Жақ категориясы немесе жіктік жалғауы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

Негізгі бөлім
1. Жақ категориясы немесе жіктік жалғауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
2. Есім сөздердің жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
3. Етістіктің жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
Кіріспе
Жіктік жалғау тек қана синтаксистік қызмет атқарады. Себебі жіктік жалғаулы сөз сөйлемде баяндауыш қызметінде жұмсалады. Жақ пен жіктелу ұғымы бір-біріне толық балама емес. Әдетте мектеп оқулықтары мен грамматикаларда жақ ұғымы таза морфологиялық қана тұрғыдан жіктік жалғау жіктелу деген парадигмалық жүйенің шеңберінде көрсетіліп келді. Бірақ одан жіктік жалғаудың табиғаты толық ашыла алмайды, әсіресе оның жақтық сипаты мен сөйлеу процесіндегі қызметі айқындалмай қалады. Рас, оқулықтар мен грамматикаларда беріліп жүрген жіктік жалғау жүйесінде оған жақтық сипат та берілген. Морфологиялық көрсеткіш ретіндегі жіктік жалғау үш жақтың әр жағында бөлек-бөлек болып түрленіп, сол арқылы, бір жағынан, тұтас біртектес грамматикалық (жіктік) мағынаны білдіріп, екінші жағынан, әр жақты (жекеше-көпше де) әр түрлі грамматикалық формалар арқылы бір-біріне қайшы грамматикалық мағына білдіріп, морфологиялық түрлену жүйесінің яғни парадигмалық жүйенің жиынтығын құрау арқылы грамматикалық (морфологиялық) категория болып танылады. Сөздердің жіктелу жүйесі, бір жағынан, морфологиялық түрлену түлғаларының жүйесі, екінші жағынан, сол арқылы берілетін грамматикалық мағыналар жиынтығы арқылы грамматикалық категория болып танылатыны рас. Сонымен бірге осыған негіз болып отырған жіктік жалғаулардың синтаксистік қызметі мен сөйлем құраудағы сипаты ерекше екенін естен шығаруға болмайды, Әрине, барлық жалғаулардың да (септік, тәуелдік, жіктік,) кейде көптік жалғаудың сөз байланыстырудағы қызметі ерекше екені белгілі. Соңдықтан да олар басқа қосымша түрлерінен бөлініп, жалғау деп аталады. Ал жіктік жалғаудың сонымен бірге сөйлем құрауға сөйлемді тиянақтап, ой білдіруге тікелей қатысы бар, өйткені сөйлемнің діңгегі, ойдың көрінісі, негізі болып есептелетін сөйлемнің баяндауышы жіктік жалғау арқылы, бір жағынан ойдың қазығы, қимыл, іс-әрекеттің иесі бастауышпен (субъектімен) қиыса байланысып тұрса, екінші жағынан, ойды тұжырымдап, тиянақтап, сөйлемді аяқтап тұрады. Сондықтан да түркологияда жіктік жалғауын баяндауыш (предикат) қосымшасы немесе баяндауыш категориясының тұлғасы деп атайды. Н.К. Дмитриевтің көрсетуінше, сөзге қосымшалар (аффикстер) жалғану негізінде болатын грамматикалық категория әдетте морфологиялық категория деп саналатын болса да, өзінің мәні жағынан баяндауыштық категория яғни жіктелу таза синтаксистік қызмет атқарады. Түркі тілдерінің ерекшелігінің өзі осында. Өйткені, Э.В. Севортянның көрсеткеніндей, баяндауыштық сипат дегеніміз екі түрлі грамматикалық категорияның қатысы оның бірі, баяндауыш деп аталатыны, белгілі бір қасиетті білдіре отырып, екінші бірі сол қасиеттің іс - әрекеттің иесімен немесе оның жағын білдіретін бастауышпен қосылып кетеді. Баяндауыштық сипат ойлау актісінің сөйлеу арқылы берілуі болып табылады да сөйлемнің негізін құрайды.
1.Жақ катеориясы немесе жіктік жалғауы.
Қазақ тіл білімінде жіктелуді, жіктік жалғауды бірде тек жақтық мағынамен байланысты қарап, оны жақтық мағынаны, предикативті мәнмен барабар деп түсінушілік те бар. Жіктік жалғауы өзінің жалғанған сөзіне тек қана жақтық мағына үстейді, яғни предикативтік реңк береді. Бірақ сол арқылы гамматикалық жүйе ретінде жіктік жалғау тек жақтық мағынамен ғана шектеліп қалмайды, онда жіктік жалғаудың тәуелдік жалғаудан бөлек грамматикалық категория боларлықтай ерекшеліктері, айырмашылықтары болмас та еді. Жақтық мән жіктік жалғауда да, тәуелдік жалғауда да бар. Оның үстіне жақтық мағынаны тек предикативтік реңк деп түсінуге де болмайды. Бұлар, жақтық мағына, предикативтік реңк (дұрысында қатынас я қызмет), бір жағынан, бір-бірімен қанша байланысты, жақын болса да бір-бірінен бөлек, екінші жағынан, әр тілдік қабаттың жүйесінен шығатын әр түрлі ұғымдар, сөйтіп, олар бірінің орнына екіншісі жүрмейді, бір тілдік құбылыстың шеңберінде бір-бірін әр жақтан (бірі морфологиялық, сөздің бір қүрамды бөлшегі және оның білдіретін грамматикалық мағынасы ретінде, екіншісі басқа бір сөзбен қатынасы негізінде) толықтырып отырады.
Әрине, жақ ұғымы қимыл, іс-әрекеттің қай жақ арқылы (сөйлеуші ме, тыңдаушы ма, бөгде ме) іске асатынын немесе белгілі қасиеттің қай жаққа
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ысқақов А. «Қазіргі қазақ тілі» Алматы 1991 ж.
2. «Қазақ тілінің граматикасы» І морфология, Алматы 1967 ж.
3. Исаев С. «Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің граматтикалық сипаты» Алматы 1998 ж.
4. Оразов М. «Етістік» Алматы 2001 ж.
5. Оразов М. «Қазақ тіліндегі жіктік жалғаулары» ІІ Қазақстан мектебі №3, 1992 ж., Қазақ тілімен әдебиеті, №4. 1993 ж.
6. Оралбай Н. «Қазіргі қазақ тілінің молрфологиясы» Алматы 2007 ж.
7. Жуынтаева З. «Қазақ тіліндегі жіктік жалғауының қалыптасу тарихы» ІІ Қазақ тілімен әдебиеті №10.1995 ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.....................................................3
Негізгі бөлім
1. Жақ категориясы немесе жіктік
жалғауы...................................................4
2. Есім сөздердің
жіктелуі...............................................................
.....................8
3. Етістіктің
жіктелуі...............................................................
............................14
Қорытынды
............................................................................
.................................26
Пайдаланылған әдебиеттер
............................................................................
.....27
Кіріспе
Жіктік ... тек қана ... ... атқарады. Себебі
жіктік жалғаулы сөз сөйлемде ... ... ... Жақ
пен жіктелу ұғымы бір-біріне толық балама емес. ... ... ... ... жақ ... таза морфологиялық қана тұрғыдан жіктік
жалғау жіктелу деген парадигмалық ... ... ... ... одан жіктік жалғаудың табиғаты толық ашыла алмайды, әсіресе оның
жақтық сипаты мен ... ... ... айқындалмай қалады. Рас,
оқулықтар мен грамматикаларда ... ... ... жалғау жүйесінде оған
жақтық сипат та берілген. Морфологиялық көрсеткіш ретіндегі ... ... ... әр ... ... болып түрленіп, сол арқылы, бір жағынан,
тұтас біртектес грамматикалық (жіктік) мағынаны ... ... ... ... ... де) әр ... грамматикалық формалар арқылы бір-
біріне қайшы грамматикалық мағына білдіріп, морфологиялық түрлену жүйесінің
яғни парадигмалық ... ... ... ... грамматикалық
(морфологиялық) категория болып танылады. Сөздердің ... ... ... ... ... ... жүйесі, екінші жағынан, сол
арқылы ... ... ... ... ... грамматикалық
категория болып танылатыны рас. Сонымен бірге осыған негіз болып отырған
жіктік жалғаулардың синтаксистік ... мен ... ... ... ... ... шығаруға болмайды, Әрине, барлық жалғаулардың да ... ... ... ... ... сөз ... ... екені белгілі. Соңдықтан да олар басқа қосымша түрлерінен бөлініп,
жалғау деп аталады. Ал ... ... ... ... сөйлем құрауға
сөйлемді тиянақтап, ой білдіруге ... ... бар, ... ... ойдың көрінісі, негізі болып есептелетін сөйлемнің баяндауышы
жіктік жалғау ... бір ... ... қазығы, қимыл, іс-әрекеттің ... ... ... ... ... екінші жағынан, ойды
тұжырымдап, тиянақтап, сөйлемді аяқтап тұрады. Сондықтан да түркологияда
жіктік ... ... ... қосымшасы немесе баяндауыш
категориясының тұлғасы деп атайды. Н.К. ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық категория
әдетте морфологиялық категория деп саналатын болса да, өзінің мәні жағынан
баяндауыштық категория яғни ... таза ... ... ... тілдерінің ерекшелігінің өзі осында. Өйткені, Э.В. Севортянның
көрсеткеніндей, баяндауыштық ... ... екі ... ... ... оның ... ... деп аталатыны, белгілі бір
қасиетті ... ... ... бірі сол қасиеттің іс - әрекеттің иесімен
немесе оның жағын білдіретін бастауышпен қосылып кетеді. Баяндауыштық сипат
ойлау актісінің ... ... ... ... ... да ... ... катеориясы немесе жіктік жалғауы.
Қазақ тіл білімінде жіктелуді, жіктік жалғауды бірде тек ... ... ... оны ... ... ... ... деп түсінушілік те бар. Жіктік жалғауы өзінің жалғанған сөзіне тек
қана жақтық мағына үстейді, яғни ... реңк ... ... ... ... жүйе ... жіктік жалғау тек жақтық мағынамен ғана
шектеліп қалмайды, онда ... ... ... жалғаудан
бөлек грамматикалық категория боларлықтай ерекшеліктері, айырмашылықтары
болмас та еді. Жақтық мән жіктік жалғауда да, ... ... да ... ... ... мағынаны тек предикативтік реңк деп түсінуге ... ... ... ... предикативтік реңк (дұрысында қатынас я
қызмет), бір жағынан, бір-бірімен қанша байланысты, жақын ... да ... ... ... жағынан, әр тілдік қабаттың жүйесінен шығатын әр
түрлі ұғымдар, сөйтіп, олар бірінің орнына ... ... бір ... ... бір-бірін әр жақтан (бірі морфологиялық, сөздің бір
қүрамды бөлшегі және оның ... ... ... ... басқа бір сөзбен қатынасы негізінде) толықтырып отырады.
Әрине, жақ ұғымы қимыл, іс-әрекеттің қай жақ ... ... ... ма, бөгде ме) іске асатынын немесе белгілі қасиеттің қай жаққа
қатысты екенін я ... иесі қай жақ ... ... білдіру болып
табылады да, оның мәні екі ... ... мен ... ... және ... ... пен ... көрініп, айқындалады.
Бұл тұрғыдан келгенде жақ ұғымы тілдің грамматикалық құрылысы синтаксистік
сипаттың көрінісі ... өмір ... ... жақ ... (жіктелудің)
морфологиялық сипатын ескермеуге болмайды, өйткені жіктік жалғау— үш жақта
(және жекеше-көпше болып), әрқайсысына (сол ... бүл — ... тән ... ... ... бар парадигмалық түрлену жүйесі
болып табылады. Соңдықтан да жақ категориясы немесе жіктелу оның ... ... ... ... ... деп ... да, ... мол болса да, морфологиялық ... ... ... Өйткені
біріншіден, жіктелудің мәні, ең алдымен, ... ... ... формалары) мен солар білдіретін грамматикалық мағыналар ... ... ... сөз турлендіру тұлғалары жиынтығынан
құралатын грамматикалық категориялардың синтаксистік қызмет атқару ... ... ... ілік септік жалғаулы сөзбен анықтауыштық
қатынаста матаса ... ... ... объектілік, мезгілдік,
мекендік қатынастарда екінші сөзбен меңгеріле байланысуы — ... ... да жақ ... ... ... жүйесін бір ғана
қырынан түсіну, сөйтіп, категориялық сипатын синтаксистік қана қызметінен
айқындау, морфологиялық ... ... ... ... ... бір
тектес өз ішінде қарама-қайшы мәнді грамматикалық мағыналар жиынтығын
ескермеу бұл ... ... ... ... ... ... ... сипатын терең айқындай алмайды. Өйткені жақ категориясының,
жіктелу жүйесінің грамматикалық сипатын ... ... ... ... мен қызметінде емес, жіктік жалғау яғни морфологиялық
түрлену жүйесінде жатыр да, ... ... ... ... сөйлеу процесіндегі атқаратын қызметінен туындап отыр. Яғни ... ... ... ... ... жүйесі мен мағыналық сипаты
және олардың сөйлеу процесінде синтаксистік қатынасқа түсіп, ... ... ... ... ... тарихи тұрғыда тұжырымдалып
отырған жоқ, ... ... ... ... көрсетіліп отыр.
Сондықтан да «жіктік жалғау — баяндауышқа ғана тән жалғау» екенін мойындай
отырып, жіктік ... тек қана ... ... ... ... ... сөз сөйлемде әрдайым баяндауыш қана болады— деген тұжырымның бір
жақты ... ... ... Осы ... яғни ілік ... жалғауын ол
тұлғадағы сөз тек анықтауыш қызметін, табыс септік жалғауын ол ... тек тура ... ... ... үшін және ілік ... жалғауы
тәуелдік жалғаумен, табыс септік жалғауы сабақты етістікпен байланысып қана
қолданылуына қарап, оларды басқа септік жалғауларынан, тіпті жалғаулар ... ... ... ... ... тек синтаксистік қызмет атқаратын
тілдік единица деу қаншалықты қисынды болар еді? ... ... ...
сөйлем құрайтын негізгі діңгек сөздерді (бастауыш пен ... ... ... ... ... ... үшеуі (көптік, тәуелдік, септік жалғаулар) әдетте сөз
табы жағынан зат есімге тән, зат есімнің ... ... деп ... да,
жіктік жалғау көбіне етістікпен байланысты сипатталады. Бірақ жіктелетін
тек етістік қана емес. Әдетте жіктік ... ... ... ... белгілі бір формаларының үстіне ғана жалғанады, соған
байланысгы жіктік жалғаулардың тұлғалары да ... ... ... ... ... ... жалғау тікелей түбірге және бір қалыппен жалғана
береді. Бұның сыры неде? Ең ... ... ... ... өте ... ... ... ол жіктік жалғаудың тек семантикалық мәнінен
ғана емес, ... ... ... ... ... ... Яғни ... жалғаудың предикаттық мәні мен сөйлемді
тиянақтап, аяқтап тұру қасиетінде жатса керек. Ал ... ... ... ғана емес, есімдер де атқара алады.
Рас, қазақ тілінде адамға ... есім ... ... жіктеледі де,
жіктік жалғау тікелей сол түбірге жалғана алады. Ал ... ... ... ... ... ... Тек ... етістік» деп
аталатын ерекше грамматикалық формалары ғана ... ... яғни ... ... ғана ... ... үстеле алады. Бұл — ... ... ... ... етістігі деп аталып ... ... ... жүр ... төрт ... те тікелей жіктеледі. Бұның өзі бұл ... ... емес ... ... ... бір грамматикалық тұлғасы
екендігін анғартады. Үшіншіден, етістіктің жіктелетін тұлғаларының өзіне
жіктік жалғаулары ... ... ... ... ... тегін емес. Бір
жағынан, жеке сөз табы ретінде ... өзі сан ... ... ... ... жағынан, жіктік жалғаудың грамматикалық мағынасы, әр жаққа
байланысты түрлену жүйесі, ... ... ... ... ... бір кезде, бір түрлі, бір ыңғайда қалыптаса қоймағанын
көрсетеді. ... ... ... әр жақтылық сипатының себебін бір
сөзбен дәлелді түсіндіру өте қиын. Етістіктің қай түрін ... ... ... те, яғни ... ... қай түрін сөз етсек те, жіктік
жалғауының ... ... ... да, ... ... ... да, басқа
сөзбен (предикаттық субъектімен) байланысы жағынан да, бірінші және ... бір ... ал ... жақ ... ... екені байқалып тұрады. Бұл — тек
1,2-жақтың сөйлеуші мен ... ал ... ... болуымен ғана емес,
сонымен бірге шығу, қалыптасу тарихымен, қолданылу ерекшеліктерімен ... ... ... ... ... ... есімдіктерінен (-мын,
-мін, -бын, -бін, -пын, -пін тұлғалары мен ... -сың, -сің, сен ... -сыз, сіз сіз ... ... біз ... -мыз, -міз, -быз, -біз,-
пыз, -піз, сендер дегеннен -сыңдар, -сіңдер, -сіздер дегеннен ... ... ... белгілі. Бұнымен бірге 1—2-жақ жіктік
жалғаулары 1—2-жақта кейбір дыбыстық өзгерістерге түсіп, түрін өзгертіп, ... -м, ... ... ... бара-мын дегеннің сөйлеу тілде бара-м
болуы сияқты дамудың салдары болу ... ... -ң, ... келді-ң, барса-
ң немесе сыпайы -ңыз, -ңіз: келді-ңіз, барса-ңыз болуын көрсете кеткен жөн.
Осындай ... ... ... ... ... ... ... 1—2-жақ тәуелдік жалғауларын да -ым, -ім, -м және -ың, -ің, -ң ... -ңыз ... Ал ... тілінде -а, -е, -й, -ып, -іп, -п
көсемше түлғалы етістік жіктелгенде ғана кездесетін 3-жақ ... -ды, ... -ті ... ... түр ... ... кейінірек жасалып
қалыптасқан. Көпшілік жағдайда 3-жақтың арнайы қосымшасы болмайды да, ... ... ... ... арқылы беріледі. Н.К. Дмитриевтің көрсетуінше,
қазіргі 3-жақ баяндауыш ... тұр ... ... ... да, ... кеш ... ... түркі тілдерінде 3-жақтағы баяндауыш ... ... ... ... 3-жақ ... ... ... 1 және 2-жақ жіктік жалғаулардан өзгеше. Тіпті түр ... ... ... тек түркі тілдеріне ғана тән емес, басқа да ... ... Есім ... жіктелуі
Жіктік жалғауы тек етістіктерге ғана тән ... ол ... ... ... алатын өзге де сөз таптарына, соның ішінде
есім сөздерге тән.
Бұның ... есім сөз ... ... дүрысында, 1 және 2-жақта
жұмсалуында да белгілі ,бір ерекшелік бар. ... ... ... зат ... ... ғана жіктеле алады. Мысалы:
Мен бала-мын, жігіт-пін, жалғыз-бын, үлкен-мін, ... Біз ... ... ... екеу-міз Сен бала-сың, жігіт-сің, жалғыз-
сың, үлкен-сің, екін-ші-сің Сендер ... ... ... ... Сіз ... жігіт-сіз, жалғыз-
сыз, үлкен-сіз, екеу-сіз. Сіздер бала-сыздар, жігіт-сіздер, жалғыз-сыздар,
үлкен-сіздер, екеу-сіздер
Ол бала; Ол ... Ол ... Ол ... Ол екеу; Олар бала-лар Олар
жігіт-тер.
Ал, ... ... емес ... ... ... ... әр түрлі сындық, сандық сипатына байланысты сөздер бірінші ... ... ... жақ бола ... яғни мен ... ... ... болмайды, тек кейде жанды-жансыз заттар адам мағынасында түсініліп,
әсіресе ... ... ... ғана ... ... ... мен көп еліктің бірімін ғой, Сүйгеннің аузындағы жырымын ғой ... бір гүл едім жеке ... ... ... өмір ... емессің, қасқырсың, қас албасты басқырсың... Хан емессің, ылансың,
қара шұбар ... Хан ... ... Айыр ... ... ... жолбарыс ең, мен киіктің лағы ем (Абай). Кейде ... ... ... ... ... та қолданылады: Мен көмір де, сен темір,
Еріткелі келгемін. Сен қабылан да, мен ... ... ... ... ... ... ... Біз — қырғауыл, Сіз — түйғын, Тояттай бер
кел де алып, Сіз — ... шоқ, ... ... сен ақ сұңқар бақшадағы, Біреудің мәпелеген ақ тамағы
(Әсет ақын).
Сіз дария болғанда, мен қоңыр қаз, Баурым төсеп бетінде қалқымдым-ай
("Халық" әні.)
Бейіштің гул ... ... ... тоты ... сен бір бұлбұл
("Халық" әні.)
Сіз асыл тас, қалқатай, сағаттағы, Көңілімді сүйген жар табаттағы
("Халық" әні).
Соңғы мысалдарда өлең сөздің ... ... әр ... ... сәйкестігіне, ұйқасқа қарай және стильдік экспрессиялық мақсатқа
сәйкес 2-жақтың жіктік жалғаулары қолданылмаған, түсіп қалған, ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің, заттың иесі
субъектіні білдіріп тұрған ... ... ... ... мен ... ... -мін, сен, темір - сен темір-сің, сен ... ... мен ... ... сіз ... ... сіз түйғынсыз, сіз шоқсыз, біз маймыз, сен ақ сұңқар және
біреудің ақ ... - сен ақ ... -сың және ... ақ ... ... қаз- мен қоңыр қаз-бын, сен бір бұлбұл - сен бір бұлбұл-сың, сіз асыл
тас — сіз асыл ... сен ақ қоян — сен ақ ... Ал зат ... ... ... е ... етістігі) тіркесіп жұмсалуы бұл сияқты
қолданысқа шақтық мән (әсіресе өткен шақ) береді, жіктік жалғау ... ... ... (мен) гүл едім, сен жолбарыс ең ... ... лағы ем ... ... ... өлең ... ... ауыз әдебиеті дәстүріндегі поэзияда,
ақындар айтысында ... ... я ... өзін және ... ... бір ... я сапасы жағынан сай келетін я айтушы
тұрғысынан сай ... ... ... я ... ... басқа) заттарға
балау, сөйтіп, бір жағынан, оны ... ... ету, ... жағынан,
сол арқылы әсем де әсерлі, бейнелі ой, экспрессиялық мән білдіру ... ... ... ... ... ... ғой - мен өліп
қалсам да, өзімнің іс-әрекетім, сезімім т.б. арқылы ... қол ... әмән ... жүретін, жырлап жүретін адамымын, (мен) жапанда жеке
біткен бір гүл едім -өмірге құштар, жұрттан көмек ... ... ... ... адам ... (сен) екі ... ... жұртқа жақсылығы жоқ, обыр,
озбыр, ... ... ... қара ... жылансың деген де осыған
жақын мәнде қолданылған), (сен) ... ... ... де ... ... қолданылған), (сен) қасқырсың, ылаңсың, жылан-сың, аярсың, шаянсың
дегендер де Жәңгірханның озбыр, адамдық қасиеттен ада, ... ... ... үшін ... мен ... қара ... ... кек алатын адаммын, мен найзағай (мын), жасылмын (жай тусу) — ... ... ... бір ... іске ... ... бар, мерт ... (өте бір ерекше экспрессия) т.б. Әдетте айтушы өзі мен тыңдаушысын
(қарсыласын) қарсы қойып, ... ... сол зат ... ... ... ... жеке бір ... ғана есепке алатын
сияқты: сен бұзау терісі шөншіксің — әрі кіші, әрі жұқа, әрі осал, мен өгіз
терісі ... — әрі ... әрі ... әрі ... сен ... ... ... опық жеген яғни жаралы, айбарлы сойқан күші бар жансың, мен ... ем ... еркі жоқ, ... ... ... нәзік жаратылған
жанмын; мен — көмір қызуы күшті, көрінгенді ерітігі жіберетін жанмын, ... — өте ... ... ... ... ... ... кететін жансың; сен
қабылан — дүлей күштің иесі жансың, мен ... одан да ... күші ... ... ... ... сөз 3-жақта жұмсалғанда яғни жіктелудің ... ... ... ... ... ... ... арнайы
қосымша (жіктік жалғау болмайды, бұл — нөлдік ... деп ... ... ... ... ... — тұлғасы болмаса да, 3-жақтық
грамматикалық мағына бар) болмайды, ... ... ... 1—2
-жақтардағы секілді міндетті түрде адамға байланысты сөз болмай, кез келген
заттық (адамға байланысты болуы тіпті де міндетті ... ... ... ... ұғымның) сандық, сан-мөлшерлік т.б. сипатын білдіретін сөз болып,
оның иесі субъекті де, яғни ол, ... ... мен, ... сіз, ... ... тек адамга байланысты, өйткені ... ... ... айту және ... ... ... соған қаратылу тек қана
адамға қатысты, адамға байланысты сипат) тек адамға ... ғана ... ... ... ... зат ... ... та келеді. Сондықтан да субъектілік —
предикаттық қатынаста 3-жақта ... ... ... ... табиғаты ерекше. Өйткені ондай қолданыстағы яғни баяндауыш
қызметін атқарып, 3-жақ жіктік жалғаудың нөлдік ... ... сөз ... ... ... ... жалғаудың 1—2-жақ грамматикалық
көрсеткіштерін жалғап жұмсалмайды. Жіктік ... ... ... ... ... парадигмалық түрлену жүйесі болса да,
адамнан басқа заттарға байланысты жоғарыда көрсетілген қолданыстардан басқа
жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: Екеуінін де көңіл түбіндегі бір жұбаныш
—Кәлен және Қоңырат, Үшсай, Үйреніш ... ... ... да ... болған,
жалғыз жортқан жерлері (Ә.Н). Тәкен де алысты болжап отырған сияқты. Сонда
теріс — кім? ... ... ... (Ғ.М). Өлең — ... патшасы, сөз сарасы.
Ғашықтың тілі-тілсіз тіл (Абай). Ар жазасы — бар жазадан ауыр жаза ... оқу — ... ... ... шарты (С.М). Баланың жақсысы — қызық, жаманы
— куйік (Абай). Жан болып өз тіршілігімде сүйгенім —ән (Ғ.М). ... ... ... ... ... ... ең жауапты міндет
—қысқы жемшөптің мол қорын жасау ( газеттен). Бақыт — өз еңбегінің жемісін
өз ... көру (В.К). ... бір ... ... яғни ол — ... ... мен ... сен Кәленсің, сіз Кәленсіз болып жіктеле алады, бұл
сөз жіктік жалғаудың үш жағында да қолданыла ... ... ... ... сөз
адамға байланысты сөз, адамның аты, ал Қоңырат, Үшсай, ...... ... яғни ол не олар ... ... ... мен ... ... сен жерісің, я жерлерісің т.б. болып 1—2-жақтарда жіктелмейді
және қолданылмайды, өйткені жер— жансьіз зат, ... яғни ол ... Мен ... Сен кімсің? Сіз кімсіз т.б. ... ... ... сөзі ... ... болғанмен, бұл жерде (сөздің патшасы) тақта
отыратын ел билеуші адам емес, ең жоғарғы көрсеткіш, ұтымды сөз ... ... да мен ... ... сен ... ... және
мен сөз сарасымын, сөз сарасысыз болып жұмсалмайды. ... тілі яғни ол ... тіл, ар ... яғни ол -ауыр жаза, көп оқу яғни ол ... ... ... ... ... яғни ол — қызық, жаманы — яғни ол күйік,
суйгенім яғни ... ... алды яғни ол — жөн, арты яғни ол — ... мен ... де ... ... де емес, мен жазамын да емес, сіз жазасыз
да емес ... жазу ... де ... мен ... да емес сен шарты да
емес, мен әнмін де ... сен ... де емес т.б. ... да ... керек,
грамматикалар мен жеке зерттеулерде баяндауыш қызметіндегі зат есім жіктік
жалғаудың 3-жағында ... ... түр ... ол атау ... ... сөз деп ... кету керек, жеке сөздің, зат атауының 3-жақты білдіруі бар да, оның
үшінші жақ жалғауда туруы бар, ол екеуі— екі ... ... ... ... зат есім ... ... ... 3-жақты білдіреді: тау,
адам, уй т.б. Сондықтан да бұл ... ... ол ... 3-жақ ... ... ... ал баяндауыш қызметінде мынау — тау, ол — адам,
алыстан ... — уй т.б. ... ... ... жалғаудың 3-жақ
тұлғасында жұмсалған, өйткені мен асқар ... сен ... т.б. ... ... ... ... ... 1—2-жақ жіктік жалғауында
қолданыла береді. Зат есім, әсіресе сын есім мен сан есім ... ... ... етістік) баяндауыш қызметінде жұмсалғанда, еш уақытта атау ... ... ... тұрмайды. Жоғарыда септік категориясына
байланысты талданғандай, атау септік тұлғалы сөз грамматикалық мағынасы
жағынан ... ... ... қызметі жағынан сөйлемнің
бастауышы (грамматикалық субъект) ... ... ... ... ... сөз ... атау септік тұлғасында яғни сөйлемде бастауыш
қызметінде жұмсалғанда, көрініп тұрған, ешбір сыртқы ... ... ... ... нөльдік форма) заттанып қолданылады: бітер істің басына жақсы
келер қасына (Мақал), көрмес түйені де ... ... т.б. ... ... ... ... сын есім мен ... атау септік тұлғасында тұру
арқылы әрі бастауыш ... әрі ... ... ... ... адам ... мәндерде қолданылған. Атау септіктің бұндай қызметі ... оны ... ... ... ... ... ретінде қатар қоюға
негіз болады. Ал атау ... ... ... ... ... зат
есімнің түбір тұлғасымен (бұл — зат есімнің басқа түрлену ... ... ... ... ұқсас келуі оларды бір екен деп қарауға ... ... ...... ... зат ... ... тұлғасы
грамматикалық форма емес, мағынасы түбірдің ... ... ... ... жалпылануы арқылы пайда болатын) мағынамен байланысты
болса, атау септігі — грамматикалық форма (нөлдік форма), оның ... ... ... Осы ... ... ... ... бір
форма — зат есімнің 3-жақ жіктік жалғауында тұрған формасы. Бұл — ... ... ... да емес, атау септік тұлғасы да емес, категориялық
мағынаны білдіретін ... ... кім ... қандай қасиеті бар
екенін білдіретін) өзіне тән грамматикалық ... бар ... 3-жақ ... жалғаудың нөлдік формасы, өйткені бұл — ... ... я ... ... ... ... жақтық жағынан
бір-біріне қайшы келетін (мысалы, бірінші мен ... ... мен ... мен үшінші жақтары) бір түрі.
3. Етістіктің жіктелуі.
Жіктік жалғауы әдетте ... ... деп ... ... жалғауы жалғанбайтын етістік формалары да бар. ... ... ... ... ол ... ... ... алшақтап
кетеді, өйткені үшінші жақта тұрған тұйық ... ... ... ... оқу яғни ол — ... оқу сияқты) предикат ретінде белгілі бір
шарттылықпен түсінілсе де, оның (тұйық етістік түрінің) предикат ... және ... ... ... ... (семантикалық), тұлғалық
(формалық) жағынан да қазақ тілі ... сай ... мен ... келу-
мін, сен үйрену-сің, ... т.б. ... ... Тұйық етістік
сондықтан да етістік түрлерінің (тұлғаларының) ішінде жіктелмейтін ... ... ... ... тәуелденетін және мағынасы
жағынан қимыл, іс-әрекеттің ... ... ... ерекше түрі деп
аталады. Демек, семантикалық, грамматикалық сипаты жағынан тұйық ... ... ... ... ... 3-жақ жіктік жалғаудың
нөлдік формасы мәнінде тұрады. Дәл осындай шарттылық сипат ... ... зат ... ... ... баяндауыш қызметінде жұмсалғанда
да байқалады: жау жоқ деме, (ол) жар ... бөрі жоқ ... (ол) ... (Мақал); бас жарылса, (ол) бөрік ішінде, қол сынса, (ол) жең ... ... ... қылығы түзде (Мақал) т.б. Тіпті кейде негізгі ережеге
қайшы келетін (әдетте, мысалы, одағай сөйлем ... ... ... ... Уһ — одағай дегенде, уһ — бастауыш болып тұр,) кездесіп
отыруы ... ... ... ... ... Сөйтіп, баяндауыш
қызметіндегі сөз ... ... ... 3-жақта арнайы ... ... оның ... формасы болып табылады. ... ... (-а, -е, -й, және -ып, -іп, -п) мен ... ... ... ғана
арнайы жіктік жалғауы болады. Тек бағыныңқы сөйлемнің ... ... ... ол ... ... тиянақсыз формада тұрғанда (мысалы, -а,
-е,-й, -ып, -іп, -п, -ғалы, -гелі, -қалы, -келі ... ... ... ... мен ... сөздер тіркескен немесе жатыс, шығыс септік
түрлерінде, (мысалы, -ған, -кезде, -ған сайын, -ғанда, ... бері ... ... жоқ, ... ол ... үш жаққа да оның жақтық ... ғана ... ... мен ... сен жас едің: ол ... ... күн ... ... мен келе ... сен ... қойып журме т.б.
алғашқы бағыныңқы сөйлем баяндауыштарын жіктеп көрейік:
Мен келгенде, келгеннен бері, келе ... Сен ... ... ... ... Сіз ... ... бері, келе алмай; Ол келгенде,
келгеннен бері, келе алмай; Біз келгенде, ... ... келе ... ... ... бері, келе алмай; Сіздер келгенде, келгеннен
бері, келе алмай; Олар келгенде, ... ... келе ... ... ... ... етістік тұлғаларының есімше, көсемше, тұйық
етістік жіктелмей-ақ баяндауыш қызметін атқара беруі ... ... ... ... ... ... келтіре алмайды, өйткені бұл
сияқты ... ... ... ... ... ... жағдай
емес, атап айтқанда, аяқталмай тұрған ... ... ... ғана ... ... бұл ... ... тұлғаның тиянақсыздық,
бітпегендіктің сипаты мен ... ... ... байқалады. Бағыныңқы ... ... ... шартты рай тұлғалары мен есімше тұлғаларына ... ... ... ... ... ... ... -дықтан)
үстеліп немесе оған септеулік ... ... ... Атап ... ... -а, -е, -й, және -ып, -іп -п, ... ... ... кейде болымсыз түрде -майынша, -мейінше, шартты рай -са, -се
(қарсылықты бағыныңқыда оған қоса да, де ... ... ... ... 1) жатыс септігінде (-ғанда, -генде, -қанда, -кенде, басталғанда,
келгенде), 2) көмектес ... ... ... -қанмен, -кенмен,
келгенмен. барғанмен), 3) белгілі бір жұрнақтар үстеліп, а) ... ... ... ... ... ә) -ғанша,
-генше, -қанша, ... ... ... б) ... -қандықтан, -кендіктен (келгендіктен, барғандықтан), в)
-ысымен, ... ... ... ... ... ... ... түлғасына -стан, -стен (келместен, ... ... ... соң, кезде, шақта, уақытта, ... ... ... ... ... ... ... 5) барыс септік ... ... ... ... ... ... ... (шейін);
6) шығыс септік тұлғалы есімшеге кейін, соң. бері, ... ... ... ... ... бері (соң, бұрын) т.б. және
тұйық етістікке тіркескен үшін шылауы: келу ушін т.б. ... ... ... ... ... яғни ... ... енген жай ... бірі ... ... ... ... ... ... арқылы, бағыныңқы
сөйлемнің баяндауыштары ... ... ... тұру
негізінде болады. Орыс тіліндегі ... жай ... ... ... бағыныңқы жалғаулықтар қазақ тілінде жоқ, ... бір ғана сөз ... ... ... өтей ... ... да
жалғаулықсыз құрмалас орыс тілінде сабақтасқа да, салаласқа да жатпайды,
өйткені жай ... орыс ... ... бағыныңқы
жалғаулықтар болса, салаластыратын да тең ... ... ... тілінде жалғаулықтар тең дәрежелі сөздерді
сөйлемдерді ғана ... ... ... ... ... да ... ... кету керек, өткен шақ (-ып, -т, -п) көсемше формасы да ауыспалы шақ
(осы шақ - ... шақ: -а, -е, -й) ... ... да жалпы тиянақсыз тұлға
деп саналып жүргенмен, жіктеліп келгенде, көсемше ... ... ... жай ... баяндауышы қызметін атқарып, сөйлемді аяқтап
тиянақтап, бітіріп ... ... Көп ... біз де ... ораламыз
(Ғ.М). Бір күні ел көшкенде, қыр ... ... ... екеуі жұртта қалып
қойыпты... Асан айқай салып жылай бастайды (Ы.А). Осы ... ... ... ... ... ... қойыпты, (жылай) бастайды
көсемше тұлғалы етістіктер жіктеліп қолданбаса, сөйлем аяқталмас ... ... ... ... осындай ерекшелік қасиеті оның басқа да
кейбір ... ... ... ... көбіне
бірыңғай баяндауыштардың, қолдануларынан байқалады, және көсемше ... ... - ақ ... ... ... мысалы, есімше, жедел
өткен шақ тұлғалы сөздермен бірыңғай мүше болып ... ... ... Балтабек пен Асқар киініп, ... ... (СМ). Ауыл ... ... ... ... атын ... аттан түсіріп ... ... есік ашып ... күтіп жатыр (С.С). Құс қанатымен ұшып,
құйрығымен қонады ... ... ... ... ... ... ... шығып кетті деген жедел өткен шақ тұлғалы ... ... ... шығып, ұстап, ... ... ... ... ... ... осы шақтағы күтіп жатыр дегенмен, ұшып деген
қонады дегенмен бірыңғай баяндауыш ... ... ... ... ... қызметі өте ерте заманнан бері келе ... ... ... ... ... ... айтады. Сөйтіп, кейбір
етістік тұлғаларының баяндауыш қызметінің өзінде ... ... ... бар ... ... есім сөз таптарынан гөрі етістікке тән десек те, оның
мынадай ерекшеліктерін көрсетпеуге ... ... ... ... ... ... ... жіктелмейді, ал есім
сөздер (зат есім, сын есім, сан есім, ... ... ... ... ... жіктеледі және 1-2-жақтарда тек адамға байланысты есімдер
ғана жіктеледі. Екіншіден, етістіктің жіктелетін тұлғаларының өзі ... ... ... Атап айтқанда, қазақ тілінде етістік 5 түрлі
жіктеледі, 4 түрлі жіктік ... ... ... ... тұлғалы түрі -ған, -ген -қан, -кен, -атын, -етін,
-итын, -итін, -ар, -ер, -р ... түрі -с -мақ, -мек, -бақ, -бек, ... және ... түр, жүр, жатыр деген 4 қалып етістігі, -уға, -уде, ... ... есім ... ... 1-жақ ... мын, -мін, -пын, -пін,
көпше -мыз, -міз, -быз, -біз, -пыз, -піз; 2-жақ ... ... -сың, ... ... ... ... ... -сыз, -сіз көпше -сыздар, -сіздер; 3-
жақта арнайы жалғау жоқ. Мысалы: Мен ... ... ... ... жүр-мін, тұр-мын, жатыр-мын. Біз келген-біз, баратын-
быз, көрер-міз, бермес-піз, ал-мақ-пыз, отыр-мыз, ... ... ... Сен ... ... ... ... алмақ-сың, отыр-
сың, жүр-сің, түр-сың, жатыр-сың Сендер ... ... ... ... отыр-сыңдар, жүр-сіңдер, тұр-
сыңдар, жатыр-сыңдар. Сіз келген-сіз, баратын-сыз, көрер-сіз, бермес-сіз,
ал-мақ-сыз, отыр-сыз, жүр-сіз, тұр-сыз, ... ... ... ... ... ... отыр-сыздар, жүр-
сіздер, тұр-сыздар, жатыр-сыздар.
Ол (олар) келген, баратын, көрер, бермес, алмақ, отыр, жүр, тұр, жатыр
2. ... ... ... түрі -а, -е, -й және -ып, -іп. -п ... 2-
жақтарда есімдерше жіктеледі де, 3-жақта арнайы -ды, -ді, -ті, -ты деген
жалғауы болады. Жіктелудің ... ... ... ... ... ... осы тиянақсыз тұлғасы тиянақтылық
сипатқа, аяқталғандық мәнге ие болады. Мысалы:
Мен келе-мін, бара-мын, сөйлей-мін, көріп-пін, ... ... ... ... ... ... ... бара-сың, сөйлей-сің, көріп-сің, алып-сың
Сендер келе-сіңдер, бара-сыңдар, сөйлей-сіңдер, ... ... ... ... ... ... ... келе-сіздер, бара-сыздар, ... ... ... (олар) келе-ді, бара-ды, сөйлей-ді, көріп-ті, алып-ты. Етістіктің
көсемше тұлғасы -ма -ме ... ... ... ... ... ... Етістіктің шартты райы (-са, -се) және жедел өткен шақтың-ды, -ді,
-ты, -ті тұлғалы түрлері шағындалған ... ... ... ... ... ... -қ, -к; 2-жақ анайы жекеше-ң, көпше -ңдар, -ңдер сыпайы
-ңыз, -ңіз, көпше -ңыздар, ... ... ... ... ... ғалымдар бұл қосымшалардың сыртқы түріне қарап оларды тәуелдік
жалғау деп көрсетеді.
Бұдай пікір ... да ... ... де қазақ тілі
мамандарының еңбектерінде де кездеседі. Сөздердің жіктеу ... ... ... тәуелдік жалғауы арқылы да көрінеді. Жіктік жалғауы, сонымен
бірге тәуелдік жалғауы да ... ... ... тек қана ... ... ... ... зат есімге жалғанғанда білдіретін
меншіктілік, тәуелділік мағынасы етістік тұлғасында білінбейді. ...... ... ... тек ...... түрінде көрінетін,
біреудің меншігінде болуға келмейтін сөз табы. Өзің бір ... ... үміт жоқ. (Ғ. М). Бұл ... ... ... рас (Ғ.М) ... сұрап
күнде өлгенше, бір-ақ өлгенім артық (Ғ.М). ... ... ... ... формалары тұйық етістік, қалау рай, жедел өткен ... ... рай ... және есімше формалары. Бұл формалардың тәуелдік
жалғау арқылы жіктелуі біркелкі емес. Әсіресе бірінші жақ көпше түрі ... ... ... ... жалғанса, кей формаларға -қ, -к түрінде
жалғанады. Сонымен бірге екінші жақ ... ... ... жалғауы мен
тәуелдік жалғауының орын ... ... келе ... ... қарап, тәуелдік жалғауы арқылы ... ... екі ... бөлуге болады – дейді Ы. Маманов. Шындығында,
грамматикалық ... ... мен ... ... жалғану
ерекшеліктеріне қарамай, сыртқы тұлғасы жағынан ұқсастықтары негізінде ғана
топтауға я бір ... ... ... ... ... жалғау мен жедел
өткен шақ және шартты рай тұлғасына ... ... ... жекеше бірінші
және екінші жақта (1-жақ -м, 2-жақ ... -ң, ... -ңыз, -ңіз ... ... да ... ... ... келді-ң, барса-ң, келді-ңіз,
барса-ңыз, және бала-м, бала-ң, бала-ңыз, бірақ (тәуелдік ... ... -ым, ім, ... ... -ың, -ің, ... ... ... бір екенін де ескерте кету қажет) сырт тұлғасы ... олар бір ... ... ... ... ... жағынан ең алдымен тәуелдік мағынаны, екіншіден, сол ... ... ... ... білдіреді. Ал жіктік жалғауы ... ... ... ... ... ... ... субъектісі
ретіңде білдіреді. Екіншіден, бүлар жекеше бірінші және екінші ... ... ... ... ... ... ... тәуелдік жалғауы -ы, -і,
-сы, -сі (оның кітабы, інісі) болса, 3-жақта арнайы жіктік жалғау ... ... ... (ол ... — , келсе ); ... ... ... ... -мыз, -міз, ... ... ... бала-мыз, кітаб-ымыз болса, жіктік
жалғауы -қ, к (біз бол-са, кел-се-к) ... ... ... жақ анайы да,
сыпайы да ... ... ... ... ... ... ... тұрады:
-лар-ың, -лер-ің, -дар-ың, -дер-ің, -тар-ың, -тер-ің ... ... ... ... жалғау көптік жалғаудан бұрын тұрады: -ң-дар, -ң-
дер, -ңыз-дар,ңіз-дер (барса-ң-дар, ... ... ... бұл ... көптік жалғауының орны жай ғана ауысып келуі емес, жоғарыда
(көптік жалғауға байланысты сан-мөлшер категориясында) көптік жалғау жіктік
жалғаумен ... ... ғана сөз бен ... ... ... демек, өзі жалғанған сөз білдіретін ұғымның көптігі емес, оны
атқарушы субъектінің көптігін білдіреді, ал ... ... ... көптік жалғау ондай қызмет (сөз бен сөзді байланыстыру) атқара
алмайды, тек өзі жалғанған сөз білдіретін ... ... ... ... ... тәуелдік жалғауына екпін түседі де, жіктік жалғауына
екпін түспейді: бала-лар-ың, жер-лерің, бірақ барса-ңдар, келді-ңдер, ... ... ... жалғауы мен жіктік жалғауының сырт тұлғасы сәйкестігі бір бұл
емес. Мысалы, бала-мыз, кісі-міз деген ... ... ... бала-мыз, кісі-
міз түрінде тәуелдік жалғау болса, онда екпін сөз соңына (жалғауға) ... біз ... ... ... жіктік жалғау болады, онда
жалғауға ... ... ... -а,-е,-й тұлғалы көсемшеге жалғанатын 1-жақ жекеше жіктік
жалғауы (-мын, -мін) -м болып, 3-жақ жіктік жалғауы -ды, -ді -т ... -ген, -қан, -кен, ... ... ... 1-жақ жекеше жіктік
жалғауы (-мын, -мін) -м болып та айтылады: бара-мын, ке-ле-мін, сөйлей-мін
деудің орнына бара-м, ... ... ... ... ... сөйлей-ді
деудің орнына бара-т, келе-т, сөйлей-т болып, ... ... ... ... ... келге-м, сөйлеге-м болып айтыла береді.
Әрине, соңғы нүсқа толық әдеби форма болып саналмайды.
Сонымен ... 1-жақ ... ... ... -ман, -мен, -бан, ... -пен ... ... де жиі ... Ескі бише отырмын
бос мақалдап, Ескі ақынша мал үшін ... ... ... Мен ... ... Келе ... ... (Махамбет). Зерттеушілер -ман, ... -бен, -пан, -пен ... ... осы ... ... ... ... пай-й-мын, ... ... 1-жақ ... ... ... деп ... ... салыстырғанда бұл ... ... реңк ... ол ... өлең ... ... ... мән үстеп, өлеңге ... ... ... ... ... А. ... былай деп жазады: ... да, ... ... де ... үлгі ... жіктеліп, ... ... ... сияқты болып келетін көсемшенің ауыспалы
формасының орнына өкінбен, ... ... ... ... ... ... туғаныма адам болып, Өкінбей қаламын деп бір күн сөніп (Қ.А). Тіпті
жібімен деп-ақ едім, сай сүйегімді сырқыратты (Ғ.М). Сүйексіз ... ... Бұл ... ... ... ... ... формасының
бірінші жағының көрсеткіші ретінде ғана ... өзге ... ... ... жібімен, жаңылдырман дегендердің
өкінбеймін, жібімеймін, ... ... ... да айырмашылығы жоқ, өйткені олардың қолданылу я қолданылмауына
қарап сөйлемдегі сөздердің арасында ... да ... ... ... ... ... ырғақпен, зілді үнмен айтылып, белгілі экспрессивтік рай
білдіру үшін ... Оны ... ... сөздермен қолданудан да
аңғаруға болады. Мысалы: Бай емен, батыр ... хан ... ... артық
туған жан емеспін (Абай) Ес білгелі ондай зор денелі әйелді мен ... емен (С.М), т.б. Ең ... бұл — ... осы ... шақ –ма ... -й -мын, -ме (бе, -пе) ... түлғасынан емес, есімшеден болған
болжалды келер шақтың -ма-с-пын, - ме-с-пін, -бе-с-пін, -па-с-пын, -пе-с-
пін деген ... ... ... ... ... да ... үзілді-кесілділік, жігерлілік реңк білдіреді, яғни ... мән ... ... ... ... ... ... емес, толық түрінде де
бар ерекшелігі: бармаймын — бармаспын -барман. Бармаймын ... ... ... жақ ... ... мақсаттық, үзілді-кесілділік мән
(кейде болжалдық мән де болуы ... ... ... ... ... -бан, -бен, -пан, -пен формасының ... шақ ... ...... ... ... да, (емен), яғни -е-мес-пін
бар да -е-мей-мін деген жоқ екендігі де, дәлелдеп тұр. ... ... бай ... ... ... ... хан е-ме-с-пін (е-ме-й-мін емес)
болуы пікірімізді айқындай түседі. Үшінші, бұл тұлға көбіне өлең-жырларда,
айтыста жиі ... ... ... бұл тұлғалы етістік орта ғасырлық
кезеңдегі ... ... ... де ... ... бұйрық рай тұлғасы ерекше жіктеледі, ол етістік тұлғасының
жіктелуінің төртінші түрі болып ... Ол ... ... ... ... жалғаудың бүтіндей өзгеше болуында болса, екіншіден етістіктің
түбір тұлғасы мен бұйрық рай (2-жақ ... ... ... сырттай
ұқсас, бірақ екеуі бір емес екендігінде, яғни түбір сөз ... ... ... ... күйіндегі тұлғасы да, бұйрық райдың 2-жақ жекеше
анайы тұлғасы — түбірден бөлек сөз ... ... ... бір көрінісі болып табылады. Сондықтан да етістіктің түбірі
мен бұйрық райдың 2-жақ жекеше анайы түрі омоним ... ... ... ... ... 1-жақ ... ... -ейін, -йын, -йін, көпше
-айық, -ейік, -йық, -йік, ... ... ... ... ... жоқ ... көпше -ыңдар, -іңдер, -ңдар, сыпайы жекеше -ыңыз, -іңіз, -ңыз, -ңіз,
көпше -ыңыздар, -іңіздер, -ңыздар -ңіздер, 3-жақта -сын, -сің, ... Мен ... ... ... ... Біз ... ... қара-йық, сөйле-йік; Сен бар — , кел — , қара — , ... ... ... ... Сіз бар-ыңыз, келі-іңіз, қара-ңыз,
сөйлеңіз; Сіздер бар-ыңыздар, ... ... ... ... барсын, кел-сін, қара-сын, сөйле-сін. Жоғарыда нөлдік формаға
байланысты
көрсетілгендей, бұйрық райдың 2-жақ арнайы ... ... бір ... ... болу ... Бір жағынан, басқа түркі ... ... ... ... болып айтылатыны белгілі), екінші жағынан, 2-жақтың басқа
түрлерімен (мысалы, көпше және сыпайы түрі) ... ... ... 2-
жағында, (анайы, жекеше) -ың, -ің -ң қосымшасы ... ... ... түсіп қалып, етістіктің түбір тұлғасымен сәйкес болып қалыптасқан. Бұлай
болуға етістіктің түбір тұлғасының тікелей жіктеле алмайтыны және ... ... сол ... ... ... ... болуы мүмкін.
Қазіргі кейбір түркі (мысалы, өзбек) ... ... ... бұл ... ... ... сен алың ... т.б. Қазақ тіліндегі 2-жақ сыпайы
тұлғасында (-ыңыз, ... -ңыз, -ңіз) және ... ... ... -ңдар, -ңдер) бұйрық райдың 2-жағының жалғауы (-ың -ің, -н)
сақталған, ... ... және ... ... ... ... -ыз,
-із және -дар, -дер бөлшектері ғана.
Сонымен бірге ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... райдың 2-жақ жекеше анайы формасы ретінде,
-ғын, -гін, -қын, -кін қосымшасы да жұмсалады: сен бар-ғын, ... ... т.с. Бұл ... ... орта ... ... ескерткіштер тілінде алтай,
ұйғыр, қарақалпақ сияқты қазіргі түркі тілдерінде де қолданылып ... 1-жақ ... ... ... да ... кейде -лық, -лік,
-алық, -елік түрлерінде қолданылады: біз бар-алық, кел-елік. Кел, ... ... ... ... ... ... рай тұлғасының жіктелуіндегі тағы бір ерекшелік — бұйрық рай
формасының үш жағына да -шы, -ші ... ... та ... Ондайда
етістікте таза бұйрық мәнінен гөрі тілек, ниет мәні басым байқалады: мен
барайын-шы, келейін-ші, сен бар-шы
Сөйтіп, осы ... ... ... рай бұл — етістіктің
грамматикалық категориясының рай ... бір түрі ... ... ... бар ... ... ... да оның 2-жақ жекеше
анайы тұлғасы сырттай түбірмен ... ... ... мысалы, кел -сен
кел, ол екеуі бір емес, тек омоним ... ... үш ... ... ... ... басты мағынасы қимылдың, іс-әрекеттің орындалуы-
орындалмауында ... ... ... ету, ... болу ... ... ... бұйыру мәні 2-жақта айқын болады да, 3-жақта бұйыру ... ... ... ...... ... салу ... болады, ал 1-жақта бұйрықтан гөрі сөйлеуші қимылды, іс-әрекетті өзі
ниет етіп орын-дайтынын білдіреді, яғни адам ... ... ... ... ерекше жіктелетін түрі — қалау рай ... ... ... ... етістік -ғы, -гі,-қы, -кі тұлғасына тәуелдік жалғауы
жалғанып келді немесе ... ... ... ... күрделі етістік)
тәуелдік жалғау арқылы жаққа жіктеледі, қимыл, іс-әрекет иесі, жақ иесі
(жіктеу есімдігі) атау ... ... ілік ... ... ... ... кел(е) ді, кел-гі-м кел(е)ді, айт-қы-м кел(е)ді. Біздің бар-
ғы-мыз кел-(е)ді, кел-гі-міз кел(е)ді, айт-қы-мыз кел(е)ді. Сенің бар-ғы-ң
кел(е)ді, кел-гі-ң кел(е)ді, ... ... ... ... «ел-гі-лерің кел(е)ді, айт-қы-ларың
кел(е)ді.
Сіздің бар-ғы-ңыз кел(е)ді, кел-гі-ңіз кел(е)ді, айт-қы-ңыз кел(е)ді.
Сіздердің бар-ғы-ларыңыз ... ... ... ... Оның бар-ғы-сы кел(е)ді, кел-гі-сі кел(е)ді, айт-қы-сы кел(е)ді
Олардың бар-ғы-сы кел(е)ді, кел-гі-лері кел(е)ді, айт-қылары кел-(е)ді.
Бұл түрленудің ... сол ... рай ... ... ... ... ... тұлғасында (3-жақтың бірінде) турады да, көмекші етістік
кел жедел өткен шақ (келді) ... ... ... осы шақ келеді тұлғасында
келіп, жіктік жалғаудың 3-жағында айтылады: келді дегенде ... ... ... -ді ... 3-жақ ... жалғауы. Сөйлемді аяқтап, тиянақты
етіп түратын предикаттық (баяндауыштық) түлға, осы яғни ... ... ... ... 3-жақ ... ... ... керек, бірақ бүл басқа жақта
қолданылмайды, өйткені формальды түрде оның ... ... ... сөз — ... ... ... заттанып тұрған субъект
ілік септігінде анықтауыштық қатынаста жұмсалады. Осы қалау рай ... бұл ... ... ... бастауышы болмайтын себепті жақсыз
сөйлем деп аталып жүр. Шындығында, бұнда ... ... ... іске
асырушы) бар, ол 3-жақтың бірінде тұрады, ... ... ... ... ... ілік ... ... Кейде ілік септіктегі есімдіктер
жақты сөйлем үлгісімен атау түлғалы болып та айтылады: мен ... ... ... ... т.б.
Сондай - ақ тұлғалы тұйық етістікке тәуелдік жалғауы үстеліп, керек,
қажет, ... тиіс ... ... ... тіркесуінен жасалған
баяндауыштар да осы тәріздес түрде жіктеледі.
Менің бару-ым, қажет, сенің баруың қажет, оның ... ... ... жіктік жалғауы негізінен ... ... Ал есім ... ... ... қызметін тек жіктік жалғау
тұлғасында келгенде ғана атқарады. Сөйтіп зат есім тек ... ... яғни адам ... ... ғана ... ... Бұдан басқа жіктік жалғауы сын есімге , сан есімге,
есімдікке жалғанатын сөйлемде ... ... ... ... ... А. ... ... тілі» Алматы 1991 ж.
2. «Қазақ тілінің граматикасы» І морфология, Алматы 1967 ж.
3. Исаев С. ... ... ... сөздердің граматтикалық
сипаты» ... 1998 ... ... М. ... Алматы 2001 ж.
5. Оразов М. «Қазақ тіліндегі жіктік жалғаулары» ІІ ... ... 1992 ж., ... ... ... №4. 1993 ... ... Н. «Қазіргі қазақ тілінің молрфологиясы» Алматы 2007 ж.
7. Жуынтаева З. ... ... ... ... ... тарихы»
ІІ Қазақ тілімен әдебиеті №10.1995 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Жіктік жалғауын оқыту әдістемесі18 бет
Жалғаулы сөздердің классификациясы және олардың сипаттамасы23 бет
Зат есімнің грамматикалық категорияларын оқыту25 бет
Сан есім10 бет
Қазақ тіліндегі сөздердің байланыу тәсілдері33 бет
1 Стресс,анықтамасы,жіктелуі,себебі. 2 Домбығу немесе ісіну18 бет
Cпектрдің жақын ИҚ аймағындағы сатурынның бұлытты жамылғысының сенімді спектрлік бақылау мәлметтерін алу38 бет
«Кәсіпорын немесе ұйым менеджментіндегі персоналды басқару»31 бет
«Қаржылық жағдайы» категориясын талдау объектісі ретінде теориялық зерттеу; қаржылық жағдайын талдау көрсеткіштерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ұсыныстар. «Kazakhstan Trading Company» ЖШС мысалында70 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь