінің жеке (педагогикалық) позициясын ол танымдық
әрекет контексінде оқу ... ... ... ... ... контексінде оқу үрдісінің белсенді қатысушысы ретінде іске асырады.
III. Қазіргі кездегі бүкіл дүние жүзі ғалымдарын алаңдатып ... ... ... ... — Жер бетінің ғаламдық деңгейде жылынуы. Ғаламдық жылыну
өз кезегінде климаттың ... ... ... ... ... тыс ластануы геологиялық замандарда қалыптасқан
озон қабатының жұқаруына, ... ... ... озон ... ... ... ... әсер етуде. Озон қабаты атмосфераның 20-25
шақырым биіктігінде ... Жер ... ... ... ... Күннің
зиянды ультракүлгін сәулелерінің әсерінен ... Озон ... бар ... 3 мм. Озон ... ... ... ... бөлінетін хлорлы, фторлы көміртекті қосылыстар ерекше әсер
етеді. ... ... озон ... ... ... ... ұшырылып
жатқан ғарыштық зымыран да, ғарыштық кемелер, ... ... ... мол. Жер шарында 2053 рет атомдық сынақтар ... оның ... ... ... ... деп ... Атомдық
сынақтардың зардабы 734 мың жылдарға дейін сақталатынын да ғалымдар
есептеп ... Озон ... ... (сөгілуі) полюстік аймақтарда жиі
байқалады. Мысалы, 1980 жылы Антарктиданың үстінде зон қабатының жұқарғаны
тіркелген. Мұндай жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... Озон қабатындағы мұндай ... ... ... ... ... және ... ... қатерлі
ісік ауруларының пайда болуына да ерекше әсер етеді. Бүкіләлемдік Денсаулық
сақтау ұйымының (БДҰ) деректері ... ... ... адам ... ... ... ғаламдық күрт жылуына ... ... ... ... ... ... жылыжайлық эффект (парниктік)
мәселесі ғалымдарды алаңдатып отыр. Бұл ... ... ... көмірқышқыл газы, метан және т.б. улы ... көп ... ... ... Оған ... ... мұнай, көмір, газды өнеркәсіп
орындарында көптеп жағу ... ... ... ... ... ... 4-5
млрд. тонна көмір, 3,2 млрд. тонна мұнай және мұнай өнімдері жағылады.
Мұндай отын ... ... ... ... ... азот ... ... күкіртті ангидрид, т.б. улы газдар бөлініп, ауамен бірге суды,
топырақты ластайды.
Жылыжайлық эффект кезінде Жер ... кері ... ... ... ... Жер беті мен ... төменгі қабаты
(тропосфера) қызады, яғни температура көтеріледі.
Атмосфераның ластануынан Жер бетіне ... ... ... ... ... ... қос тотығы азот тотығы қосылады. Ал қышқылды
жаңбыр ... ... және адам үшін өте ... ... ... ... 100 жыл ... қышқылды жаңбыр жауу 30 есе
көбейген. Мұндай жағдайлар Еуропаның солтүстік өңірінде көбірек байқалады.
Атмосфераның ауа құрамының тепе-теңдігі ... Жер ... ... ... ... тропикалық) шектен тыс қырқылуы және
апатты деңгейдегі өрттер де әсер етеді. Мысалы, ... ... ... 16,8 ... ... тропикалық ормандар ... ... ... ... ... ... жыл сайын 6 млн.га адамның
қолы арқылы тақыр шөлге айналуда. Нақты ... ... ... ... ... экватордан полюстерге жақын 1,5 шақырым ... ... ... ... ... ... ... жылжуы соңғы жылдары
10 шақырымнан 40-50 шақырымға жетіп ... ... ... дәл ... ... ... беретін
болса, алдағы 50 жыл ішінде ... ... ... 2-4 ... мүмкін. Температураның көтерілуі Арктикадағы, Антарктидағы және
биік таулы ... ... ... ... зор ... ... Ол ... көптеген ойпатты жерлердің су астында қалып қоюына септігін
тигізуі де мүмкін.
Атмосфера қабатының дастануынан ... ... ... ... әсері бар. Мысалы, нақты деректер бойынша жыл
сайын ғарыштық кеңістіктегі қоқыстардың мөлшері 5 ... өсіп ... ... ... көлінің солтүстік өңірінде АЭС салу мәслесі
талқыланып, оған озық ойлы ... өз ... ... ... ... ... жою ... мәселесі де адамзатты алаңдатып
отыр. Тек ... ... 287 ... ... ... оған қоса 20 млрд. тонна өндірістік қалдықтар тағы ... ... ... зиянды әсері 100 мың жылдар бойы
жойылмайды.
Атмосфераның ғаламдық деңгейде ... ауа ... ... ... жылдары дүниежүзінің түрлі аймақтарындағы қуаңшылықтың
артуынан апатты дауылдардан, шектен тыс су ... ... ... ... Мысалы, 2003 жылғы ауа райының күрт ысып кетуінен 35 мың ... ... Ал 2004 ... ... ... ... ... алапат дауылдан 300 мың адам өліп, қаншама мыңдаған адам
баспанасыз қалды.
Атмосфераның ғаламдық жылынуын тоқтату мәселелері ... ... ... ... ... қол ... Әсіресе,
озон қабатының жұқаруына жол бермеу, жылыжайлық эффектінің ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер:
1. И.А.Жарицкий. Жауапкерсіздіктің төлемі, Мәскеу,1979.
2. И.Д.Лаптев. Экологиялық проблемалар, Мәскеу, 1982.
3. Н.А.Назарбаев. "Казахстанская правда" газету 20 шілде, ... ... ... ... ... ... П.Бердокс, Д.Родд. Қоршаған ортаны ластанудан қорғау
стратегиясы, Мәскеу, ... ... P., ... 3. ... және ... ... ... 2005.
Өзіндік орындайтын жұмыстар тақырыбы:
1. Пәндерді экологияландыру дегеніміз не?
2. Науырзым қорығы
3. Экологиялық білім беруді ұйымдастыру.
4. ... ... ... ... ... ... 1991 жылы экологиялық білім бағдарламасы.
7. Экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасы.
8. Жануарлар дүниесін қорғау.
9. ... ... ... ... ... ... 3
Тақырыбы: Экология пәнін оқыту әдістемесінің өзекті
мәселелері
Жоспар:
I. Экологиялық білім берудегі жүзеге асырылатын басты
ұстанымдары
II. Экологияның ... ... ... Экологиялық білім мен тәрбиенің философиялық мәселелері
I. Экологияны пән ... ... ... ... оқу-әдіснамалық тұрғыдан да негізделіп отыр. Оның үстінде
Егеменді Қазақстан Республикасы ... ... мен ... үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру туралы мемлекет
деңгейінде бірнеше құжаттар қабылданды. ("Экологиялық ... ... ... ... бағдарламасы" 1999).
Қазіргі жағдайда жалпы орта білім беретін оқу орындарында 1991 ... ... ... ... келеді. Экология ... ... ... ... мен оқу ... да ... көрді.
Осы жағдайларды ескере отырып Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... жаңа буын оқулықтарында пәндер мен оның мазмұнын
экологияландыру ұстанымы көрнекті орынға ... ... ... ... ... т.б. пәндер экологиялық мазмұнды тақырыптарды қамтып отыр.
Экологияны пән ретінде оқыту тәжірибелері Ресейде ... ... ... 1990 жылдан бастап экологияны пән ретінде оқытудың
аймақгық ... өте ... ... ... ... мен ... беруде
көрнекті педагогтер А.Н.Захлебный, ... ... ... т.б. ... ... ... педагогтер
экологияны пән ретінде оқыту проблемаларын мемлекеттік ... ... оны ... ... әрі ... ... ... болады.
Экологиялық білім мен тәрбие берудің орталық ядросы — сабақ. Сабақ
арқылы мұғалім мен ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асады.
Дидактика ұстанымдарына сәйкес сабақ типтерінің қалыптасқан түрлері:
көп салалы, ... жаңа ... ... ... ... және
оқушылардың білім деңгейін бағалау сабақтары бар аталған сабақ типтерінің
бәрі де экологияны ... ... ... ... ... білімді жүзеге асыруда білім беру аспектілерімен қатар
оның ... ... ... ... ... ... ғылымилық,
байланыстылық, тепе-теңдік, қызығушылық, ... ... ... ... және ... ... ұстанымы, негізінен, оқушыларға білім беруде фактілер,
құбылыстар мен үрдістер, адамның табиғатқа ... ... ... жұмыстары
және экологиялық жағдайлардың нәтижелері ғылыми ... ... ... және ... ... ұстанымы, негізінен, табиғаттағы тірі организмдер, орта
факторлары, өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... бар екені
тәжірибелер мен мысалдар арқылы беріледі.
Тепе-теңдік ұстанымы табиғаттағы биоценоздар, ... ... ... мен өлі ... арасында тепе-теңдік сақталады.
Олардың бір құрамдас бөліктерінің (компонентерінің) құрып ... ... ... және ... үшін ... ... айналып табиғат тепе-
теңдігінің бұзылуына әкеліп соғады.
Қызығушылық ұстанымы оқыту барысында білім берудің барлық әдістері мен
түрлері оқушылардың бойында қызығушылық сезімін ... ... ... ... ... ... аялауға ұмтылдыру. Өсімдіктер мен жануарлар
дүниесін қорғауға ынтасын арттыру.
Үздіксіздік ... ... ... ... мен жас ... ... ... бойында экологиялық мәдениетті қалыптастыру.
Дамытушылық ұстанымы оқушылардың білім қорын балабақшадағы сәбилік
кезінен бастап, ... ... одан ... ... ... үйлестіре отырып дамыту. ... ... ... өз ... баға ... ... бірте-бірте жеткізу.
Интеграциялау ұстанымы экологиялық білім беруде жаратылыстану пәндері
(биология, химия, география, физика, т.б.) мен ... ... ... ... т.б.) арқылы оқушыларға берілетін білім
негіздерін жеке ... ... ... ... Көпшілікке үздіксіз
экологиялық білім мен тәрбие беруді жүзеге асыру.
Көрнекілік ұстанымы оқушыларға экологиялық білім беруде оқу үрдісінде
көрнекі ... ... ... ... ... ... ... индикаторларды пайдалану және
табиғаттағы бақылаулар нәтижесін пайдалану.
Өлкелік ұстанымдары экологиялық білім беруде оқушылардың тұрмыстық
салт-дәстүрлері, қала ... ... ... тұру ... ... ... ... проблемаларды көтеру оған оқушылардың
араласуын, туған өлкесіне ... ... ... ... ... ... ... кешенді түрде бір-біріне
байланысты әрі гормониялық үйлесімдік жағдайда өміршең болатынын ұстаздар
білуі ... ... ... ... пәндерінің ішінде экологиялық
мәдениетті қалыптастырудағы маңызы ерекше пәннің бірі - ... ... ... ...... пен ... өзара
әрекеттесуінің тарихи сипатын ашу, оқушыларға қоршаған ... ... ... рөлін түсіндіру, табиғи ресурстарды тиімді
пайдалану және қоршаған ортаға ұқыпты қарауға ... Бұл ... ... — адам — ... ... біртұтас қарастырып,
экологиялық білім мен тәрбие беруді әлеуметтік-экологиялық ... ... ... ... ұғым — құбылыстар мен заттардың шынайы белгілерін
көрсететін ... бір ... ол ... мен ... ... және ... дамуын бейнелейді.
Ұғымдар мен терминдер мектеп пәндеріндегі теориялық білімнің негізгі
мазмұнын құрайды. Олардың ... ... ... ... мен заңдылықтар белгіленіп, нақтыланып ғылыми ... ... пәні ... ... ... көптігіне байланысты
мынадай топтарға бөледі (1-сурет).
Біздің негізгі мақсатымыз — осы ... ... ... ... ... алып ... экология ұғымы философтардың, географтардың, әлеуметтану
саласы және басқа да ... ... ... ... қолданылып
жүр. Әлеуметтік экологияның мәні мен мазмұнын алғашқылардың бірі ... ... ... ... өкілі Радерик Мак Кензил болды.
Әлеуметтік экология қоғам мен қоршаған ортаның өзара байланыс ... және ... ... ... ... ... ... мен практикада жүзеге асырылуын қамтиды. Бұл ғылым
саласының пайда болуы мен практикада жүзеге асырылуын қамтиды. Бұл ... ... ... мен ... түп ... ... ол әлеуметтің
қоршаған ортаға әсерінен туындап отыр және адам ... ... баға ... көздейді. Әлеуметтік экология идеяларын адамның және
адамзаттың барлық табиғат жүйелеріне ... ... ... ... ... ... күштер мен дамуының ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық мәселелерге
тікелей байланысты дамиды. Осы мәселелерді шешу барысында ... және ... ... ... ... ... туындады.
Бұндай кіріктірілу, біріншіден, жаңа пәнаралық зерттеулердің жүргізілуіне
әсер ... ... ... оқытылатын пәндердің экологиялық
астарларының мазмұны әдіснамалық және әдістемелік ... ... ... және ... ... ұғымдардың
бір-бірімен байланысы әлеуметтік-экологиялық ұғымдар жүйесін құрайды ... ... бой ... сала ... ... ... ... жалпыға ортақ, жүйелі анықтамасы әлі де болса қалыптасқан жоқ.
Нақты, толық көлемді анықтама: " бұл ... ... ... ... ... ... ... мақсаты қандай?" деген сұрақтарды қамтуы тиіс.
Осы бағытта талдау жасасақ: экологиялық білім мен ... ... ... ... оған ... ... және көркейту шараларын үйретуді
көздейді, мұның түпкі мақсаты - табиғат байлықтарына жауапкершілікпен
қарайтын, экологиялық ... ... жеке ... қалыптастыру. Ол үшін,
біріншіден, білім алушыға, тәрбиеленушіге жаратылыстану пәндерін ... ... ... ... ... беру ... ... осы білімін
табиғатты қорғау, көркейту ісіне бағыштай білуге тәрбиелеу қажет. ... ... ... ... нәтижесінде окушыларда қоршаған табиғи ортаға
жауапкершілік көзқарасы ... ... ... ... құрамдас
бөлігі ретінде экологиялық мәдениет дамытылады.
Экологиялық білім беруді адамгершілігі ... жеке ... ... ... ... ... Адам жоғарыдан келетін
нұсқауларды бұлжытпай орындайтын емес, өзбетімен дұрыс шешімдер ... ... ... ... Ерте жасынан бастап-ақ әр адам ... ... ... ... неге ... ... ... тиіс:
"табиғи ортаның ластануы қандай ... ... ... ... ... ... мен өсімдіктердің кейбір түрлерінің сан
жағынан азаюы ... ... ... себебі неде, топырақ құнарлылығының
нашарлауы, ауыз су қорының азаюы неліктен?", т.б. осы ... ... ... ... ... ... ... Біліп қана қоймай,
соындай жағдайлар үшін жеке жауапкершілікті сезінуі тиіс. Өндіріс үрдісіне
қатысатын кез келген адам ... бір ... ... ... ... ... ... әсерін оң немесе зиянды ... осы ... ... ... әр ... ... қоршаған ортаға зиян
келтіруге мүмкіндік ... ... ... ... ұмтылдыратын
адамгершілік ұстанымдары қалыптасуы керек. Мұндай адам күрделі жағдайларда
экологиялық жағынан ... ... ... ұнамсыз нәтижелерге жол бермейтін
болады. Осыған байланысты экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... және жоғары білімнің құрамдас бөлігіне айналып, жасы,
мамандығы, білім ... әр ... ... жаңа ... сананы
қалыптастыруға бағытталуы керек.
Экологиялық білім мен ... ... оны үш ... ... көздейді:
а)табиғашты қорғау және оған қамқорлықпен қарау рухындағы тәрбие мен
білім (бұл міндет мектепке дейінгі ... мен орта ... ... ... ... (бұл — ... және жоғары оқу орындарының
міндеті)
б) қосымша экологиялық білім (әр ... ... ... ... ... сай ... ... қамтамасыз етуді көздейді).
Сөйтіп, экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... ... қоршаған орта жөніндегі білімді дамытудың
құқықтық негіздері қалыптасты. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... қорғау туралы" Заңы (3-
бап), -мұнда білімнің экологиялық бағыты мемлекеттің білім беру ... ... ... ретінде анықталды.
Осылайша, экологиялық білім мен тәрбие тұрғындарының барлық топтарын
қамтып, ең алдымен, өскелең ұрпақтың, жастардың табиғатқа жаңаша көзқарасын
қалыптастырып, ... ... ... ... ... қабырғасында берілген экологиялық білім мен ... ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның
экологиялық мәдениетінің негізін қалайды, бұл бағдарламаны сызбанұсқа
түрінде былай бейнелеуге болады:
|Экологиялық | ... | ... | ... ... | ... | ... | ... |
| | | | | | | |
| | | | | | | ... ... ... - ... қоршаған табиғи және әлеуметтік
ортаға шын мәнінде зиялы қатынасының ең жоғары деңгейдегі көрінісі.
Адам үшін экологияның мәні мен ... ... ... жеке тұлғаның экологиялық мәдениетінің қалыптасуы мүмкін
емес. Жасөспірімдік кезең - адам ... ... ... ... болатын шақ: мен кіммін, қайдан және неге келдім, менің орным қайда;
бұл дүние неден, қалай ... және ... адам кім; ... ... ... уақыт, қозғалыс, даму деген не?, т.б. осы сияқты адамды
қинайтын, әрі жауабы жоқ сұрақтар. Бұл сұрақтардың әр жеке адам үшін ... ... оның ... ... тұрақтануына, белгілі бір көзқарастар
жүйесін ұстануына көмектеседі.
Пайдаланған әдебиеттер:
1.Данило Ж.Маркович. Социальная экология. М., Просвещение, 1991.
2.В.П.Максаковский. Географическая культура. М., ... ... ... ... ... о мировом хозяйстве при
изучении экономической и ... ... ... ... в ... ... ... при изучении курса географии
материков. М., Педагогика, 1997.
5."Биология, ... және ... ... 1 ... 2001. 25-26 ... "География және табиғат" журналы, 1 каңтар-ақпан, 2004. 25-29 ... ... ... ... ... ... берудің мазмұны.
2. Экологиялық білім беру әдістерінің басты кезеңі.
3. Жер бетінің ... ... ... ... ... тұжырымдамасы.
5. Экологиялық білім берудің философиялық мәселелері.
6. Экологилық білім беру мақсатының деңгейлік ұстанымы.
7. Ақсу —Жабағылы қорығы.
8. ... ... ... ... ... ... ... Білім беру жүйесіндегі экологиялық білім мен тәрбие
беру тұжырымдамасы
Жоспар:
I. Экологиялық білім берудің мақсаты
II. ... ... ... ... ... ... ... Экологиялық білім мен тәрбие жолдарын ... ... ... ... ... ... - жеке ... бойында табиғатқа
деген ізгілік қатынастарды ... ... ... толық үйлесімділік рухында тәрбиелеу. Экологиялық білім беру
жеке адамның экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... беруді қарастырады.
Экологиялық білім беру - өте күрделі процесс. Қоршаған табиғи ортаның
өзі мен қоғам үшін мәңгі қажеттілігін сезіндіре ... ... ... ізгі ... ... ... көзделеді. Өкінішке орай,
қоғамдық санада табиғатқа "байлық көзі немесе табыс ... ... ... ... ... ... орман-тоғайды аяусыз кесу, браконерьлік, т.б. жат
көріністер жаппай орын ... адам мен ... ... ... оң көзқарасын, экологиялық
мәдениетін қалыптастыру үшін ... ... және ... шешу ... ... ... және ... қорғау заңдарын жетілдіру және ... ... ... ресурстарды тиімді пайдалануда жауапкершілікті күшейту;
• қоршаған ортаның тазалығы мен адам ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруды тездету;
• елдегі экологиялық жағдайлар мәліметтерінің көпшілікке ... ... ... ... ... беру 3 ... өтеді.
• алғашқы саты: мектепке дейінгі және бастауыш мектеп;
... ... орта ... ... ... және ... үшінші саты: жоғары оқу орындары.
Алғашқы саты мектепке дейінгі бала-бақша жүйесі және бастауыш мектепті
қамтиды. Мұнда ... ... ... адам мен ... ... ... аулада, табиғаттың жекелеген (өзен, көл, тау, т.б.) көріністеріне
қамқорлық жасау сияқты салауатты өмір салтының ... ... ... оқытудың негізгі әдістері мен амалдары - экологиялық мазмұнға
құрылған танымдық негіздегі ... ... саты ... және ... ... беретін орта мектептерде жүзеге
асады. Алғашқы сатыдағы экологиялық танымдар негізінде экологиялық білім
беріледі. Бұл ... ... ... ... тиімді болады. Жаңа
оқу пәндерін енгізу қолданыстағы оқу жоспарлары мен бағдарламаларды қайта
қарап, қысқартулар жасауды ... ... ... ... экологиялық білім беру бірнеше ... ... ... ... Оқу ... оларға сәйкес оқулықтар және оқу ... ... ... және ... тыс ... ... ... экскурсия, экологиялық соқпақ т.б.).
2) Мұғалімнің экологиялық білімінің дайындық деңгейі.
3) ... ... ... ... ... ... сабақтар арқылы экологиялық білім
беру.
4) Табиғат қорғау мәселелері мен экология бойынша мұғалімдердің
бөлімін жетілдіру және ... ... ... Қазіргі техникалық құралдарды, оқытуды компьютерлендіру және
оқытудың жақсартылған әдістерін кең түрде қолдану.
6) ... ... ... ... ... Ақпарат жинақтау орталығын құру керек.
8) Географтар, биологтар, тарихшылар, әдебиетші және
математиктер, т.б. мәселелері мен мүмкіндіктері туралы хабардар
болуы тиіс.
9) ... ... ... ... ... ... ... білім берудің міндеттері:
• Оқушы бойында экологиялық білім жүйесін қалыптастыру;
• Оқушылардың қоршаған ортаны қорғауға деген ... ... ... ... саласындағы ғылыми жетістіктерінен хабардар болу;
• Нормативтік-құқықтық құжаттарды білу.
Жоғарыдағы міндеттерді жүзеге асыру үшін ... әр ... ... ... білу ... ... Семинар, конференция сабақтар, компьютерлік ойындар, әңгімелеу, пікір-
сайыс, КТК (КВН), викторина, т.б.
2) Адам іс-әрекетінің табиғатқа әсерін, оның ... ... ... ... және оны болжауға тәрбиелеуде табиғаттағы
өзгерістерге талдау жасау, салыстыру, себеп-салдарын анықтау, ... ... ... шығармашылық іздену мен ғылыми ... ... ... ... мәселелерді шешуде батыл әрі дұрыс шешім қабылдау
әрекеттеріне ... ... ... ... ... ... ... іс-
әрекет дағдыларын дамыту, туған өлкенің "Қызыл ... ... ұйым және ... ... ... ... ұйымдастыру,
табиғат ресурсын жауапсыз пайдалануға жол бермеу, т.б.
5) Лекция, теледидар, ... ... ... ... ... ... халқының салт-дәстүрлерінде табиғат тікелей араласу өзінің
әлеуметтік-тарихи ... ... ... ... да болар
табиғатты аялау, аң мен ... ... ... ... ... Оны біз ... мен ... аталары А.Құнанбаев,
Ш.Уалиханов,Ы.Алтынсарин, М.Жұмабаев, ... ... ... білеміз.
Кезінде ресейлік ғалымдар В.Н.Вернадский, И.Т.Суравегина, Н.Д.Зверев,
А.Н.Захлебный, т.б. өздерінің ... адам ... ... ... өмір сүретіні және табиғатты ... ... ... пікірдің ғылыми-теориялық негіздерін қалаған.
Экологиялық білім берудің қазіргі заманғы ғылыми негіздері оны жүзеге
асыру проблемалары мен бағдарламалары 1968 жылы БҰҰ мен ... ... ұйым ... ... одан соң 1970 ... Стокгольм,
1972 жылы Тбилиси қаласында экологиялық білім туралы халықаралық ғылыми
конференциялар өткізілді. Ал 1992 жылы ... ... ... ... ... білім беру проблемасын қайта қарап, оның
негізгі 3 ... ... ... ... ... ... үшін ... бойынша оқу-ағарту
жұмыстар жүйесін құру;
2. экологиялық білім ... ... ... ... ... экологиялық үгіт-насихат жұмысын жүргізу.
Қазақстанда профессор Ә.С.Бейсенова "Мектептерде ... ... және ... беру ... (1991), ... ... ... тұжырымдамасы" (1995), "Қазақстан
Республикасында ... ... мен ... ... ... стратегиясы"
(1998) және Білім Министрлігі бекіткен "Экологиялық білім бағдарламасы"
(1999) секілді экология тақырыбында ... ... шыға ... ... ... ... ... Петропавл қаласында өткізілген "Экологиялық білім
беруді жақсарту жолдары" тақырыбындағы ... ... ... елімізде көпшілікке үздіксіз экологиялық білім мен
тәрбие берудің ғылыми-теориялық негіздерін жасауда мол ... ... ... ... ... ... кең етек
алуда. Осыған орай, экологиялық білім берудің ең ... әрі ... ... ... ... ... тұр. ... экология пәнін 1-
11 сыныптарға түгелдей енгізу мүмкін емес.
Пәндерді экологияландыру нәтижесінде экологиялық ... ... ... ... білім беру проблемаларын шешетін жеке
экология пәнін қалыптастыру. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... оқып ... ... химия, биология, т.б. пәндердің негізінде экологиялық
проблемаларды ... ... ... ... ... ... тұрақтылығы мен біртұтастылығы сипатында және
антропогендік әсерлердің әрекетімен байланыстыра ... ... ... ... ұйымдастыру талап етіледі.
Республика мектептерінде экологиялық ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында 5-8 сыныптарда
экология пәнін аптасына бір ... ... 36 ... 9 ... 2 сағат
(барлығы 68 сағат), ал 11-сыныпта 1 сағат (барлығы 36 сағат) ... ... ... экологияны дербес пән ретінде оқытуды, негізінен, 9-
сыныпқа ұсынудың өзіндік ерекшеліктері бар.
Бірінші ... ... ... ... қаражат мәселесін
ескере отырып, оның тиімді жолы ретінде экологияны әзірше 9-сыныпқа ... Оның ... 1-8 ... ... ... ... негізінде экология
ғылымының негіздері, заңдылықтары, алғашқы ұғымдары мен ... жаңа буын ... ... ... мектептегі пәндердің көптігіне байланысты
оптималдық тұрғыдан лайықты деп ... ... ... отырған 9-сынып негізгі мектептің соңғы
сатысы, бұның өзі оқушылардың экологиялық білімін ... ... ... және ... ... ... арналған оқулықты республиканың кәсіптік білім
беретін лицей, колледжерінің оқу жүйесіне де енгізуге болады.
Пәндерді ...... ... ... негізінде
сыныптар деңгейінде экологиялық білім мен тәрбие ... Яғни ... ... барысында тақырыптардың мазмұны қосымша жаңа ... ... ... оқу ... экология дербес пән ретінде қарастырылмаған.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... аптасына бір рет жүргізіледі. Алматы, Талдықорған, ... т.б. ... ... ... ... экология курсын 5-8
сыныптарда оқытудың тиімді екенін көрсетіп отыр. Жоғары ... ... оның ... ... ... ... ... тиімді болар еді.
Бірінші-пәндерді экологияландыру нәтижесінде экологиялық проблемаларды
кіріктіру, екінші-арнайы экологиялық ... ... ... ... пәнін қалыптастыру.
Экологиялық соқпақ
Табиғат қорғау ісінде экологиялық білім мен ... ... ... арасында насихаттауға бағытталған, әрі экологиялық ақпаратқа толы,
ұйымдасқан және белгіленген маршрут немесе демалыс орны. Экологиялық білім
берудегі ... ... ... ... - табиғат аясында оқушы,
студент және тағы басқа көпшіліктің қоршаған ортадағы мінез-құлқын, этика
мен ... ... ... ... оқу ... білім мен тәрбие беру процесін
үйрету ғана емес, жасөспірімдердің ... ... ... ... ... жүріс-тұрыс ережесін сақтау мақсатын көздейді. Экологиялық соқпақ
демалу және танып, білу кезінде органикалық үйлесіміділікпен іске ... ... ... ... мен ... беру мәслелері шешілуімен
қатар, ... ... ... табиғатты қорғау шараларына
жәрдемдеседі. Экологиялық соқпақ ... өз ... ... зиянын келтірмейтін қауіпсіздікті меңгеруге себін тигізеді.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... сақталуына мүмкіндік береді. Соның арқасында тұрғындар өз
ауласын бақылау жасауды және ... ... ... ... ... қалыптастырады.
Экологиялық соқпақ негізінен саяхатшылардың 3 категориясын қамтиды: 1)
педагогтер мен тәлімгерлер; 2) оқушылар (студенттер); 3) ... ... ... мекемелерде экологиялық соқпақтарды бір жүйеге келтірсе, көптеген
мәселелердің шешілуіне мүмкіндік туар еді. ... олар ... ... ... ... жоғары ауланың түрғындарына
табиғаттың бүлініп кетпеуінен сақтануға бірден-бір себеп болар еді. Осы
жағдайда Медеуге ... ... Кіші ... ... ... іс-әрекетін айқын мысал ретінде айтуға болады. Өздерінен
кейін қалдыратын лақтырып кетеді, ... ... ... ... ... ал сол суды ... төменгі ағысында халық ішеді, шаруасына
пайдаланады.
Қоғамдық және ата-аналармен жүргізілетін экологиялық жұмыстар
Туған қала экологиясы (үлгі)
Экологиялық ... ... ... ... қаланың
тазалығын зерттеп, оны сауықтырудың жолдарын қарастырады. ... ... ... өзінің туған өлкесінің немесе өмір сүріп отырған ... ... ... білуі тиіс. Алматылықтар үшін, ...... ... ... орай, Алматы экологиялық жағдайы нашар
қалалардың қатарына жатады. Оған негізгі себептер:
1. Қаладағы автокөліктің көптігі;
2. Жылу ... мен ірі ... ... ... ... ... географиялық орналасу жағдайы.
4. Қала архитектурасы.
5. Бензин колонкаларының көбеюі, т.б. факторлар.
Қазір Алматы қаласының экологиялық картасы жасалып, оны ... ... ... Қала ... үшін оқушылардың көмегі өте
қажет. Қала мектептері өздерін "Экологиялық жасақшылар" ... ... ... ... ... ... қаласында оқушылар мен
студент жастар мүше болып ... ... ... ... спасение", "Жас натуралистер", т.б. қоғамдық ұйымдар жұмыс
істейді.
Экология және ... ... ... ... ... ... жоқ екені анықталған. Оған негізінен — дұрыс тамақтанбау,
режим сақтамау, мінез-құлықтағы кемістіктері, ... және ... ... болған. Мектеп қабырғасында "Салауатты өмір ... ... ... ... шегу және ... ... ... организмге әсері", "Жаман әдеттерден сақ бол", т.б.
тақырыптарда ... ... ... ... ғылыми-практикалық
конференциялар ұйымдастыру қажет. Бұл міндеттерді мектептерде жаңадан ... ... ... ... алуы ... ақпараттандыру және компьютерлендіру жүйесі
Оқытуды ақпараттандыру жүйесі ғылымның нақты соңғы жаңалықтарымен
қамтамасыз етеді. ОАЖ ... ... ... газет-жерналдар,
түрлі ғылыми басылымдар, радио, көгілдір экран арқылы және компьютерлік
ақпарат банкі — ... ... ... ... ... ... ... асады.
Компьютерлік технология жүйесінің негізгі қызметі:
• Әр түрлі аймақтардағы ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін зерттеу;
• Нақты экологиялық ситуацияларды талдау,оны шешу ... ... ... ... ... ... ... экологиялық жағдайларын туралы нақты мәліметтер;
• Экологиялық білім алу, бақылау, тест сұрақтары;
... ... ... ... конкурстар;
• Экологиялық радио және телехабарлар ұйымдастыру үшін материалдар
жинау.
Өзіндік ... ... ... ... ... қорығы.
2. Көкшетау мемлекеттік ұлттық табиғи паркі.
3. Бурабай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі.
4. Алтынемел мемлекеттік ұлттық табиғи паркі.
5. ... ... ... ... ... ... табиғи қаумалы.
7. Арыс және Қаратал мемлекеттік қорығы.
8. ... ... ... ... ... мемлекеттік қорық аймағы.
10. Баум тоғайы мемлекеттік табиғи ... ... ... Республикасының қазіргі экологиялық жағдайы
Жоспар:
I. Арал көліне байланысты экологиялық проблемалар
ІІ. Каспий теңізінің жағдайы
III. Соғыс өндірісіне қатысты проблемалар
IV. ... ... ... Қызылқұм құпиясы
Бүгінгі күні Қазақстан территориясында жиырмаға жуық ... ... бар. Бұл ... ядролық полигонын, Сарышаған, Азғыр,
Тайсоған әскери-сынақ ... ... Арал ... апат
аймағын, Каспий теңізінің көтеріліп, ... ... ... кешенге әсерін қоса алғанда, республика аумағының 25%-
ын ... ... ... ... ... — қала тұрғындарының 20-40% экологиялық қолайсыз жағдайда
тұратынын көрсетті. Қазақстан ... ... ... шөл ... ... ... тасты) белдемелер алып жатыр. Әсіресе, тақыр мен
сортаңы басым (Қызылқұм, Қарақұм, ... ... ... т.б.) құмды
шөлдер көп.Бұл аймақтардың климаты қуаңшылығымен және ... ... ... ... ... мөлшерінен бірнеше есе
артық, мыс, бұл ... Арал және ... ... 10 ... ... ... жерді шаруашылыққа пайдалану оны суландыру мүмкіндігіне
байланысты. Аридтық белдемелердегі ірі жасанды су ... ... ... ... бірқатар инженерлік-шаруашылықтық жұмыстар жүргізуді
талап етеді.
I. Арал көлінің ... ... ... ... мен ... өзендері
1960 жылдары 66 мың км2-тық көлемімен дүниежүзінің ең үлкен ішкі ... ... ... ... ... жағалаулары арасындағы қашықтық 435 км және шығыс-
батыс жағалаулары арасындағы қашықтық болса 290 км еді. ... ең ... ... 654 ... ... Бүкіл бұл өлшемдермен құрамында
шамамен 1.060 км3 су ... ... ... және ... тілінде "ада"
мағынасына келген "Арал" аты болса көл ... және ең ... ... ... ... 1130 ... ... еді.
Міне, осы жағдай Түркістанның өмірлік бастауы болған және жүздеген
шақырымға созылған аймақта теңіздік климаттың болуына себепкер ... ... ... 1960 ... ... ... бастады. Өзбекстанда және
Оңтүстік Қазақстанның кең-байтақ жерлерінде мақта мәдени ... ... ... ... ... Сырдария мен Әмударияның суларын кең егін
жерлеріне жұмсап, Арал көлінің көп мөлшерде су жоғалтуына және күннен-күнге
азаюына жол ... мен ... ... ... ... ... ... су құрамы 1060 км3-ден 640 км3-ке дейін төмендеді. Бұл ... ... су ... 40%-ке азаюы деген сөз. Сондай-ақ, зерттеулер
нәтижесінде ... су ... ... 14 метрге төмендеді және Аралдың
оңтүстік жағалаулары 90 км-ге солтүстікке ойысты. Көл ... ... ... жерлерде 100 км-ден де асты. 1960 жылы іске қосылған
Мойнақ балықшы порты ... көл ... 60 км ... қалған.
Әрине, бүкіл бұл көрсеткіштер аймақтық тұрғыдан маңызды ... ... ... еді. ... Арал ... әрбір екі үлкен
өзеннен келген мол сумен қоректенген кезеңдеріндегі тұз дәрежесі 1% болса,
бұл экологиялық ... ... ... ... ... шамамен 3 есе артып,
2,7%-ке көтерілген. Арал көлінің бұлайша құрғау нәтижесінде ашықта қалған
2,5 млн. гектардан астам көл ... ... ... 200 мың ... жуық ... құм ... ... қоршаған ортаға тартылуда. Бұл таралу қазір құрғаған
және тұзданған көл жағалауларынан 300 км ұзақтықтағы ... ... Арал ... ... аймағы ең құрғаған жағалаулары солтүстік-
оңтүстік-шығыс-батыс бағыттарында толық назарға алынғанда ... ... 1000 км ... бір алаңға таралуда және бұл алаңдағы егін
өнімдеріне, адамдарға және басқа жан-жануарларға ... ... ... ... бұл ... ... әсерленген халықтың саны шамамен
1,5 млн-ға жуық және халықтың көпшілігі Қазақстанның Қызылорда аймағында
өмір ... ... дәл осы ... сулы және химиялық заттармен
өсірілген егіннің жылдар бойы мал ... ... ... өріс
алуының нәтижесінде жердің және қоғамның табиғи құрылысы, ... ... ... ... ... Көп мөлшерде су, көң,
химиялық дәрі және жиі қопсытуды талап ететін мақта ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеген әйел мен
балалардың егіннің жетілуін тездету ... ... ... ... ... рак ... ... өте ауыр және жұқпалы ауруларға
ұшыраған.
1992 жылғы UNEP мәліметіне қарағанда Арал көлі ... ... ... ... улы ... табылған және 1995 жылғы London of Hugiene and
Tropical Medecine рапортына қарағанда да аймақтағы балаларда бұл жағдай ... ... ... ... ... ... дәреженің үстіне
шыққандығы көрінуде. Бүкіл қасіретті оқиғалардың бір ғана себебі аймақтағы
адамдар тарапынан қолданылған ас-су мен өмір ... ... ... химиялық
заттармен улануынан туындауда.
Тәуелсіздік алған кезеңдерде аймақта өмір сүрген 15 ... ... ... ... ... ... және ... Қызылорда
қаласында 60 мың адам бұл аурудың зардабын шегуде. Әйелдер мен балалардың
мақта істерінде өте көп, әрі ... ... ... бала ... Кеңестер
Одағындағы орта есептен асып түсетін. Айрықша Қарақалпақстанда әрбір 9 бала
бір жыл өмір сүрместен өледі.
Әрине, ... ... ... қалыпты және табиғи экологиялық
калпының бұзылуынан, мыңдаған жылдар бойы ішкі ... ... ... ішкі ... ... ... экологиялық ластанудың сондай-ақ жергілікті
адамдарға тигізген зиянды әсерлерінен туындайды. Бұл қатігез экологиялық
өлімге ... орыс ... ... өзі ... ... алғаш рет
өте үлкен көлемдегі бір көл жойылуда" деген сөздерін ашына айтса, орыстың
биолог-ғалымы ... "Біз бір ... ... ... жер ... жойған
бірден-бір халықпыз," — деп ашық мойындаған.
Енді Қазақстан қайтадан қол жеткізген тәуелсіздік кезеңінде бірнеше
әлеуметтік-экономикалық мәселемен ... ... бір ... Арал ... ... ... үшін IFAS "International Fund for the Aral Sea"
сияқты халықаралық ұйымдармен келіссөздер ... ... ... ... ... ... және бұрынғы табиғи қалпына оралуы үшін
алға қойылған және қолданысқа енгізілмек те болған шешу жолдары ... орын ... ... ... ... ... ... құтқару
• Құрғақ аймақтарда желден қорғану шараларын ұйымдастыру
• Жаңа ... егін ... ... Су ... қамтамасыз ететін жүйелерді жандандыру
• Су қоймасы және жер асты су ... ... Мал ... ... ... жандандыру
• Әйел және балаларды егін шаруашылығындағы ауыр істерде жұмыс істетпеу.
II. Каспий теңізі ... 400 мың ... ... көлемімен дүниежүзінің
ең үлкен көлі (ішкі теңізі) саналады. Солтүстік-оңтүстік бағыттағы ұзындығы
1200 км және ... ... ... ... ... 300 км ... ең терең қысымдарындағы су биіктігі 1000 метрден асады. Каспий
теңізіне құйылған ... өзен ... ... жуық ... Ресей Федерациясы
құрамындағы су қоймаларынан, Волга, Урал және ... ... ... ... (1980 ... ... Каспий теңізі балық қоры мен түрі
жағынан дүниежүзіндегі ең бай қорлардың бірі саналатын. Қара ... ... ... көзі ... ... ... тұрғысынан алғанда
көл тура қазына ... ... ... ... ... экспорттық
табыстарының 90%-ін тек осы теңізден ауланатын қара уылдырықпен табатын
еді. Өйткені, 1980 жылдан ... ... ... ... ... жылдық
650 мың тонна шамасында бекіре ... және тек Еділ ... ... 120 ... ... адам ... күнелтетін. Бірақ, соңғы
жылдардағы өте қатты ластанудың нәтижесінде көлден ... ... ... ... 200 мың тоннаға төмендеді.
Еділ (Волга) су қоймасында балықшылықпен күнелткен адам саны болса 2
мыңға дейін төмендеді.
Соңғы ... ... ... ... өте ... ең ... ... былайша көрсетуімізге болады.
♦ Тазартылмастан көлге құйылған химиялық өндірістің ... Көл ... ... ... жүргізілген мұнай өндіру
жұмыстары.
♦ Тікелей көл табанында жүргізілген мұнай өндіру жұмыстары.
♦ Аймақтағы ауыл шаруашылығына ... ... ... ... бір ... жүйесінен өткізілместен көлге құйылған канализация
су қалдықтары.
♦ Көлді ... ... ... ... ... ... өзені) орнатылған су қоймаларының себебінен көлге құйылған су
мөлшерінің азаюы.
Тек Волга өзенінен ... ... жыл ... 367 мың ... органикалық
зат, 45 мың тонна азот, 20 мың тонна фосфор және 13 мың тонна мұнай ... ... көл ... ... шыкқан мұншалықты маңызды дәрежедегі
ластану табиғи түрде бұл көлге ең ұзақ ... ... ... Қазақстанды өте қатты қобалжытуда. Өлкенің батыс жағалауларын айнала
қоршаған бұл ... ... ... ... ... ... ... шығысында қалған Арал теңізі мен айналасындағы ластанудың әсерімен
бірлескенде айрықша Қазақстан үшін өте ... ... ... ... ... ... Каспий теңізіндегі ластанудан туындаған
зардаптардың Арал көліндегі экологиялық теңдіктің ... ... ... ... ... бұл ... әрине, тек қана Қазақстан үшін
емес, көлмен шектескен бүкіл өлкелер ... ... ... дүниежүзі үшін өте
маңызды ... ... Осы ... ... ... ... тоқтатылуы үшін Арал теңізі мен айналасының ластануына ешім
жолдарының қарастырылғанындай халықаралық ынта мен ... ... ... ... Бүгін орнында жел ескен ескі Кеңестер ... бір ... ... ... әлемнің екі күшінің біреуі саналатын пікірі қалыптасқан.
Мұндай пікірдің орнығуының себебі де экономикалық ... бен ... ... ең ... күші болған АҚШ-пен бәсекеге кірген космос және
соғыс өндірісі жарысында ... ... ... мен стратегиялық негізге
барып тірілген.
Кеңестер ... ұзақ ... бойы атом және осы ... ... ... құраған уранның қамтамасыз етілуі және ... ... ... ... топтастырған айрықша солтүстік-
шығыс Қазақстанда орналасқан Семей аймағында ең маңызды стратегиялық ракета
базалары және басқа да соғыс өнеркәсіп ... ... ... 470-тен
астам жер үсті және жер асты атом мен сутегі ... ... ... ... ... ... ... шектен 100 есеге дейін
көтерілді.
Ескі Кеңестер Одағы кезінде атом ... ... ... ... ... Қазақстан территориясында өткізілген. Алматыда 1970-
1990 жылдар аралығында радиактивті ластануға байланысты рак ауруының ... есе және өлім саны 3 есе ... Осы ... ... ... Шелек
ауданындағы жаңа туған балалардың 60%-і бір жасқа жетпей өлген.
1950 жылдардың орталарынан бастап кең-байтақ Қазақстан ... ... ... ... үшін 1955 жылы ... және ... ... уран байыту кәсіпорындары құрылды. Кейіннен уран
қамтамасыз ету мен ... ... ... 1960 ... Каспий
теңізінің солтүстік-шығыс жағалауларындағы орналасқан Маңғышлақ түбегіне
және 1970 ... да ... ... ... және ... ... территориясы құрамындағы ең үлкен уран өндіру кәсіпорындары
болса Солтүстік-шығыс Қазақстандағы ... ... ... ... ... 12 ... ... бұл кәсіпорындарда болған
апат нәтижесінде қоршаған ортаға өте ... ... ... ... ... орындар бұл мәселеде ешқандайда түсініктеме бермей
ауруды жасыруға тырысқан. Әйткенімен кейіндері ... ... ... осы ... ... қоршаған ортаға жайылған радиация
мөлшерінің дүниежүзіне (Еуропаға әлдеқайда жақын ... ... ... ... ... танытылған Чернобыль апатындағы қоршаған ортаға
таралған радиация мөлшерінен 4 есе көп болғандығын көрсетеді.
Кеңес режимінің ... ... ... ... және адам өмірін
есепке алмастан оқиғаларды халықтан сақтағанындай, өз ... бұл ... ... ... ... шаралар жүргізбеген. Кеңестер Одағының
басқару аппаратары бүгіндері адамзатқа ... ... ... және қара ... ... орын алуда. Бірақ, қайтадан
тәуелсіздігін алғаннан кейін қазақ халқы енді бүкіл бұл ... ... ... ... бұл ... керекті бүкіл шараларды қолға алу мен
халықтың санасын ояту жолында күш-қайрат жұмсауда.
Бүгін, 1999 ... ... ... территориясынан шығарылған
уранның ... ... ... ... ... ... де
төмендетілген жағдайда. Дегенмен, бұған ... ... әрі ... ... ... ... радиоактивті
ластанудың теріс әсері жалғасуда әрі тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы
(Байқоңыр космос базасы секілді) кейбір әскери базалар мен ... ... ... ... ... ... әлі ... дейін радиоактивті ластануға
байланысты пайда болған ... ... ... ... ... бұл ... жалғыз үміт беретін нәрсе — тәуелсіздік.
Қазақстан Республикасы өкіметінің бұл мәселедегі ізгі ... мен ... де ... пайдасына қызмет етуінен тұратын сияқты.
IV. XIX ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... жер ... бес уез бен екі ... құрылған ғой. Сонда Азғыр өңірі
жеке ... уезі ... оның ... бірі ... ... ... кенже баласы, атақты күйші Дәулеткерей ... ... ... 1928-1930 жылдарда Қазақ АССР-іне қарайтын жеке Азғыр
ауданы құрылды. Оның 22300 тұрғыны 14 ... ... ... Ал ... ... ... 30-ға ... ауылдық хеңестер құрылғаны
құжаттарда сақталған.
Бұрынғы аудан ... ... ... ауылына енді "Оңтүстік сейсмикалық
экспедициясы" деген бүркеншік атпен келген атом сынақтарының техникалық
базасы ... ... ... ... осы ... ... ... маңында 17 дүркін жер асты атом сынақтары жасалғаны экологтардың
ашына айтатын әңгімелері болуда.
1991 жылы ... ... қол ... Бір ... ... ... бауырына басқан "әскери аймақ" етек-жеңін жинап, үдере көшіп
кетті. Азғыр ауылындағы атом ... ... ... ... ... ... атақты Бекетай, Теректі, Жаманқұм,
Баршақұм деп аталатын Нарын даласының бөліктерімен ... ... ... ... ... — табиғи тұз орындары. Оны ... 1880 ... ... ... ... қалыңдығы бірнеше метрге жететін шақпақ
көк тұзтақталары мол. Тау ... ... ... ... аз ғана ... ... тақтай тұздар шығады. Оны
балтамен, сүйменмен ойып алады екен. Азғыр ауылының түстігіндегі 60 ... ... ... ... бар. Орыс ... ... қонысы.
Еділдің Ақбота, Бозаң арналарынан балық көп ауланады. Азғырдың көк тұзы
кезінде осы ... ... ... ... ... қариялар
айтатын. 1952 жылы атом сынақтарын базық база ... соң, ... көк ... ... ... ... тоқтатылды. Жарты ғасырдан
бері сол тұз таулар жабық жатыр.
Осы аймақтағы тағы бір ... ... айта ... болмайды. Азғыр
өңірінің шығыс шетінде Жандыр деген дала көсіліп жатыр. Оның бір ... ... ... ... құмы. Сонда Әзі бұлағы деген қасиетті орны
бар. Бұл да ... ... сор. Оның ... ... шелектің аузындай ойық
бар, ішінде балшық араласқан суы бүлкілдеп "қайнап" жатады. ... ... ... ... емге ... ... тамырға, жүйкеге
пайдасы көп.
V. Қызылқұмда 1973 жылы ядролық жарылыс жасалды. Қызылқұмда сау ... ... ... ... ... ... көкесі әлі алда.
Оңтүстік Қазақстан облысы Отырар ауданы "Овцевод" совхозының жерінде 1973
жылы атом қаруы сынақтан ... ... осы ... ... алты ... ... хатталып жасырылып келген. Атом жарылысы өткеннен бергі 17
жыл ізсіз кеткен жоқ, көк ... ... ... ... құты қашты.
Атом сынағы айнала қоршаған ортаға шексіз қауіп ... ... ... ... ... ... ... ішек-қарны денесінің сыртына
біткен сәбилер келе бастады. Осынау сұмдықты көріп отырған аудан ... әрі ... ... ... 50 адам қол ... осы қасірет туралы Арал-
Балқаш проблемалары және ... ... ... сол ... төрағасы, ССРО халық депутаты Мұхтар Шахановқа хат жолдады.
Қазір Отырар ауданы ... ... сары ... үлкендердің іш
ауруы жөнінен Республикада 1-ші ... тұр. ... мың ... 74 ... 52 мың ... 80 пайызы бүйрек, қанның азаюы, гепатит сияқты
ауруларға шалдығып отыр.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Фейзуллах ... ... ... бүгіні мен ертеңі" Анкара,
2000 жыл.
2. Қазақстан ... ... ... ... ... 2001
3. "Егемен Қазақстан", 2005 жыл 30 қараша
4. "Отырар алқабы", 2002 жыл 15 наурыз
Өзіндік орындайтын жұмыстар тақырыбы:
1. "Қарқаралы" ... ... ... ... ... ... бағы.
3. "Баянауыл" мемлекеттік ұлттық табиғи паркі.
4. "Қызылтау" мемлекеттік табиғи қаумалы.
5. "Жаңажол" мемлекеттік табиғат ескерткіші.
6. ... ... ... ... ... ... сарқырама" мемлекеттік табиғат ескерткіші.
Лекция 6
Тақырыбы: Қазақстанның ерекше қорғалатын аумақгары және табиғатты қорғау
мәселелері
Жоспар:
I. Қазақстанның ерекше қорғалатын аймақтары.
II. ... ... ... есеп пен ... ... ... ... қорықтары.
I. Еліміз егемендік алған күннен бастап-ақ республикамызда табиғат
қорғау ... ... ... ... ... ... ... қорғалатын
аумақтардың жер көлемін кеңейту және ондай ... ... ... ... қалу және көркейту шараларын мейілінше кеңінен жүргізуді
насихаттау жұмыстары қалың ... ... ... ... ... ... қорғалатын аймақтар туралы" Заң 1997 жылы 6-тамызда
қабылданған. Онда ерекше ... ... ... ... ... жер алқаптары, су айдындары, ормандар және жер ... ... сай ... ... да және шаруашылық тұрғыдан да қатаң
тәртіппен қорғалып, табиғатты сақтап қалу үшін, әрі қалпына ... ... деп атап ... ... республикамызда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар
санатына мынадай табиғат байлықтары жатады.
1. Мемлекеттік ... ... Одан ... қорықтардың негізінде
ұйымдастырылған биосфералық қорықтарда жатады.
2. Мемлекеттік ұлттық табиғи ... ... ... ... Табиғатты қорғаудың мұндай формасы әзірше
біздің елімізде ұйымдастырылған жоқ.
4. Мемлекеттік ... ... ... ... алынған табиғат
байлығының ғылыми, тарихи және табиғи ... ... ... ... мәні бар ... ескерткіштері деп бөлінеді.
5. Мемлекеттік қорықтық белдемелер. Табиғатты қорғаудың бұл жолы көбіне
мемлекеттік қорықтармен шекаралас ... ... ... ... қорықшалар (заказник). Мұндай аумақтардағы қорғалатын
табиғи объектілердің ерекшелігіне сәйкес олар - кешенді, зоологиялық,
ботаникалық, ... ... және т.б. деп ... ... зоологиялық саябақтар (зоопарк). Қазіргі таңда еліміздің ... ... ... ... ... ... бақ ... Мемлекеттік ботаникалық бақтар (ботсад).
9. Мемлекеттік дендрологиялық саябақтар.
10. Халықаралық маңызы бар ... ... Оған ... ... ... ... Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың орманы.
12. Ерекше мемлекеттік маңызы бар немесе ғылыми ... су ... ... ... ... ... және тарихи,
табиғи жағынан ерекше құнды алқаптары.
14.Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың мемлекеттік есебі мен мемлекеттік
кадастры.
15. Ерекше ... ... ... ... ... ... ... деректер бойынша, ерекше қорғалатын табиғи
аумақтардың жер көлемі 14 млн. 663 мың гектар, бұл еліміздің ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7 ... табиғи саябақ, 2 мемлекеттік табиғи резерват,
57 мемлекеттік қорықша, 4 республикалық мәні бар ... ... ... мәні бар ... ... 1 ... бар ұлттық табиғи саябақ және 66 жергілікті мәні бар ерекше қорғалатын
аумақ ұйымдастырылған.
Еліміздегі ерекше қорғалатын табиғи ... ең ... ... ...... мекемелер қатарына жататындықтан олар ең ... ...... жұмыстарына ерекше көңіл бөледі. Қорықтарда арнайы
жоғары білім бар мамандар ғылыми – зерттеу ... ... ... ... ешқандай шаруашылық жұмыстары жүргізілмейді,
тек қана үгіт-насихат, биотехникалық жұмыстар (жабайы жануарларды қолдан
үстеме ... т.б.) ... ... ... ... әрбір табиғи белдемдерінің
табиғат ерекшелігін және сол аймаққа тән табиғат ерекшелігін және ... тән ... ... сақтап қалуға және қалпына келтіруге ерекше
мән беріледі.
Қазіргі кезде ... жеке ... ... табиғат
байлактарын қорғауға арналған 9 мемлекеттік ... ... ... ... ... аумақтардың келесі маңызды тобына
мемлекеттік ұлттық табиғи саябақтар жатады. Қазіргі кезде республикамызда 7
ұлттық ... ... ... ... ... ... табиғат
қорғау шаралары үгіт-насихат, экологиялық білім мен тәрбие беру, туризмді
дамыту ... ... ... ... ... табиғи аумақтардың тағы бір маңызды
тобына — табиғат ... ... ... ... әлемге әйгілі Ертіс
өзенінің аңғарындағы "Қазқонақ" (гусиный перелет) ескерткіші бар. ... ... 7 млн. жыл ... ... ... ірі жануарлардың қаңқа
қалдықтары сақталған. Бұл табиғи ескерткіштің әрі тарихи, әрі ғылыми маңызы
орасан зор.
Мектепте өтілетін сабақтарда және ... тыс ... ... ұстаз елімізде ұйымдастырылған ерекше қорғалатын аумақтардың маңызын
оқушыларға ерекше сүйіспеншілік сезіммен айта ... өз ... ... аяла ... мен ... ... ... оятуға үлес қосулары қажет.
II. Бүгінде республикадағы экологиялық апатты аумақтарды қорғауда
ұйымдастырудың маңызы өте зор. Бұл ... ... ... ... үшін
өзекті. Себебі, мұндағы бүкіл ерекше қорғалатын аумақтар аумақтың 0,19%-н
құрағымен, қорықтар оның 0,07% ғана ... ... ... ... ... ... бұл көрсеткіш өте аздық ... ... ... ... 60% ... және 40% қайта қалпына келтірсе ғана
экожүйенің экологиялық - әлеуметтік - ... ... ... ... отырған аумақтың мөлшері (ел аумағының 8,34%), ел
өміріндегі ... ... ... ... ... артуы,
ландшафтың алуан түрлілігі Қызылорда облысы аумағы шегінде ... ... ... жүйесін құрудың шараларын ... ... ... ... ... ... ... аумақтар (ҚТА) жүйесін олардың
жеке ұйымдастыру пішіні мен санаттары ... Осы ... ... ... ... ... ерекшелігі бағаланып, санақ жүргізіледі.
Қарапайым кайта санақ жүргізу ... ... ҚТА ... құрудың
алғашқы қадамдары болды. Ол алғаш Молдовада (Кравчук, т.б., 1976), Латвияда
(Меллума, 1982) және Литвада (Каваляукас, 1985) ... ... Одақ ... қорықтардың мәселесі жөніндегі ғылыми
жиындарда ҚТА жүйесінде міндетті түрде ... ... ... ... туралы
шешім қабылданғаны көрсетілген (Аскания-Нова, 1984). Бұл жұмыстың шешімін
табу үшін ... ... ... зерттеу жүргізу керек.
Кез келген зерттеу экспедицияларындағыдай далалық зерттеу әдістемесі
үш кезеңнен ... ... 1) ... 2) ... ... 3) өңдеу-
сараптау жұмыстары.
1) Дайындық ... ... ... облыс байтағындағы
(кеңістігіндегі) қорғауға алуды қажет ететін аумақтардың алдын ала тізімі
жасалынуы керек. Ол үшін әр ... ... ... және орман, аң-
балық шаруашылықтарының материалдары ... ... ... ... ... жеке ... ... геологиясына,
геоморфологиялық құрылысна баса назар ... ... ... ... ... аймақтың ландшафт құрамы да
қарастырылады.
2) Далалық зерттеу ... ... ... ... ... жүргізіледі. Далалық экспедиция жұмыстары студенттермен
біріге отырып бірнеше жылдарды қамтылуы қажет. ... ... ... ... ... ... кезінде өткізілсе өте тиімді.
3)Сараптау жұмыстары. Бұл кезеңде жинақталған материалдарға тыңғылықты
талдау жасалынып, анықталған ... ... ... ... ... ... сипатталады. Перфокартаны
алғашқы негізгі мәліметтер ретінде талдау жасауға және үлгі алуда, ... ... жөн. ... ... ... ... зор, ол кез ... аумақтардағы ерекше қорғауды қажет ететін аумақтар
туралы мәліметтердің негізгі базалық ... ... ... Осы ... ... ... ... жіктеуге болады.
III. "Ақсу-Жабағылы" мемлекеттік табиғи қорығы — еліміздегі ең ... ... ... ... 1926 ... ... ... Аумалы-төкпелі
1926 жылы Қазақ АССР Халық Комиссарлар ... ... ... құрылған
болатын. Бұрын Кеңес Одағында жалпы жер ... 13 ... ... ... қорық болатын. Барлық қорықтар негізінен революциядан кейін
ұйымдастырылды ... ... ... ... ... ... 85 ... гектар жерді алып жатыр, екі мемлекетпен — ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының Түлкібас,
Төлеби, Бәйдібек және Жамбыл облысының ... ... ... Мұны ... ... ... батыс Тянь-Шань ... сол ... ... ... осы тау жүйесіндегі қайталанбас
табиғат кешендерін ғасырлық даму заңдылықтарына сәйкес зерттеу. Бұл ... ... ... табиғат ғажайыптары арқасында ... ... ... ... енген. Географиялық жағынан алатын болсақ,
қорығымыз Талас Алатауы мен Өгем тауларының ... ... Өте ... ... жер ... ... ... бара жатқан
жануарлар мен өсімдіктердің бай қазынасы шоғырланған өңір. Соңғы деректерге
көз ... ... ... территориясында сүтқоректілердің 52, бауырымен
жорғалаушы-лардың 11, қосмекенділердің 3, балықтың 5 түрі мекендейді. Шыбын-
шіркей, құрт-құмырсқаның 2124 түрі бар. ... ... ... ... ... ... түрлері тіршілік етеді. Ал, жан-жануарлардан арқар,
таутеке, елік, марал, қабан, барыс, тау саусары, қызыл түлкі, ... ... ... ... ... ... өте бай. ... мүктің 63, қынаның 64, қозықұйрықтың 235, жоғары сатыдағы
өсімдіктердің 1279 түрі өседі. Былайша айтсақ, бүкіл Қазақстандағы ... ... бірі ... ... ... ... саны 267 ... соның
11-і Қазақстанның қызыл кітабына енген. Бір ... жер ... ... ... түрлі құстарды осы жерден кездестіресің.
Қазіргі уақытта қорықты қорғау негізінде бір ... ... ... 971 теңгелік айлық көрсеткішті 1500 есеге көбейткенде 1 миллион
456 мың 500 теңге айыппұл төлейді екенсіз. ... ... ... ... ... ... дейін бекітілген.
Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы Қазақстан Рупбликасы Үкіметінің N249
Қаулысымен 2004 жылдың 1-наурызында құрылды, жалпы ... 34300 га ... ... ... ... ... болып кілетін
Қаратау жотасының Орталық бөлігінде ... ... ... ... шектеседі. Қорық орналасқан
аумақтың ауа-райы — күрт континентті. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері
300-500-мм-ге дейін жетеді. Қаратау жотасының солтүстік-батыс ... ... 420 ... ... ... ... ұзындығы 23,6
шақырым, ендік бағытта 28,3 шақырым.
Қаратау тауы ең алдымен өзінің флорасы мен фаунасының әртүрлілігімен
бағалы. Бұл ... ... және ... кездесетін өсімдіктердің мол болуы
Қазақстанның басқа аймақтарынан ерекшелендіреді. ... ... 76 ... түрінің 65-і сирек кездесетін өсімдіктер
санатына жатады.
Тек Қаратауда ғана ... және ... бара ... ... ... ... үңді жайрасы, қабан, ... ... ... қарсақ, сұр қасқыр және түлкі кездеседі, кейде бұл жерге түркістан
сілеусіні де келетіні бар. ... ... ұшып ... ... көкқұс,
аққу, қара ләйлек, шағалалар және әр түрлері және ... ... - бұл ... және ... ... бұталы және шынжыр
түрлес шетенді, қаратау көкбасы, Шренк тобылғы ... ... алма ... ... ... ... ... түрлері бар сұлу жартасты және тастақты
жоталар Шынжыр түрлес шетендер тұқым шашқан кезде тау ... осы ... ... сұлу өң ... ... түске боялады.
Қаратау тауының табиғи ландшафтары шөл даладағы оазис. Согдий шетені,
Семенов үйңкесі, түркістан және понтикалқ долана ... ... ... ... беретін бұлық көздері ағып жатады. Негізгі бес ... ... ... ... ... орталық бөлігінің 2167 м. ең
жоғарғы нүктесі).
Қаратау тауында археологиялық реликтерімен, осы ... ... ... ... және қола ғасыры деп аталған ерте ... ... мен ... көп ... Тек осы ... ғана сіздер
табиғаттың өзі жасаған Хантағы, Кемпіртас, Түйетас ... ... ... ... сүйсіне қарай тұрып, сіз міндетті түрде
олар туралы әдемі аңызды естисіз.
Алматы қорығы алғаш рет 1931 жылы Іле ... Кіші ... ... алқабында ұйымдастырылды. Жер көлемі — 89,6 гектар. Олар бір-
бірінен оқшаулау орналасқан екі аймақтан тұрады. Біріншісі, Іле ... ... ... таулы аймақта (көлемі 71,7 мың га), екіншісі
Қалқан шөлді ... ... 17,8 мың га). Аты ... айналған "Әнші тау" да
осында. Қорықтың 25 мың гектар жерін ... ... алып ... Оған ... ... бөлігінде теңіз деңгейінен 1400-5017 метр биіктікте
орналасқан Талғар тау ... да ... ... өзендері ені 3-5 метр,
тереңдігі 1 ... ғана ... Есік пен ... Ерекше сән беріп тұратын
қылқан жапырақты ормандар 1400-2100 метр ... ... ... ... 6084 ... ... шыршалы орман көлемі — 6084 гектар болса, шыршалы
орман көлемі -5,3 мың гектардай. Оның 3 мың ... ... ... ... мыңы ... ... ... жеміс ағаштары — алма, өрік, ... ... ... ... 157 ... жерді алып жатыр. ... ... боз, ... ... шалғын бетеге, жусан өссе,
шалғындар арасында тау таспасы, қозықұлақ, Тянь-Шань еркекшөбі, ... ... ... ... ... Сонымен бірге мұнда
халқымыз ерекше бағалаған үнемі ... ... ... 700 ... ... ... арша кездеседі.
Жан-жануарлар әлеміне келсек, құстың 200 түрі, сүтқоректілердің 40
түрі мекендейді. ... ... ... ... ... ... ... таулы-орманды алқаптарында сонау 1943 жылдары қарақұйрықтың
өзі 14 мыңнан асып жығылған екен. Мұнда жүздеген ұсақ ... ... ... арқар, марал, қоңыр аю, барыс, елік, сынды ірі аңдар да бар.
Ал, әлгі қарақұйрықтар үшін арнайы 7 мың ... жер ... ... ... Б.Н., Ротт Н.Н. ... сохранения
генофонда.//Подписная научно-популярная серия "Биология" 1.М.,
Знания, 1985 г.
2. Меллума А.Ж. Методические вопросы разроботки
территориальных комплексных схем природы (на примере
Латвийской ССР). ... ... АН ... ... 1982 ... ... 3., ... Р., "Қазақстандағы ерекше
қорғалатын аумақтар және табиғат қорғау", "География және
табиғат" журнал, қаңтар-ақпан 2005 ... ... О., ... Ж., ... табиғи аумактарда есеп пен
санақ жүргізу" , "География және табиғат" журнал, қараша-
желтоқсан 2005 ж.
5. Белгібай Ә., мақала: ... ... ... ... 22 ... 2005 ж.
6. Белгібай Ә., мақала: "Алматы қорығы" "Еуразия" газеті,
15 сәуір 2005 ж.
Өзіндік орындайтын ... ... ... ... ... ... "Қаз қайтуы" мемлекеттік табиғат ескерткіші.
3. Ақдала мемлекеттік табиғи қаумалы.
4. Сайрам-Өгем мемлекеттік табиғи қаумалы (кешенді).
5. Жамбыл ... ... ... ... ... ... қаумалы.
7. Боралдай мемлекеттік табиғи қаумалы.
8. Темір мемлекеттік табиғи қаумалы.
9. Иірсу-Дәубаба мемлекеттік табиғи қаумалы.
10. Арыс және Қарақтау ... ... ... ... ... ... сөзі up — ... және well — көтерілу, сау ете ... ... ... ... элементтермен қаныққан суық судың ... ... ... сөзі badlands — ... жер") — жердің үстіңгі
қабаттарының және белгілі ландшафтың ... ... ... ... ... сөзі bentos — ... — мұхиттар мен теңіздердің ... ең ... ... ... ... ... организмдер
бірлігі.
4. Геном (неміс сөзі genom — хромосомалардың гаплойдты жағдайында болатын
гендердің жиынтығы) — ... ... ... ... бір ... ұрпаққа жеткізіп отырады.
5. Гумус (латын сөзі humus — ... жер) — ... қара ... ... ... сөзі ... — "каучук синтездейтін өсімдіктер"
деген мағынаны береді).
7. Дезинсекция (француз сөзі des — жою, insecnum — ... ... ... ... ... препараттарды (инсектицидтерді) пайдаланып
жою.
8. Инбридинг (ағылшын сөзі in — ... breeding — ...... туыстас
организмдер қалдықтарының бір популяцияның шеңберінде ... ... туыс ... ... ... ... сөзі landscaft) — геологиялық ... ... ... және ... ... ... жамылғысы, өсімдік пен
жануарлар дүниесінен тұратын биоценоздар бірдей болып келетін бір ... ... ... атауы.
10. Морендер (француз сөзі moraine) — мұздықтардың және тоң жерлердің
өзінен-өзі қозғалуынан пайда ... тау ... ... үйіліп-
үйіліп қалғандары.
11. Мутуалистер (ағылшын сөзі mutual — жалпы, бірімен-бірі) — ... ... ... ... ... Ниша ... сөзі niche — қуыс, тауша, кеңістік деген мағына
береді) — қоғамдастық құрамындағы ... өмір ... ... ... Пенеплен (ағылшын сөзі peneplain — жазық ...... ... ... дала.
14. Педиплен (ағылшын сөзі pediplain — мүжілген жазық дала) — негізгі
климаты құрғақ болғандықтан ... жел ... ... ... ... Шельф (ағылшын сөзі shelf — тегіс жер) — ... су ... ... ... теңіз түбінің тегіс болып келуі.
16. Тренд (ағылшын сөзі trend — жалпы бағыт, тенденция) — орта ... бір ... ... ... ... Эрозия (латын сөзі erosia — шаю, үгілу) — өзен, жаңбыр ... ... ... алып ... ... ... ... мүжілу.
18. Эстуарийлер (латын сөзі aestuarium) — өзен жағалауларынң су ... ... ... сөзі oicos — үй, орны және ... — тірі ... ... айналасындағы ортадағы өлі заттар арасындағы қарым-
қатынастарының шебер ... ... ... ... тығыз байланыста
болуы.
Рефераттар тақырыбы:
1. Қазақстан Республикасының қоршаған орта туралы заңы.
2. ... ... ... ... ... проблемалары.
4. Адам және табиғат экологиясы.
5. Республикалық маңызы бар қорғалатын ... ... ... шешу ... ... ... ... Жануарлар дүниесін қорғау.
9. "Барсакелмес" қорығы.
10. Қоршаған ортаны қорғауды ... ... ... ... ... ... Сортаң жерлерді көркейту.
13. Антропогендік фактордың озон қабатына әсері.
14. Қазақстан сулары және болашағы.
15. Туған ... ... ... ... сұрақтары тізімі:
1. Экология анықтамасы.
2. Экологияның ғылымдағы орны.
3. Адамдар экологиясының анықтамасы.
4. Қалалар және ... ... Су ... ... ... ауаны қорғау.
7. Топырақ туралы түсінік.
8. Жер қойнауы және оның ... ... ... ... ... Ерекше қорғалатын аймақтар.
11. Ақсу-Жабағылы қорығы.
12. Қаратау қорығы.
13.Алматы ... ... ... Үстүрт қорығы.
16. Наурызым қорығы.
17. Қорғалжын қорығы.
18. Әлеуметтік экология.
19. Акпараттық экологиялық түсініктер.
20. Антропогендік ландшафт.
Емтихан сұрақтары:
1) Табиғат байлықтарын ... ... ... Экология және қоғам.
3) Қорық дегеніміз не?
4) Экология ғылымының даму ... Азон ... ... ... Адам және ... ... ... ерекше қорғалатын аймақтары.
9) Әлеуметтік экологиялық ұғымдар жүйесі.
10) Топырақ эрозиясы.
11) Су қорларын ... ... ... ... ... Арал мәселесі.
15) Алматы қорығы.
16) Ядролық жарылыстардың жерге тигізетін әсері.
17) Ғаламдық ... ... ... ... түсінік.
19) Экологиялық білім беруді ұйымдастыру.
20) Үздіксіз экологиялық білім берудегі ... ... ... ... ... ... не?
22) Экологиялық соқпақ.
23) Ерекше қорғалатын қорықтар.
24) Ақсу-Жабағылы қорықтар.
25) ... ... ... ... ... ... ... қорығы.
29) Адамдардың табиғи ортаға ықпалы.
30) Экологиялық білім берудің алғышарттары және пәнді экологияландыру.
31) Табиғат — адам қоғам жүйесі.
32) ... ... ... ... радияциялық апат аймақтары.
34) Әлемдік экологиялық проблемалардың негізгі бағыттары.
35) Экологиялық білім ... ... ЖОО ... ... мен ... беру жоспары.
37) Ұлттық саябақтар.
38) Адамдардың табиғи ортаға ықпалы.
39) География пәндерінде экологиялық тәрбие ... ... ... ... ... ... ... қорығы.
43) Қазба байлықтарды өндіру және тиімді пайдалану.
44) ҚР маңызы бар ерекше қорғалатын ... ... ... негізін салған кім?
46) Қазақстанның экологиялық проблемалары және оларды шешу жолдары.
47) Каспий теңізінің ... ... ... Арал ... ... ... қазіргі таңдағы ахуалы.
50) Соғыс өнідірісіне байланысты проблемалар.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Сағымбаев F., Экология негіздері, Алматы, Республикалық баспа ... ... ... Г., ... ... ... беру, Алматы, Рауан, 1998.
3. Есназарова Ү.Ә., Қазақстанның физикалық географиясы, Алматы, 2002 ж.
4. ... мен ... ... жинағы, 20-том, 495-496 беттер,
Мәскеу.
5. В.И.Вернадский. Табиғат зерттеушінің ойлары, Мәскеу, 1977.
6. Ю.П.Одум. Экология, Мәскеу, ... ... ... Физика, Мәскеу, 1984.
8. ILArecc. Экология кілттері, ... ... ... ... ортаның дамуы, өзгеруі және қорғалуы, Санкт-
Петербург, 1983.
10. Р.Ш.Кашанов. Жердің тірі қабығы, ... ... ... Қоршаған орта және адам. Мәскеу, 1980.
12. КСРО халықтары туралы мәліметтер, Мәскеу, 1983.
13. Дүние жүзі елдері мен халықтары (Жер және ... ... ... ... Жауапкерсіздіктің төлемі, Мәскеу,1979.
15. И.Д.Лаптев. Экологиялық проблемалар, Мәскеу, ... ... ... ... ... 20 ... 1991.
17. Н.Ф.Реймерс. Табиғат әліппесі, Мәскеу, 1980.
18. П.Бердокс, Д.Родд. Қоршаған ортаны ластанудан қорғау ... ... ... P., ... 3. "География және ... ... ... ... ... Данило Ж.Маркович. Социальная экология. М., Просвещение, 1991.
21. В.П.Максаковский. ... ... М., ... ... ... ... системы понятий о мировом ... ... ... и ... ... ... //География в школе,
1988.
23. В.А.Коринская. Формирование ... при ... ... географии
материков. М., Педагогика, 1997.
24. "Биология, география жэне химия" журналы, 1 қаңтар-ақпан, 2001. 25-26
б.
25. "География және ... ... 1 ... 2004. 25-29 ... ... ... ... өткені, бүгіні мен ертеңі" Анкара, 2000
жыл.
27. Қазақстан Республикасы: энциклопедиялық ... ... ... ... ... 2005 жыл 30 ... "Отырар алқабы", 2002 жыл 15 наурыз
30. Вепринцев Б.Н., Ротт Н.Н. ... ... ... ... ... 1.М., Знания, 1985 г.
31.Меллума А.Ж. Методические вопросы разроботки территорияльных комплексных
схем природы (на примере ... ССР). ... ... АН СССР.
Москва, 1982 г.
32. Қажиақбарова 3., ... Р., ... ... қорғалатын
аумақтар және табиғат қорғау", "География және табиғат" журнал, қаңтар-
ақпан 2005 ж.
33. Айдаров О., ... Ж., ... ... ... есеп пен ... , "География және табиғат" журнал, қараша-желтоқсан 2005 ж.
34. Белгібай Ә., мақала: "Алтын алқалы ... ... ... ... 2005 ... ... Ә., ... "Алматы қорығы" "Еуразия" газеті, 15 сәуір 2005
ж.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларына экологиялық білім және тәрбие беру мазмұны69 бет
ҚР-ның білім және ғылым министрлігінің экологиялық білім және тәрбие беру басындағы жасалып жатқан идеялары. ЖОО -ның экологиялық білім және тәрбие берудегі рөлі. 2.Қоғам мен табиғат жайлы оның бір - біріне арақатынасын қалай түсіндіресіз8 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет
MS-DOS және Norton Commander7 бет
Norton Commander15 бет
Norton commander (nc) бағдарламамен жұмыс iстеу14 бет
Turbo Pascal тіліндегі мәліметтердің күрделі типтері50 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет
«Биология. Адам және оның денсаулығы» (8-сынып) пәнін оқытуда жеке тұлғаға бағытталған технологияны пайдалану39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь