Жыраулық пен ақындық поэзиясының даму жолдары

Кіріспе 4
Тарихта ақындық және жыраулық поэзияның алатын орны ерекше. Көне дәуірлерден бері фольклорлық туындылармен өзектесе, жарыса дамып келген бұл сала халқымыз бастан кешкен тарихи оқиғалардың көркем шежіресі іспеттес ел тұрмысының сан алуан қырларын қамтып бейнелеуге әр кез елеулі үлес қосып отырған.
Ақындық және жыраулық поэзияның өзіндік сипат.белгілерін бұлардың өмір шындығын суреттеудегі көркемдік тәсілдері мен белгілі бір тарихи кезеңде аренаға шыққан авторларының нақтылығынан, ғасырлар бойы өзара үзілмей келе жатқан дәстүр жалғастығын танытатын стильдік ерекшеліктерінен де көреміз. Дәл осы аталған поэзияның жазба әдебиетіміздің негізін қалаған ұлы Абайға дейін де, одан кейін де қалыпты үлгілерден табиғаты өзгеше, жеке бір өнімді арна болып дамып келгені де мәлім, Белгілі бір дәуір талабына орай ұлы Абай бір кезде:

Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау,
Өлеңі бірі.жалау, бірі.құрау.
Әттең, дүние.ай, сөз таныр кісі болса,
Кемшілігі әр жерде.ақ көрініп тұр.ау(1).
деп, өзіне дейінгі бір топ ел ішінде аты белгілі жырауларды қатты сынға алса да, олардың шығармаларын оқып білмеді, үйренбеді, яки бәрін бірдей жалғыз шумақпен мансұқ етті деудің өзі қазіргі әдебиет тарихы деңгейінен қарағанда әрі орынсыз, әрі артық айтқандық болар еді.
Бірыңғай импровизация дәстүрінде туып, егіз бір арнадан нәр алып келген сол ақындық поэзия мен жыраулық толғаулардың жырлайтын тақырыбы мен жанрлық ішкі мүмкіндіктерінде де өзіндік өзгешіліктері бар.
Ақындық поэзияда тақырып ауқымының кеңдігіне қоса, сезімге құрылған лирикалық сипат басым болды.
        
        Кіріспе                                         ... ... және  ...  ...  ...  орны  ерекше.  Көне
дәуірлерден бері фольклорлық туындылармен өзектесе, ... ... ... ... халқымыз бастан кешкен тарихи оқиғалардың көркем шежіресі ... ... сан ... қырларын қамтып бейнелеуге әр кез елеулі үлес қосып
отырған.
Ақындық және жыраулық поэзияның өзіндік сипат-белгілерін бұлардың ... ... ... ... мен ... бір тарихи кезеңде
аренаға шыққан авторларының нақтылығынан, ғасырлар бойы өзара үзілмей келе
жатқан дәстүр жалғастығын ... ... ... де көреміз.
Дәл осы аталған поэзияның жазба әдебиетіміздің негізін қалаған ұлы ... де, одан ... де ... үлгілерден табиғаты өзгеше, жеке бір өнімді
арна болып дамып келгені де мәлім, Белгілі бір дәуір талабына орай ұлы ... ... ... ... ... жырау,
Өлеңі бірі-жалау, бірі-құрау.
Әттең, дүние-ай, сөз таныр кісі болса,
Кемшілігі әр жерде-ақ көрініп тұр-ау(1)-
деп, өзіне дейінгі бір топ ел ... аты ... ... ... ... да, ... ... оқып білмеді, үйренбеді, яки бәрін бірдей
жалғыз шумақпен мансұқ етті ... өзі ... ... ... ... әрі орынсыз, әрі артық айтқандық болар еді.
Бірыңғай импровизация ... ... егіз бір ... нәр ... сол ... поэзия мен жыраулық толғаулардың жырлайтын тақырыбы мен
жанрлық ішкі мүмкіндіктерінде де ... ... ... ... ... ауқымының кеңдігіне қоса, сезімге ... ... ... ... А: Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Өлеңдер мен
поэмалары. Алматы:1977 I том 94 бет
5
Жыраулық пен ақындық ... даму ... ... ... өмірдің әр алуан көріністері мен ... ... ат ... ... ... үнге көбірек мән
беріледі.
Осы ерекшеліктрді М.О.Әуезов кезінде дәл басып танып: ... ... ... емес. Жыраудың ақын атаулыдан, жыршыдан бөлек өз жаныры бар. ... ... ... ... мақсаты, міндеті,- “ не болса сол көңіл
ашар” “әлдене” дерлік сөзді айту емес ол ... ... ... ... ... оқиғаның мазмұн бағасын сөз қылады. Көбнесе әір ... ... ... ... ... ақындық дарынның ерекшелігін Е.Ысмайлов: “Ақын
өмірдегі құбылысты ... ... ... ой ... ... ... ... ол сезгенін қабылдауы шапшаң, ол тез көріп, тез әсер ала
біледі алған ... ... ... сақтауы да күшті тұрақты. Ақын естігенінен
гөрі, көзі көргенін тез сезіп, жылдам жырлап кетеді” ,-деп жазады.
Е.Ысмайлов жыраулардың ... ... аса ... ... ... өмірдің ұсақ мәселесіне сіз араласып, көбнесе, заман-дәуір, өткен
мен келешек, адамгершілік, жақсылық пен ... ... ... ... ... ... лтырған”- деп ой түйсе, Ә. Марғұлан: “Жырау ру ... ... ... ... мұңшысы,жыршысы ретінде өте қажетті
тұстарда ғана болмаса, ауырып салып жыр тудыра бермеген. Ел ... ... жұрт ... ... төніп, қалың бұқара жол таба
алмай тығырыққа тығылған екі талай ауыр сағаттарда ғана ақыл ... ... ... ... ғана ... ... күні ... беріп, осы оқиғаның
немен тынарын тебірене жыр толғайтын болған. Болашақты барлап болжап айту
керегін де ... ... ... ... басты тәсілі болып
саналады.”
2.Әуезов М:Жирма томдық шығармалары Алматы:1984ж. ... ... ... Бұл ... пікірлердің жыраулық поэзияның табиғатын ашық
таңдаудағы мәні ... ... ... ... ... ... тән ... бір ортақ белгілердіә көре аламыз. Бұлар қашан да
белгілі бір кісіге ... ... ... ... ... ... да,
жырдың ішкі иірім, заңдылықтарына сәйкес өзгенің бейнесіне жасау үстінде өз
бейнесін ашуға да ... ... ... ... өз ... ... Қазтуған жырауларынан бастала, одан
кейінгі Шалгез (шал ... ... ... ... бұл дәстүр
біршама тереңдеп, даралана түсті. Ал Бұқар ... адам ... іс ... ... ... ... Абылай ханның төңірегіндегі атышулы батырларды да тұтастай
ашып, оларды ... ... ... ... ... ... Бөгенбай,
Қаздауысты Қазызыбек,
Шақшақұлы Жәнібек,
Тұғыр болған сол еді.
Сіздей төре ... ... ... ірі ... ақын мен ... ақын ... ... поэзияның жыраулық туындылардан бөлініп, ... ... де аз ... Мұнда жыраулық поэзияда сирек ұшырасатын
адамның ішкі сезім ... мен ... ... мән берілетін мәлім.
Жыраулық поэзиядағы секілді үлкен түйіндеу, жинақтаулар ... ... Е: ... ... ... ... өз шығармаларын, көбінесе, ауыз әдебиеті
дәстүрінде тудырып отырғанымен, бұлар өзінің құрлысы мен ... ... ... ... бірден-бір дара әдебиеттің өкілдері ретінде
көрініп танылды.
Халықтың ғасырларды көктей жүріп өткен жолы, сөз жоқ, оның тек ... ... ... ... ... кімді қол астында
ұстағандығынан, болмаса кімге ... ... ... ... ... тарихшының жазбаларымен шектелмейді. Сәулет өнері, ауыз әдебиеті, саз
өнері секілді, негізінен, елдің естиярлығын, ... жады мен ... ... қазыналарында да ел тарихының ізі сайрап жататыны хақ..
Және бұлардың берер ... ... ... ... ... жиһанкез
тарихшының сөзінен гөрі шынайы болуы әбден мүмкін. Ал, бұл ... осы ... өмір ... оның ... мен ... ең ... де, ... де, жыраулар мен ақындар ... сөз ... мен ... ... ... ... ерекше (4).
4.Сонда.
8
Жыраулар мұрасы мен қазақ халқының елдік тарихы
XVIII ғасырдың қазақ ұлыстары үшін жан ... ... ... ... Әйтсе де, халықтың елдік тарихында бұл ... ... ... ... қазақ қауымы бұл дәуірде атышулы “Ақтабан шұбырынды”
сынды ... ... ... ... Осы ... ... басына
түсірген, сол замандағы Орталық Азиядағы айбарлы мемлеке-жоңғарлармен ширек
ғасырдан астам уақыт бойы табан тіресе ... ... оның ... ... шығып қалған тұсының куәгері болды (5).
XVIII ... ... ең ... ... ... ... Тәтті қара жырау мен Үмбетей жыраудың толғауларындағы қол
бастаған батырлардың ерліктерін өз ... ... ... кркемдік
шежіренің жұрнағы деп тануға ... ... ... ... Бөгембай,
Тайлақ т.б. сол сияқты батырлар даңқы шыққан батырлардың қатарына жатты.
Әсіресе ... ... ол ... ... ішіндегі ең мәлімі-
Үмбетей жырау мен Бұқар жыраудың батырдың өлімін Абылай ... ... мен ... “Бөгембай өліміне”атты жоқтау жыры Қаздауысты
Қазыбек, Қаздауысты ... ... ... ... ... ... қоса ... жаудан қазақ жерін азат еткендігі жырланды.
Жаудың кім екендігін, оны ... ... ... қай ... тартып алынған мекенді кімге қоныс етіп қалдырғандығын Үмбетей:
Баяанаулы, Қызылтау,
Абыралы, Шыңғыстау,
Қазымаңрақ, Қоймаңрақ,
Арасы толған көп ... А:О ... ... ... ... ... народа.
Алматы:1959 С.73.
9
Қалмақты қуып қашырдың
Қара Ертістен өткізіп,
Алтай тауға асырдың.
Ақсәулеге қос тігіп,
Ауыр қол жинап ... ... ... мен ... менен Найманға
Қоныс қылып қалдырдың,-
деген сөздермен берсе,Бұқар:
Асу алған, тас ... ... ... қос ... деген көлінен.
Қалмақты шапқан шулатып,
Ақшәулінің өрінен.
Қоныс қылған Найманға
Бәрін қуып жерінен (6),-
деп жырлайды.
XVIII ғасырдың жыраулар мұрасы ... тек ... ғана ... ... ... ... ... да өзгешеленетіні ақиқат.
Мәселен: кейінгіге жеткен алты ... ... Тәті қара ... ... ... ... ... Сары, Баян, Жабай, Олжабай, Абылай
сынды тарихи тұлғалардың есімдерін атап, олардың екі ... ... ... атап ... ғана ... Ал ... ... оның
шығармалары әлде қайда мол жеткен. Ақтамберді жырау өзі мен Жанайдың ғана
атын атайды. Бұл тұрғыдан ... ... ... ... ... ... поэзиясы. 131б.
10
Үмбетей мұрасы айрықша еңселігімен көзге түседі. Әсіресе, олардың ... ... ... ... ... ... арқылы XVIII ғасыр
әдебиеті дәрежесінде адам образын жасағанын, ... ... ... болмайды.
Үлгеріде аты аталған батырлардың істерінің белгісін Үмбетей:
Қашпаған қандай ұрыстан...
Абылай,сенің ... ... ... ... ... ... марқұм болған елдің тұлғасын:
Еңбек қылған ел үшін,
Жауда ... кек ... ... ... бар ... ... шумақпен береді. Батырдың елі үшін еткен еңбегі бұл ... ... ... санаулы қолбасыларының бірі. ... ... ... ... ... ... бұл ... батырдың
қанша жаста екенін, оқиғаның қай жылдары болғанын-не жыл ... ... ... хабардар етпейді Әйтсе де, бұған қарап авторларды
XVIII ғасырдың
40-50 ... ... ... ... ... ... деп ... болмайды. Олар осы уақытты да жырлаған. Онысын
Абылайға байланысты айтылған:
Жирма жасың ... ... ... ... ... ... С213.
литературе.
11
Алғашқы бақты тапқанда,
Шарыштың басын қаққанда,
Қаншығаңа бас байлап,
Жау ... деп ... ... Үмбетейдің Бөгембай өлімін Абылайға естірту жырынан табамыз. Ал
1711 жылы туған бол есептелетін Абылайдың 20 ... ... ... ... ... бір ... оқиғаны айту арқылы сол оқиға болған
уақытты да аңғартып отырады. Ал егер оқиға жырланбайтын болса, онда ... ... ... ... ... Д.С ... көрсеткендей, жыраулар
туындысы мен ақындар мұрасындағы халықтың тариқтың, лебін айтқан аңғару
мүмкін болмас еді. ... ... ... ... арқылы ғана
сезінуге”(8) немесе пайымдауға болады.
Біз рухани тарихымыз-әдеби ... ... ... ... да
тануға болады деп есептейміз.
8.Сонда.
12
Жыраулар мен ақындардың мұраларының көркемдік ерекшеліктері
XVIII ғасырлар ақын, жырауларының ... мен ... ... ... зеттеулер жарияланады (9) Бұл дәуірдегі ақын, жыраулар мұрасының
әлі ашылмаған қыры мен сыры аз емес.Солардың бірі-ақын, ... ... ... ... ұластырып, айтып жеткізушілер-жыраулар мен ақындар
Ақын, жыраулар мұрасында сол ... ... ... басынан өткен тарих
іздері сайрап жатыр.
Жыраулар адам жан дүниесін аса ... ... ... гөрі ... шола ... сол ... ... байланысты бейнелеуді шашық еткен:
Арғымаққа оқ тиді
Қыл мықынның түбінен
Аймадетке оқ тиді
Отыз екі омыртқаның ... ... қара ... ... уақ ... етер тиді ... толды қаныма,
Жара бір қатты, жан тәтті,
Жара ауызына қан қатты,
Жарықшылар жоқ па ... ... ... ... ... ... бір ... жоғынан
(Доспамбет)
9.Алда спан ... ... ... ... ... ... ... геройлық, романтикалық оброздарға тән нышан-элементтер де
байқалады.
Жау жағадан алғанда,
Ит етектен алғанда,
Ер Абылай ... ... ... беріп
жылысты (10).
Жыраулар негізінен, жыр үлгісіндегі толғау түрін ... ... ... өмір ... ... ... ақыны селдетіп қолма-қол
айтуға-табан астынан жедел жырлауға ең мықты түр: Ақындар жыр ... ... ... ... ... білді. Толғауда ақын, жыраудың қуанып,
шаттанған, не ... ... жан ... де, аки ... өмір, адам,
табиғат, заман сырын таразыға салып тебіренген философиялық-дидактикалық
пікірі де болды. Жыраулардың бірсала ... ... ... ... ... сипат, сипаты толғаса, ақын алуы да айқын
айтады.
XVIII-XIX ғасырлардағы жыраулармен ақындық ... ... ... ... тілдік, шаруашылық һәм тарихи көріністерін суреттеген
көркем шежіре. Басты ерекшелігі-жеке ... мен ... аз ... ... ... поэзиясы көшпелі өмір жағдайынан халық ауыз әдебиеті
дәстүрімен ауызша туып, ауызша тарады.
XVIII-XIX ... ... мен ... ... ... таза өз тілінде туған қуатты да құнарлы, өмірді танытушылық,
философиялық-дидактикалық мағынасы мол мұра еді.
10.Сонда.
33б
14
XVIII – XIX ... ... ... ... өмір ... ... Ғасырдың алғашқы ширегінде
топандай басқан жоңғар шапқыншылығы және ақтабан ұбырынды, алмағайып кезең,
қырғын соғыстар мен жеңісті ... және ... ... ... ... қазақ поэзиясының идеялық бағыт-бағдарына, тақырып аясына
айрықша ықпал етті. Ең өміріндегі ... ... ... да ... ... ... көркемдік шешімін табады.
Жоңғар басқыншылығына қарсы күрес сарыны әсіресе Ақтамберді жырау,
Тәттіқара шығармаларынан айқын көрінеді.
Тәттіқара-XVIII ғасырдағы ... ақын ... ... ... ... ... ... жырауы. Жалаң қылыштай өткір
мінезіен, табан астында суырып салма шапшаң ... ... ... ... ие болған Аспаннан бұқаған қара дауылдай, жерден
шыққан қара ... жау ... яғни ... ... жер, басар тауы
қалмай тығырыққа тірелгенде көптің көш ... ... ... де ол:
Алдыңнан-су, артыңнан жау
қысқанда,
Ер жігіттің ерлігі
осындайда!(11).
деп, тосылып тұрған србаздарға ұран тастайды. Тәтіқараның саналы ... ... ... ханның төңірегінде өткен. ... ... басы ... атты толғауы мен Ер Шобан жыраудың толғауы ... ... ... бірі Қытай мен Абылай сарбаздарының арасында
болған шабуылды сипаттайы.
Бұл жырды кезінде ... ... қара ... ... қытайдың жылқысы.
Тұрымтайдай құнысты.
Жау жағадан алғанда,
Ит етектен алғанда,
Ер Абылай қрыққан жоқ,
Әншейін еңкейе бере жылысты.
Бәсентин Сырымбет.
Оқ жіберіп ұрысты
Ақыр қалмақ қашқанда,
Дегбір қалмас ... ерді ... ... ... кішкене үзіндіден ұрыс даласының көп ... ... ... ақын өзі ... ортасында болған майдан көрінісін оның ... ... ... ... ... әрекетімен дәл
бейнеледі. Мұны жырау сөзінің құдіреттілігі, ... ... ... ... ... батырлар қимылын ақын батырлар
жырындағы белгілі дәстүр ... ... ... жыраудың өзіндік
сөз нақышын аңғару қиын емес.
Тәтіқара Абылаймен бірге жаугершілікте жүріп, оның әрі ... ... ... ... М.Мағауин: “XVIII ғасыр әдебиеті жайында сөз
болса,Тәттіқара ақынның аты алмай қалмайды. ... ... ... ... ... қиын ... біріндегі сырт жауларға қарсы
күрестің ұраншысы,аз отандастарын қайтпай ... ... ... ... ... ... ... тарихи рөлін байыпты бағалаған.
Тілеуұлы Үмбетейдің жырау ретінде артына қалдырған мұрасы
12. Историй ... ССР. С ... ... С196-97 ... до
насиих эры.
16
аса көп емес. Небары жеті-сегіз толғау Бар ... ... ... ерекше көзге түсіп тұрады.
XVIII ғасырда өмір сүрген дуалы ауыздың бірі-Үмбетей ... ... ... ... да, ... да ... ... кісі.
Шығармасының дені арнаудан ... ... ... ... ... ... ... ерлер жайлы тарихи поэмалар жасау ісіне
белсене араласқан” (13).Әзір қолда бар шығармалары шағын. Академик Қажым
Жұмалиев Үмбетейді ... ... ... ... бір ... жатыр.
Үмбетей-беріде өмір сүрген ақын. Үмбетей есімі Бөгенбай батырмен қатар
аталады.Арнау ... аты ... ... ... ... ... ... Арасынан бірдеңелер қалып отырғанға ұқсайды,
қайталаулар ұшырайды.
Үмбетейдің поэзиясында жеке ... ... ... ... ... оны анық ... бар ... өлеңдерінен аңғаруға болады.
Бұған “Бәкеге”, “Бұқарға” дейтін Үмбетей айтқан бірқатар ... ... ... ... ... ... ... үлкен эпикалық сарынға
икемін барлығын байқаймыз.
Үмбетейдің эпикалық ... ... ... ... ... ... арналғаны.Әдетте, жыраулар, кесімдік пікір айту үшін сол
тақырыптың өзіне тура кіріспей, ... ... ... кіріспе
жасап алады. Мысалы:
Мен пайғамбардан бастасам,
Әңгімеге кетермін
Едігеден бастасам.
Ертегіге кетермін
13. Мсторий Казахской ССР. ... ... ... ... ... түбіне жетермін,-
деуінде біраз мән жатыр. Осы ... ... ... салмағын, өрісін
байқатып қояды.
Үмбетей - Сыпыра жыраудан, Асан қайғыдан, Қазтуғаннан, т.б. қалған
асыл сөз мұрасын ілгері ... ... ... ... ... ... батырдың өлімін Абылай ханға естірту” ... ... гөрі ... мен ... бейнесі молырақ сипатталады.
Ол Бөгембайдың жарқын, әсерлі образын жасаған:
Қолтығы ала бұғының
Пәйкесіндей Бөгембай!
Жаңа қия ... ... ... ... жуан ... ... ... жөніндегі жоқтауы халық қоғанының тамаша образы”
(15).
Ғ.Мұқтовтың айтуы бойынша, Үмбетей кедейліктің тауқыметін көп ... ... күн ... ... келе жырау аталып, қарт ... ... әрі ... ... ... назар аударатын факт-Үмбетей Жантай батыр
туралы қиссада, Жантай бастаған батырлар тобының әрекеті мен ... ... ауыр ... баса ... ... Абылай ханға тие сөйлейді. Хан мен ... ... ... ... ... ... “Жантай батыр”
Қиссасында өз жерін жаудан азат ету мақсатында қазақтардың жүргізген күресі
көрсетіледі.
15.Тау
1925. 90-96 б.
18
Негізгі кейіпкерлері Қабанбай,Бөгембай, ... ... ... ... Бұлардан басқа жантайдың немере інісі Үйсімбай, Атан, Досай
батырлар бар.
Жырау тек Бөгембайды ғана ... ... ... ... ... ... Қаз дауысты Қазыбектің, батыр Жәнібектің, Сары, Баян,
мен Сағымбайдың ерліктерін де өлең ... ... ... ... ... ... қылықтан
сақтандырған, жақсы қылыққа-адамгершілікке, адалдыққа үндеген.
Ақтамберді жаугершілік ... ... ... басынан көп
өтірген. Ақтамберді қазақтың көне жыраулық эпосының белді өкілдерінің ... әр ... ... ... зерттелмеген авторлар санатында. Қолдағы
қазынасына қарағанда, жырау жорық-жортуылдарға мүлдем ілеспепті. Ақтамберді
жарлылық пен ... ... көп ... ... ... ... ... Ақтамбердінің-бүкіл шығармасынан
жауынгерлікке, ерлікке үндеу, жауға батыл аттану және оның, ... ... ... ... ерекше естіледі.(16).
Жырау жырлары қарапайым қауымның ой, ... ... ... ... ... ... кеңеспен жыраулар
ел,жер, құн дауын шешуде зор роль ... ... ... боп ... ... ... дала дала ... өздерінше жасауға тырысқан.
Жырау-аз уақытының көрегені. Тарихи деректердің ар жағында не ... біз ... ... біле бермейміз. Хандардың ішіндегі қанылезер,
ел тонағыш өз пайдасы үшін ... ... ... ... ... ... аяусыз мінеп шенеген. Олар тақта отырған хандардан
тайсалмаған:
16.”Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары” ... 1931 ... ... ... ойнаспа,
Менің ерлігімді сұрасаң,
Жолбарыс пенен аюдай,
Өрлігімді сұрасаң,
Жылқыдағы асау тайыңдай,
Зорлығымды сұрасаң,
Бекіре менен жайындай,
Беріктігімді сұрасаң,
Қарағай мен ... ... ... мұра ... 300 ... ... Ерліктің қалың
ортасында жүрсе де, ... ... ... ... ... ... тіршілікке көңілі толмай, мол армандағанын, жалғыздықтан қолдың
қысқалығынан жапа-зәбір шеккенін шығармаларынан танимыз. Ақтамберді ... ... бір ... ... пен ... елдікті
жырлаған жыраулардың бірі Ақтамберді толғаулары мен төрт-тағандарында осы
ізгі бағытты берік ... ... ... ... сенеді, келсе
адамдық жаса пендешілікке барма дейді.
Ол өмір туралы көп толғайды, алуан ойларға батады.
Ақтамберді жырау ағынан жарылып ... ... ... да түзе
кетеді. Ең ірісі-туған халқын ... ... ... ... от ... отырған елінің көзінен егілген жас көрмей, қуанышына ғана куә
болу. Сол үшін де оның:
Жауға ... ту ... ... айғайлап.
Өлім деген ойда жоқ,
Жалынды жүрек қан қайнап
17.С.Мұқанов: қазақ әдебиеті (хрес/я) ... ... ... жұртын қорғайды,
Өлімге жүрміз бас байлап.-
деуінде зор патриоттық сезім,ел,жер тұтастығын, тыныштығын ... ... үшін ... ... жырау екенін нық сезіммен сездірді. Царсы келген
жауынан сескенбей, қарсы ... ... ... де паш етеді. Ақтамберді,
тегінде, ... ... ... ... ... ... аз да ... көппен тең” болғанын ұнатқан кісі.
Салауатты сөздеріне қарағанда, әр нәрседен ойы болғанға ұқсайды. Өз ... ... ... ... тозбас жағын ойлайды.
Ақтамберді Сарыұлы мен Махамбет Өтемісұлының бірқатар өлеңдерінің
мазмұндас, ұқсастығы бар. Ақтамберді Махамбеттен шамамен ... жүз ... ... ... Бірі ... Бірі ... өмір ... Соған Қарамастан,
екі ақынның арасынан ішкі ... ... ... соның
кейбіреулеріне тоқтап өтелік. Ақтамбердінің жалғыздық пен жарлы болудың
тақаретін тартқаны жоғары да айтылады.
Жеңіме ... ... ... ... ... ... сенен көремін (18),-
деп жыраудың мұң ... ... ... ... ... ... кейде күресте жалғыз қалатынын білеміз. Махамбеттің де осындай
бір қамығатын кездері бар:
Заманым ... тар ... ... биде ... XV-XVIII ... ... ... поэзиясы
21
Бәрін айт та бірін айт,
Қаумалаған қарындас
Қазақта бар да, ... ... ... деген жеті буынмен жазылған өлеңінде бақыт пен тағдырдың
айнымалы екендігін философиялық түрмен қорытқанын (19) білеміз.
Ақтамбердінің ақырғы өлеңдерінің бірі ... ... ... жолмен
басталады. Балаларына тірліктегі бірлікке, талапқа, татулыққа, мерейлі
мұратқа ие болыңдар ... Жас ... ... ... ... елді
мақсатына жеткізерін ескертеді. Халықты алауыздыққа апаратын мінездерден
сақтандырады. Тоқсан жасаған қарт жыраудың ... ... ... ... ... ... керек Біз қолда бар толғау, өлеңдеріне талдау, ... ... ... ... ... ... ... тарихынан елеулі орын алып,артына өшпес мұра қалдырған
көрнекті жыраулардың ... ... ұлы. ... өмірінің алмағайып- аласапыран, тарихта қалу-
қалмауы екіталай кезеңінде тұрмыс кешкен жырау өз толғауларында сол тұстағы
көкейкесті, күрделі мәселелерге жауап ... ... ... ... ... Оның жыр толғауларының үнемі әлеуметтік өткір мазмұнға құрылып
отыруының басты себебі де ... ... ... Алқакөл Сұлама” атанған аумалы төкпелі
заманға душар болған ел жұртқа ... ... бас, бір ... қол ... жаудың бетін қайтарып, өз тәуелсіздігін қорғап қалу ... ... ... ... құрып біту мәселесі көлденең тұрды. Жырау ең
алдымен, осындай жауапты сәтті шоғырланбай шашырап ... ... ... ... ... ... қанқұйлы жауға
19.ЭӨИ. қолжазба қоры
137 бума
5 дәптер. 11б.
22
тойтарыс беру ісін ұйымдастыра алатын аса алғыр, ... ерте ... ... осы ұлы мақсатқа орай әйгілі Орта жүз ханы
Абылайға зор сеніммен ... ... да ... үшін жан сала
күрескен халық мүддесін ... ... ... сол ... жолына
арнады. Мұндай ақылы мен айласы асқан кемеңгер басшысының үлгілі істері ... ... ... ... жанқиярлық ерліктерін жырау үнемі
асқақ жырлап, солардың өшпес әдеби бейнесін жасауға күш салды. ... ... ... жыраудың туған халқының бірлігі мен ... ... ... ... ... ... ... ұзақ жасаған жасындағы өмірлік деректері бізде көп
сақтала бермеген. Тек саналы ғұмырының бәрі түгелдей дерлік ... ... ... оң ... ... ... да ... биі ақылшы-кеңесшісі
ретінде өткені мәлім. Өз өлеңдерінде келтірілген деректерге ... ... ... көп тартқан адам болғаны көрінеді.
Бұқар шығармалары XX ғасырдың 20-30 жылдарынан бастап жиналып зеттеліп
келеді. Алғашқылары “Таң журналында” жарияланған “Бірінші ... ... не ... күнен соң”, “Айналасын жер ... ... биік ... ... ... ... тілімді ... ... ... жауап айтпасам”атты бір топ
өлеңдері жарық көрді.(20).
Бұқар шығармаларын жариялауда С.Сейфулмен үлкен ... ... ... ... ... атты ... жыраудың “Ай не болар күннен
соң”,“Керей ... ... ... құйрығы қайда деп”,“Асқар таудың
өлгені”,“Қалданменен ұрысып ”, “Атам болған ... ... ... Абылай сен он бір ... ... ... ... ... тоғауларын бастырғаны мәлім. Бұдан соң жыраудың бір алуан жырлары
баспа сөз ... ... ... жыраудың“Ханға жауап айтпасам” атты толғауын халық тағдыры мен
оның болашағын ... ... мәні мен де, ... ... ... тұтас табиғи бірлігімен де, сипаттаудағы көркемдік-бейнелеу ... де өзге ... жеке дара түр дей ... Асан ... ... оны Бұқар жыраудың шешуі де кешегі заманда ашықтан-ашық бүркемеленіп,
жарияланбай келеді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... бұзбай жармай беруді жөн көріп отырмыз. ... ... ... ... ... ... көңіл қайтады
Қандыра жауап бермесім,
Халқым не деп айтады.
Хан Абылай, ... ... ... не етеді?
Сұраған соң айтпасам,
Кісілігім кетеді,-
деген
Жыраудың қола бар арнау толғауларының көпшілігі (“Абылай ... ... ... ... ... жауап айтпасам”,“Басына біткен күніңіз”,“Ей, Абылай сен ... ... ... айтамын”) Абылай ханның сол тұстағы ұстанған
саясаты мен жалпы ал басқару ісіне ... енді бір топ ... ... ... ... ... келдік
21.Сонда.
24
Ақан,Төбет бацйларға”) әр, кезеңде әр қилы тілек-талаптарға орай белгілі
бір кісілерге арнау түрінде, айтылғанын көреміз.
Бұқар тарихта ... ... ... ... ... ... ... елінің басын құрап,қалмақ ... ... ... білген Абылай ханды халық тәуелсіздігін қорғап ... ... ... ... ... ... ерекше ерліктерімен көзге
түскен Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгембай Шақшақұла Жәнібек,Сіргелі
Тілеуке, қара ... ... т.б. ... ... ... ... ... орындаушы сарбаздары ретінде асқақ жырлайды.
Бұқар өз жырларында сол ... ... ... зор ... ... ... ... арманын ақтаған батыр-қолбасшының мақтан тұтарлық
әдеби бейнесін жасау зер салады. Айталық, ... хан ... ... мына бір, бес ... тұратын жырға ол Абылайдың сол кездегі бүкіл
жұрт ұмытпастай тарихи еңбегін сиғызып, нақты бейнелей алған дер ... ... ... ... ... мен шешендігін, хас шеберлігін де ... ұйқы ... ... жылқы бақтырған ханым-ай,
Қалыңсыз қатын құштырған хным-ай,
Үш жүзден үш кісіні құрбан қылсам,
Сонда қалар ма, екен қайран жаның-ай.(22).
Феодалдық рулық тәртіп ... ... әр ... ... ... тек ... ... да, Абылай хан азаттық күресін шебер ұйымдастыра
білді. Бұған қасындағы кеңесшісі Бұқар жырау қосқан үлес тез аз болмаған.
22. М. ... ... ... 1962, 199 ... жырау Абылай ханның барлық іс-әрекет,ішкі-тысқы саясатын
түгелдей қоштап, мақұлдап, бас ... ... Хан ... ... мәні бар ... ... ... айтылған келелі,толғамды ақылға көнбеген
кезе,ол ... ... ... мен ... ... ... ... күндерін. Әдейі шендестіре, қарама қарсы қойып толғайды.
Мұндай сәттерде жырау аған ешкім батып айта ... ащы да ауыр ... ... айтып, тартынбай сөйлейді (23).
Жыраудың болжау толғауларының бізге әзірше мәлімі-Асан ... ... ... ... ... біз жоғарыда сөз еткен өлеңнің мәнін
шешетін “Ханға ... ... ... “Он екі айда жаз ... ... қасында” деп аталатын жырлары.
Ендігі бір-екі ауыз сөз ... ... ... ... ... ... ... Ақын әрі Фольклор үлгісінкөп жинаған
М.Ж.. Көпеев Бұқар жырау жөнінде “Заманындағы сышылар ол кісіні ... ... жоқ, ... ... ... бәрі жырлауменен шығады екен... Абылай хан
бір жаққа аттанарда Бұқарекеңді алдырып: “Айдың,күннің сәтін сұрайды екен.
Бұқардың алдын ... ... ... ... Ш.Уәлиханов та атап
көрсетіп, өзінің “XVIII ғасырдағы батырлар туралы тарихи ... ... ... ... ... сөз ... ... өмір сүрген дәуірдің болмыс-шындығын көркем бейнелеп, артына
елеулі әдеби, мұра ... ... Ең ... ол ауыз ... бастау алса да, дәуір талабына орай ... ... ... ... ... жыраулық поэзия.Бұқар шығармаларын арқылы жаңа
белеске ... ... ... ... ... жол ... ... ескі әдебиет нұсқалары, Алматы 1931, 98-99 бет
Әдебиеттер тізімі.
1. “Қазақ әдебиетінің ... III том ... ... “Қазақ дәуіріндегі әдебиет(хрестоматия) ... ... ... жырлайды” I том. Алматы:1989.
4.Мұқанов С: “Қазақ әдебиеті” (хрестоматия) Бекхожин Қ:
5. “Абылай хан”/ Құрастырған ... ... ... ... қазақ ақындарының Алматы1962.
7. “Үш ғасыр жырлайды” ... ... ... III том. ... ... ... ... әдебиет тарихының очеріктері”
Алматы:1942.
10.Мағауин.М: “Қобыз сарыны” ... К: ... ... ... ... ... Е: Ақындар. ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жабаев Жамбыл (1846-1945)5 бет
Жыраулар поэзиясында троптардың қолданылуы53 бет
Халқымыздың ұлы ұландары жыраулар шығармашылығында6 бет
Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері4 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Хандық дәуір әдебиетінің құрылуы қарсаңындағы қоғамдық - әлеуметтік, саяси жағдай4 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
Абай поэзиясының шығыстық негіздері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь