Киіз үй


Көктем шығып, жер беті жасыл пүлішке орана бастағанда, қыстаудағылар көш қамына кіріседі. Қақаған қыста мал қыстатып, көктемде төл өргізген шопандар, шопан ғана емес сиыршы да, жылқышы да белін жазып, кең өріске, жазира көк шалғынға шығуға асығады. Шөбі шүйгін, суы мол жерге барады. Ал қыстауын тастап көшкен еңбекшілерге тұратын баспана, үй керек емес пе? Міне, оған киіз үй бар.
Киіз үй сонау ежелгі заманнан бері көшпелі тайпалардың баспанасы бо-лып келген. Оның арғы тегі арба үстіне орнатылған күйме үй. Ал киіз үйдің қазақ даласында пайда бола бастауының өзіне үш мың жылдай уақыт өтті. Оның сонау ерте заманнан бүгінгі күнге дейін мал шаруашылығымен айналысатын халықтардың сенімді серігі болып келуінің себебі неде?
Киіз үй ең бірінші — көші-қонға қолайлы баспана. Оны тез жығуға, шапшаң тігуге болады. Ал «киіз» үй аталуында да ерекше мән бар. Киіздің ыстық пен суықты өткізбейтін қасиеті — киіз үйдің аптап шілдеде сая, ызғырықта жылы баспана болуын қамтамасыз етеді. Сондықтан да оған аппақ киіз жабады. Осы арада неге ақ болу керек деп сұрауларың мүмкін. Ақ басқа түске қарағанда күн сәулесін жақсы шағылыстырып, жылуды аз сіңіреді. Бастарыңа ақ телпек немесе ақ қалпақ кигенде күннің өткірлігі бәсеңдеп қалатынын естеріңе түсірсеңдер болғаны. Сонымен сендер киіз үйдің ең басты екі қасиетін білдіңдер.
Қандай баспана болмасын ол күнделікті тіршілікке, тұрмыс қажетіне қолайлы жасалады. Киіз үйдің құрылысы мен оның жасалатын материалы да осы мал шаруашылығымен аиналысатындарға өте тиімді, лайықты.
Киіз үй шеңберлене құрастырылатын бірнеше керегеден, оның үстінен күмбез еңсесін құрайтын уық пен шаңырақтан тұрады. Киіз үйді бір-біріне жалғастыра тігіп, бірнеше бөлме жасауға, бір үйдің өзін шымши немесе шымылдықпен шағын бөлмелерге бөлуге болады. Киіз үйдің тамаша желдеткіш «терезелері» бар. Ол — көлеңке жақтан түрілетін ірге, күннің

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 3 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






КИІЗ ҮЙ
Көктем шығып, жер беті жасыл пүлішке орана бастағанда, қыстаудағылар
көш қамына кіріседі. Қақаған қыста мал қыстатып, көктемде төл өргізген
шопандар, шопан ғана емес сиыршы да, жылқышы да белін жазып, кең өріске,
жазира көк шалғынға шығуға асығады. Шөбі шүйгін, суы мол жерге барады. Ал
қыстауын тастап көшкен еңбекшілерге тұратын баспана, үй керек емес пе?
Міне, оған киіз үй бар.
Киіз үй сонау ежелгі заманнан бері көшпелі тайпалардың баспанасы бо-лып
келген. Оның арғы тегі арба үстіне орнатылған күйме үй. Ал киіз үйдің қазақ
даласында пайда бола бастауының өзіне үш мың жылдай уақыт өтті. Оның сонау
ерте заманнан бүгінгі күнге дейін мал шаруашылығымен айналысатын
халықтардың сенімді серігі болып келуінің себебі неде?
Киіз үй ең бірінші — көші-қонға қолайлы баспана. Оны тез жығуға, шапшаң
тігуге болады. Ал киіз үй аталуында да ерекше мән бар. Киіздің ыстық пен
суықты өткізбейтін қасиеті — киіз үйдің аптап шілдеде сая, ызғырықта жылы
баспана болуын қамтамасыз етеді. Сондықтан да оған аппақ киіз жабады. Осы
арада неге ақ болу керек деп сұрауларың мүмкін. Ақ басқа түске қарағанда
күн сәулесін жақсы шағылыстырып, жылуды аз сіңіреді. Бастарыңа ақ телпек
немесе ақ қалпақ кигенде күннің өткірлігі бәсеңдеп қалатынын естеріңе
түсірсеңдер болғаны. Сонымен сендер киіз үйдің ең басты екі қасиетін
білдіңдер.
Қандай баспана болмасын ол күнделікті тіршілікке, тұрмыс қажетіне
қолайлы жасалады. Киіз үйдің құрылысы мен оның жасалатын материалы да осы
мал шаруашылығымен аиналысатындарға өте тиімді, лайықты.
Киіз үй шеңберлене құрастырылатын бірнеше керегеден, оның үстінен
күмбез еңсесін құрайтын уық пен шаңырақтан тұрады. Киіз үйді бір-біріне
жалғастыра тігіп, бірнеше бөлме жасауға, бір үйдің өзін шымши немесе
шымылдықпен шағын бөлмелерге бөлуге болады. Киіз үйдің тамаша желдеткіш
терезелері бар. Ол — көлеңке жақтан түрілетін ірге, күннің жылжуына қарай
ашылып отыратын түндік. Түндік күн суыған кезде мұр-жа қызметін де
атқарады. Киіз үйдің әбзелдері: кереге, уық, есік, шаңырақ, туырлық, үзік,
бау-басқұрдың бәрі кәдімгі қайың, қарағаш сияқты ағаш пен жүннен жасалады.
Үйге жабатын киіздердің әрқайсының өз аты бар: кереге деңгейінен сәл асып
тұратыны — туырлық; кереге ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Киіз үй – жарты ғаламның моделі
Желі - керегені құрайтын ағаш
Қазақ киіз үйі
Киіз үй туралы
Киіз үйдің символикасы
Туристерге қазақтың киіз үйімен жиһаздарын таныстыру әдістемесін жасау
Уық - кереге мен шаңырақты жалғастырып, киіз үйдің төбесін құрайтын сырық ағаштар
Киіз үй мәдениетінің тарихы
Тұрғын үйлер мен қоныстар
Қазақ халқының салт дәстүрлері. Қазақтың төрт тойы
Пәндер