Киіз үй

Көктем шығып, жер беті жасыл пүлішке орана бастағанда, қыстаудағылар көш қамына кіріседі. Қақаған қыста мал қыстатып, көктемде төл өргізген шопандар, шопан ғана емес сиыршы да, жылқышы да белін жазып, кең өріске, жазира көк шалғынға шығуға асығады. Шөбі шүйгін, суы мол жерге барады. Ал қыстауын тастап көшкен еңбекшілерге тұратын баспана, үй керек емес пе? Міне, оған киіз үй бар.
Киіз үй сонау ежелгі заманнан бері көшпелі тайпалардың баспанасы бо-лып келген. Оның арғы тегі арба үстіне орнатылған күйме үй. Ал киіз үйдің қазақ даласында пайда бола бастауының өзіне үш мың жылдай уақыт өтті. Оның сонау ерте заманнан бүгінгі күнге дейін мал шаруашылығымен айналысатын халықтардың сенімді серігі болып келуінің себебі неде?
Киіз үй ең бірінші — көші-қонға қолайлы баспана. Оны тез жығуға, шапшаң тігуге болады. Ал «киіз» үй аталуында да ерекше мән бар. Киіздің ыстық пен суықты өткізбейтін қасиеті — киіз үйдің аптап шілдеде сая, ызғырықта жылы баспана болуын қамтамасыз етеді. Сондықтан да оған аппақ киіз жабады. Осы арада неге ақ болу керек деп сұрауларың мүмкін. Ақ басқа түске қарағанда күн сәулесін жақсы шағылыстырып, жылуды аз сіңіреді. Бастарыңа ақ телпек немесе ақ қалпақ кигенде күннің өткірлігі бәсеңдеп қалатынын естеріңе түсірсеңдер болғаны. Сонымен сендер киіз үйдің ең басты екі қасиетін білдіңдер.
Қандай баспана болмасын ол күнделікті тіршілікке, тұрмыс қажетіне қолайлы жасалады. Киіз үйдің құрылысы мен оның жасалатын материалы да осы мал шаруашылығымен аиналысатындарға өте тиімді, лайықты.
Киіз үй шеңберлене құрастырылатын бірнеше керегеден, оның үстінен күмбез еңсесін құрайтын уық пен шаңырақтан тұрады. Киіз үйді бір-біріне жалғастыра тігіп, бірнеше бөлме жасауға, бір үйдің өзін шымши немесе шымылдықпен шағын бөлмелерге бөлуге болады. Киіз үйдің тамаша желдеткіш «терезелері» бар. Ол — көлеңке жақтан түрілетін ірге, күннің
        
        КИІЗ ҮЙ
Көктем шығып, жер беті жасыл пүлішке орана бастағанда, қыстаудағылар
көш қамына кіріседі. Қақаған қыста мал ... ... төл ... ... ғана емес ... да, жылқышы да белін жазып, кең өріске,
жазира көк шалғынға шығуға асығады. Шөбі ... суы мол ... ... Ал
қыстауын тастап көшкен еңбекшілерге тұратын баспана, үй керек емес ... оған киіз үй ... үй ... ежелгі заманнан бері көшпелі тайпалардың баспанасы бо-лып
келген. Оның арғы тегі арба үстіне орнатылған күйме үй. Ал киіз үйдің қазақ
даласында ... бола ... ... үш мың ... ... өтті. Оның сонау
ерте заманнан бүгінгі күнге ... мал ... ... ... ... ... келуінің себебі неде?
Киіз үй ең бірінші — көші-қонға қолайлы баспана. Оны тез жығуға, шапшаң
тігуге болады. Ал «киіз» үй аталуында да ... мән бар. ... ... ... ... ... — киіз ... аптап шілдеде сая, ызғырықта ... ... ... ... ... да оған аппақ киіз жабады. ... неге ақ болу ... деп ... ... Ақ ... ... ... сәулесін жақсы шағылыстырып, жылуды аз сіңіреді. Бастарыңа ақ телпек
немесе ақ қалпақ кигенде ... ... ... қалатынын естеріңе
түсірсеңдер болғаны. Сонымен сендер киіз үйдің ең ... екі ... ... ... ол ... ... ... қажетіне
қолайлы жасалады. Киіз үйдің құрылысы мен оның жасалатын материалы да ... ... ... өте тиімді, лайықты.
Киіз үй шеңберлене құрастырылатын бірнеше керегеден, оның үстінен
күмбез еңсесін құрайтын уық пен ... ... Киіз үйді ... тігіп, бірнеше бөлме жасауға, бір ... өзін ... ... ... бөлмелерге бөлуге болады. Киіз үйдің тамаша желдеткіш
«терезелері» бар. Ол — көлеңке жақтан ... ... ... ... ... ... түндік. Түндік күн суыған ... ... ... ... Киіз ... әбзелдері: кереге, уық, есік, шаңырақ, туырлық, үзік,
бау-басқұрдың бәрі кәдімгі ... ... ... ағаш пен ... жасалады.
Үйге жабатын киіздердің әрқайсының өз аты бар: кереге деңгейінен сәл ...... ... ... ... шаңыраққа дейінгі аралықты жауып
уық үстінен түсетіні — үзік, шаңырақ төбесін ... ... ... атайды. Үзік пен туырлық саны, үй қанатының (керегесінің) мөлшеріне
қарай артып отырады. Үйдің үлкен-кішілігін ... ...... ... ... ... ... үй деп мөлшерлейді.
Киіз үй жел өтінен қағаберіс, шаңы шығып кетпейтін көкмайса тегіс жерге
тігіледі. Ол үшін ең ... ... ... ... олар бір-біріне
таңғышпен біріктіріліп байланады, есік ... ... ... ... теуіп кетпеуі үшін айнала басқұрмен тартылады. Осы кезде үйдің тура
ортасында тұрған қолында бақаны бар ... ... ... ... ... ... уық шаншылып, оның екінші басы керегеге
байланады. Бұл киіз ... ... ... ... ... сөз. Оған киіз жабылып,
айналдыра таңып болғанда ғана киіз үй ... ... ... ... ... ат үстінен уық шаншып тігетін «ақ орда» деп аталған алып
түрлері де ... ... ... ... ... ... күміс-пен
күптелген» үйлерде қарапайым халық еңбегін қанаумен дәулет жиған бектер мен
хан-сұлтандар салтанат құрған. ... ... ... су ... ... қана тиген.
Киіз үйдің ағашын халық арасынан шыққан үйші ұсталар, ал киіз ... мен ... ... ... ... Киіз ... ... лайық
төсеніші, жиһазы болған. Осының бәріне халық шеберлері көз майы мен маңдай
терін сіңіріп, әр бұйымды ғажайып өнер ... ... ... бұл істі ... ... қоса фабрикалар мен комбинаттар атқарады.
Бұл күнде әсем жиһаздалған киіз үйлерді жайлау төрінен, малшы ауылдан,
егіс ... мен ... ... жиі кездестіруге болады. Киік жортқан
кер далада қыр астынан шыға ... боз ... көл ... ... немесе
сарқырап аққан тау өзенінің жағасына ақшаңқан үйлерін тігіп ... ... ... болған шығарсыңдар. Не-месе киіз үйлі лагерьлерде ... ... ... ... да, ... ... жайғасқан киіз үйде
іргені түріп тастап, шөп пен ... ... иісі ... ... ауамен
кеудеңді кере дем алу — бір ғажап нәрсе!
Киіз үй сүйегінің кейбір ... ... ... уық) мен сырт ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 3 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Киiз туырлықты, ағаш уықты4 бет
Киіз бұйымдарын жасау11 бет
Киіз үй туралы6 бет
Киіз үйдің символикасы6 бет
Қазақ киіз үйі30 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Айша Ғарифқызы Ғалымбаева5 бет
Академик Қ.И.Сәтбаевтың өмірі мен қызметінің негізгі кезендері9 бет
Аңызға айналған мекен - Маңғыстау !2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь