Қазақстан Республикасындағы банктік несие алушының несие қабілеттілігін бағалау жүйесі

КІРІСПЕ


Қазіргі несиелеу жүйесі несие алушының несиелік қабілетін анықтау әдістеріне де негізделеді. Айта кету керек, несие алушының несиелік қабілеті . бұл коммерциялық банк балансының өтімділігін қолдану әдісі болып табылады.
Несиелеу процесі белгіленген мерзімде сауданың қайтарылмай қалуға себепкер болатын көптеген тәуекел факторлардың іс әрекетімен байланысты болып келеді. Сондықтан да, банк ссудасының берілуі алдын.ала ықпал ететін факторларды оқып.үйрену арқылы несиелік қабілетті оқып үйренуге жағдай жасайды.
Банктер және оның клиенттері араларында несие берілуіне байланысты пайда болатын қатынастарды несиелік қатынастар ретінде қарастырамыз. Несиелік қатынастар несие болмысының формасы болып табылады, осы ерекше қатынастар шегінен тыс пайда болуы және қызмет етуі мүмкін емес Банктің несиелендіруін ұйымдастыруда менеджменттің жоғарғы деңгейін сақтап отыру үшін несиелендіру бөлімі мамандарының жоғары біліктілігі сәйкес болуы қажет. Несиелендіру процесінде несиелендіру қызметтерінің әр түрлі салаларындағы нарықтық тұтынуды зерттеу үшін маркетинг талдауы қолданылады. Мұнда несиелік қызметті сәтті жүргізу және максималды пайда табу мақсаты көзделеді. Қазіргі несиелік қатынастардың дамуында болашағы бар бағыт болып, банктің несие алушының іс.әрекетін зерттеуі және банктің жобаны іске асыруға қызығушылығы табылады, өйткені ол несие қайтару негіздерін қалайды.
Банк тәжірибесінде көп кездесетін жағдай . несие алушы несиеқабілеттілігінің қажетті көрсеткіш деңгейіне жету үшін берілетін ақпараттарды әдейі өзгертіп береді. Қаржы есептерінің деректері пайдакүнемдік мақсатпен бұрмалануы, алдын ала жалған есептерге негізделген несиелерді алуға мүмкіндік береді. Банк осындай несие алушымен қарым.қатынасқа отырғанда шығындарға ұшырайды. Сондықтан банктік несие алу кезінде несие алушының несие қабілеттілігін бағалау өте маңызды болып табылады. Бітіру жұмысының мақсаты Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейлі банктерден несие алушылардың несие қабілеттілігіне талдау жүргізіп, осы саладағы негізгі және өзекті мәселелерді зерттеп, шешу жолдарын іздестіру.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Экономика және бизнес факультеті
Макро-микроэкономика кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
БАНКТІК НЕСИЕ ... ... ... ... ... ... жетекші: ... ... ... ... бақылаушы: ... ... ... _____ 2006 ... ... ... Б.М.
(қолы)
Алматы, 2006
КІРІСПЕ
Қазіргі несиелеу жүйесі несие алушының ... ... ... де негізделеді. Айта кету керек, ... ... ... – бұл коммерциялық банк балансының өтімділігін қолдану әдісі ... ... ... ... ... ... қалуға
себепкер болатын көптеген тәуекел факторлардың іс ... ... ... ... да, банк ... берілуі алдын-ала ықпал ететін
факторларды оқып-үйрену арқылы несиелік қабілетті оқып ... ... және оның ... ... ... ... байланысты
пайда болатын қатынастарды несиелік қатынастар ... ... ... ... болмысының формасы болып табылады, осы ерекше
қатынастар шегінен тыс ... ... және ... етуі ... ... ... ... менеджменттің жоғарғы деңгейін сақтап
отыру үшін несиелендіру бөлімі мамандарының жоғары біліктілігі сәйкес ... ... ... ... ... әр түрлі
салаларындағы нарықтық ... ... үшін ... ... ... несиелік қызметті сәтті жүргізу және максималды пайда табу мақсаты
көзделеді. ... ... ... ... болашағы бар бағыт
болып, банктің несие алушының ... ... және ... ... ... ... табылады, өйткені ол несие қайтару негіздерін қалайды.
Банк тәжірибесінде көп кездесетін жағдай – ... ... ... ... ... жету үшін ... әдейі өзгертіп береді. Қаржы ... ... ... ... алдын ала жалған есептерге негізделген
несиелерді алуға мүмкіндік береді. Банк осындай несие ... ... ... ... ... ... банктік несие алу
кезінде несие алушының несие қабілеттілігін бағалау өте маңызды ... ... ... ... ... Республикасындағы екінші
деңгейлі банктерден несие алушылардың несие ... ... осы ... ... және өзекті мәселелерді зерттеп, шешу
жолдарын іздестіру.
1 БАНКТІК НЕСИЕ АЛУШЫНЫҢ НЕСИЕ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ ЖҮЙЕСІ
1. Банктік ... мен ... ... ... Банктік несие түрлерінің сыныпталуы
Банктер және оның клиенттері араларында несие берілуіне байланысты
пайда болатын ... ... ... ретінде қарастырамыз.
Несиелік қатынастар несие болмысының ... ... ... осы ... ... тыс ... ... және қызмет етуі мүмкін емес. ... ... ... қатынастар «несиелік жүйе негіздерін қалаушы ... ... ... ... ... да ... ... келуі әбден мүмкін» деп
көрсеткен /1,Т-13.125б/. пайда болған қарым-қатынастар әр түрлі болып ... ... даму ... сәйкес ұтымды жақтарынан ... XVIII ... ... ... құндылықтарды
заттай түрде қайта бөлу әдісі деп түсіндірген. Бұл ағымның бас қалаушылары-
ағылшын экономистері А.Смит және Д.Рикардо, ... ... ... мен
Ф.Бастия, американдық Д.Мак-Куллох болып табылады. Қоғамның дамуы және
әрбір жаңа ... ... ... ... ... көзқарастар өзгеріп
отырған, жаңа концепция негіздерін ағылшын экономисі Дж.Ло тұжырымдаған, ол
оны ақша жіне ... ... ... Бұл ... ... ... ... экономистер: автриялық И.Шумпетер, ... ... ... пен ... ... ... ... концепцияның
кемшілікті болып отырғаны, мұнда несиелік қатынастар бір ... ... екі ... ... мен ... ... қатысатын, және де несие
берушінің пайдасы несие ... ... ... ... ... 1923 ... 1933жылдарға дейін болған дағдарыс ... ... ... ... ... Кейіннен несие монетаризм теориясында
өз дамуын алды, оның өкілдері: АҚШ-та- ... ... ...... ...... болып табылады /2,9б/.
Бұл теорияға сәйкес, ... ... мен оның ... ... реттеуге қол жеткізуге болады, мұнда барлық құрамдас ... ... ... әр түрлі меншік формалары қатысады, мұның
себебі өндірісте немесе жекеменшік тұтынуда қаражаттардың жетіспеушілігінен
пайда болатын қажеттіліктерге байланысыты.
Несиелік қатынастар әр ... ... даму ... ... ... дамып отырғандықтан, бұл ... ... ... ... ... да ие ... Несиелік қатынастар
«өндірістің материалдық құралдары мен өндіргіш күштердің ... ... ... ... ... ... ... /3,442б./.
Н.Д.Барковскийдің айтуынша,«несиелік қатынастар кез келген
экономикалық ... ... ... ... ие, яғни олар өндірістік
қатынастар дамуының ықпалымен өзгереді»./4,162б/. Несие қатынастары «ақша»
категориясымен ... ... ... ... өйтені ақша ежелгі
заманда туындап, тауарлық өндірістің даму жағдайында оның несиелік сипаты
пайда болды, ал ... ... ... ... категориясы туды.
К.Маркс: «Ақша капиталдан, банктерден, еңбекті жалдаудан т.б. бұрын тарихта
тіршілік еткен» деп ... ... 728 ... ... ... капиталының қозғалу процесінде пайда
болғандықтан, оның ... ... ... ... ... ... ... қатынастарын : АҚША-КАПИТАЛ-НЕСИЕ жүйесі бойынша
қарауды ұсынады.
Осы көзқарасты И.М.Крол да ұстанады, ол ... ... ... жүйе ... қарастырады :«Осы жүйенің бастапқы қатынасына- ... ол- шын ... оның ... алғашқы тармағы ретінде осы банк
қаражаттарының жинақталуына байланысты бос ақша қаражаттарын тарту ... ... ... ... » /6, 8б/.
Д.А.Аллахвердян осы ссуда капиталының қозғалу жолын мақұлдай отырып,
жұмыста ссуда ... ... ... ... ... ... кезеңі ретінде банктің депозит шоттарындағы жинақталған бос ақша
қаражаттары түрінде қарауды ... Ол ... ... ... ... ... бөлу ... сәйкес бөлінетін
материалдық байлықтардың тұтыну мерзімін ұзарту түрінде берген несиелері
тәрізді ... ... деп ... ... қалыптастыру қоғомның кейбір формацияларының ықпалымен
шартталған өзгерістерге ұшырады, бұл функциялық құрылыстың артықшылығын
дәлелдейді, бірақ өзгерістердің ... ... ... ... ... ... ... экономика оқулықтарында капитализмдегі несие капиталдың
қайта айналымы мен ... ... соң ... ... ... ... қарастырылады, ал социализм кезеңіндегі
несие қорлардың қайта айналымы мен айналымын талдау бөлімінде көрсетілген.
Алайда, ... ... ... ... ... ету ... ретінде
қарастырылмайды /7,203 б/.
Несиелік қатынастарды қорлардың қайта айналым тұрғысынан О.И.Лаврушин
қарастырады, ол ... деп ... ... қоры – ... ... қорлардың жиынтығы, ол өзінің қозғалысында қаражаттардың қайта
айналымы мен ... ... ... және ... ... ... ... туындайтын қатынастарды білдіреді».
Несиелік қатынастарды қарастырғанда, ссудалық ... ... ... ... ... ... орнын толық бағаламай отырмыз.
Несие алушының алатын ... ... ... баға беру үшін ... ... экономикалық ғылымдар қиылысында – банк ... және ...... ... анықтамасы бойынша, маркетинг –
қоғамның тұтыну қажеттіліктерін, оның ... ... ... ... бағытталған адамның әрекет түрі, ал «маркетинг» деген
терминнің өзі ағылшынша «market» сөзінен ... ол ... ... ... ... кезде «marketing» термині «рынокта өнімді өткізу» деген
мағынасын білдірген және 1935 жылы ... рет АҚШ ... ... ... ресми түрде танылды. Несиелік қатынастарды
түсінуді банк саясатын басқаруды зерттеуші ғылым басқа тұрғыдан ... ...... ... ... ... ьасқару түсінігін
береді, ол ағылшынның «manage» - жетектеу ... ... ... болған .
«Менеджмент» өз алдына пән болып құрылу ... ... ұзақ ... оның ... ... өркениеттің даму тарихындағы жарқын
уақиғалардың бірі болып ... ... 7000 жуық ... бар, ... пән ... соңғы 100 жыл шамасында ғана танылып келеді /6, 15б./.
Банк менеджментінің өз ... бар, ... ... объектісі болып
банк және оның ұжымы табылады, ал субъекті ретінде банктің ... ... ... және шешу ... ... ... Банктік
маркетинг пен менеджмент ғылым ретінде өзара тығыз байланысты және екеуі ... ... ... ...... ... ... тиімді дамыту
мақсатында оның іс-әрекетін басқару ғылымы, ал ...... ... ... іс-әрекетінен максималды қайтарымдылықты жоғарылатуды көздейтін
ғылым. Банк пен оның ... ... ... ... барысында, біз бұл екі ғылымның тәсілдер жүйелерін қолданбасақ,
олардың ... ... ... баға бере ... Банк ... қызмет
жүргізу үшін өзінің тактикасы мен стратегиясын ... олар ... және ... ... негіздеріне сүйенеді.
Қазіргі іскер адамның ойынша, беделді және орнықты банк жарғылық
капитал көлемінің мөлшерінен емес, оның ... ... ... ... ... ... Банк ... мақсаттарды анықтайды және
соған байланысты басқару іс-әрекетінің тиімді жүйесін құрайды, ... ... ... мақсаты жүйеден тыс орналасады. Банктің несиелендіруін
ұйымдастыруда менеджменттің жоғарғы деңгейін сақтап отыру үшін несиелендіру
бөлімі мамандарының ... ... ... ... қажет. Несиелендіру
процесінде несиелендіру қызметтерінің әр түрлі салаларындағы нарықтық
тұтынуды ... үшін ... ... қолданылады. Мұнда несиелік
қызметті сәтті жүргізу және ... ... табу ... ... ... ... дамуында болашағы бар бағыт болып, банктің
несие алушының іс-әрекетін ... және ... ... іске ... ... ... ол несие қайтару негіздерін қалайды. Қазіргі
кезде банктің ... ... ... екі бағытта дамып келеді,
біріншісі – осы ... ... ... ... ... ал екіншісі –
ұзақ мерзімді даму болашағына бағытталған. ... ... ... ... ... оның ... өте ... мұнда несиелендірудің
негізгі принципі болып бизнес-жобасы және несие ... ... ... оның тек ... қайтаруына заттай мүлік ... ... ... ... ... ... ... біріге отырып оның ұсыныстарын
қарастыру, оның бизнес-жобасын талқылау негізінде жоба ... ... ... ... ... ... ... белгілі жеңілдіктер
көрсетіледі. Банк бұл іс-әрекетінде қаржыларын қайтару базасын құрады және
пайда табубағытын ... ... ... ... кепілдік немесе заттай
мүлік талап етпейді деуге болмайды, әрине кепілдік қажет, ... ...... болуы мүмкін шығындардың қайтарылуын қамтамасыз ету
және сақтандыру. Несиелендіруде банктік менеджмент пен маткетингтік ... ... ... ... оның ... ... ... көзін
ұлғайтады, ал бұл болса пайданы да өсіреді.
Несие беруші мен несие ... ... ... жағдайды тек банк
тұрғысынан жұмылдырған бос ақша ... ... жолы деп ... ... ... ... ... және өсімімен қайтарылады, мұнда
пайда болған ... ... ... ... ... Осындай жолмен
қалыптасатын банктік несиелендіру операциясы тек бір жақты қарастырылып,
несие қайтарылу ... ... ... ... қарым- қатынастар дегеніміз – бұл несие беруші мен ... ... ... ретінде кеңінен қарастырылып, кері қатынастар
болуымен анықталады. Банк ... ... ... бір ... ол ... беруші ретінде танылады, ал екінші жағынан –
несие алушы. Банк ... мен ... ... ... ... банк бір жағынан несие беруші, ал ... ... бос ақша ... ... ... және ... жұмылдырып, қатыстырғандықтан несие алушы ретінде байланысы
сипатталады.
Банк несиесі- құқық нормасына негізделген ... ... ... ... ... бос ... банктің атынан несие
алушылардың қарамағына тартылып, жан-жақты келісімдер негізінде тиімді
орналастырылуы.Банктік несиелендірудің ең ... үш ... ... болады.Біріншіден –несие беруді банктер әрдайым кәсіби түрде,
арнайы Ұлттық банк ... ... ғана ... және олар жалпы
экономиканы несиелендірумен ... банк ... тек ... ... ал ... ... беру келісім-шарттардың объектісі тек қана
ақша емес, басқа да тауарлар,материалдық құндылықтар бола ... ... ... несиелендіруде қайтарылу, мерзімділік,
төлемділік принциптері болады, ал басқа несие беру ... ... ... Банк ... ... ... алушылардың түрлеріне қарай
бөлінеді де, төменде берілген суреттегі үлгіні ... ... ... типтік классификациясы
Экономикамыздағы банктердің несиелендіру шараларының ең көбі сауда-
өндіріс өнеркәсіпті несиелендіруге арналған.Бұлардың ішінде ... ... ... ... ... арналған қысқа мерзімді
және қаржы салымдарының маңызды бір қайнар көзі ... ... ... ... ... ... болады.Несие тек компанияның
қаржылық жағдайын мұқият тексеруден ... ғана ... ... де банк несие алушының жағдайын бақылап отыруға тиіс.Бұл шараның
мақсаттары-біріншіден, ... ... ... ... ... екіншіден, мерзімін ұзату қажеттілігі.
Несиенің шетелде тағы да көп тараған түрі-жылжымайтын ... ... ... Бұл ... ... үй ... ... салу, реконструкция жасау және сатып алуға
баытталған.Ипотекалық несиелендірудің жақсы жақтары:
-несие ... ... ... , ... төмен, өйткені берілген
қарыз кепілдікте тұрған мүлікпен қамтылған;
- бұл ... ұзақ ... ... ... соң, ... ... ... босатады;
-ипотекалық несиелендіру банкті үздіксіз клиентурамен қамтамасыз
етеді, ... ... ... ... айналып тұрады да, банкке
өзінің тәуекелін диверсификациялауға несие берілгеннен кейін ипотеканы ату
арқылы мүмкіндік береді.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... банк штатында арнайы мамандардың ... ... ал ол ... ... алып ... ... бұл мәселені арнайы
мекемелермен ... ... ... шешуге болады, соның өзінде де банк
шығындарға ұшырайды;
- ипотекалық несие берудің ұзақ мерзімдік ... банк ... ... ... ... етеді. Бұл жағдайда банк әдетте кепілде
тұрған мүлікті қайталама рынокқа ... ... ... ... ипотекалық несиелендірудің ұзақ ... ... ... ... кері ықпалын беруі мүмкін , өйткені бірнеше жыл
бұрын пайыздық мөлшерлемелердің өзгерісіне болжам жасау өте ... ... ... ... ... туғызуы мүмкін. Осы
сияқты проблемалар өзгермелі пайыздың мөлшерлемелерін ... ... ... ... ... және дербес түрде несие беріледі.
Шетел ... ... ... ұзақ ... ... ... ... сатып алуға арналған ссуда деп
атайды/10,187б/. Несие ... ... ... халықты
тұтынушылық мақсатқа несиелендірудің тікелй және ... ... ... ... Бұл ... ... етілген және қамтамасыз
етілмеген түрлері болады.
Мысалы, көлік алуға , сол ... ... ... ... ... ... ... банкке қарызын төлей алмайтын болса , көлік те, ... ... ... де банк ... ... ... ... да, банк алдындағы берешектер содан ... ... ... бұл ... қауіп деңгейі жоғары ... ... ... бағасы
берешектен төмен болуы мүмкін, л бұл жағдай банктің тағы да артық шығынына
әкеледі.
Дербес ... ... ... ... ... не болмаса
қамтамасыз етілмеген формасында несие алушының қаржылық ... ... мен ... ... ... ... ... бір жақсы
қасиеті- несие алу процесін едәуір қысқартады да , алдын ала ... ... ... ... ... береді, бұл келесі жолы
берілетін несиеніңбелгілі бір мөлшерін ғана жаңартуға ... ... ... түріне кредит карточкалары жатады. Несие карточкалары
тауарлар мен қызмет түрлерін ... ала ... ... ... ... ... Банк өзінің клиентінің қаржылық міндеттемелерін несие
есебіне төлеп отырады. Егер карточка иесі ... ... 25 ... төлейтін болса, онда ол үстінен төленетін пайыздан босатылады.
Ауыл шаруашылық несиелеріне қажеттілік науқандық сипатқа ие, өйткені
аграрлық өндірістің өзі де ... ... ... ... ... жабуға арналады да , өзінің табиғаты бойынша сауда-өнеркәсіптік
несиелерге ұқсас ... ... ... мұндай несиелер болашақ астықпен,
малмен және ауыл ... ... ... ... ... сатып алуға арналан несиелер көбінесе орташа , кейде ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Ауыл шаруашылық неиелеріне қауіп туғызатындар: ауа райының ... ... ... ... бағасының өзгеруі. Бұның бәрі де ... ... ... ... ... ... банк ... толық атқара алмаған жағдайда банк шығынға ұшырап отырады.
Жалпы Қазақстандағы ауыл ... ... ... ... ... құру ... қалпында қала берсе, бұл ... ... ... ... де зор ... ... ... көрсеткендей,
мемлекеттің аграрлық секторды тікелей ... ... ... кері ... ... ... Бұл ... мемлекеттің қаржы
құралдарын шаруа субъектілерін ... ... ... ... несиелендіру рыногында жұмыс істегісі келетін жаңадан құрылып
келе жатқан құрылымдарға кепілдік ... ... ... жөн ... ... бір жағынан, өзінен аграрлық саланы шексіз және тиімсіз
қаржыландыру жүгін алып тастаса, ал екінші жағынан агробизнес ... банк ... ... ... еді.
Бағалы қағаздар алуға арналған несиелер де беріледі. Мұндай несиенің
өзіндік ерекшеліктеріне орй, ... ... ... қааздар рыногында алып-
сатумен айналысатын дилерлер мен брокерлер болып табылады. Берілетін несие
арқылы несие ... баға ... ... ... ... ... ... де пайыздарын беріп отырады. Жалпы несие рыногында
сатылатын бағалы қағаздар экономиканың ... мен ... ... ықпалын
тигізіп отырады .
Коммерциялық банктердің несиелері банк мекемелерінің арасындағы несие
ресурстарының қайта бөлнуінің құралы болып табылады.
Банкаралық несиелер ... ... ... ... ... ол ... мерзімге негізделеді.Бұл несиелендірудің тиімділігі
жасалатын ... ... ... ... себебі
несиелендіру рыногы өзгермелі келеді және оның ... ... ... өтімділік деңгейін сақтап отыру.
Банктік емес қаржы мекемелеріне берілетін несиелер.Банктік емес қаржы
мекемелеріне-қаржы компаниялары, инвестициялық банктер, дербес несие ... ... ... ... операцияларымен
шұғылданатын компаниялар, несие одақтары және т.б. ... ... ... ... ... ... қорын құрайды да, басқа қаржы
түрлеріне айналдырылып, несие ... ... олар ... ... түсіреді.
Үкімет органдарына берілетін несиелер олардың уақытша қажеттілігіне
арналып беріледі. Мұндай несиелер- бағалы қағаздар арқылы ... ... ... ... ... ... арналған ең маңызды
шаралардың бірі. Шетел мемлекеттерінің үкімет ... ... ... ... ... жабуға, төлем балансын
реттеуге және ірі масштабты ... ... ... ... ... несиелендірудің көбі дамыған елдерде
өткізіледі. Шетел банктеріне берілетін несиелер де ... ... ... ... ... ... қатар, евровалюталық
ссуда-капиталы рыногында несиелерге үлкен сұраныс ... ... бұл ... басқа банктік емес институттар, іскер фирмалар қарыз алушы болып
табылады.
Жоғарыда айтылған банк несиелерінің он ... ... ... екі түрі ғана ... ... ... және ... Осылардың ішінде көп тарағаны- ссуда-өндірістік несиелер.
Банкаралық несиелендіру, өмір сүру ... аз ... ... ... ... ... ... Банктік жүйе 1995жылдың ортасында заңды түрде
бекітілген, осы кезеңнен бастап банкаралық несиелендіру рыногы жұмыс ... ... ... түрі де ... ... қағаздарға арналған несиелендіру бағалы қағаздардың қайталама
рыногында өткізілетін алып-сатарлық операцияларға жатады, бұл тек дамыған
бағалы қағаздар ... тән, ал ... ... енді ... келе ... әр ... несиелердің даму қарқынын ... ... ... ... ... нәтижелеріне баға
беруге болады. Ал үкімет органдарын несиелендірудің өсу ... ... ... ... көрсетеді.Бүгінгі
жағдайда мемлекеттің шығындары табысынан басымырақ болып келеді, ЖІӨ
экономикалық даму ... ... ... ... балансында
экспорттан импорт басымырақ. Ал несиенің тұтынушылық формасының көп таралуы
экономикамызды сауықтыру процесінің ... оның ішкі ... және ұзақ ... даму болашағы бар екендігін сипаттайды.
1.2 Несие алушының несие ... ... ... ... ... ... несие алушының несиелік қабілетін анықтау
әдістеріне де ... Айта кету ... ... ... несиелік
қабілеті – бұл коммерциялық банк балансының өтімділігін қолдану әдісі болып
табылады.
Несиелеу процесі белгіленген мерзімде ... ... ... ... ... тәуекел факторлардың іс әрекетімен ... ... ... да, банк ... ... ... ықпал ететін
факторларды оқып-үйрену арқылы несиелік қабілетті оқып үйренуге жағдай
жасайды.
Несие алушының несиелік қабілеті – бұл ... ... ... ... ... ... және уақтылы есеп айырысу қабілеті.
Несие алушының несиелік қабілетінің, оның ... ... ... – онда ... кезеңдегі немесе қандай да бір ... ... ... яғни мұнда алдағы уақыттардағы қарызды өтеу
қабілетін болжанады. Өткен ... ... ... төлем
қабілетсіздігінің дәрежесі клиенттің несиелік қабілетін бағалау барысында
иек артатын ең бір ... ... ... ... ... қарыз
алушының мерзімі өткен қарызы болып, ал ... ... және ... ... ... ... онда банкке өткен уақыттағы
төлемдердің бір рет кешіктірілуі, клиенттің ... ... ... үшін ... болып табылмайды. Несиелік қабілеті бар клиенттер
банкке, жабдықтаушыларға, бюджетке ұзақ ... ... ... несиелік қабілетінің деңгейі, банктің нақты қарыз ... ... ... ... ... ... тәуекелдерінің
дәрежесін көрсетеді.
Қарыз алушының қаржылық тұрақтылығын объективті бағалау және ... ... ... ... ... ... алу ... ресурстарды тиімді басқаруға және пайда табуға мүмкіндік береді.
Банк тәжірибесінде көп кездесетін жағдай – ... ... ... ... ... деңгейіне жету үшін берілетін
ақпараттарды әдейі ... ... ... ... деректері
пайдакүнемдік мақсатпен бұрмалануы, алдын ала ... ... ... алуға мүмкіндік береді. Банк осындай несие алушымен ... ... ... ... ... ... кепілдіктер іс
жүзінде қамтамасыз етілмеген. Банк несиелерінің тәуекеліне әкелеті тағы бір
себеп – несие алушының қаржы ... ... ... ... ... ... алушының несие досьесінің толық болған несиелік қабілеттілік
пен қаржылық тұрақтылықты айқындайтын түп ... ... ... ... ... қателіктедің кесірінен несие тәуекелдерінің мынадай
түрлеріне әкеліп ... ... ... мерзімінің өтіп кету қаупі; несиенің
қайтарылмау қаупі. Төлемдердің мерзімі өтіп кету ... ... ... ... ... ... ... қайтара алмаған кезде пайда болады да,
ал бұл жағдай ... ... кері ... ... ... ... ... келісімінің шарттары орындалмаған жағдайда және негізгі қарыз
бен оның пайыздарын уақытында төлеуге ешқандай шамасы болмаған ... ... ... ... ... ... ... бағалаудағы тәжірибелері
Шет елде клиенттердің несиелік қабілеті ... ... ... және олар ... анықтамалар беретін арнайы фирмалар немесе
агенттіктер жұмыс жасайды. Бұл тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... «Дан энд Брэд форд» 3 млн. Жуық
АҚШ-тың, Канаданың, Данияның фирмалары туралы ... ... ... және ... анықтамаларда жариялайды.
Несиелер бойынша банктердің зиянға ұшырауының өсуіне біршама ... ... ... ... ... ... ... қорытынды
жасауға мүмкіндік берді. Дүние жүзілік банктің мәліметтеріне сәйкес,
несиелер бойынша ... зиян ... ... ... 67% - ішкі
факторлар, ал 33% -ы сыртқы факторлар үлесі келеді (1кесте).
1- кесте.
Несиелеу барысындағы банктің зиян шегуіне ... ... ... |67% ... ... |33% ... ... |22% ... ... |12% ... | | | ... ... ... оқып |21% ... ... қайтаруын |11% |
|үйрену барысында ақпаратты | ... етуі | ... ... | | | ... ала ... ... |18% ... мәселелері |6% |
|кеш көңіл бөлуі және | | | ... ... | | | ... | | | ... ... ... ... |4% ... | | | ... ... банктердің зиян шегуіне себеп болатын сыртқы факторлар
қатарында бірінші орында компаниялардың ... ... ... емес.
Банктің кез келген қарыз алушысы мұндай факторларды басынан кешуі мүмкін.
Сондықтан да ... ... ... ... талдай отырып, банк
қызметкерлері міндетті түрде оның қаржылық жағдайын толық анықтап білуге
тиіс. ... ... ... ... жетіспеушілік, тиімді
басқаратын аппараттар жүйесінің болмауы, нарық ... ... ... төселе алмауы, өз мүмкіндіктерінің шамадан тыс көбейіп кетуі,
яғни ресурстардың ... ... ... жылдам кеңеюі,
акционерлік капиталдың ... және ... ... ... жатады.
Қарыз алушының сәтсіздікке ұшырауын куәландыратын белгілерге: шоттағы
айналым қаражаттарының қысқаруы, алдында ... ... ... ... ... ... ... (екінші рет мерзімі ұзартылғаннан
кейін несие проблемалық ... ... ... және басқаларды
жатқызуға болады).
Несиелерді қамтамасыз ету құнына, барлық ... ... ... ... мынадай тәуекел кластарына жіктейді:
- ең төменгі тәуекелі бар несиелер (жіктеуге жатпайтын несиелер);
- ең ... ... бар ... ... ... бар ... ... шығу барысында берілген несиелер ... ... ... ... ... ... үшін өтелмеген несиелердің
өзіндік үлесі белгіленеді.
Несиелік тәуекелді төмендетудің ең басты тәсіліне – ... ... ... ... ... алушының қаржылық жағдайын талдауда және
оның алған қарызды банкке уақтылы қайтаруына ... ... ... ... ... ... ... қарыз алушының несиелік қабілетін
жете бағалау тәуекелді төмендетудегі ... шара ... ... Несие
алушыға кандидатты бағалау жүйесінде ағылшынның клирингтік банктерінде
кеңінен ... ... ... ... PARSER ... CAMPARI
әдістерін жатқызуға болады.
PARSER:
Р - Person – потенциалды қарыз туралы ақпарат, оның беделі;
А – Amount – ... ... ... ......... қайтару мүмкіндігі;
S – Security – қамтамасыз ету құралы;
E – Expediency – несиенің мақсаттылығы;
R – ...... беру ... үшін ... ... – қарыз алушының беделі;
A – Ability – қарыз алушының бизнесін бағалау;
M – Means – ссудаға ... ... ... – Purpous – ... ... – Amount – ... ... негізделуі;
R – Repaiment – несиені қайтару мүмкіндігі;
I – Insurance – несиелік тәуекелден сақтандыру әдісі.
Американдық банктер тәжірибесінде ... ... ... дұрыс
таңдай білуде «алты си ережесі» қолданылады:
- character (қарыз алушының сипаты);
- capacity ... ... cash ... ... ... (қамтамасыз етуі);
- conditions (жалпы экономикалық жағдай);
- control (бақылау).
Несие алушының ... бұл оның ... ... ... ... дайындығын және қалуын білдіреді.
Несие алушының қаржылық жағдайы оның ... ... ... Ол оның ... мен ... және ... алдағы уақыттағы
өзгеру перспективаларын нақты талдау көмегімен анықталады.
Ақшалай қаражаты. Жалпы қарыз алушының алған несиені қайтаруының үш
көзі ... ... ... тасқыны;
2. Активтерді сату;
3. Қаржыларды тарту.
Көрсетілген көздердің кез келгені несиені қайтаруға ... ... ... ... ете ... ... та банктер несиені
қайтарудың негізгі көзі ретінде нақты ақшалар тасқынын маңызды санайды,
себебі ... сату ... ... ... ... ... мүмкін
деп санаса, ал қосымша қаражат тарту банктің кредитор ретіндегі позициясын
бәсеңдетеді.
Нақты ақшалардың жетіспеуі қарыз ... ... ... ... ... көрсеткіш болып табылады.
Нақты ақшалар тасқыны мынадай түрде анықталады:
Нақты ақшалар = Таза ... + ... ... + ... ... ... қоры және
дебиторлық қарыз
Бұл формуланың артықшылығы – оның көмегімен несиелік қызметкер қарыз
алушының ... ... және ... сол ... ... жұмыс жасайтын нарығының жағдайын анықтай алады.
Қамтамасыз етуі. Сондай-ақ банк қарызының қамтамасыз етілуін яғни,
оның ... ... және ... ... жағдайында оның
өтімділік дәрежесіне мән береді.
Экономикалық жағдай. Несиеге деген өтінішті қарау барысында банк ... ... ... ... ... және оның банк ... сол ... алушының жағдайына тигізер ықпалын сипаттайтын ... ... ... болуы, салық, баға және т.б.
қарастырады.
Бақылау. Қарыз алушының несиелік қабілетін бағалаудағы ... ... ... ... ... ... құқықтар, экономикалық және
саяси жағдайлардың қарыз алушы ... ... ... ... ... ... жауап іздейді.
Әлемдік банктік тәжірибеде несиелік тәуекелді бағалауда мынадай
көрсеткіштер қолданылады:
1. ... ... ... К1 = ... ... зияндар/несие бойынша қарыздың орташа сомасы.
б) К2 = ... ... ... жалпы сомасы
Екі коэффициент те (К1 және К2) банктердегі активтердің сапасын
бағалау үшін пайдаланылады. ... ... ... ... Американың
банктері үшін 0,5 – 1,0 %, ал К2 –К 0,7 – 1,5 %. ... ... ... қарыздар бар болса) К1 коэффициентінің деңгейі 1,5 –
2,0%. Солтүстік Америкада ... басы мен ... ... ... ... дағдарысқа байланысты ипотекалық несиелер
бойынша көптеп шығындануы кезеңінде ... мәні 1%-ке жуық ... ... ... ... ... К1 ... 0,45 – 0,6%-ті құрайды.
1. Тәуекелге, шағылған маржа (RAM) =
Таза пайыздық табыс – ... ... ... ... ... маржа (RAM – risk adjusted margin), - бұл несиелік
тәуекелге шағылған жалпы пайыздық ... (GIM – gross interest ... ... ... ... қатарында RAM көрсеткіші болмағанмен
де шетелдік банктер оны ... ... ... бағалауда кеңірек
қолданады. Бұл жерде статистикалық мәліметтер, оның оңтайлы ... 3 ... ... ... ... табыс (NII)
Таза пайыздық ... ... ... ... табыс + Басқа да
табыстар
Жалпы ... ... ... (GIM) ... ... ... Несиелердің жалпы сомасы
3. Бір қарыз алушыға келетін несие/ Банктің меншікті капиталы
Халықаралық банктік тәжірибеде банктердің бір қарыз алушыға ... ... ... ... ... ... аспауы тиіс. Бұл әрине
несиенің үлкен мөлшерін білдіреді.
4. Банкпен тығыз байланысты қарыз алушыларға берілетін ... ... ... ... ... ... алушыларға банктің құрылтайшыларын,
директорларын, акционерлерін және банкпен тікелей байланыста болып, ... ... ... ... басқадай қарық алушылар жатады.
Несиелерді сапасына қарай топтау және талдаудың маңызы бар. Несиенің
сапасы деп сол несиеге тиісті ... ... ... ... ... ... ... несиелік тәуекел деңгейіне кері
пропорционал (несие сапасы қаншалықты ... ... ... оның ... және керісінше) болып келеді. Бұл ... ... ... несие сапасының немесе банктің несиелік портфелінің
көрсеткіштерінің айырмашылығы – бұл ... ... ... бойынша
анықталатын нақты шамасында. Несиенің сапасының категорияларына байланысты
несиелік портфель құрылымын және ... әр ... ... ... ... және ... ... проблемалық, мерзімі өткен, үмітсіз
несиелерді біле отырып, банк несиелік ... ... ... ... шаралар қатарын жүзеге асыруға мүмкіндікке қол
жеткізеді.
Несиелік тәуекелді басқару, ... ... ... ... ... портфельді диверсификациялау;
- қарыз алушының төлем қабілетін алдын ала талдау;
- несиелік тәуекелді жабуға арналған резерв құру;
- несиелік портфельдің оңтайлы ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуін және олардың мақсатты пайдаланылуын
талап ету.
Несиелердің қайтарылмауынан зиян шегу – кез келген банк ... ... ... ... ... жою ... емес, бірақ ең төменгі
мөлшерге жеткізуге болады. Американдық коммерциялық банктерде ... ... болк ... ... ... сол ... ... болуын болжайтын толық жүйе жұмыс жасайды. Бұл жүйеге сәйкес,
күмәнді несиелердің пайда болуына әсер ... ... ... ... емес факторлар келтіріледі. Бірінші факторларға ... ... яғни ... ... ... құжаттарға және т.б.
жасалатын талдауды қамтитын барлық аспектілері жатады. Екінші факторларға
қолайсыз экономикалық жағдай және төтенше ... ... шарт ... қайтару кестесіне бағытталып, банк пен ... ... ... ... – проблемалық несиелерді жою жолында, өзара
келісілген іс-әрекеттерді қарайды. Сонымен ... ... ... ... несиелерді анықтау және жою жұмысы әр түрлі кезеңді
қамтиды:
Бірінші кезеңде банк және ... ... ... ... ... ... Олар жаңаша келісім жасай отырып, қарыз алушыға несиені ... ... ... беріледі.
Егер қосымша жасалған келісім нәтиже бермесе, яғни қарыз алушының
қаржылық жағдайы жақсармаса және ... ... көз ... ... онда банк келесі кезеңге – қамтамасыз етілген мүлікті сатуға
көшеді. Қамтамасыз етілген ... сату – бұл ... ... ... ... байланысты банктің ол мүлікті нақты ақшаға айналдыру
процесін білдіреді. Қамтамасыз етілген мүлікті аукцион және ... ... сату ... ... ең ... ... ... табылады. Бірақ
бұл жерде көптеген кедергілер де болуы мүмкін. Өйткені, қамтамасыз ету
мүлкінің сату ... ... ... ... ... мүмкін.
Бұл жерде оны бағалау, нарықтық перспективаларды есепке ... ... Егер ... ету ... ... несиені қайтаруға
толық мүмкіндік бермесе, үшінші кезең – несиені сот ... ... ... Сот, қарыз алушының банктік міндеттемелері бойынша жауап беруін
талап ету туралы шешім шығарады. Сот ... ... ... ... ... ... мен ... арқылы несиені қайтаруға ... ... ... банк әр ... ... ... жүзеге асыра
алады. Бұл проблемалық несиемен жұмыс жасаудың төртінші ... ... ... ... жолдары келесідей:
1. Борышқордың мүлкін тәркілеу туралы сот шешімінің орындалу жолында
қарызды ... ... ... ... ... ... ... сату;
3. Борышқордың үшінші бір тұлғадағы қаражаттарына арест жасау.
4. Банкке тұрақсыз борышқордың мүлкін басқарушы тұлға ретінде мәртебе
беріледі.
Мерзімі ... ... ... банк ... ... ... болып табылады. Бұл бесінші кезең. Банкроттық – бұл
күмәнді несиелерге қолданылатын соңғы шешім құралы.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ... ... ... ... ... ЖҮЙЕСІ
2.1 Заңды тұлғаның несиелік қабілетін бағалау
Қазіргі несиелеу жүйесі несие ... ... ... ... де ... Айта кету ... несие алушының несиелік
қабілеті – бұл коммерциялық банк балансының өтімділігін қолдану әдісі болып
табылады.
Несиелеу ... ... ... ... ... қалуға
себепкер болатын көптеген тәуекел факторлардың іс ... ... ... Сондықтан да, банк ссудасының берілуі алдын-ала ықпал ететін
факторларды оқып-үйрену ... ... ... оқып үйренуге жағдай
жасайды.
Несие алушының несиелік ... – бұл ... ... өзінің қарыздық
міндеттемелері бойынша толық және уақтылы есеп айырысу қабілеті.
Несие алушының несиелік қабілетінің, оның ... ... ... – онда ... ... ... қандай да бір күндегі
төлемсіздікті есепке алмайды, яғни мұнда алдағы ... ... ... ... ... уақыттардағы қарыз алушының төлем
қабілетсіздігінің ... ... ... ... бағалау барысында
иек артатын ең бір формальды көрсеткіш болып ... ... ... ... ... қарызы болып, ал балансы өтімді және ... ... ... ... онда банкке өткен ... бір рет ... ... несиелік қабілетсіздігі туралы
қорытынды үшін негіз болып табылмайды. Несиелік қабілеті бар клиенттер
банкке, жабдықтаушыларға, ... ұзақ ... ... ... ... қабілетінің деңгейі, банктің нақты қарыз ... ... ... ... қарапайым (жеке) тәуекелдерінің
дәрежесін көрсетеді.
Қарыз алушының қаржылық тұрақтылығын объективті ... және ... ... мүмкін болар тәуекелдерді есепке алу банкке
несиелік ресурстарды тиімді басқаруға және ... ... ... ... және ... ... ... қарыз алушының несиелік
қабілетінің мынадай критерийлерін бөліп қарайды: ... ... ... ... алу ... ағымдағы қызметі барысында
қарызды өтеу үшін қажетті қаражатты табу қабілеті (қаржылық мүмкіндігі),
капиталы, ... ... ... ... ... жасалатын жағдай,
бақылау ( қарыз алушының қызметінің заңдылық негізі, банк стандарты ... ... ... ... дәл ... ... мінездемесі деп оның заңды тұлға ретіндегі беделі және
менеджерлерінің беделі, қарызды қайтарудағы жауапкершілігі және ... ... ... ... сай ... ... ... заңды тұлға ретінде беделі оның сол аяда ұзақ уақыт ... ... ... ... ... ... ... оның несиелік тарихынан, оның серіктестерінің (жабдықтаушылары,
сатып ... ... ... ... ... ... тұрады.
Менеджерлерінің беделі олардың кәсіби жарамдылығына (білімі, жұмыс
тәжірибесі) ... ... жеке ... және ... ... оның
басқаратын құрылымы мен банк ... ... ... ... ... алу ... қарыз алушының несиеге өтініш
беруге,несиелік ... қол ... ... келіссөздер жүргізуге
құқының болуын, яғни кәсіпорынның немесе фирманың өкілдерінде белгілі бір
өкілеттіліктерінің болуын ... ... ... ... ең ... ... бірі ... қарыз өтеу үшін ағымдағы қызметінің жүргізілуі барысында қаражат табу
қабілеті болып табылады.
Қарыз алушының ... оның ... ... ... ... ... ... Оны бағалауда төмендегідей екі шарттың маңызы
зор:
1) оның жеткіліктілігі, яғни Орталық банктің ... ... ... ... ең ... ... қойылатын талабы және
қаржы левераж коэффициенті ... ... ... ... ... ... жұмсау дәрежесі, яғни
ол банк пен қарыз алушының арасында ... ... ... ... ... жұмсалымы көбірек болса, соғұрлым қарыз
алушының ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туады.
Несиенің қамтамасыз етілуі – қарыз алушының активтерінің құны ... ... ... ... ... екінші қосымша
көздердің (кепіл, кепіл-хат, кепілдеме, сақтандыру қағаздарының) ... ... ... ... ... ... қаржылық қиындықтар туу
барысында, олардың банк алдындағы ... ... ... ... ... ... ... беруші, кепілдемеші мен
сақтандырушының ... ... ... ... ... ... ... аса маңызды.
Несиелік операциялар жасалатын ... ... ... ... ... ... экономикалық жағдай, саяси факторлар
жатады. Бұл жағдай банктің сыртқы тәуекел дәрежесін анықтайды.
Соңғы критерий – ... бұл ... ... ... ... ... етуі және ... шаралардың жүзеге асырылуы үшін заңды
және нормативтік негіз бар ма? Заңдардағы күтілетін ... ... ... ... ... ... ... қалай әсер етеді? Несиелік
өтініште көрсетілген қарыз алушы және ссуда туралы ... ... ... ... ... ... банктің стандартына, сол
сияқты, ссудалардың сапалылығын бағалап ... ... ... ... ... ... келеді?
Аталып өткен, банк клиентінің несиелік қабілетін бағалау критерийлері
несиелік қабілетті бағалау тәсілдерінің мазмұнын анықтайды. Ондай тәсілдер
қатарына жататындар:
- ... ... ... ... ... қарыз алушының қаржылық тұрақтылығын бағалау;
- қаржылық коэффициенттерді бағалау;
- ақша тасқынын ... ... ... ... ақпарат жинақтау;
- орналасқан жеріне бару арқылы, қарыз алушының жұмысын ... ... ... қарыз алушының несиелік қабілетін
бағалаудағы ... ... оның ... ... ... Ол қарыз алушының
қызметін көрсететін көрсеткіш ретінде қызмет ете отырып, меншікті ... ... ... және пайдалану құрылымдарымен, сондай-ақ
пайданы алу, бөлу, және тиімді пайдаланумен сипатталады.
Қарыз алушының несиелік қабілетін ... оның ... ... баға
беруді сипаттайды. Қаржылық жағдайына баға беруде клиенттің қаржылық
құжаттары қолданылады.
Қарыз ... ... ... оның ... төлем қабілетімен
байланысты:
1) шаруашылық шарттарына сәйкес төлем талаптарын ... ... ... ... ... мен ... ... төлеу;
4) бюджетке төлемдерді және салықтарды төлеу.
Қарыз алушының қаржылық жағдайы жақсы болса, ол барлық міндеттемелері
бойынша есеп ... ... ... ... ... банктік талдау шектеулі және кең
көлемде жасалады. Қарыз ... ... ... ... үшін ... ... ... шаруашылық-қаржылық қызметін жан-жақты
бағалауға мүмкіндік беретін көрсеткіштер жүйесін ... ... ... ... ҚР Ұлттық банкіндегі перспективалық
зерттеулер орталығы ... ҚР ... банк ... 27 ... ж. ... №26 қаулы бойынша бекітілген "Қарыз алушының несиелік
қабілетін банктердің талдауына ... ... ... сондай-ақ
АҚШ-та және басқа да елдерде пайдаланатын әдістемелер де ... ... ... ... ... үшін негізгі көздер
ретінде қаржы Министрлігі бекіткен келесідей ... ... ... қызмет етеді: "Кәсіпорын балансы" (№1форма); ... ... ... ... ... ... (№2 форма); Кәсіпорын балансына қосымша
бет (№3 ... ... ҚР ... есеп ... ... ... қызметінің негізгі көрсеткіштері туралы есебі" (№1 – Ф –
мерзімді – ... ... және ... (ұйымның, мекеменің)
өнімінің (жұмыстар, қызмет) кеткен шығындары туралы ... (№5-з – ... ... ... ... несиелік қабілетін бағалауда мынадай негізгі
көрсеткіштер пайдаланылады (2-кесте):
2- кесте.
Қарыз алушының несиелік ... ... ... ... ... ... ... |
|1 ... ... ... активтер/ ағымдағы |
| | ... |
|2 ... ... ... ... ... | ... |
|3 ... ... ... кәсіпорын активтері |
|4 ... ... ... ... ... ... өнімді |
| | ... ... ... |
|5 ... ... мен ... ... негізгі құралдар + айналымнан|
| |айналымнан тыс ... |тыс ... |
| ... | |
|6 ... ... рентабельдігі |Пайда/меншікті капитал |
|7 ... ... ... |Пайда/ ұзақ мерзімді несие және |
| |рентабельдігі ... |
|8 ... ... ... ... ... меншікті |
| | ... |
|9 ... ... өтеу ... активтер (ғимараттар және |
| ... ...... |
| | ... ... ... ... ... ... ету ... ... ... ... |
|11 |Қор қайтарымы ... ... ... ... ... ішінде аса көңіл аударатыны бұл баланс
өтімділігіне байланысты көрсеткіштер.
Өтімділік деп ... ... ... ... ... ... ... алу қабілетін түсіндірді. Өтімділік жалпы қарыз және
өтімді қаражаттар (ақшалай қаражаттар, алашақ қарыз, запастар) ... ... ... ... ... актив баптарындағы ақшалай
қаражаттарға айналу мүмкіндігіне байланыстытоптастырылған қаражаттарды,
пассив баптарындағы ... ... ... ... міндеттемелермен
салыстыру арқылы анықталады.
Баланс активінің баптары олардың өтімділік дәрежелеріне қарай үш топқа
бөлінеді:
1) ақшалай қаражаттар (есеп айырысу ... және ... ... ... қаражаттар қалдығы; касса, басқа да ақшалай қаражаттар;
арнайы қорлардың ... ... ... ... қаражаттар қалдықтары);
2) жеңіл іске асатын талаптар ( төлейтін мерзімі жетпеген, жөнелтілген
тауарлар және тапсырылған жұмыстар; берешектермен есеп ... ... ... ... ... ... ретінде
берілген қаражаттар бойынша есеп айырысу; банк ссудалары және
кәсіпорынның ... ... ... ... ... және қызметкерлерімен есеп айырысу). Жеңіл іске асатын
талаптар қатарына мерзімінде ... ... ... ... ... жатпайды.
Берешектермен есеп айырысу құрамында үш айға дейінгі қарыздар есепке
алынбайды. Мұнда "өзінің ... ... ... ... ... ... ... бойынша есеп айырысу" бабында жақын арадағы үш
ай ішінде қайтарылатын қарыздар есепке алынады.
3) жеңіл іске асырылатын ... ... ... бағалы
тез тозатын заттарды шегеріп тастағандағы өндірістік қорлар;
аяқталмаған өндіріс; алдағы уақыт ... ... ... басқа да
айналым қаражаттары).
Қарыз алушылардың салалық ... ... ... ... оңтайлы мәні 1,2 мен 1,5 ... ... ... 1-ден ... ... ... ... коэффициенті
қарыз алушының қарызды өтеу үшін жедел түрде шаруашылық айналымынан ақшалай
қаражаттарды босатуын сипаттайды. Қаншалықты бұл коэффициенттің мәні жоғары
болса, ... ... ... ... келеді.
Бірақ та алашақ қарыздың сипатын ескеру қажет. ... ... ... ... ... алушының жағдайына әсер етуіне баға беруге және
сондай-ақ жүргізілген несиелік ... ... ... ... коэффициентін талдау барысында мынадай факторларды есепке
алу қажет:
- қызметінің көлемі (қаншалықты өндіріс және өнімді сату ... ... ... ... ... қоры көп болады);
- өнеркәсіп және өндіріс саласы (өнімге сұраныс және оны ... ... ... ... ... ... (аяқталмаған өндіріс көлемі);
- материалдар запасын жаңарту үшін қажетті ... ... ... ... ... ... мөлшерінің төмендеуіне ықпал етушілерге мыналар
жатады:
- ағымдағы қызмет зияндары;
- өткен жылдары және төтенше оқиғалардың нәтижесінде болған ... ... ... бағасының төмендетілуі;
- күрделі қаржы жұмсалымдарға иммобилизациялануы.
Өтімді қаражаттардың артық болғаны қажет емес. Егер де ол артық болса
айналым активтерінің жұмыс ... ... ... ... артық
болу себептері: күрделі қаржы жұмсалымдарды ... ... ... ... ... нәтижесінде
амортизацияның жинақталып қалуы.
2.2 Жеке тұлғалардың несие қабілеттілігін бағалау
Қазіргі кезде екінші деңгейдегі банктердің жеке тұлғаларға ... ... және ... ... ... ... ... түрлері қолданылуда:
- автомобильдік несие;
- ұзақ мерзімде пайдаланылатын тауарлар сатып алуға берілетін
несие;
- ... үйді ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерге (оқу, емделу, демалу және
т.с.с.) берілетін несие.
Мұнда автомобильдік несие бойынша жаңа және жүрілген автомобильдерді
банк ... ... ... ... ... ... тауарларға мыналар жатады:
- жиһаз;
- сантехника;
- аудио-видео-және тұрмыстық техникалар;
- компьютер және ... ... да ... ... үйді ... ... үйдің ішінде және сыртында құрылыс
және басқа да жөндеу жұмыстарын жүргізу жатады.
Мысалға, Қазақстан Республикасындағы ... банк – ... ... беру шартын 3-кестеден көруге болады.
3 -кесте.
«Казкоммерцбанк» АҚ-ның тұтыну несиесінің түрлері
мен шарттары'
| |Несиелеу |Тұтыну несиесінің түрлері |
|N ... | |
| | ... ... ... ... |
| | | ... ... алу |
| | | ... |
| | ... ... ... | |
|1 ... ... ... бағалау |- 10 000 АҚШ |
| ... ... 80% ... 80%-на ... ... ... |
| | |дейін | ... ... |
| | | | |- 500 000 АҚШ |
| | | | ... ... ... | | | ... ету заты ... | | | ... тын ... |
| | | | ... |
|2 ... ... 3 ... ... жүрген |20% |
| ... ... 20% ... көлігін сатып | |
| | | ... 20%; | |
| | | |- 3 ... 5 ... | |
| | | ... ... ... | |
| | | ... сатып алуда | |
| | | |30%; | |
| | | |- 5 ... 10 ... | |
| | | ... ... шетел | |
| | | ... ... ... | |
| | | |50%; | |
| | | |- 3 ... дейін | |
| | | ... ТМД ... | |
| | | ... ... ... |
| | | |-30%; | |
| | | |- 3 ... 5 ... | |
| | | ... ... ТМД | |
| | | ... ... | |
| | | ... ... -50%; | |
|3 ... |- ... |3 жылға дейін |2 жылға дейін |
| ... ... | | |
| | ... 5 ... | | |
| | ... | | |
| | |- ТМД | | |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | ... 3 ... | | |
| | ... | | |
|4 ... |АҚШ ... |АҚШ ... ... |АҚШ ... немесе |
| |валютасы |немесе теңге ... ... |
|5 ... ... 1,5% ... 1,5% (АҚШ ... 1,5% (АҚШ |
| |төлем |(АҚШ ... 1,7% ... 1,7% |
| | ... ... |
| | |не 1,7% | | |
| | ... | | |
|6 ... ... алатын |Егер шетел ... ... ... |
| |сыз ету ... ... жүрілген |немесе тұрғын үй |
| |түрі | ... 10 ... ... |
| | | |5 ... аспаса, сол | |
| | | ... | |
' ... ... 2005 ж. жарнамалық материалынан.
Сонымен қатар жоғарыдағы банктен тұтыну несиесін алуға қажетті
құжаттар тізімі ... ... ... ... Жеке куәлігі (көшірмесі)
3. СТТН (көшірмесі).
4. Соңғы 12 айға бөлініп көрсетілген жалақы және басқа табыстары ... ... ... Жұмыс стажы туралы жұмыс орнынан анықтама.
6. Жанұя құрамы туралы анықтама (N 3 форма)
7. Некеге тұрғандығын растайтын құжаттар (неке туралы куәлік, ... ... ... қоятын мүліктің құжаттары.
Келесі бір дамып отырған несиеге – ипотекалық несиені жатқызуға болады.
Казкоммерцбанкте ... ... беру ... ... Несие мөлшері: жылжымайтын мүліктің бағалау құнының 85% дейін.
- Бастапқы жарна: ... ... ... ... 15% ... ... үшін төлем: айына: 1,3% (АҚШ долл), 1,7% (теңгеде).
- Несие валютасы: АҚШ ... ... ... ... 1жылдан аспаса).
- Несие мерзімі: 10 жылға дейін.
- Қамтамасыз ету түрі: ... ... ... алатын тұрғын үй.
Жеке тұлғаның төлем қабілеттілігін анықтау техникасы әр ... ... ... Яғни ... айтқанда барлығына бірдей ортақ әдістеме
жоқ. Сондықтан да, "ЦентрКредитбанк" АҚ-ның қолданылатын ... ... ... ... ... анықтау үшін мынадай көрсеткіштер
қолданылады ... ... ... ... төлем қабілетін бағалау көрсеткіштері
| |Көрсеткіштердің аттары ... ... |
|1 ... ... ... ... ... мерзімі |
| |мөлшері (НҚАТ); | |
|2 ... ... ... ... мөлшері * сыйақы |
| ... ... ... ... ай |
| ... | |
|3 ... ... және сыйақы |НҚАТ + СМАТ |
| ... ... | |
| ... ... мөлшері | |
| ... | |
|4 ... ... (ТТ) ... ...... және ... да |
| | ... |
|5 ... ... ... ... ТТ (мәні жобамен 35-45% -дан |
| | ... ... ... ... ... М.Б ... ... 360 000 теңге сомасында тұтыну
несиесін 36 айға, 18% жылдық сыйақы мөлшерлемесінде ... отыр ... ... таза ... – 18 000 теңге және кепілге жылжымайтын мүлік қояды.
Жоғарыдағы кестедегі көрсеткіштер көмегімен қарыз алушы Жапарова М.Б.
төлем ... ... ... ... теңге
(6)
НҚСАТтеңге
(7)
ННҚ(не ... ... ... ... ... яғни оған ... ... Ендігі қадам кепілге қоятын затын бағалауға арналады. ... заты ... 2 ... ... ... Оның нарықтық (салыстырмалы)
құны 1500 000 теңге тұрады.
Банк тарапынан ... ... осы ... кепіл құны
анықталады. Отандық банк тәжірибесінде кепіл құны пәтердің бағалау құнының
70%-нан аспауға тиіс. Ол үшін ... ... ... ... тозу ... = ... ... құны * 3% (тозу
коэффициенті) = 1500000 * 0,03 = 45000 ... ... ... ... ... төмендеу тәуекелі = Пәтердің
нарықтық құны * 15% (төмендеу коэффициенті) = 1500000 * 0,15 = ... ... ... құны = ... нарықтық құны – Пәтердің тозу
коэффициенті – ... ... ... тәуекелі = 1500000 – 45000 –
225000 = 123000 ... ... ... құны = Пәтердің бағалау құны * 60% = 1230000 * ... ... Бұл ... сұралатын несиенің кепілмен қамтамасыз етілу
дәрежесін сипаттайды.
2.3 Несие ... ... ... ... ... ... ... өтеу қабілетіне баға беру барысында оның салалық
белгілері бойынша коэффициенттерді пайдалану оның ... ... ... ... ... ... ... алушының несие
қабілеттілігін сараптау барысында оның ... ... ... ... талап етеді. Несие алушының борыш міндеттемесін ... ... ... ... және ... баламалық жұмсалуына баға
беруге мүмкіндік береді. Шаруашылық қызметінің ... оның ... ... дәулетін көрсетеді, ал онвң рентабельділігін сараптау ... ... ... ... ... рентабельділігі көрсеткіштері,
активтерінің рентабельділігі көрсеткіштері, меншікті және ... ... ... ... тұжырымдарға сүйене отырып, бес факторлы несие
алушының ... ... ... ... бес ... құрастырамыз.
Баланстың өтімділік коэффициенті Кжө жылдам өтімді активтердің ... ... ... ... ... ... жерде ЖА – жоғары ... ... ҚМ – ... ... Бұл ... ... ... алушының жедел шаруашылық
айналымнан борыш өтеуге байланысты ақша ... ... ... ... ... көрсеткіш жоғары болса, ... ... ... бойынша өтеу коэффициенті Кө, бұл жоғарғы өтімді және өтімді
активтер ... ... ... ... ... ... ... анықталады.
Кө= ... ӨА – ... ... ... Бұл ... ... алушының барлық
қаражаттар көздері ... ... ... ... ... үшін ... жеткіліктілігін көрсетеді. Коэффициент
деңгеці болжамды алынатын ... ... ... ... ... ... соғұрлым несие алушының көп сома алуға мүмкіндігі бар.
Меншікіті айналым қаражаттарымен қамтамасыз етілу көрсеткіші Қмқ - ... ... ... ... ... ... ... – меншікті капитал көрсеткіші, ол ... ... ... көрсетеді. Көрсеткіш мөлшері несие алушының ... ... ... ... ... отыруын білдіреді. Неғұрлым
айналым капиталда меншікті қаражаттар басым болса, соғұрлым ... ... ... ... рентабельділігі коэффициенті Кр, салықтар төленген соң таза
кірістің сатылу кірісіне қатынасы арқылы есептеледі.
Кр= ... ТК – ... ... соңғы таза кіріс, СК – сатылу кірісі. Бұл
көрсеткіш шаруашылық ... ... алу ... ... ... ... өнімге шаққандағы таза кірістің ... ... ... ... ... жөн, оның ... ... шаруашылық іс-әрекетін қолайлы дамуын білдіреді.
Субъекттің менеджмент деңгейінің көрсеткіші М – бұл шаруашылық іс-
әрекеттің тиімді ұйымдастыруын ... оны ақша ... ... ... арқылы іске асырады. Көрсеткіш несие алушының барлық
сарапталатын іс-әрекетінің көрсеткіштері деңгейлерінің орта есеппен ... ... ... Субъект менеджмент стратегиясын бағыт
белгілері шаруашылық ... ... ақша ... ... ... өндіріс процесін қамтамасыз етуге, ақша қаражаттарының қорын белгілі
критерийлер аралығында құру және ... ... ... бойынша
пайдалануға бағытталған.
Түпкі нәтиже көрсеткішін анықтау үшін барлық коэффициенттерді бір
салыстырмалы ... ... жөн. ... ... ... қабілеттілігіне
көрсеткіштердің әсері бөлек болғандықтан, әрқайсысы жалпы формулада өз үлес
салмағын ... ... ... алып ... ... ... алушының жылдам өз міндеттемелері бойынша жауап
қайтару қабілеті басымды орын алады, ... Кл үлес ... ең ... алады; Кж міндеттемелерді жауып отыру қабілеттілігін білдіреді және Қмқ
меншікті ... ... ... ... ... ... етеді де, 20%-ға ие болады; рентабельділік көрсеткіші бұл ... ... ... оның ... көрсеткендіктен, 15% алып
отыр; ең соңғы ... ... ... ... белгіленген,
өйткені ол қаржылық іс-әрект нәтижелері негіздерінде құрылады. Анықталған
көрсеткіштерүлес салмақтары ... ... ... ... ... ... балы болып табылады. әрбір көреткішке оның коэффициент
мөлшеріне байланысты кластар белгіленеді: I – ... II – ... III ... ... ... ... несие алушының класына байланысты
оның баллдық мөлшенрі ... ал ... ... ... барлыұ
параметрлері жиынтығы оның рейтингін құрайды. Осыған байланысиы ... ... ... ... ... ... ... алушының жиынтық баллдық рейтингі келесі кластарға топталады:
I-класс: 100-150 ... ... ... ... жүйесін тәжірибеге енгізгенде сараптау жүргізетін
көрсеткіштердің санын көбейту керек, оларды нақты жекелеп қарастыру қажет.
Осымен қатар ... ... ... ... ... ... ақпараттық
базаны құру қажет, бұл бірқатар жылдың статистикалық ... ... ... ... ... банк пен ... ... агенттігінің
қатысуының қажеттілігі пайда болады. Несие алушының қаржылық ... ... ... ... ... ... ... әсер
ететін анықтаушы факторларды жекелеп көрсеткен жөн. Қаржылық болжамдарды
жасағанда, тенденцияларын ескеріп, экономикадағы болып жатқан ... оның ... ... болатын ерекшеліктерін ескере отырып,
талдау жасаған жөн.
Несиелендіру тәжірибесін салалық ... ... ... ... ... ... ... қабілеттілігі дәрежесіне объективті баға
беру мақсатында біз оның банктік менеджмент және ... ... ... ... қосамыз.
Әдістеме негізінде несие алушының несие қабілеттілік класын оның
салалық ... ... ... ... ... анықтау жатыр. Нарықтық
экономикада алға қойылған мақсаттарға жету ... ... ... рөлі ... жаңа ... ... ... қатар адам факторы да ескеріліп отыруы қажет.
5-кесте.
Несие алушының несиелік қабілеттілігінің қаржылық коэффициенттері
|Көрсеткіш аталуы |Көрсеткіштердің ... ... |
| ... | ... ... ... коэффициенті | ... (Кл) ... ... ақша ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ерзімді |
| ... ... ... |
| ... ... ... болады.| |
| ... ... ... өз| ... ... ... өтеу ... міндеттемелерін |өтімді ... ... (Қж) ... өтеуі | |
| ... ... ... ... |
| ... ... алынатын|қысқа мерзімді |
| ... ... ... |
| ... ... | |
| ... ... сома өседі | ... ... ... ... ... | ... ... ... | ... ... ... айналым |Меншікті ... ... ... ... |
| ... Көрсеткіш жоғары|Қмқ= ағымды |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... | ... ... ... шаруашылық | ... ... (Кр) ... ... алу | |
| ... ... және |соң таза ... |
| ... ... ... |Кр= ... ... |
| ... таза ... | |
| ... ... | ... ... (М) ... ... | |
| ... ақша ағымдарын басқару|Кл+Кж+Қмқ+Кр |
| ... ... ... |М= 4 |
| ... көрсетеді | ... ... бұл ... шаруашылық субъектінің несие қабілеттілігін
анықтағанда менеджмент деңгейі ескеріліп отырады, ол басқаруды ... ... ... ... ... ААҚ клиенттерінің
шаруашылық іс-әрекеттерінің қаржы есептерін қарастырамыз, олардың саласы:
1. Сауда саласы, «Океан» ЖШС.
2. Өнеркәсіп саласы, ... ... есеп ... және ... ... нәтижелері бойынша
қаржылық есептері негізінде оның көрсеткіштерін есептеп талдау жасаймыз:
- баланстың өтімділік коэффициенті;
- баланстың жабу ... ... ... ... ... ... ... кіріс рентабельділігі коэффициенті;
- менеджмент деңгейі.
Қаржы көрсеткіштерінің сипаттамалары 5- кестеде берілген. Анықталған
коэффициенттер көрсеткіштері, оның қаржы деңгейінің ... ... ... ... ... ... ... ал ең төменгісі III-класқа
жатады.
6 -кесте.
Салалық коэффициент бойынша несие алушының класын анықтау
| ... ... ... ... ... |өтімділік |жабу ... ... |
| ... ... | |
| | | |н ... ... | |
| | | ... | | |
| | | ... | | |
| |I ... |II ... |III ... |I ... |II ... ... ж. |III-кл |III-кл ... ... ... ... ж. ... ... |III-кл |III-кл |III-кл ... ... |Кл |Кж |Қмқ |Кр |М ... ж. ... |II-кл ... |III-кл |III-кл |
|2005 ж. ... |II-кл ... ... ... ... ағымдарын басқарудағы шаруашылық іс-әрекеттің ... оның ... және ... ... ... өте ... ... болғандықтан, осыған сәйкес менеджмент
ұйымдастыруына III-класс бағасы беріледі.
Есептелген көрсеткіштердің нәтижелері бойынша, несие алушының жиынтық
рейтингін ... ЖШС ... АҚ ... ... ... ... ... есептерге сәйкес
шаруашылық субъектінің қаржылық іс-әрекетін қанағатсыз деп анықтады және
оларға несие беруден бас тартуды ұсынды.
Несие ... ... ... баға ... ... ... құрылымына және басқару аппаратына жеке талдау
жасап, назар аударған жөн, және де аффилирленген компаниялардың қаржылық іс-
әрекетіне қосымша ... ... ... өйткені олар несие алушының іс-
әрекетіне ықпалын тигізеді.
3 НЕСИЕ АЛУШЫНЫҢ НЕСИЕ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН БАҒАЛАУ ӘДІСТЕРІН ЖЕТІЛДІРУ
3.1 Несие алушының ... ... ... ... арқылы бағалау
Несие алушылардың несие қабілеттілігін кешенді бағалауды жалпы рейтинг
арқылы өткізуге болады, бұл ... ... ... ... ... ... ... қабілетін есептеп шығаратын әдістеме
бухгалтерлік мәліметтері балансына негізделеді, ол ... ... ... бұл ... ... ... ... оның қаржылық көрсеткіштері есептелмей қалады. Рейтинг өткізу әр түрлі
тәсілдерді біріктіреді де, шағын шығындарды талап ... ... ... ... ... ... табылады. Іс жүзінде қолданылатын ең
қызықты тәсіл Ресейде ... оның ...... ... мен ... ... ... қолдану /3,178 б/. Бұл әдіс қарыз
алушыға төрт деңгейлі баға береді:
өте жақсы, қарыз ... ... ... ... мен ... ... қарыз алушы негізгі қарызының сомасы мен пайызын әрқашан төлеп
отырады; мерзімнен кейін төлеулері қарыз ... ... ... ... ... ... қарызына оның алдында алынған несиелері
бойынша ... ... жоқ, ... қарыз алушының қаржылық
қиыншылықтарына ... ... ... ... ... ... ... сомасы мен пайызының ... 30 ... ... өткен; қарызына алдында алған несиелері ... ... бар, ... ... да қаржылық жағдайына байланысты
несиесінің пролонгациясы жасалған;
нашар, негізгі қарыз сомасы мен ... ... ... 30 ... асып
кеткенде, немесе несиенің пролонгациясы (реструктуризация) пайызының
капитализациясы болуы ... ... ... ... ... олар қарыз алушының қаржылық
коэффициенттерінің негізінен құрастырылады. Бұл 7-кестеде көрсетілген.
7-кесте
Қаржы ... ... және оның ... бағасына сәйкестігі
| Коэффициенттің аталуы | ... ... ... | ... ... (>0.4) |0 бастап 20дейін ... және ... ... |0 ... 20 ... ... ... (0.3 - 1) | ... жабу ... (>1) |0 ... 20 ... ... жабу ... (>0.6) |0 бастап 20 дейін ... ... ... |0 ... 20 ... ... | ... /8/ мәліметтері бойынша алынған.
Әр көрсеткіштің деңгейіне ... ... ... ... ал норма
талабына сәйкес келмейтін деңгейі нольге теңеледі. Бұл ... ... 75 ... 100 дейін баллды алатын болса, 1 класс деңгейі, 50-ден 70
дейін – 2 ... ... 45 ... – 3 ... ал ... ... – 4 класс
беріледі. Содан кейін несиенің берілу рейтингін анықтауда оның нығайтылған
көрсеткіштері бойынша ... ол Г ... ... көрсетілген.
Мұндай талдауға арналған қажетті көрсеткіштер қарыз алушының іс-әрекетінің
толық мінездемесін береді. ... ... оның ... ... мен оның ... ... қарай бағаланады.
Қарыз алушының қаржы жағдайы жоғарыда берілген әдістемесімен есептелінеді.
Сараптауда қарыз ... ... ... жіберілген кемшіліктер мен
басқа кредиторлардың пікірлерін ескеріледі.
Саланың табыстылық деңгейіне байланысты, ... ... ... пайдаланылады. Сараптаудың ең соңғы көрсеткіші келісім-
шарттың банктің ... беру ... және ... ... ... ... бұл лоббистік мүддеде несие бермеудің амалдарын қарастыру
болып табылады. Ең ... шама 74 балл ... ал ең кіші шама 36 ... ... максималды көрсеткіштің 49% алғанда ғана несие беру ... ... Ал ... ... ... алушының іскерлік және жеке
басының қасиеттерін бағалауға мүмкіндік береді.
Несие ... ... ... ... ... және қаржы
процестеріне талдау жүргізгенде, шетелдік ... ... ... ... беру ... ... маңыздылық дәрежесі бойынша, оны
соңғы қатарда ... ... ... ... ... үлгі алған
еліміздің әдебиеті мен қазіргі ғылыми әзірлеулерінде несие берудегі негізгі
акцент ... ... ... ... ал ... іске
қосылу ерекшеліктері ескерілмей, несие беріле береді, өйткені қандай жағдай
болса да – несиенің қайтарылуы кепілденген.
АҚШ-та жеке ... ... ... ... ... ... күні үш ірі несие бюролары қызмет етеді – Eguifax, Experian u Trans
Union, олар несие алушылар туралы ... ... және ... /10,14 б/. Бұл ... ... ... ... мекемелер,
несие қоғамдары және басқа да ұйымдар несиені беру ... ... Жеке ... несиелендіру механизмі несие мекемесіне несие
алу туралы арыз бергеннен бастап жұмыс жасайды, мүмкін болатын несие беруші
несие ... ... ... ... ... одан ... сол ... және оның несиелік тарихы туралы мәліметтері электронды торап немесе
магнитті таспаға жазылу арқылы банк мекемесінің компьютеріне ... ... ... ... алған немесе алмақшы болған 200
млн. АҚШ тұрғындары туралы мәлімет картотекасы бар, демек, ... ... ... ... ... болашақта болар клиент туралы ақпарат
несиелік тәуекелділігіне ... баға ... ... ... баға беру ... сараптау жүргізгенде негізгі 8-12 көрсеткіштер
арқылы ... оның ... ... қарай белгілі баллдары
бекітіледі. Негізінен, АҚШ-та скоринг ... ... ... ... олар ... ... ... қатысты бағалау
әдістерін әзірлейді. Несие бюролары өзінің қызмет көрсету және ... ... ... ... ... ... отырып, жеке
тұлғалар – несие алушылар туралы ақпараттардың жиналуын, өңделуін ... ... ... ... алушының несие қабілеттілігіне баға
беретін және ... ... ... ... сол ... алушының
жағдайын сипаттайтын келесі категорияларға бөлінген:
1. Жеке ... ... ... ... ... ... туған күні,
салық төлеушілік жеке нөмірі, мамандығы, мәліметтер базасына ең ... ... ... ... жеке тұлғаға қызмет көрсететін басқа да қаржы мекемелері туралы
мәліметтер: мекеменің аты, ... ... күні және түрі ... ... ... ... ... (ипотекалық несие, автокөлік сатып алу және
т.б.), әрбір несиенің тарихы, олардың ... және ... ... жазалану, салық жеңілдіктері туралы легелды ақпараттары ... ... ... және ... ... ... алынған несиелер сомалары және олардың жалпы алынған
саны, неиенің ай сайын өтелуінің жалпы сомасы, келісімді міндеттемелердің
орындалмаған ең ... ... ... ... ... жағдайда
несие мекемелерінің сұрауы бойынша баяндамаға скоринг мәліметтері қосылады,
ол – несиенің тәуекелділігін бағалауға мүмкіндік береді.
6. Клиенттерге ... ... ... ... не болмаса күмәнділік
туғызатын жағдайлар туралы мәлімет беретін арнайы ақпараттар.
Францияда несие алушының несие қабілеттілігін ... ... ... мұнда несие бюролары ақпараттар жинау кері әдісі ... жеке ... ... ... ... жинақтау мен таратылу
заңмен шектелуіне байланысты болады. ... ... ... ... ... тек қана ... ақпараттардан құрылады, олар ресми
түпдеректерден және ... ... ... ... Бұл ... ... тән ... – ол мәліметтерді, бір жағынан, тарату
заңмен шектелген, ал екінші жақтан ... ... ... ... өз ... ... позитивті мәліметтерді таратқысы
келмегендіктен. Бұл әдістің іс жүзінде ... ... ... ... мүлдем жүйе жоқ болғаннан жақсы /13,14 б/. Аталған жүйенің кемшілігі
– несие алушының ... ... және ... ... оның субъективті болуы және талдауда несие алушының толық
рейтінгіне әсер етуші факторлардың ... ... ... ... ... ... ... санын 20%-ға төмендетуге мүмкіндік
береді. ... ... ... алушының несие қабілеттілігін анықтауда, оның
шешу әдістерін қолданғанда ерекше шешім қолданымдарын ... ... ... туралы өткен уақыттағы ақпараттарды толық сақтап отырады,
кейіннен олар несие алушының тарихын сараптауда қолданады.
Несие алушының несие қабілеттілігін ... ... АҚШ, ... ... ... ... рейтинг жүйесінің ерекшеліктерін
қарастырамыз. Несие алушының сапасын анықтауда ... ... ... қаржы жағдайы туралы қанағаттанарлық ақпараттармен қамтамасыз
етілуі тиіс. ... ... ... қарастырылған қаражаттармен жұмыс
жүргізеді, ал оның салмақты бөлігі салымшылармен қысқа мерзім аралығында
және алдын ала, ... ... ... мүмкін. Несие алу ... банк ... ... алдындағы міндеттемелердің орындау
мүмкіндігін ескеріп отыруға тиіс. ... ... ... ... оған
байланысты тәуекелдің пайда болу ... ... ... ... ... ең бірінші қатарына несиенің өз уақытында қайтарылуы қойылады.
Қолданылатын ... ... бірі – ... негізгі сомасының
сақталынуы, ол ... ... ... ... ... ... Оның ішкі ... – несиенің қайтарылмау қаупі пайда болған жағдайда,
банк ... ... ... қосылған пайызысыз, сақталуын көздейді. АҚШ-
та активтер сапасының рейтингі баллдық жүйесі негізінде ... ал ... ... ... ... Жүйенің ішкі дүниесінің
принциптері тест жұмыстарына ... ... жеке ... ... балл ... ... оның іс-әрекетін сипаттайтын барлық
көрсеткіштер баллдарының жиынтығынан ... ... ... саны 7-ден 12-ге ... болуы мүмкін, ол банктің жүргізетін
саясатына және несие алушының ... ... ... ... ... ... анықтағанда да қаржылық коэффициенттерді
талдау әдісі қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... сәйкес рейтингтің бекітілуі болады, ал ол белгілі
ранжирленген кластарға қатысты коэффициенттер көрсеткіштері ... ол Е ... ... ... ... ... әрбір
кластарға мінездемелер тіркеледі:
І класс – сенімді
ІІ класс – ... ... ...... ... – орта шамалы
V класс – қауіпті
VІ класс – қанағатсыз
Қолданылатын қаржылық ... ... ... ... ... шығысының тізімдерін қарастырады, олардың ... және ... ... ... талдау жүргізу ерекшелігі болып табылатыны,
мұнда банктер несие алушының қаржылық ағымдар қозғалысын зерттеуіне үлкен
көңіл бөліп отыр. ... ... ... баяу ... немесе
жандануы арқылы оның несие қабілетілігін анықтайды, ол болжамды тәуекелдің
пайда болу мүмкіндігін ескертіп ... Бұл ... ... ... ағымдарының қозғалысы мен өзгерулері туралы расталған, тұрақты
мәліметтер алып ... ... ... ал ол ... ... ... ... несие алушының сенімділік рейтингін анықтау әдісі
қолданылады, оның өз ерекшеліктері бар. Несие алушының ... ... ... әдіс кең ... ... жинақталуын талап етеді.
Талдау жұмыстары төрт бағытта жүргізіледі: ... ... ... ... Бұл әдіс ... ... іскерлік сипатын анықтамайды, бұл жерде
пайыздар өлшемінде берілген қаржы салымдарының ... ... ... оның ... ... ... Осы талдау барысында алынған
нәтижелер белгілі есептесу күнінде алынған несиенің қайтарылу ... да, ... оның ... қайтарылуын болжамдауға мүмкіндік
бермейді. Клиентті әр ... ... ... ... оны ... ... есептік позициялары бойынша орта арифметикалық пайызын
есептей отырып, Ж қосымшада көрсетілгендей, сенімділік ... ... ... ... /31, 65 ... алушының рейтингі
|Топ |Несие тәуекелінің нәтиже |Аталуы |
| ... | ... |2% ... |Ең ... ... дәрежесі |
|В |5% дейін ... ... ... ... |30% ... ... ... ... ... |70% ... ... тәуекел дәрежесі |
|Е |100% |Ең ... ... ... |
Ескерту: /7/ ... ... ... ... рейтингін қай тобына жататынына байланысты ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Пайыздар мөлшерінің көлемі оның сенімділік рейтингіне кері ...... ...... ... ... жабатын резерв сомаларының көлеміне
байланысты базалық мөлшерлемелерін өсіру.
С – базалық мөлшерлемелерін максималды ... және Е – ... ... ... ... әр елдердегі сенімділігін анықтау тәжірибесінде
қолданылып жүрген ... ... ... ... ... ... оның ... барлық көрсеткіштерін қамтиды,
бұл К қосымшада көрсетілген /13, 66 б/. ... ... ... ... барлық саласын қамтиды да, несие алушыны ... ... ... ... және қаржылық
тұрақтылығын қарастырады. Алынған нәтижелер бойынша ... ... ... көрсеткіштерін есептеп, болжамдауға және іскерлік
қабілеттілігін ... ... ... ... кәсіпорындардың
классификациясы рейтинг бойынша кластарға ... оның ... ... баға беру ... сәйкес келеді.
9-кесте
Несие алушының рейтингі
|Рейтинг класы |Балдық бағасы ... ... ... |Жоғарғы сапа |42 ... ... |29-34 ... ... |28 ... ... ... |17-25 ... ... |14-16 ... /35/ ... ... алынған.
Әдістеме әр түрлі саладағы несие алушылардың сенімділік ... ... ... ... тек қана оның ... ... ... і-әрекеттеріне қатысты және сала ерекшеліктеріне бейімделе реттеліп
отыруы тиіс.
Франция банктерінің ... ... баға беру ... ... ... ... келіп, градацияға сәйкестеледі. Жоғарғы рейтинг
көрсеткішін алу үшін барлық параметрлар бойынша максималды санын ... ... ... ... баға беру ... ең алдымен несиенің мақсатын
қарастыру керек, бұл қарым-қатынас сипатын анықтап, оның ... ... ... Рейтинг нәтижесіне оның ақпараттармен толық
қамтамасыз ... әсер ... оған әр ... ... ... берген бағалары да ... ... ... ... ... бағалай әдісін кеңінен қолдану ... ... ... ... ... ... тәуелсіз институттар
рыногын құру қажет.
Жеке тұлғаларды несиелендіруде, олар ... ... ... ... оның ... ... анықтағанда, сол сияқты
рейтингтік әдісі қолданылады. Бүгінгі таңда, ... ... жеке ... ... ... ... ... көптеген әзірлеулері
мен шешу қолданымдарын ұсынады. Мұндай ... ... ... ... ... /11, 127 б/.
Бұл әдістеме несие алушыға келесі ... ... ... ... ... ... есеп шоттардың болуы;
- қолданылатын карточка түрі;
- жасы;
- мекен-жайы;
- жұмысының тұрақтылығы.
Көрсеткіштер мерзіміне қарай бөлінеді және ол ... ... ... ... ... ... ... жіберілген кемшіліктер
бойынша оның көрсеткіші төмендетіледі. Ол ... ең ... ... бұл белгіден төмен болған жағдайда автоматты ... ... ... ... ал ... ... ... несиенің берілуін
кепілдейді. Рейтингтік баға берудің ... ... ... ... ... құрайды. Банктік қызмет көрсету рыногында
несиелік мекемелермен қатар, рейтингтік компаниялар жұмыс жасайды, олар да
баға беруде ... ... ... ... ... ... ... ақпараттардың шектеулілігіне
байланысты жағдайда, ... ... ... қабілетін рейтингтік жүйе
бойынша талдау ерекшеліктерін қарастырайық. Рейтинг нәтижесі жоғарыда
айтылғандай әр ... ... ... ... ... ... ... рейтинг деңгейі жинақталған баллдар көрсеткішіне
қарай бекітіледі, бірақ бұл жүйенің негізгі айырмашылық ерекшелігі – ... ... ... ... ... ... ... алушының жинаған баллдары көбейген сайын оның рейтинг
көрсеткіші төмендеп отырады, және ...... ... сайын оның
жағдайы өсіп отырады. Несие алушының ... ... ... бұл
жүйенің негізгі сараптау көрсеткіштері болып оның ... ... ... ... және ... ... мен ... қаржылық жағдайы,
несие алушының беделі, несиенің қамтамасыз етілуі ... ... ... факторлы талдаудағы Z – болжамдау моделінің
рөлі
Қазіргі кезде банктен несие алушы кез ... ... ... ... ... ... қатар несие алушының тиімділігін
талдау деп атлатын банктік процедурадан өтеді.Бұд ... ... ... ... және ... ... ... ақшалай ресурстар
ағымының есептері де талдауға түседі. Одан басқа ... ... ... да ... ... кезегінде несие алушының сенімділігін сапалық
талдау әр ... өз ... ... ... әр ... яғни ... көрсеткіші, қаржылық тұрақтылығы, іскерлік
белсенділігі, айналымдылық және табыстылығын есептеу негізінде талданады.
Бұл байланыстан тек бухгалтерлік балансқа талдау ... және ... ... ... ... Бұл ... ... алуда, оның саласына, уақытына, пайыздық қойылымға және ... ... ... етуі ... Егер бұл талдауды банктің өзі
жүргізсе. Өйткені осындай талдау тек банкпен ғана емес, кәсіпорынның өзі ... ... ... дейін жасауы мүмкін.
Несие алушының несие қабілеттілігін талдауда
1) ірілендірілген баланс құрылымын реттейміз
2) тек баланс бойынша несие ... ... ... аламыз
3)сенімділіктің нақты және нормативті айырмашылықтарын азайтатаын
шекиеулер жүйесін құрамыз
Несие алушының ... ... ... талдауда Бивер
көрсеткіштер жүйесін ... ... Ол ... ... Бивер
көрсеткіштер жүйесін қазақстандық банктерде қолдануға болады.
9-кесте.
Бивер көрсеткіштер жүйесі
| | ... мәні ... |I топ ... топ ... топ |
|ер | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | | ... |жағдай |
|1.Бивер |Таза ... көп ... ... ... ... | ... ... ... | | | ... ... актив |2. ... ... ... активтер. ... таза ... ... |АМ ... ... ... ... меншік |Активтердегі МАҚ үлесі (%) ... ... мен ... МАҚ ... |
|МК – меншік капиталы. |(%) ... ... ... |С. ... ... көрсеткішін|
|Жиынтық пайда маржасы. ... ... ... ... нормасы. |
|ОП – операционды пайда. ... ... ... ... – |
|ТСК – таза сату көлемі. ... ... таза ... |Жп = П 090/П 010 - П015 ... |БП ... ... ... – таза пайда. ... ... ... құн мен шығындар |Пн =БП/ ... ... ... ... ... ... ... ... |Д.Айналым қаражаттардың ... ... ... Тиімділігін талдау. |Ка. ... ... ... ... айналымдылығы. ... ... ... өз құны |ТСК таза ... көлемі ... ... ... ... ... |Тауарлар жабдықтардың айналымдылық |
|Кд. б.а. =Кд берешек ... ... ... ... ... ... ... =жабдықтар/ сатылу көлемі |
|Дт берешек айналымдылығы |*360 ... ... Дт ... |Е.Табыстылығын талдау. |
|Е. ... ... ... ... ... ... төлеуден бұрын таза |коэффициенті. ... ... ... =сатылу түсімі – ... ... ... таза пайда/|ҚҚСС/өндіріс шығындары. ... ... =П010 – ... |
| ... ... ... |
| ... |
| ... = таза ... ... ... В.
Несие сапасының рейтингі: АҚШ баллдық жүйесі.
|А. Несие тағайындалуы мен сомасы. ... ... ... және ... ... ... ақталған. |20 ... ... ... ... |15 ... сенімсіз, сомасы проблемалы. |8 ... ... ... ... ... ... | ... және алғашқы қаржы жағдайы өте мықты, | ... ... ... және ... |40 ... жағдайы мықты, ақшаның құйылу қуаты. |30 ... ... ... ақша ... ... |20 ... ... пайдасы жоғары емес, ақша құйылу қуаты |10 ... |4 ... көп ... ақша ... ... төмен. | ... ... | ... ... ... ... ... ақша кепілдемесімен | ... ... |30 ... ... ... салмақты. |25 ... ... ... ... |20 ... ... ... та өтімділігі шектелген. |15 ... ... ... ... ... |8 ... кепілі жоқ. |2 ... Өтеу ... және ... | ... мерзімді, өзі жойылатын, жақсы қайталама көзімен. |30 ... ... ... ... ... ақша ағымы. |25 ... ... бір жола ... ұзақ ... ... |20 ... ... |12 ... ... ... ... ... сенімсіз. |5 ... ... ... күмәндә, қайталама көздері | ... | ... ... ... ... ақпараттары. |25 ... ... ... ... ... ... |20 ... орыннан жақсы несиелік пікірі бар. |15 ... ... кері ... жоқ. |9 ... беретін мәліметтер жоқ. |0 ... ... ... | ... ... ... қарым-қатынастары. |10 ... ... ... қалыптасқан. |4 ... ... ... бар, ... ... жоқ. |2 ... осы ... ... ... ... ... отыр.| ... ... ... | ... несиеге қатысты бағасы әдеттегіден жоғары. |8 ... ... ... |5 ... ... ... бағасы әдеттегіден төмен. |0 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... банктерінің дербес клиенттің несие қабілеттігіне балдық баға беруі.
|Көрсеткіштер | Көрсеткіштер белгілері ... ... |10000 |10000 – |20000 – |40000 – |60000 ... ... |20000 |40000 |60000 |60 |
| | |15 |30 |45 | ... Ссуда өтеу |40% |30 - 40% |20 - 30% |10 - 20% |10% ... | | | | | ... ... | | | | ... | | | | | ... ... | | | | | ... ... | | | | | |
| |0 |5 |20 |35 |50 ... Банк |Жоқ |Тек ... |Тек ... де ... ... |0 ... ... |бар |0 ... ... |30 |50 | ... | |30 | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... ... |Жоқ |Бір ... |Жауапсыз |- |- ... | ... да көп|0 | | ... | | | | | |
| | |30 | | | ... ... ... жеті | - ... | - |Өз ... |жыл ... |жоқ | ... ... |жіберілген | |0 | ... |
| ... | | | |30 |
| |10 | | | | ... ... |50 жыл |50 жыл ... | - | - ... ... |25 |0 | | ... ... | ... |Үй өз ... ... | ... (үйі, |15 ... |50 |15 | ... | |40 | | | ... ... |1 жыл |1 – 2 жыл |2 – 4 жыл |4 жыл ... ... |0 |15 |35 |50 | ... Тұрақты |1 жыл |1 -2 жыл |2 – 4 жыл |4 жыл ... ... орны |5 |20 |50 |70 ... ... | | | | |5,70 ... | | | | | ... максималды жинақтау балы 200 – міндетті түрде ссуда ... ... 150-195 - ... баға беру ... ... 150- ... ... беруден бас тартылады.
ҚОСЫМША Д
Өндірісте шағын кәсіпорындардың рейтингтерін анықтайтын көрсеткіштердің
классификациясы
|Көрсеткіштері ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |I |II |III ... таза ... ... | | | ... пайда-бюджетке төлемдері * 100-100% | | | ... ... | | | ... ... рентабельділігі (%) | | | ... ... * 100 * ... ... | | | ... көлемі * жалпы активтер | | | ... ... ... айналымдылығы | | | ... Ка= ... ... | | | ... ... орт. қалдығы | | | ... ... ... ... | | | ... Ау= ... қаражат орт. қалдығы * күндері | | | ... ... | | | |
| |25 |20-25 |< 20 |
| | | | |
| | | | |
| | | | |
| |25 |15-25 |< 15 |
| | | | |
| | | | |
| |8 |4-6 |< 4 |
| | | | |
| | | | |
| |45 |60-90 |90 ... ... ... | | | ... ... ... ... ... үлес| | | ... | | | ... ... ... таза ... *100% |>75 |60-75 |< 60 ... пайда | | | ... ... ... коэффициенті | | | ... ... ... * 100% |30 |25-30 |< 25 ... капит. жалпы көлемі ... | | ... ... ... | | | ... ... ... * 100%) / сатылу көлемі | |10-25 |< 10 ... ... ... ... ... |>25 | | ... беру ... сатылу көлемі * | |5-10 |< 5 ... ... ... ... |>10 | | ... ... капитал айналымдылығы, | | | ... бір рет | | | ... ... / ... ... ... + | |1-3 |1 ... ... |3 | | ... ... ... ... ... | |1/1,5 |1/1 ... ... / ... ... |1/2 | | ... ... ... өнімдердің үлес салмағы, % | |50-70 |50 ... = ... ... ... сомасы / жалпы |>70 | | ... ... ... | | | ... өсу ... және ... ... | |1/0,95 |< ... |>1/1 | | ... беру мер. ... > Есеп ... ... | | | ... | | | ... мер. жұм. саны < ... мер. ... | | | ... | | | ... ... тұрақтылығы және төлем қабілеттілігі | | | ... ... ... коэффициенті | | | ... ... + ... мер. қаржы салым * |30-50 |20-25 |< 20 ... / ... ... міндеттемелер | | | ... ... ... ... |>50 |30-50 |< 30 ... капитал * 100 %) / меншікті капитал | | | ... ... ... ... ... |< 2,0 |
|Кал= Акт. балансы ∑ II тарауы + акт. балансы ∑ | | | ... ... | | | ... ... ∑ II ... | | | ... ... берілетін несие
Үкімет органдарына берілетін несие
Сауда-өндіріс мекемелеріне берілетін несие
Жылжымайтын мүлік пен кепілденген несие
Коммерциялық банктерге берілетін несие
Банк беретін несиелердің түрлері
Ауыл шаруашылыққа ... ... ... ... ... үкіметтерінің органдарына берілетін несие
Банктік емес қаржылық мекемелеріне берілетін ... ... ... ...

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы шаруашылық субьектілерін несиелендіруді талдау («сика» ақ мысалында)80 бет
Казкоммерцбанк АҚ-дағы қарыз алушының несиелік қабілетін талдау31 бет
Коммерциялық банктерде қарыз алушы клиенттің несиелік қабілетін талдау тәжірбиесі («Қазақстан халық банкі» ақ-ның мәліметтеріне сүйене отырып)75 бет
Несие тәуекелділігін басқару жүйесіндегі қарыз алушының несие қабілеттілігін талдау29 бет
Қазақстан Республикасының қарыз алушының несиелік қабілетін бағалау27 бет
Қарыз алушы кәсіпорынның несиелік қабілеттіліктерін бағалау8 бет
Қарыз алушының несие қабілеттілігін бағалау34 бет
Қарыз алушының несие қабілеттілігін бағалау туралы50 бет
Қарыз алушының несие қабілеттілігін бағалаудың экономикалық негізі36 бет
Қарыз алушының несиелік қабілеті73 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь