Психология

Психология ерте заманнан бері келе жатқан ғылым, мұның даму тарихына екі жарым мың жылдай болды. «Психология» термині гректің екі сөзінен тұрады: «псюхе» . қазақ тілінде «жан», «логос» . «сөз», «ұғым», «ой» деген сөздердің мәнін береді. Осы екі сөзді қоссақ: жан туралы ғылым деген мағына туады. Мұндай ұғым психология тарихында көп уақытқа дейін орын алып келген. Оны . жан құбылыстарын зерттейтін ғылым деп түсінген.
Психология ерекшеліктерін танудың қиындығы олардың адам ақылына сиып болмайтын, қалыптан тыс, тылсым құбылыс болуында. Себебі, әрқандай нақты заттың өзі мен оның қабылдаған кейпі бір.бірінен ажыратылып тұратыны даусыз. Жан ерекше, тәннен бөлек жасайтын құбылыс деген нанымның санаға терең ұялауы бұған мысал бола алады. Алғашқы адамның өзі де адамдар мен жануарлардың өлетінін, адамның түс көретінін сезіп, білген. Осыған орай адам ұстамға келетін тәннен және көрінбейтін жаннан бір.бірінен бөлінбейтін дербес екі бөліктен тұрады деген сенім туындады; яғни адам өлмейінше, жан оның тәнінде жасап, өлгеннен соң тәннен шығып кетеді. Адам психика жөніндегі кейбір түсініктердің өз өмір тәжірибесі негізінде топтайды. Әлеуметтік қатынастар мен еңбек барысында түсінуге, бірлікті тұрмыс құруға, іс.әрекет арқылы адамды тануға қажет болудан жинақталған жай психологиялық пайымдаулар ғылыми психологияға дейінгі білімдер ауқымын құрады. Осы біршама бірліктер әр адамға қоршаған ортада жол тауып, өзге тұлғалармен қылық.әрекетіне орай қатынас жасауға көмегін тигізеді. Бірақ мұның бәрі тұтастай жүйеленбеген, тереңнен танылмаған, дәлелсіз. Оларды біз күнделікті тұрмыстық тәжірибемізден ғана үйренбестен, көркем әдебиеттен, халық ауыз әдебиеті үлгілерінен ұғып, түсініп келдік. Қазіргі заман психология теориялары мен психология салаларының бастаулары нақ осы өмір тәжірибесі мен атадан ұрпаққа жеткен асыл рухани мұрадан келіп шығады.
        
        Кіріспе.
Психология ерте заманнан бері келе жатқан ғылым, ... ... екі ... мың ... болды. «Психология» термині гректің екі
сөзінен тұрады: «псюхе» - қазақ тілінде «жан», «логос» - ... ... ... ... ... ... Осы екі сөзді қоссақ: жан туралы ғылым
деген мағына туады. Мұндай ұғым ... ... көп ... ... ... ... Оны – жан құбылыстарын зерттейтін ғылым деп түсінген.
Психология ерекшеліктерін танудың қиындығы олардың адам ақылына
сиып болмайтын, қалыптан тыс, ... ... ... Себебі, әрқандай
нақты заттың өзі мен оның қабылдаған кейпі ... ... ... Жан ... ... ... ... құбылыс деген нанымның санаға
терең ұялауы бұған мысал бола алады. Алғашқы адамның өзі де ... ... ... ... түс ... сезіп, білген. Осыған орай
адам ұстамға келетін тәннен және көрінбейтін жаннан бір-бірінен бөлінбейтін
дербес екі бөліктен тұрады деген ... ... яғни адам ... ... тәнінде жасап, өлгеннен соң тәннен шығып ... Адам ... ... ... өз өмір тәжірибесі негізінде топтайды.
Әлеуметтік қатынастар мен еңбек барысында түсінуге, бірлікті тұрмыс құруға,
іс-әрекет арқылы адамды ... ... ... жинақталған жай психологиялық
пайымдаулар ғылыми психологияға дейінгі білімдер ауқымын құрады. Осы
біршама бірліктер әр ... ... ... жол ... өзге тұлғалармен
қылық-әрекетіне орай қатынас жасауға көмегін тигізеді. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... біз күнделікті
тұрмыстық тәжірибемізден ғана үйренбестен, көркем әдебиеттен, халық ауыз
әдебиеті үлгілерінен ұғып, ... ... ... заман психология
теориялары мен психология салаларының бастаулары нақ осы өмір ... ... ... ... асыл ... мұрадан келіп шығады.
Материализмнің ең алғашқы түрі Грецияның сол кездегі отары
Ионияда, біздің ... ... VII ... ... VI ... ... ... Мұндай көзқарас ұсақ өнерлі кәсіптің, сауданың,
ғылымның, өсіп дамуымен ... еді. ... ... ... ... ... ... зейін қойып, анайы материалистік,
диалектикалық көзқарасты дамытты. ... ... және ... ... ... ... грек ... негізгі проблемасы болды.
Ежелгі Грецияда жан туралы материалистік көзқарасты ... бірі ... Оның ... ... ... мен бос
кеңістіктер ғана бар. Атомдар – материяның бөлінбейтін бөліктері. Олар
мәңгілік ... ... ... ... ... бір-бірінен түрі,
көлемі, жағдайы, орны арқылы ғана ... ... Жан өте ... ... ... құралған. Адамның түйсіктері айналадағы заттардың
көшірмесі, ... ... ... пен ... ... заттардың бейнелері,
олар заттардың әсер ету нәтижесінен пайда болады, бұл бейнелер де ... ұсақ ... ... ... көзқарасты ежелгі
Грецияның белгілі объективтік идеалисі Платон дамытқан. Оның айтуынша, екі
дүние бар: бірі – ... ... ... (бұл ... ... ... ... дүниесі (ақиқат дүне). Идеялар барлық нәрселердің негізінде болады.
Заттар – идеялардың көлеңкесі. Идея – ... зат - ... ол ... ... ... ... Заттар жеке, жалқы, елестеулер арқылы пайда болады
да, ... ... ... ... ... Идеияларды түйсік арқылы
емес, ақыл, ұғым арқылы ғана ақиқат түрде ... ... Сол ... ... ... жүрген заттар да – идеялар, яғни ақиқаттық зат емес, ... ... ... көрінісі, бейнесі. Платон «Федон», «Мемлекет» дейтін
шығармаларында жан деген не, оның ... ... адам ... ... жаны ... ... ... мәселелер жөнінде сан қилы сөз қозғайды. Оның
айтуынша, жан ... ... ... болып, онан соң тәнмен біріккен.
Платон өзінің жан туралы ілімін тәрбие және қоғам тіршілігіне таратқысы
келді. Ол ... үш ... ... ... 1) ... жан. 2) ... ... Сезімді жан.
Ежелгі заманның данышпан ойшылы, ғұлама ғалымы, философ
Аристотель жан ... ... ... оны бір ... ... көп ... Аристотель Платонның шәкірті болғанымен, ұстазының идея туралы
идеалистік теориясын мойындамады, оған қарсы ... ... ... идея ... ... өмір ... ... бірге болып, ылғи
да соларға бейімделіп отырады. Аристотель жанның үш түрін ажыратады. Оның
бірі - өсімдіктердің ... ...... ...... Ол өзінің психологиялық ... яғни жан ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген жанның
түрлеріне сәйкес тәрбиенің де түрлі салалары болатынын ... ... дене ... - ... ... адамгершілік тәрбиесі –
жануарлар жанымен, ... ... – адам ... ... ... ... ... танымдар қандай құбылыс - өзгерістерге енгенімен
өмірлік іс-әрекеттің қозғаушы күші жан деген тұжырымға ешбір шүбә ... Тек XYIII ... ... білімінің дамуында Рене Декарт ... ... ... Ол ... ішкі ... ғана ... тіпті дене
әрекетінің де жанға ... ... ... жөнінде пікір айтып,
дәлелдеді. Бұл жантану ғылымының кейінгі желісіне ... ... ... ... екі ...... және сананы бірдей енгізді. Бірақ ол
өз тағылымында жан мен тәнді бір-біріне қарсы ... ... ... ... ... және рух жасайтынын уағыздады. Сондықтан да психология
тарихында бұл Декарт тағылымы «дуализм» атауын алды.
Дуалистік ... ... етіп ХІХ ... ... параллелизм атанған идеалистік бағыт кең өріс алды. ... ... ... және тән, ... өзара тәуелсіз жасайды.
Шамамен осы дәуірде психология дені жөнінде жаңа түсініктер
қылаң бере бастады. Ойлау, ... ... ... сана ... беріліп,
психика санамен баламаластырылды. Осыдан жан ... ... ... ... ... ... сана көп уақытқа дейін басқа табиғи
процестердің бәрінен оқшауланған ерекше ... ... ... ... өмір Алла ... ақыл көрінісі немесе сананы құраған ... бар ... ... ... деп ... Сана туралы
түсінік кең етек алып, бұл бағыттағы идеализм интроспекттік сана тағылымы
атын алды.
ХІХ ... ... ... дербес ғылымға айналған
психологияның дамуы өз алдына әртүрлі мақсаттарды белгілеп, ... ... ... ... ... ... теориялар таласында жүріп
отырды. ХІХ ғасыр аяғында барша теориялар, ХХ ғасырдағы біршама ... осы ... ... ... зерттелді. Бұл теориялар
бойынша психологиялық зерттеулердің бәрі ... орта мен адам ... ... жан ... мен ... ... Ал
сана мен ми арасындағы қатынас бұл теорияларды дуализм ... ... ... ... он жылдығында психологияның және бір бағыты
пайда болып, оның ... ... жаңа ... ... ол ... ... сана да емес, ол сырттай бақыланатын, негізінен адам қозғалысының
жиынтығы - әрекет-қылық еді. Бұл бағыт ... ... ... ... түсініктер дамуының үшінші кезеңін қалады.
Сонымен, психология өз даму жолында бастапқыда жан ... ... ... ... ақырында санасыз ғылымға айналды. Әрине, қылық-
әрекеті ... ... ... ... аламыз, себебі біздің
әрқандай әрекет-қылығымыздың ... ... ой, ... ... ... осы ой, сезім, ынта-ықыласын білмейінше, әрекет-қылықты
тану мүмкін емес.
Психологиялық ... даму ... ... ... ... ... ғана ... жағдайда олар қоғамдық
практиканың өрістеп жатқан қажеттерімен белгіленеді. Егер ... ... ... ... басымдау, дүниетанымдық пән болса, ол
қазіргі кезде өзінің танымдық ... ... ... ... ... ... беру жүйесіндегі, денсаулық, заң
мекемелеріндегі, мәдениеттегі, спорттағы және т.б. ... ... ... бір ... айналуда.Сондықтан, көбінесе психология салаларын
топтастыру негізіне адамдардың әртүрлі еңбектік әрекеттері алынады. Осыған
орай ... ... ... ... ... ... қоғамдық өнімге бағытталған
әрекетінің психолгиялық ерекшеліктерін, еңбекті ғылыми ... ... ... бірге психология ғылымының дербес
салаларына айналған білімдерге жіктелді.
Педагогикалық ... ... ... ... ... ... заңдылықтарын ашу.Оның бөлімдері: оқу
психологиясы, ... ... ... ... ... ... ... қызметі мен сырқат адам мінез-
құлығының психологиялық мәнін зерттейді. Ол психикалық құбылыстардың ... ... ... ... ... емдік
дәрілердің адамның психикалық ... ... ... ... ... қолданылатын психикалық ... ... ... бөлінеді.
Заң психологиясы құқық жүйесін іске асыруға байланысты
психикалық ... ... Онда ... салаларға жіктеледі:
қылмыскер психологиясы, үкім шығарушы мен орындаушы психологисы.
Әскери психология адамның ... ... ... мен оның ... ... ... қарым-қатынастың
психологиылық тараптары, әскерді рухтандырушы үгіт-насихат ... ... ... ... жеке ... ... психикалық
процестері мен психикалық қасиеттерінің онтогенезін ... де ... өз ... ... ... ... жас ... ересек адамдар психологиясы мен кәрілік психологиясы.
Салыстырмалы психология психикалық өмірдің филогенитикалық
формаларын ... ... ... және бір жолы – қоғам мен
жеке адам арасында болған қатынастарды ескеру. Бұл әдіске орай ... ... ... ... ... ... ... адамдардың әртұрлі ұйымдасқан ресми немесе ұйымдаспаған,
бейресми ... ... ... психикалық болмысын зерттеумен
шұғылданады.
Жоғарыда келтірілген деректер психологияның қолдану аймағының
кең екенін ... ... ... ... ... де ... ... адамдардың қарапайым қабылдаудан зерттеуден бастап, жалпы өріс ... ... ... ... ... ... ... заманның дүниежүзілік проблемаларына байланысты да адамдардың
күнделікті ... орай да ... олар ... ... ... ... болады. Бұлай болуы орынды да, себебі аталған проблемалардың бәрі
қалайда адамға байланысты болғандықтан, ... ең ... оның ... ... ... ... ... салаларының ішінде айрықша орынды жалпы
психология иеленетінін атап ... жөн. Бұл ... ... ... ... ... мен тарихын, психикалық құбылыстар
пайда болуының, дамуының және болмысының жалпыланған заңдылықтарын ғылыми
нақтылау. ... ... ... психология танымдық және іс-әрекетті де
зерттейді. Жалпы психология ... ... ... ... мен ... ... ... таным беріліп, оның негізгі
түсініктері сипатталады. Барластыру ... бұл ... үш ... төңірегінде топтастырылады: психикалық процестер, психикалық
қалыптар мен психикалық қасиеттер немесе жеке адамның дара ерекшеліктері.
Адамның ішкі жан ... ... ... сан ... ғылым-
білімдердің мән-мағынасын түсінудің, толып жатқан фактілердің ... ... ... өз басынан кешірген күйініші мен сүйінішін басқаға
не өзіңе дұрыс сипаттап айтып беру оңай нәрсе ... хақ. Бұл ... ... ... оның ... тәрбилеуі үшін аса қажет.
Адам жайындағы сан алуан гуманитарлық ... ... ... орын алатындығы осыдан-ақ жақсы байқалады. Расында
да, бұл ғылым араласпай отырғн өмірдің ... жоқ ... ... Адам бар
жерде жан бар, ал жанды зерттейтін ғылымның аты – психология.
Қорытындыласақ, жантану ғылымы ...... ... және ... ... ... ... әрекеттер табиғатын түсіну үшін бұл жөніндегі ғылыми
көзқарастар өрісіне зер салған жөн. Ерік ұғым ... де, ... ... ... де ... сипатқа ие. Ежелгі және орта ғасырлық дүние ерік
құбылысын бүгінгі біздің түсінігіміздей танып ... ... ... адам еркі жөнінде тіпті сөз болмаған, оның орнына ... ... ... Адамның қылық әрекеттері табиғат пен өмірдің ақыл
бастауларына және логика ... ... деп ... ... ... әрқандай әрекет логикалық қортындылардан
туындайды. Ал өзінің «Никомахов этикасы» ... ... ... ... және «бұл алма ... деген пікірлер санада «бұл алманы жеу керек»
деген қортыды ой пайда етпейді, адамды бірден сол алманы жеп қою ... деп ... Ерік ... ... ... ... ... күнде
де жоқ емес.
Ш.Н Чхарташвили мақсат пен саналы тану интеллектуалды
әрекеттер ... ... ... ... өзіндік сипаты барлығына
шек қояды, сондықтан ғылымға жаңа бір «ерік» терминін ендірудің ... ... ... ... адам қасиеті сипатында ерік ортағасырлықтарға да таныс
таныс болған. Мұны сол уақытта қоғамда орын алған экзорис – ... ... ... ... Бұл ... адам ылғи да енжар астама күйінде
танылып, сыртқы әсерлер ... «ұя» ... ... Ол ... ... жасайтын, нақты қайырымды не жауыз құбыжық күштер түріне ... деп ... Бұл ... күштер қандай да мақсаттар белгілеуші
ақылға ие деп ... Ол ... ... ... «шын» қылық-
әрекетінің мәнін түсінуге болады.
Ерік табиғатын бұлай түсіндірудің себебі сол ... ... адам ... ... оның ... ... Әр адам бабалардан жеткен ... ізі ғана ... ... ... ... кейбір мүшелерінің ғана ажыратылуға
құқы болған, мысалы, бабалар аруағы және ол ... ... ... от пен металды бағындарған темірші, өзін ... ... ... ... ... ерік түсінігінің жаңа «Қайта тіктелу» заманында жеке
адам проблемасымен бірге ғылым ... ... осы ... ... ауытқуларын мойындаудан болар. Осыдан адам ... ... ... ... де бейім» дегендей ... ... ... ... тек ... ... адам жеке ... жетіседі. Мұндай тұлға үшін ең мәнді нәрсе - ерік бостандығы.
Ерік бостандығын бір жақты ... ... ... ... ... ... ... болды.
Экзистенцализм ерікті тәуелсіз, тысқы әлеуметтік әсерлерге қатысы ... деп ... ... ... негізі қоғамдық байланыстар мен
қатынастардан, ... ... ... ... дерексізденген адам.
«Дүниеге қандай да бір күшпен келіп қалған» бұл адамның ... ... ... ... ... да, ... өзі – ... құмарлық». Мұндай
адамның қоғам алдында ешқандай инабаттық міндеттері мен жауапкершілігі ... да ол ... ... ... өз ... ... ... білмейді. Қандай да қалып тәртіп ол үшін ... ... ... Ж.П ... ... нағыз адамгершілік – бір ғана рет көрінетін,
реттестірілмеген, қандай да ... ... ... ... ... туындайтын, себепсіз «әлеуметтенуге» қарсылық
әрекеті. Ерік бостандығын асыра мақтаудан ... адам ... ... жөніндегі ойларына дәлел айта алмай, адамды өз өмірінің
мәні, мақсаты және жауапкершілігінен айыратын, ... ... ... ... ... ... ... аулақ бастаулар тұңғиғына бір-ақ
түсіреді.
Қылық иесі – адам қалыптасқан тағылым-талаптарды жоққа шығара
отырып, міндетті түрде қандай да басқа, өзіне ... ... ... адам бір ... ... ... ... онда оның бұл әректі
екінші бір, қыр-сырлары танылып болмаған қажеттікті ... ... ... ... баршамыз қоғамға жат деп есептейтін ... ... бір жағы ... ... ғажап нәрсе. Бұл қоғамға
ерсі болып көрінген қылықтардың өздері де қандай да ... ... ... сай ... ... ... тұтатын қырлары мен ... ... ... ... жеке ... болмысының барша деңгейлерінде көрінеді, бір қажеттіліктерді
басып, ... ... өз ... ... жеке адамдық қадірін
қорғау мен өз мұратын үшін жан пидалыққа дейін ... бойы ерік ... ... ... ... ... үшінші
сөзінде былай айтылған екен.
Адам ұғылы екі нәрсебірлән: бірі – тән, бірі – жан. ... ... ... ... ... ... ... болатын
тілек) қайсысы кәсіби (еңбекпен табылған нәрсе) оны білмек керек.
Ішсем, жесем демектің басы – ... ... та ... Аз ба, көп пе, ... екен ... тілек, бұлардың да басы – жибили.
Ақыл, ғылым – бұлар – кәсіби. ... ... ... ... ... ... ... мұрынмен иіскеп тыстағы дүниеден хабар алады.
Ол хабардың ұнамдысы ұнамды қалпыменен, ұнамсызы ... ... өз ... көңілге түседі. Ол көңілге түсіруші
бағанағы бес нәрседен өткен соң, оларды жайғастырып көңілде ...... ... қуаты дүр, бірі ұмытпастық жақсы нәрседен
көңілге жақсы әсер ... ... ... ... ... ... нәрсе пайда
болу секілді нәрселер. Бұл ... ... ... ғана ... Ескеріп
баққан адам үлкейтіп, ұлғайтып, ол қуаттардың қуатын зорайтады. Ескерусіз
қалса, ол ... ... ... да ... ... жоғалмаса да, аз-маз
нәрсе болмаса, үлкен еш нәрсеге жарамайтын ... ... ... ... ... білу ... ... алса, ол – көп жиғаны бар адам: сынап, орындысын, орынсызын –
бәрін де бағанағы жиған ... есеп ... ... ... Бұлай етіп
бұл харакетке түсіген адамды ақылды дейміз.
«Құдай тағала өзі ақыл бермеген соң қайтейі?» ... ... сені ... мені ... ... па?» ...... тағалаға жала
жауып, өзін құтқармақ болғандығы. Бұл – ойсыз, өнерсіз надан адамның ісі.
Оған құдай тағала көрме, естіпе, ... ... ... ... деп пе? Ойын ... ішпек-жемек, ұйықтамақпен, мақтанмен
әуре бол да, ішіндегі қазынаңды жоғалтып алып, хайуан бол деген жоқ.
Кейбіреулер айтады: ... ... ... да, ...... ... адам ақылды тапты. Талабы жоқ кісі таба алмады» - дейді. О ... ... да бар, оған ... ... ... ... ... жан қуаты басында кішкене болады, ескермесе жоғалып та ... ... ... ... деп. Жан ... адам пайда қылған
өнерлерді де күнде тексерсең, күнде асады. Көп ... ... ... ... ... және ... ол ... бір басқа адам
болып кеткеніңді ... ... Қай ... өнер ал, мен ... ... ... ... Енді қусаң, бағанағы әуелгі табуыңнан қиынырақ тиеді.
Жан қуаты дейтұғын қуат – бек көп нәрсе, бәрін ... ... ... ... әрбір өнердің тыстан тауып алып ішке салынған,
соның тамырын берік ұстап тұруға жараушы еді. Көп ... ... ... ... өнердің өзінің ең қызықты, қымбатты жерлері жоғала бастайды.
Онан соң көп заман өтсе, сол ... ... ... өзі де ... соң ... ... қылуға болмайды.
Бұл қуаттың ішінде үш артық қуат бар, зинһар соны жоғалтып ... ол ... адам ... ... ... ... шықты.
Біреуі орысша «повижной элемент» - аталады. Ол не нәрсе? Не
көрдің, не есттің, әрнешік ... соны ... ... ... арты ... ... алды қайда барады, сол екі жағына да ақылды
жіберіп қарамаққа тез ... ... Егер бұл ... көп ... көп ... ... да бермейді. Керекті уақытында ... ... ... ... уақытында айтпай, дәйім уақытынан кеш қалып, «Әй , әттеген-
ай! Үйтуім екен, бүйтуім ... деп, өмір бойы ... ... отырғаның.
Біреуін орысша «сила притягательная однородного» - дейді. Ол –
бір нәрсені ... ... ... хош ... ... ... ... Түгел ұқсаған ба? Яки бір ғана жерден ұқсағандығы бар ма?
Әрнешік сол іске бір ... жері бар ... ... ... ... ... ... оқып, бөтеннен хабарланып білмей, тыншытпайды.
Үшіншісі, орысша «впечатлительность сердца» - дейді, ... ... ... ... салғырттық – бұл төрт
нәрсебірлән кірлетпей таза сақтаса, сонда сырттан ішке барған әр ... ... ... анық ... болып түседі. Ондай нәрсе тұла бойыңа
жайылады, тез ұмыттырмайды. Егер де бағанағы төрт нәрсемен жүректі кірлетіп
алсаң, ... ... ... я қисық, я күңгірт көрсетеді. Енді ондай
нәрседен оңды ұғым болмайды.
Әрнешік тән ... ... ... ... ... оның
аты дәулет еді. Оның да неше ... ... ... бар ... ... алмаушы едің ғой. Соған ұқсаған іштегі жан қуатыменен
жиған нәрсенің аты ақыл, ... еді ғой. Оның да неше ... ... ... тиер нәрселері бар. Оны білмесең, бақпасаң – айырласың. Және әрбір
жақсы нәрсенің өлшеуі бар, өлшеуінен асса – жарамайды. Өлшеуін білмек – ... ... іс. ... ... іске ... ... кеткен кісі ойын байлай
алмай, қияли болып та кеткені болады.
Ішпек, жемек, кимек, күлмек, көңіл көтерек, құшпақ, сүймек, мал
жимақ, ... ... ... ... ... – бұл ... де
өлшеуі бар. Өлшеуінен асырса, боғы шығады.
«Ненің қызығың көп іздесең, соның күйігін бір тартасың» деген
бұрынғы ғалымдар. Баз ... ... ол, мен ... үш ... ... ... «сила притягательная однородного» бірлән «подвижной ... ... ... тұра тұрған нәрсе, күллі пайда да бұлардан шығады, уа күллі
зарар да ... ... ... суйгіштік, мақтаншақтық,
ашуланшақтық,өтірікшілік, осыған ... ... ... құмар қылп,
ақылдан шығарып жіберетұғын нәрселер осы ... ... ... ... ... түбегейлетіп, жаман нәрселерден, ... ... ... ... құмарпаздыққа салып жіберетұғын
нәрседен бойды ерте тыйып алуға керек.
Пайда, залалды айратұғын қуаттың аты ақыл еді ғой. Бір ... мұны ... ... Һәм ... һәм қайрат – екі мықты қуат
қосылып тоқтатады. Ол екеуі кімде болса, бағанағы екі қуат ... ... ... бір ... ... тең.
Егерде бұл екі қуаттың екеуі де аз болса, бағанағы екі қуаттар –
бр басы ... асау ат, ... ... ... ... ұра ма, суға ұра ... ұра ма – ... ... ... ... көрген есті, ақылы дұрыс адамдар
әлі де сұрамай да қалады. Сенде ерік жоқ. Екі етек ... екі ... ... ... ... ... ерік ... жөнінде бір-біріне қарама-қарсы екі
қөзқарас материалистік және идеалистік көзқарастар қалыптасты.
Идеалистер ерікті ми қызметімен де, ... ... ... жоқ рухани күш деп ... Олар ... ... ... ... ... жоғары агенті деп санайды. Ерік ешкімге және
ешнәрсеге де бағынбайды. Ол еркін. ... ... адам кез ... ... есептеспей-ақ өзінің ойына келгенін істей алады. Ол ... ... ... ... адам не ... соны ... қалауына қарай
қылық жасайды. Бәрі оның ерікті еркіне байланысты.
Ерік еркіндігінің идеалистік ... ... ... көзқарас тұрғысынан да жалған. Идеалистердің ойынша рух бостандығы
әрекет бостандығына алып келеді. Бірақ қоғам ... ... жеке адам ... ... және заң ... менсінбеу,
кейде оны бұзу болып табылады.
Материалистік ұғым – ерік ... ... ... ... Онда ... ... ... бірге еріктің де нервтік ми
процестері түрідегі негізі болады. Ерікті ... ... ... алу
мүмкін емес. Материалистер адам қоршаған ортамен өте тығыз ... деп ... ... ... ... ... ол ... сақтай да,
жалғастыра алмайды. Ерік сананың басқа да түрі тәрізді объективтік шындықты
мидың бейнелендіруі.
Ерік ... ... ... ... ... және ... көзқарасқа қарсы қоя отырып, Ф. Энгельс: ... ... ой ... ... емес, еркіндік сол заңдарды білуде
және сол білудің негізіде табиғат заңдарын ... ... ... ... ... ... көндіру мүмкіндігенде» - деп жазды және онан соң: ... ерік ... – істі жете ... ... ... алуда, одан басқа еш
нәрсе де емес» - деді.
Ерік адамның практикалық және танымдық әрекетін ретке ... ... ... ... ... табиғатын материалистік түсіну әрекеттер мен қылықтардың
қозғаушы күштері ... ... ... ... ортада жатады деген жайтты
сөзсіз мойындаудан көрінеді. В.И.Ленин: «Адамның ... ... ... және оны ... шарты етеді, оны нақты, бар нәрсе ретінде
табады. Бірақ адамға өзінің мақсаты дүниеден тыс алынған ... ... ... болып көрінеді еркіндік» - деп жазды.
Интелектуалдық немесе ассоциациялық теория. Бұл теорияны
жақтаушылардың және ... бірі ... ... ... ... ... салған Э.Мейман. Бұлардың айтуынша, еріктік ... ... ... байланысып, солардың нәтижесінен пайда болады,
яғни ерік ... ... мен ... ... ... күшінен
туындайды. Адам өз мұқтаждықтарын жүзеге асыру үшін ... ... сол ... жету үшін алда тұрған бөгеттердің ... ... ... үшін адам ең ... алға ... ... ... керек,
содан оны ортаға салып көпшілікпен талқылауы қажет. ... адам ... ... әрекеттер жасайтынын ақылға салып, оға ... ... ... ... соң ... әрекетті атқаруға кірісіп, оны жүзеге
асыруы тиіс. Э.Мейманның айтуынша, адамның ерік-жігері үнемі екіге ... Бірі – ... ... елестеудің пайда болуы, екіншісі –
ақыл-ойды ... жай ... Бұл ... ... ерік ... ... ол өзінен-өзі еріксіз жүзеге асып отырады. Адам ерікті ... үшін ... ... ... ... ... сол елестеудің
нәтижесінде адамның ерікті әрекеттері пайда болады. Мұндай көзқарас адамның
ерік- жігерін ... ... ... ... ... ... ... заңдары бойынша пайда болатын әрекеттер деп түсінеді.
Ерік туралы эмоциялық теорияны ұсынушы неміс ... Оның ... ... ерік эмоциялық сезімдердің тек бір ... ... ... Ерік ең ... сезімдердің, аффектердің ерекше
варианты. Жағымды сезімдер ерікке негіз болып, ... ... ... ... ... бір түрі деп ... болмайды. Өйткені ерік пайда
болу үшін, оған адамның түрлі жағымды сезімдері түрткі ... ... ... ... болады.
Америка психологі Джемс ерік ... ... ... ... ... айналуы дейді. Оның пікірінше, адамның қимыл-әрекеттері ой
арқылы өздігінен қимылға ... ... ... адам ... ... ... екі
қолын екі жағына созып, бір қолын алдына, екінші ... ... ... ... қолы ... біраз қимылдай бастайды. Немесе адам
жіпке бір тасты байлап, қолын созып ... ... ... жай ... ... жібі қимылдап өздігінен айналғандай болады. Міне, осындайды Джемс
ерік әрекеті деп ойлайды.
П.К.Анохин ... ... ... ... ... Оның ... нерв ... сыртқы оқиғалар барысынан оза жүретіндей тәрізді
көрінетіндігінде. Бұрынғы тәжірибе негізінде адам нерв жүйесіне ... ... ... ала ... ... ... мида көп рет ... қалыптасқан нервтік байланыстардың ... ... ... жүйесі қалпына келтіріледі.
П.К.Анохин ұсынған ережелер мінез-құлықтың ... ... ... ... ... тереңдетіп, кеңйте
түседі. Творчествалық мүмкіндігі бар болғандықтан, нақты әрекеттің алдын
алу механизмі ... ... ... әлде ... ... жетілген.
Адамдағы ассоциациялар жүйесі аз ғана және шалғай тітіркендіргіш негізінде-
ақ қалпына келтіріледі.
Психология тарихында бихевиоризм деп ... ... ... ... ... ... ... шығарып, адам әрекетін
механикалық тұрғыдан шешті. ... ... ... ... ... ... ... еді. Бихевиоризм теориясы бойынша оқу әрекеті,
жаттығу тәжірибесі саналы әрекет емес, көп ... ... ... ... ... деп ... Механистік психология еріктің
материалдық дүниесімен ... да ... ... Ерік ... ... ... теріс түсіндірді. Олар ерікте өзін-өзі билейтін бостандық
бар, ерікті әрекеттің себебі – «ерік бостандығы», сана адамға не ... ... деп ... Бұл теорияның еріктің ғылыми негізі ... оның ... сай ... ілім ... алып ... ... ерік
бостандығы – себепті байланыстылыққа, детерминизм принціпіне ... ... ... шығу да – ерік ... бір көрінісі.
Ерік туралы спиритуалистік түсінік мінез-құлықтың шын ... мен ... да ... тасталуы керек деп ойлау қате болар
еді. Оны байрығы психолгия бұрыс талқылап, сипаттаған еді. Бұл ... ... ... ... ... ... мен ... құрайды
деген. Ерік еш нәрсені жасамайды, ол құрамайды, әрқашан тек ... ... Ол ... өзге ... ... ... процестердің өзіне
тән заңмен араласады» деді. Сонымен, ескі психологияның ... және ... ... ырықты және ырықсыз есті, түсініктердің ырықты және
ырықсыз ағымын ажырытуына толық негізі бар. Геффдинг еріктің сәйкес ... ... ... ... ... ... - дейді ол, -
алғашқы ... ... және ... ... ... ... ... ағысы өз күшімен жарып өтуі керек, сонда бізге бір рет жасалғанды
ізделіп отырғанмен ... ғана ... пен ... ... ... ... адам ... дем беруші» ерекше қуат деген түсінік
ғылымға ... Бұл ... ... адам ... көзі психикалық
формаға келтірілген жанды ағзаның қандай да биологиялық қуаты. Ал бұл қуат,
З.Фрейдше, санадан тыс, ... ... ... ... жыныстық
құмарлықтың психо-сексуальды энергиясы. Мұндай тұжырымдаумен З.Фрейд ... осы ... ... яғни «либидоның» «мәдениеттестірілген»
алғашқы көрінісі (эрос) деп, ал ... бұл ... ... арғы ... ұмтылысының белгісі (танатос) екнін түсіндіріп бақты.
З.Фрейд болжамдары оның шәкерттерінің еңбектерінде қызықты
эволюциялық жалғасын ... ... бірі ... ерік ... ... ... ... болуынан дегенді алға тартты. Егер осы жыртқыштық қасиет
қоғам рұқсат еткен белсенділіктер түрінде жүзеге асып ... ... ... ... ырыққа келмейтін қарақшалық әрекеттерімен
ұштасуы мүмкін. А.Адлер, К.Г.Юнг, К.хорни, ... ерік ... ... ... ... үшін бұл - әр мәдени қауымда
ежелден қалыптасқан әмбебап қылық және ойлау түрлері, А.Адлер әкімшілік ... ... ... ал ... мен ... ... мәдени ортада өз
мүмкіндіктерін іске асыра білудің шарты деп ... ... ... ... өкілдерінің (З.Фрейд және
шәкірттері) қай-қайсысы да қортынды пікірлерін – адам әрекеттерінің көзі –
қажеттіліктердің мәнді, ... ... ... бір ... ғана ... ... ... тудыратын тек бұл әсіре ғана емес, адамның өз
«тіршілігін сақтау» мен «тұтастығын қолдауды» қамтамасыз ететін ықпалдарды
түсіндіру де ғылымдық ... сай ... Адам ... биолгиялық болмысы,
яғни тіршілігіне қарсы қатерге де баруы тұрмыстан белгілі: соғыстағы ... ... т.б. ... ... бұл ... ескермейді.
Еріксіз әрекеттердің физиологиялық негізі болып табылатын
шартсыз байланыстар ... ... ... ... ... табиғи – ғылыми ... ... ... пен
И.П.Павловтың ілімі ерікті әрекеттердің негізі мұндағы ... ... әсер мен ... уақытша байланыстары шартты рефлекстер деп
түсіндіреді. И.М.Сеченов ерікті ... ... ... ... ... ... рефлекстердің жиі қайталану жолымен
өзінің қимылдарын жіктеп ажыратуға ... және сол ... ... ... қабілетерді игеретіндігін дәлелдейді. Ал
И.П.Павлов ерікті әрекеттердің механизімін жоғары ... ... ... ... ... ... ... деп анықтайды.
И.М.Сеченов пен И.П.Павлов ерік қимылдарының белгілі ... ... ... болатындығын эксперименттік зерттеулермен
дәлелдеді.
И.М.Сеченов: «Кәдімгі ырықты деп аталатын ... ... ... ... ұғыну керек». «Адамның кез келген
қимылдарының алғашқы себебі одан тыс болады» деп еріктің ... ... және ол ми ... нәтижесі екендігін көрсеткен болатын.
И.М.Сеченов:«Ерікке тек жолақты ... ... ... ал тегіс бұлшық
еттер бағынбайды», себебі «жүректің құрлысы жолақты талшықтардан ... ... ... және ... ... зәр ... ... ет тегіс
талшықтарға жатады, содай-ақ оған бағынады. Мүмкін болатын басқа принципті
қабыл ... ... ... тоқтап, былай тұжырымдайды: «Ерікке тек
санаға қандай да бір анық белгілер мен жіберілетін әрекет бағынуы мүмкін».
Осы қағиданы ... және ... ... «Бұл ... ... аяқ, қол,
дене, бас, ауыз, көз және сол ... ... анық ... ... ... ... мүмкін: әрі қарай ерікке дауыс ырғағының
бағыныштылығы, сол сияқты ... ... мен ... ырғағының түрлі
сипатының сәйкес келуі, бір сөзбен айтқанда, сезім мүшесі ... ... ... ... ... ... ... ере жүретін барлық
әректтер» деп жазды.
И.М.Сеченов ерікті әрекет қалай ... ... ... ... оған ... ... ... фактіге» назар аударады, яғни адамның
қолымен, ... ... ... ... ... ... реті
қаңқамен де оның бұлшық еттерінің анатомиялық құрылуын анықтайтын мүмкін
болатын ... ... ... түрде қарастырады.
Бұл фактіге жауап беру үшін И.М.Сеченов, ерікті қимыл-қозғалыс
ретінде өмір ... күші ... ... ... ... дегенге
саяды. Баладағы ерікті қимылдың бүкіл жасалу жолы осыны дәлелдейді. ... ... ... талдауында И.М.Сеченов былай
көрсетеді: «Қол, аяқ, бас және ... ... ... ... формалары
балаық шақта жатыққан барлық үйлескен қозғалыс сияқты , жүру, жүгіру, сөз,
қарағандағы көздің ... ... ... соң ... ... соншалықты
жатыққан сайын, олар ерікке оңай бағынады.
Еріктің физиологиялық механизімін де ми қабығының рефлекістік
табиғатына жатады. ... ... ... ... ... яғни ... шартты рефлекстер. Еріксіз қозғалыстарда тумалық
қасиет болса, ерікті қозғалыстар өмірде жүре бара ... ... ... ... ... ... ... болды.
Ми қыртысының қозғалыс учаскесінің мидың ... ... ... ... ... мен ... алғы шарты болады.
Бірақ мұндай байланыс мінез-құлықты еріктік реттеу механизімін ... ... Бұл ... ... ... ми ... қозғалыс
учаскісіне өтуінің және информацияның қозғалысқа айналу мүмкіндігінің
қарапайым жолы ғана көрсетіліп отыр. Ал ... ... ... ... ... әрекет жасау тән. Оның үстіне ол сырттан алынған мағұлмат,
білімдерді қорытып талдауға қабілетті. Ал мұның екінші ... ... ... ... ... ... ... ми қыртысының жалпы
байланыстар жүйесіне қосылады да, оның ... ... ... ... ... ... ... тұрақты және уақытша байланыстырады
оңайлата қарастыратын болсақ, ... ... ... ... менмидың қозғалыс учаскесі арасындағы дәнекер буын дер едік.
Екінші синалдық байланыстар негізінде адам ... ... және ... реттелуі жүзеге асады, алынған информацияның
орынын, мезгілін, сипатын, ... ... т.б. ... ... сигнал жүйесінің тітіркендіргіштері адам мінез-құлқының қимыл-
қозғалыстық бөлігінің ғана ... ... ... ой, қиял, ес
тәрізді көптеген психикалық процестердің басталуының ... ... ... ... ... ... ... (сөздер) көмегімен
адамның бүкіл саналы ... ... асып ... ... ... қимыл әрекеттерді бөгеу, ерікті тежеу қызметінде шешуші роль
атқарады.
Сонымен, екінші ... ... ... ... ... жылжудың бағытын өзгертеді. Бұл информация
өте күрделі жолдан өтеді. ... ... ... ... ... жалпы жұмысының нәтижесі деп И.П.Павлов терең пікір айтты.
И.П.Павлов және оның ... ... ... ... ... да, яғни ерікті қозғалыстар да ... ... нерв ... ... ... ... Адамның ерікті қозғалыстары ми қабығында бұрын ... ... ... ... ... ... қозғалыстар үшін сөз
ерекше тітіркендіргіш болып табылады, түрлі ... ... ... ... да осы ... ... Адамның көптеген қозғалыстары іштей
сөйлеу арқылы да пайда ... ... ... ... түрлі қимыл-қозғалыстың
басталу белгісі. Адам сөз арқылы нұсқау алады немесе бір ... ... ... ... сәйкес қимыл-қозғалыстарды реттестіреді. Қозғалыс
анализаторының нерв клеткалары мидың орталық ... ... ... осы жерде пирамида формасындағы алып нерв клекалары бар. ... ... ... ... ... ... ... жатады.Қозғалыс
анализаторларын құрайтын нерв талшықтарын жол деп атайды.
И.П.Павлов: «Еріктік ... ... ... нерв
қызметінің барлық заңына бағынатын шартты ... ... ... ... ... ... ... заңына орайлас түсіндіреді.
И.П.Павлов ерікті - адам белсенділігіне ... ... ... көрінетін әрекетшендік – «еркіндік инстинкті» деп ... ... ... ... ерік аштық қауіп-қатерден де
мәнділеу. Егер осы қасиеті ... деп ... ... - жануар
алдынан шыққан елеусіз-ақ кедергіден өте алмай, өлімге душар болар ... ... үшін ... ... ... ... болатын сыртқы әсерлер ғана
емес, өз қызығулары мен қажеттіліктерін ... ... ... ... да ... ... әрекеттер мен амалдар мәнісі мен құрылымы жағынан өте
күрделі процесс. Немесе ерікті амал, бұл – ... ... өте ... ... Бұл ... ... ... не сатылардан тұрады. Сол
сатылардың ретін мынандай сызбамен көрсетуге болады.
Ерікті амал кезеңдері бұл ... ... ... ашып көрсетеді. Әрбір ерікті әрекетте белгілі ... бар. ... ... ... бір істі ... өзінің қажеттілігін
қанағаттандыру үшін өз жағдайын соған бейімдейді. Бұл – алға мақсат қойып,
соған ұмтылу, яғни ... ... ... не себептен адам осындай
қажеттілікті орындауға тиіс, ол не үшін қажет ... ... ... ... осы тілекті орындаудың жолдарымен әдіс амалы ... ... аса ... және маңызды дегені таңдап алынады. Айталық мамандықты
өзгерту керек, не экскурсияға бару керек болады. Бұл ... адам ... ... тек ... қана ... оның ... ... ақыл-ой
талқысына салады. Сөйтіп оған қалайда ... ... Бұл ... интелектуалдық кезеңі.
Нағыз ерікті әрекет ... алға ... ... жету үшін белгілі
тоқтамға келіп, шешім қабылдауынан көрінеді. Бұл да ... ... ... ... бұл ... маңызын зерттеумен ғана
шектеліп қалмай, оны ... ... ... ... Бұл ... ... проблемалық мәселелердің дәрежесін
зерттеуге де пайдалануда. ... ... ... шешімдердің
бөліну теорисы адамдар мен ұйымдардың күрделі мәселелерді тияанақты шешіп
отыруға ұйытқы болатынын ерекше ... ... бұл ... ... мен ... ... ғылыми бірлестіктерде ... ... ... ... адам ... ... ... оны жүзеге асыру жолдарын
жоспсрлап алғанымен, ... ... ... ... ... ... қолайлы жағдай туғанша, адамның өзі қабылдаған
шешімін қоя тұруына тура келеді. Дегенмен, осы шешімді ... ... ... мәселесі болып қала береді. Осы жағдайға орай адам енді барлық
ерік-жігерін өзі көксеген ісін ... ... Осы ... ... жеңу үшін адам ... ... ... мүмкін. Алайда,
қажеттілігін қалайда орындау үшін ол оған барлық саналы еркін бағыттайды.
Күш салуда адам: ... жете ... ... бұл мінездегі
ерікті әрекетінің көрінісі. ә)іштей ойланып, бойын мақсатына жетуге деген
борыштық сезім ... ал ... ... ...... ... адамның уайымы жекеменшіктік сезім мен қоғамдық мақсаттың
арасында ауытқу тудырады. ... бұл ... ниет ... ... ... қай ... ... ауытқитындығын анықтайды.
Ерік – қайратының күшеюі талпыну тек шешім ... ... ... оны ... кезінде де әртүрлі ауытқу мен уайымға ... Бұл ... ... ... жою қажет болады. Алға қойған
мақсатқа жету үшін адам өз ... ... ... ... ... бағалай білуін, ерік-қайрат қасиеттерін талдап, ... ... білу ... ... ... адамның еркін білдіретін
психологиялық сапа болып табылады.
Адамның еркі сонымен мақсат қоюдан басталады. ... ... ... ... ... оқу ... түсуге талабы бар дейік.
оқушының бұл мақсаты алдына қоюына оның мәдени қажеті, ... ... ... ... Кез ... адамнан «сен не үшін оқисың?» деп сұрасаң, оның
нендей болса да бір дәлел ... ... ... ... ... белгілі бағытта істейтін ісінің
мәнін, жоспарын белгілейді. Мұны ... ... ...... немесе
ниет деп атайды. Тілек – келешекте істейтін ісіміздің ойға бекуі. Мәселен,
«газетке мақала жазсам», ... ... ... ... тартып
үйренсем», т.б. деген сөйлемдерде адамның түрлі тілегі бейнеленген. Бұларда
белгілі бір қажетті өтеу ... ... оны ... ... әлі де ... яғни оның жоспары сызылмаған. Дегемен осы секілді тілектерде
еріктік амалға тән талғамалық сипат бар. Ал ... ... ой ... ... ... Ой ... салу арқылы адам өзіне қажетсіз тілектерді
тежейді де, қажеттілерін орындау үшін тиісті ... ... ... ... жағдай ғана адамның тілегін, нақтылы кесімді түрге
келтіреді.
Адамның алдындағы мақсаты ... ... да, ... ... ... оны ... Егер адам ... мақсат қояр
кезде өзіне «Не істеу керек?» деп ... ... ... ... ... ... істеу керек?», «Қандай жолдармен мақсатқа жетуге болады?»
деген сұрақтар ... Осы ... адам ... ... ... ... ... көз тастап, алда тұрған ... ... оны ... жолдарын белгілейді. Мәселен, біреудің стол жасап
алғысы келді дейік. Ол алдымен ... ... ... ... ... ... ... қандай құрал-сайман керектігін, жұмыстың жұмысын
т.б. топшалап алады. Қандай болмасын іс-әрекеттің жоспарын жасау – ... Ол – ... ... ... өмір тәжірибесінің, ойының
орамдылығын қажет етеді.
Мақсатқа жетудің жолдары белгіленіп, жоспар жасалғаннан ... ... оның ... қалауына көшеді. Қалау – мақсаттың айқындығы,
оған жеткізетін тиісті ... ... ... ... ... ... қалау да өздігінен адамның ерік-жігеріне үйлесе алмай, қайшы келіп
отырады. Мәселен, орта ... ... ... ... педагогтық институтқа
түсіп, мұғалім болып шықысы келеді. Ол сондай-ақ ... ауыл ... ... да ... ... Бұл арада оған осы екі мамандықтың біреуін
қалау қажет. Ал осы ... ... ... ... ... ол ... ... бұлардың қайсысын қалауын білмей, әуре-сарсаңға түседі.
Міне, осындай жағдайда тілек пен ... ... ... ... психолгияда мотивтер күресі деп атайды. Мұндай түрлі мотивтердің
ішінен ақылға қонымдысы – нақты жағдайға тура ... ... ... ... ... ғана адам белгілі бір тоқтамға келе алады.
Мотивтер күресін Н.В.Гогль «Үйлену» комедиясында жақсы ... ... деп ... ... советник Подколесин аяқ астында
үйленудің тиімді-тиімсіздігін ойлап басы қатады. ... ... ... ... ... көзім тек енді ғана жетіп отыр. Қыруар ... ... ... ... ... ... бір елге ... бола қалдым ғой,
қол астымда жалғыз бойдақ қоймай, жұрттың бәрі түп-түгел үйленсін деп әмір
берер едім...». Олосы ... ... ... салып үйленген жөн шығар, өмір
бойы бойдақ болу ... ... ... ойға ... Бұл оның ... бірінші мотиві.Еінші мотив – отбасы бақыты. «Шынында ойлап тұрсам
мінеки әне-міне дегенше әйелді боп шыға ... ... ... ... ... жекізе алмайтын, тіпті айтуға лайықты сөз де табылмайтын
ертегідей бір шырын-шәрбат ... ... ... ... ... ... ... мотив туа бастады:
...Әйтсе де бажайлап, қабырғаммен кеңесе кетсем-ақ болды, тұла
бойым ... сала ... Ары айт, бері айт, өмір ... ... бақи ... күрмеу түсіп, қайтып енді тырп ете аузыңды ашып, жазып ем, жаңылып
ем деуге шамаң келмесе шаруаның біржола ... ғой ...» ... ... ... ... ... ағатын адам. Оның ойына ар-ұят, адамгершілік
дегендер кіріп те шықпайды. Некесі ... деп ... ... ... ... оның қандай адам екнін жақсы байқатады.
«... Шынымен-ақ, тайып кетуге болмай ма екен? Әлбетте болмайды,
есік алды, кез келген жерде сапырылсып ... ... ... ... ... ғой
біреуі. Жоқ, болмайды». Осы жерде ол ашулы терезені көреді де осыдан қарғып
кетсем қайтеді дейді.Жоқ ... ... алыс екн ... ... ... ... ... емес, үшіншіден, қалпақсыз ... ... емес деп ... ... Оның қалпағын досы Кочкарев тығып
қойған. Ол ақырында ... онша биік емес ... ... қарғуға болар деп
көшеге қарай қарғып кетеді. Белгілі көзқарасы мен сенімі қалыптасқап адамда
мотивтер күресі онша болмайды. Олар көбінесе жеке ... ... ... мәні бар ... ... алып отырады.
Сөйтіп, мақсат қою, тілек, қалау, ... ... ... бәрі ... ... ... «даярлық кезеңі» деп аталады.
Еріктік амалдың ең негізгі кезеңі қандай болмасын тоқтамды
орындау стадиясы. ... ... ... ... іске ... оны
орындайтын кісіні ғана еркі нағыз жетілген адам деп айтуға ... ... ... ... ... ... ... да кездесіп
отырады. Бұлай болудың себебі орындалудан қиын мақсатты алға ... ... ... әлі де ... ... ... көзқарастың
қалыптасунан, өзісіне сенімсіздіктен, мақсат еткен нәрсенді жан-тәніңмен
сүймеуден т.б. себептерден ... ... адам ... ... шамасы
келетін, орындай алатын мақсаттарды қойып, осы ... ... ... ... тиіс. Белгілі мінез-құлықтың принципі бар, өз ... көзі ... адам ғана ... ... келе ... оны ... ... тиімді жолдарын таба алады, бұл жода ... ... ... ... ... ... алдына көмескі, бұлдыр
мақсат қояды да, ой таразына жақсылап салмайды, ... оны ... ... ... ой ... ... ... жеңіл мақсатты алға қою да адамның
еркін енжар, әлсіз етіп жіберуі мүмкін.Сондықтан белгілі ерік ... ... ... ... ... ... қол ... мақсаттарды ғана алға
қоюмыз қажет.
Сонымен, ерік қимылын тікелей ... ... ... оның ... мен ... ... тілектері жатады. Бір
нәрсені керексінуі ... ... ... ... ... ниет болып
есептеледі. Қажеттілік негізінде мотив, яғни ... ... ... ... ... не ... тырысса, сол оның қимыл мақсаты болады. Егер де ... ... ... пен оны ... ... мотивтер айтылу болса,
онда мұндай ұмтылыс тілек делінеді. Танылып білінбеген ұмтылыс ... ... ... ... ... ерік ұстамдылығын аз дәрежеде
алады, сондықтан да қызығу мақсаты ... ... ... сирегірек алады.
Адамның еркі алға қойған мақсатқа ... ... ... ... жеңе ... әрі оны ... жүзеге асыра білуінде болады.
Қорытынды.
Өмірде біз ... ... ... ... ... ... ... шұғылданатынын байқаймыз. Біз оның белгіленген
мақсатқа жету жолында, ұзақ уақыт талпынатынын, ... ... ... ... ... бойын кернеген сезімді тежеп
отыратынын, шаттық пен ... ... ... ... іс үшін кейбір
жағымды жайттардан бас тартатынын ... ... ... де адам ... береді.
Сонымен ерік мінез-құлықтың реттегіші ретінде өмір мен ... ... ... Адам өз ... ... ... бола отырып
және еңбек, оқу, ойынмен шұғылдана жүріп тәрбиелейді. ... ... ... ... ... жағымды эмоциялық күй ... ... ... ... оқу және ... ойынның өзінде бірсарынды, еш
қызықсыз, эмоциялық тартымдылығы жоқ, алайда маңызды, ... ... ... да аз ... Адам ... іс-әрекетпен шұғылдана
отырып, субъективтік және объективтік қиындықтарды да жеңеді, бастаған істі
әрі қарай жалғастырып, аяқтап шығуға өзін-өзі күштеп ... Нақ ... ... ... ... ... ... болатын қиын шақта
адамның еркі нығайып, шынығып отырады. Осыған байланысты ... айта ... Жеке ... ... ... және ... ... болады.
Еріктің дамуы мен адамның еріктік ... ... ... орын ... ... ... еңбек болып есептеледі. Еңбекте
жеке адам коллективтің басқа мүшелерімен міндеттік байланыста болады: бұл
міндеттерін ... үшін ол өз ... ... ... ... ... бағындырып отыруға тиісті.
Сонымен қорыта келгенде ерік деп саналы түрде алға тұтқан
мақсатқа жету үшін ... жан ... ... және ... өзін
меңгере алу қабілетін айтамыз.
Ерік іс-әрекеті туралы әр ... ... ... келе,
қысқаша қорыта кетейін. Ерік ұғымы тарихи сипатқа ие. Ежелгі қоғамда ерік
құбылысын бүгінгі біздің ... ... ... Ол ... ... сөз болмаған, олар «даналық мұраты» ұғымын ... ... ерік ... ... ... қайырымды не жауыз құбыжық күштер
түріне енген құбылыс деп есептеген. ... ... ... ... ... ... негізі оның өзінде екенін мойындамаудан. Абай ... ... ... ... жибили яғни еріксіз болатын тілек, кәсіби яғни
еңбекпен табылған нәрсе деп түсіндірген. Ол ... ... ... ақылмен байланыстыра айтады.
Сонымен қатар ерік табиғаты жөнінде бір-біріне ... ... ... Олар ... және ... ... ерікті
ми қызметімен де, қоршаған ортамен де байланысы жоқ рухани күш деп ... ... қате ... еді. Ал ... ... ... оны мидан
бөліп алуға болмайтындығын және де ... ... ... байланыста
болатынын айтады. Бұл бірден-бір дұрыс пікір. И.М Сеченов пен И.П. ... ... ... ... ... ... ... ерікті
әрекеттердің негізі мұндағы материалдық процестер, сыртқы әсер мен ... ... ... ... деп ... ғалымы Э. Мейманның пікірінше, еріктік әрекеттердің
барлығы ақыл-ой, интеллекпен байланысып, солардың нәтижесінен пайда болады,
яғни ерік ... ... мен ... ... рухани күшінен
туындайды дейді. Ал З.Фрейдпен оның шәкірттерінің тұжырымдары ... ... тыс, ... алшақ «либидо» жыныстық құмарлықтың энергиясы деп
қарастырады. Мен бұл ... ... ... ... ерік ... туындайды, адам ақыл-ой арқылы ойлап, қандай да бір ... қою ... ... ... ... ... ... кеткендей ерік әрекеті сонымен қатар түрлі
амал кезеңдерден тұратынын білдік. Ерік пайда болу үшін, ең ... ... ... ... болу ... ... ... мұқтаждықтарынан
туындайды. Кісінің күн көруі, тіршілік ету үшін оған өзінің ... ... ... ... ... Ол ... ... басталады. Ал
мақсат адам мұқтаждықтарын өтеу үшін пайда болып отырады. ... ... ... ... ... өтіп ... ... адам мақсат қойып
соған жетуге ұмтылады. ... жету ... ... мүмкіншіліктерді
түсіну қажет. Осыдан келіп түрлі ниет-тілектер пайда болады. Ниет-тілектер
арасында өзара тартыс болып, қалау ... ... ... отырып адам бір тоқтамға келіп, ақыр соңында шешім қабылдайды.
Міне, сонда ғана адамның қалауы ... ... ... ... ... әрекет себептері сонымен адамның сыртқы ... ... ... ... ... себепті болуы адамды
қандай да қылыққа ... ... ... Адам ... орта ... болмай, өз өмірін қолдай да, жалғастыра ... Ерік ...... пен ... ... ... емес, керісінше, адамның оларды жете танып, өз ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Т. Тәжібаев «Жалпы психология» Алматы 1993.
2. Сәбет Бап-Баба «Жалпы психология» ... ... Ә. ... ... ... Алматы 1996.
4. Қ. Жарықбаев «Психология» Алматы 1970.
5. «Психология адамзат ақыл-ойының қазынасы» Мәдени мұра 2005.
6. В.В. Богословский, А.Г. Ковалев, А.А. ... ... ... ... А.Ш. ... ... Абай ... үшінші қара ... ... ... ... ... ... ... шешімдер
Еріктік
күш салу
Әрекет
орындау
шешімі
Нақты әрекетті орындауға қажет ниет
Көздеген мақсатты орындауға қажет шараларды
болжастыру
Әрекет мақсатын болжастыру мен түсіндіру
Еріктік ... ... ... әрекеттердің
психологиялық құрылымы
Мақсат және оған жетуге ұмтылу
Мақсатқа жету мүмкіншіліктерін түсіну
Ниет-тілектердің пайда болуы
Ниеттер тартысы және оның бірін қалау
Тоқтамға келу үшін ... ... ... ... ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс."3 бет
"балалар психологиясы"6 бет
"Жас ерекшелік және әлеуметтік психология" пәні бойынша студенттерге арналған лекция жинағы28 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
"психологиялық кеңес беру"19 бет
"Тұлға психологиясы"4 бет
"ҰБТ психологиялық дайындық" (Жасөспірімдердің суйцидімен күресу,мазасызданудан қалай айырылуға болады?)8 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
12 жылдық білім беруге бейімдеудің психологиялық – педагогикалық шарттары64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь