Сәкен Сейфуллин (Сәдуақас )

Сәкен Сейфуллин
Сәкен Сейфуллин (Сәдуақас ) (1894.1938) . қазақ совет әдебиетінің негізін салушылардың бірі, ақын, қоғам, мемлекет қайраткері. 20ғ.дағы қазақ әдебиеті, әсіресе қазақ поэзиясы Абайдың ақыңдық мектебінің әсер.ықпалымен өркендеді. Сәкен Абайды айрықша ұнатқандардың да, мейлінше жек көргендердің де қатарында болған емес. Идеология ыңғайымен үстем таптан шыққанын анда.санда ескертіп қойғаны болмаса, айрықша белсенділікке салынған жоқ. Сақтана пікір айтты. Омбыда оқып жүрген шәкірттік дәуірінде Абай рухына сиынып, аңқылдаған ақ көңілін жайып салған өлеңі бар: «Сөзіңнің қарап тұрсам мағынасы мол, Бастаушы адасқанға болғандай жол, Өзге сөздің патшасы . сенің сөзің, Я бар бол бұл дүниеде, яки жоқ бол...» . деп Абайдың құдіретті сезін ардақ тұтты.
«Сөзіңді үлгі қылды білген адам, Түсінбес оқыса да бітеу надан, Наданға құр қу ағаш құрған тезің, Көткеншек алға қарай баспас қадам...». деген әлеум. ойларды ұлы ақыннан алғаны сөзсіз. Оның қаншалықты мәні барын «Бірлік» қоғамына басшылық жасап жүргенде езі мықтап түсінді. Сондықтан «Кім басшы . аға халыққа», «Қазақ сабағы», «Надан бай», «Оқымаған қазақ» деген өлеңдерін жазып, ел қамын ойлау адастырмас арман жолы екенін ұқты. Сол тұста жас ақынды қолтығынан демеп, алға бастырып жіберген Абайдың азаматтық әуені болатын, «Сөз патшасынан» қоғамдық мән.мағына тауып, өз пікірін сабақтауға бел буды.
«Сөзіңнің жылдан.жылға қадыры артты, Оқуға құмар қылды тапай жасты, Құмар болған кеудесі . сәулелі ар, Айтпаймын ауылдағы шыбай масты...» . деуінің сыры да түсінікті. «Сәулелі ары» барлар ғана Абайға серік болмақ.
«Саналы көзі ашыққа сөзің алтын, Санасызғажел сез . соққан салқын, Ойында санасыздың еш нәрсе жоқ, Ілгері бассын деген қазақ халқын...» . деген қомақты пікірді түйіндегенде Сәкеннің Абайды қалай түсінгені езінен өзі айқындала бермек.
Абайдың 1909 ж. өлеңдер жинағы шығып, қазақ сахарасына кең таралғанда көңіл кезі ашықтар, әсіресе ақындар мен оқушы шәкірттер дүр сілкінген болатын. Абай ақындығына тәнті болып, елең арналағандар некен.саяқ. Абайды әдебиетіміздің атқанақтаңы, жаңа беті, үлгі.өнегенің асыл арнасы деп танығандар ете кеп болды. Абайдың өз төңірегіндегілер ғана емес, алып ақындықтың қуатты күшін алыстан сезіп.білгендер де қосылып жатты. Сол қалың дүрмектің арасынан Мағжан «Хакім Абайға» өлең арнап, жарқ етіп көрінді.
«Ай, жыл өтер, дүние көшін тартар, Өлтіріп талай жанды жүгін артар, Көз ашып, жұртың ояу болған сайын, Хакім ата, тыныш бол, қадірің артар», . деп шын өнердің мәңгілік екенін, оны дүниеге әкелген дарынның әрқашан қадір.құрметке бөленерін ізбасар ақын мықтап ұғынды. Абай ақындығына ден қойып, одан медет тілегендер көбіне халық қамы жайындағы кешелі
        
        Сәкен Сейфуллин
Сәкен Сейфуллин (Сәдуақас ) (1894-1938) – қазақ совет әдебиетінің негізін
салушылардың бірі, ақын, қоғам, мемлекет қайраткері. 20ғ-дағы қазақ
әдебиеті, әсіресе қазақ поэзиясы ... ... ... ... ... ... айрықша ұнатқандардың да, мейлінше жек көргендердің
де қатарында болған ... ... ... ... таптан шыққанын анда-
санда ескертіп қойғаны болмаса, айрықша белсенділікке салынған жоқ. Сақтана
пікір айтты. Омбыда оқып ... ... ... Абай ... сиынып,
аңқылдаған ақ көңілін жайып салған өлеңі бар: «Сөзіңнің қарап тұрсам
мағынасы мол, Бастаушы адасқанға болғандай жол, Өзге сөздің ...... Я бар бол бұл ... яки жоқ бол…» – деп Абайдың құдіретті сезін
ардақ тұтты.
«Сөзіңді үлгі қылды білген адам, Түсінбес оқыса да ... ... ... ... ағаш ... тезің, Көткеншек алға қарай баспас қадам…»- деген әлеум.
ойларды ұлы ақыннан алғаны сөзсіз. Оның қаншалықты мәні барын «Бірлік»
қоғамына басшылық жасап жүргенде езі ... ... ... «Кім ... ... ... «Қазақ сабағы», «Надан бай», «Оқымаған қазақ» деген өлеңдерін
жазып, ел қамын ойлау адастырмас арман жолы екенін ұқты. Сол ... ... ... ... алға ... ... Абайдың азаматтық әуені
болатын, «Сөз патшасынан» қоғамдық мән-мағына тауып, өз пікірін сабақтауға
бел буды.
«Сөзіңнің жылдан-жылға қадыры артты, ... ... ... ... ... ... ... – сәулелі ар, Айтпаймын ауылдағы шыбай масты…» – деуінің
сыры да түсінікті. «Сәулелі ары» барлар ғана Абайға серік ... көзі ... ... алтын, Санасызғажел сез – соққан салқын, Ойында
санасыздың еш нәрсе жоқ, Ілгері бассын деген ... ...... ... ... Сәкеннің Абайды қалай түсінгені езінен өзі айқындала
бермек.
Абайдың 1909 ж. өлеңдер жинағы ... ... ... кең ... көңіл
кезі ашықтар, әсіресе ақындар мен оқушы шәкірттер дүр сілкінген болатын.
Абай ақындығына тәнті болып, елең ... ... ... ... жаңа ... ... асыл арнасы деп
танығандар ете кеп болды. Абайдың өз төңірегіндегілер ғана емес, алып
ақындықтың қуатты күшін алыстан сезіп-білгендер де қосылып ... Сол ... ... ... ... Абайға» өлең арнап, жарқ етіп көрінді.
«Ай, жыл ... ... ... ... Өлтіріп талай жанды жүгін артар, Көз
ашып, жұртың ояу болған сайын, Хакім ата, ... бол, ... ...... ... ... екенін, оны дүниеге әкелген дарынның әрқашан қадір-
құрметке бөленерін ізбасар ақын мықтап ұғынды. Абай ... ден ... ... ... ... ... қамы жайындағы кешелі ойлардан еріс
алып, үлгі шашуға талпынды. Әрине, олардың ... ... орны ... да Аба ц ... ... ірісі болғаны рас. Т. Жомартбаевтың,
қазақтың түңғыш публицист қызы Н. Құлжанованың Абайға арнаған елеңдері мен
сүбелі ойлары «Қазақ» газетінде жарияландьк «Уақ» ... ... ... ж. ... ... сол ойларды мәнді түйіндеп, күніне жүз оқысаң ... бір ... бір ... асып түсетін жыр маржанын айта келіп:
«Сөзі рас, сөзі таза, сөзі ... ... бір жері жоқ, ... Қазақта
мұнан артық сөз шыққан жоқ Бағалап мынау не деп пар ұстайтын… Есіл ер бүл
заманда болмайды-ау деп, Қазақта қабырға жоқ ... – деуі ... ... беделі мен салмағын айқын танытады. Осы ойларды
Сұлтанмахмұт «пайғамбардың жүрегінен құйылған құрандай, ... ... ... ашық ... марқұм Абай елеңдері» деп тұжырымдауы
ақынның аузынан әлдеқалай шығып кеткен әншейінгі әдемі сөз емес еді. Абайға
арналған өлендердің, оның ішінде ... ... ... болмасын сөз
маржанын қомақты ой-пікірмен өрелендіре түсіп, көркемдікті әлеум. менмен
ажарланғанда ғана жұрт жүрегіне жол ... ... Және сол ... ... ... жалпақ қазақ тілімен-ақ ел- жұртқа керекті ой-
пікір айтып, сана-сезім жеткізе алатыны, солай болуға тиіс екендігі
эстетика. таным-біліктің сүбелі талабы болып қалыптасты. Осы ... ... ... ... ... ... бола білген Міржақып
Дулатовтың мына мойындауының мәні зор. Қазақ ... ... ... ... ... жазу ... ... болған тұста, яғни «1908 жылы «Оян
қазақты» жазып жүргенімде әлгі «әдеби тілдерді» неғұрлым кебіртек кіргізу
жағын ... ... Сол ... Абай ... Һәм ... ... «Қырық мысалды» оқығанымда өзімнен езім ұялдым. Өзімнің Һәм өзім
секілділердің адасып ... ... ... (266-6.) ... ана ... ... ... қажеттігін көрсетеді. Абай қазақтың жазба
әдебиетінің негізін салып, ... ... ... ... ... ... ... керіп», бүкіл қазақ әдебиетінің ендігі беталысы таза
ана тілінің байлығын игеруде екенін анық аңғарамыз. ... ... ... ... ... ... сапарға шыққандардың да қазақ тілінің
лексик. қорын сарқа пайдалануға, әрі ... әрі ... ... ... ... ... ұлы Абайдың ұстаздық бейнесін танытады.
Сәкен Абай үлгісімен талай шумақтар жазғаны белгілі. ... ... елең ... айнытпай қолданып, ұлы ақыннан шеберлікті шындаудың
жолын үйреніп жүргенін көрсетеді. Абайдың қазақ поэзиясына сіңірген ұлы
еңбегі – жарқын да ... ... ... ... үлгі алғаны да, шама-
шарқынша ілгері дамытқаны да осы ... анық ... ... ... онша құлай қоймады дегенді сылтау қылып, Абай мен Сәкен арасына
қытай қорғанын соғып, алшақтатып жіберуге тырысады және бүл мәселені кебіне
идеялық арнада алып ... ... ... де жоқ ... ... ... ... болсын, әуендік мақамы, әуездік ырғағы жағынан болсын
реформа жасауда Абай мен Сәкеннің орындары ерекше. Екеуінің рухани
табысатын ұлы ... да осы ... ... өнге бейімделген силлабик. елеңіне тониканың үлгі-ернектерін
білдірмей қосып отырды. Бүл ақын қуатының мықтылығынан, күштілігінен. Абай
елеңдерінің ернегі мен өлшемдері былайғы ... ... бері ... төл түзілісі болып көрінеді. Өйткені Абай диірменінің құдіреті
сондай, ол ... жаңа ... ... жаңа мақам-ырғақты болсын
ұнтақтап өз ыңғайына бағындырған уақытта шектен шыққан ұнның қай түрі болса
да қазақ диірменінен, таным-түсінігінен шыққандай, ешбір ... ... Бәрі ... ... Абай сөзі ... тартымды да
қызықтырғыш. Оның үстіне ернек арқылы үлкен ғибрат-мағына өріліп,
дестеленіп шыққан кезде Абай жасаған жаңа ... ... ... ие ... ... ... бар ма еді, жоқ па еді ... шамаң келмей,
тұмылдырықталған тайлақтай Абайдың соңынан ере бересің. Біздің бүгінгі көп
оқушыларымыз Абайдан мағыналық ғибрат алғанына мәз, оны қалай жеткізіп,
қалай сіңіріп еді ... ... ... мен ... ақындықтың ұлы құдіретімен құлатып, жақтас етіп
алған Абайдың елеңдік жаңашылдығына алғаш назар аударған адам ... ... ... бас ... ... ... мақаласын жазды.
Абайдан басталған реформаторлық рух қазақ ақындарының ішінде Мағжанда
бейнешілдік, сөз құдіретін асқақтата беру ... ... көп ... ... ... екпінді ырғақ арқылы тоник. өлеңге іш тарту машығы Сәкенде
мейлінше анық байқалады. Абай рухының Сәкенге айрықша дарыған тұсы ... ... ... ... ... ... білмеген, осылай жасау қажет деп
ұққан болатын. Бұл жолда тамаша табысқа жетіп жатқанын да ... ... ... аса ... ... ауып қалғанын, қазақтың өлең өрнегіне
зорлық жасап, төсегін жыртқанын да көреміз. Сәкен ... елең ... ... ... ... ... мейлінше рухтас
болғандығын анық аңғарамыз. Абай ағартушы-демократтық бағытқа берілгенде
ескі арна арқылы барамын, ... ... жоқ. ... ол ... ... мен ... ... мен толғауларды өзгерте, іштей түлете, кейде
қирата бұтарлады. Е. ... 3. ... С. ... ... ... 16 ... кебі осындай төңкерісшілдіктің жеңісі. Ол идеялық жағынан
да, түр жағынан да бірін-бірі толықтырып, Абай кемеңгерлігін ... ... ... Осы рух көзі келгенде, уақыты туғанда кеңес
әдебиетінің бастаушысы болған Сәкенге дарыды, жұқты. Замана өзгерісі, қиын
өткелдер жыл ... ... ... ете салмайды. Ол ойға да ниетке де,
елеңге де езінің табын салып, өз өрнегіне талай жаңалықтар ... ... ... ... ... ... ол да ұлы жаңашыл болып
есептеледі. Абаймен рухтас еткен елең ернегіне келсек, онда Сәкеннің атақты
«Советстанының» ... ... ... алу ... ... ол ... кейінді ізденістерінің қорытындысы, қазақ поэзиясындағы
жаңашылдықтың үлгісі. Талай ғасырдан бері әдебиетіміздің қайнар бұлағы,
өркендер арнасы болып келген поэма жаңа дәу іруде соны ... ала ... ... ... өмір ... ... әуен Абайдан кейінгі
көркемдік даму барысында уақыт дүмпуімен эпик. келемге қол созды. Осының
нәтижесінде кәсіпқой ... ... ... ... өрістей түсті. Әрқилы
көркемдік тәсілдер тоғыса келіп, С. Сайфуллин өлеңдерінде өмір шындығы
ершіл романтика арқылы жарқырай керінді.
Ақырды асау – ... ... ... асау
Дүбірлеп күңіренді дала…
Көкіректі кернеп, кең даланы күңірентіп, қатты айғайлап ән салдым. Әніме
қосылды кең дала, аққулы, ... ... кел, ... ... көк ... ... бері ... қосылды бәрі шаттанып» деген асқақ романтика жаңа
өмірдің айбынды асаулығын аңғартқандай. Сондықтан Асау тұлпар образды
төңкерістің аумалы-төкпелі заманын ... сай ... Бұл ... ... сабақтасып, іштей қабысып жатқан екі жай бар. Бірі-тұлпар қазақ
әдебиетінде ерекше қастерленген бейне. Демек, оның дәстүрлік сипаты ... Асау ... ... ... ... ... білігінен алыстамай,
дәстүрді пайдалану арқылы және өмірге ұмтылғандарға әсер ету мақсатын
кездеді. Сондықтан да ... Асау ... ... қабылдады. Екіншіден,
Сәкен баяндауында тұлпардың тек сыртқы түрі ғана сақталып, ішкі мазмұны,
көздеген мақсаты, мінез-құлығы, іс ... ... ... суреттелді. Осы
тұрғыдан алғанда қазақ поэзиясына Сәкен сіңіре бастаған жаңалық, жаңашылдық
әуелінде ескі дәстүрге сиымды болып, ... ... ер ... ... жаңа түр ... анық ... ... нәтижесінде Асау тұлпар жаңа
өмірдің апалаң- топалаңы мен ізденісіне сай табылған романтик. астары қалың
бейне болды.
Сәкен 20жылдардың орта шенінде дәуір ыңғайына ... Қара ...... ... ... ... ... 11, 7 және аралас буынды елеңдері
ұлы Абайдан кейін құбыла молаюы Сәкен тұсында мейлінше күшейе түсті.
Өйткені қазақтың ақындық аспанында ... ... ... ... сынды
сәйгүліктердің бәсеке жарысы айқын естіліп жатуы және жаңа заманның дауылы,
толқын-ырғағы өлең ... ... ... Жаңалықты формалистік
жаттығуларға айналдырмай, кезең идеяларын, мақсат-мұраттарын нанымды
жырлаудың амалы етті. Жаңа өлшем жаңа түрді қажетсінді. ... ... ... ... Абай ... ... жиі кездесіп отырғанына
қарамастан тоник. белгілерге іш тарту басым ... Ал ... езі, яғни ... ... ырғақтың екінші қатарға кешіріліп, негізгі айтар ой
екпіндік ырғақпен жырлануы қазақ поэзиясына сіңе бастаған жаңалықтың
нышаны, силлабик. өлеңге соны белгілердің ене ... еді. Абай ... ... ... ... ... осы ... «Советстанда»
әбден орнықтырып, қазақ өлең өрнегінде бұрын кездеспеген жаңа түр ... ... ... ... ден ... автор кебіне жеделдікті,
екпінділікті, езгеріс-құбылысты 11 буынды қара өлеңмен беруге
болмайтындығын түсініп, кебіне жыр үлгісіне бой ұрып отырады. Ойды тегіп-
тегіп, бастырмалатып айту ... ... сай ... анық ... асау, жаңғырды дала…», – деген сияқты әр қимылды тездете түсуге
мүмкіндік беретін мақалды көп қолданды. Сондықтан да кейбір өлең шумақтары
бұрынғы ... ... ... ... ... ... жатып-ақ логик. ойды
түйіндейді. Сонда екпіндік нышан басым көрінеді. Қазақ өлеңдерінің негізгі
құрылысы әндік, әуендік, саз ырғағына ... ... ... ... ... ... іш тартып тұрады.
«Зырла, экспреос, ұш, зырла! Жұлдыздай-ақ құлдырла! Аямай жүгір бәрің де!…»
– деген өлеңнің бар динамикасы дауыс ... ... да, өлең ... қатарға кешіріліп, айтар ой ақырғы жол өзгешелігінен табылып
отырады.
«Егер ...... ... ... жыласын, Шыдамаса құласын! Аямай
сілте барыңды…»- деп жігерлі түйінделеді. Аралас буынды өлеңнің ежелгі
құрылысының шет жағасы сақталғанымен де ... ... ... ... ... леп ... болады Силлабик. өлең жүйесіне тониканың екпіндік ырғағын
енгізу талабы Сәкен поэзиясында ерте ... 1915ж. ... ... ... ... ... әр ... жеті жолдан құрылып, оның алғашқы
екі жолы бір ... (А,), 4-5 жолы (-6, Кб) бір ... 3-6 ... ... ... ... ой екпініне бейімделуі, ал ақырғы жолы 2-
жолдың логикасымен сабақтасып жатуы тегін ... өлең ... әуен мен ... бунақ пен ырғақ ажырамас тұтастық
тапқан. Ой, пікір түюге арналған шумақтардың өзі әрқилы болғанымен дауыс
үндестігіне, екпіндік ырғаққа негізделеді де, ішкі ... ... ... Бәрі де ... ... ... өріледі. Мұнан
кейінгі өлеңдерінде, әсіресе «Үлтшылдық сандырағы», «Біздің ұлан», «Ленин»
атты өлеңдерінің өрнегін дамыта, өркендете келіп «Советстан» түрін жасады.
Абайдың да, Маяковскийдің де ... ... ... ... рас, ... ... аяғы» қазақ поэзиясында қандай жаңалық болса, «Советстан» да-
сондай жаңа ернек. Өлең ... алты ... ... ішкі ... ... Егер ... ішкі құрылысында ешбір езгеріс, жаңалық болмаса жол
санында, үйқаста мән аз болар еді. Бірақ бәрі де керісінше. ... ... 4, 4, 4, 11 ... шумақтан түрады. Силлабиканың негізгі шарты дұрыс
сақталғанымен де, тоника белгілері де бірсыдырғы байқалады.
1, 2 және 6 ... ... ... қажет етсе, 3, 4, 5 жолдар міндетті
түрде нәшпенен бөлшектеуді, тақпақтап айтуды талап етеді. Демек, екпіндік
талап өлеңнің өн бойына емес, тек ... бір ... (3, 4, 5) ... ... ... ... ... ішкі ұйқастың да атқарып тұрған рөлі
зор. Бунақтар әр жолда тұрақты буынмен беріледі де, дауыс ырғағына әрқашан
екпін түсіріп, экспрессиясын ... ... ... өлең ... ... қимыл-әрекет өзінен езі пайда болады.
«Советстандағы» осы өлең өрнегіне дауыс екпіні ... ... ... ... ... ... бағындырады, адуынды тірлікті жаңа леппен жырлауға
мүмкіндік беретін өрнекке айналады. Қазақ поэзиясының мазмұнына революция
жасаған Сәкен дәл осындай революцияны оның ... мен ... де ... көп ... ...... поэмасы. Октябрь революциясының
дауылы қазақтың даласында тудырған бұл тамаша тау сол әдемі қалпында
мәңгілік сақталуына сеніміміз берік» ... ... С. ... ... қазақтың силлабик. өлең жүйесіне тоник. белгілерді молынан
енгізуге болатындығын әбден дәлелдеген туынды ... ... ... ... ақ өлеңге іш тарту, мазмұнды түрмен ашып беру сияқты ізденістерге
ерік берді. Өзінің сылқым сылдыры, ойнақы ... «Сыр ... ... «Сыр ... ашып қара (8), Ашып ... ... (7) Сым ... қара (8), Басып қара, жырласын…» (7) Өлеңді дөңгеленді ернектеу де
қазақ поэзиясы үшін тың ... ... ... осы шырқ ... ... ... ... тез тауып, еріксіз би билеткендей. Шалыс ұйқаспен жазылуы
да елеңнің инверсиясын күшейтіп, динамикасын ойнақы еткен. Сәкеннің мәнді
ізденістері осындай сәтті түрлерге ... ... ... ... жәрдемін тигізді. «Советстан» мен «Сыр сандыққа»
еліктеушілер ете кеп болды. Жаңашылдығын жұрт әбден танып, мойындаған ... ... ... ... ... ... күшейтті.
Жалаң түр қуушылыққа салынған кезі де болды. Жаңа өмірдің келбетін жасау
қажет деген ұран белең алған шақта дыбыс қуу, ... ... ... ... мазмұнына да, көркіне де кесірін тигізіп, поэзиялық
қасиеттен жұрдай еткен кезі де бар. Бүгінгі күннің көркін ... ... ... ... ... деп сырт ... табынғанда
тасырлаған дыбыстар қаптап, қара дүркінділік етек алғаны да жоқ ... ... ... болу ... да көп ақынның көңіліне ұялай бастаған
шақта заңдылықты қатаң ... ... ... ... болып, поэтик.
қасиеттен жұрдай бола бастады.
Абай мен Сәкенді өнер өрісінен ... ... ғана ... ... ... осы жаңашылдық саласында айқындала түседі. Тіпті бұған
Сәкеннің көзқарасы, Абай туралы ойлары кедергі бола алмайды, өйткені
жаңашылдық рух белгілі бір көзқарастан емес, ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан сөзі бір жақта,
ішкі таным-білігі бір жақта жүретін «шығармашылық қайшылықтар» өзінің
диалектика. бірлігін жоғалтпайды, қайта ... ұлы ... ... ... Сәкенді идеялық тұрғыдан алшақтатқысы келетіндер
Абайдың ұлы жаңашылдығының бесігінде Сәкен тербеліп ескендігін кере, түсіне
бермейді. Кейбіреулер Абай мен Сәкен заманының ... ... ... ... бір ... ... ... ой-пікір алшақтығын тауып алуға
тырбанады. Абай заманы – қазақтың бел омыртқасы үзіліп, бодандыққа әбден
мойын ұсынған кезі. Сондықтан да осы қорлықтан ... ... ... ... ағартушылық идеясынан іздестірді, соған сеңді. Ал Сәкен сахнаға
шыққан дәуірдің ерекшелігі мүлдем басқа. 1905жылғы революцияның күресшіл
рухы ... ... ... ... ... ... ... соғысының
ылаңына ұласты. Кедейді жарылқаймыз, дүниенің тұтқасы – ... оның иесі ... ... ... ... деген идеяның ел-жұртқа қалың
өрттей тез жайылуы, көпшіліктің соған ... ... ... әрі ... соры ... енді ашық айтуымыз керек. Сәкен бұған ешбір шүбәсіз
сенді, берілді, тапсырмасын бұлжытпай орындады.
Жаңаша өмір басқаша арнамен өркендейді деп түсіңді, сол ... ... ... ... ету ер ... ... міндеті деп білді-
Осыған ылайықты ой айтты, пікір толғады. Сәкеннің Абай жайындағы ой-
пікірлері айтыс мақаладан басталды. 1923 ж. Нәзір ... ... ... ... ... ... ... сын жазып, Абайдың ойып
түсер өлеңін эпиграф етті. Нәзірге қайтарған жауабында «Абайдың бүл
қағидасы ез заманында Құнанбайдың тұқымы тәрізді қара қазақты ... ... ... ... орыс ... ... ... билікті алып, әр
елге «болыстық» деген, «волостной старшина» деген дәрежелі ... оған ... ... ... ... ... «шарға түсіп»,
таласып болыс болатын болған соң, қара қазаққа хан болған Құнанбай
тұқымының билігіне «атасыз», кешегі «тебінгісі тесік» жамандар біраз ... соң ... ... ... Нәзірдің «бісміллә» қылып келтіріп
отырған бүл сөздерін Абай сол Құнанбайлардың аяғынан ала бастаған ... ... ... тесіктерге» айтқан сөзі: «таласпа жаным-ай
қолыңнан келмеске, боларсың бақадай көптессең егеске…». Әрине, Абайға
айтуға ылайықты-ақ! Қанша тыраштанғанмен «Жер астынан жік ... ... тік ... ... Абайға, Құнанбайға қайдан жетсін! Абайдың бүл
мақалын 1917ж. большевиктерге қарсы адамдар айтқан. Бүл мақалға қарсы
болсақ та, біз де бүл ... ... ... алып көрейік», – дегенде
Абайдың ата-тегі басым айтылады да, ұлы ақынның шығармашылығына сөз
тигізбегендігін көреміз. Нәзірдің қазақшаға шорқақтау екендігін ... ... ... ... Нәзірдің қолына «қазақша үйрен» деп
Абайдың өлең кітаптарын берген. ... ... ... ... сол
Абай кітабынан. «Ал Абайдың ғашықтық тақырыбында Һәм әйелді өлең қылған
сөздерін аралап, теріп алған кісіге Абайдың ... іш ... ... ... ... ... ... бар. Абайды да Нәзір жақтырмауға керек
еді ғой» деп, Абайдың бес өлеңінен үзінді («Салмағыңнан жаншылып, Қалсын
құмар бір ... ... де, ... ... лирикаларын түсінбей сез
еткен сыншыға Абай өлеңдерін көлденең тартады. ... ... ... бастаған кешегі темен атаның баласын кекетіп, мысал қылып келтірген
елеңдерін «бісмилла» орнына ала ... ... бүл ... ... сұрап алмады екен?» деп көркемдік таным мәселесіне ойысады. Сез
арасында «бүлікшіл» Абайдың төбесі көрініп қалатыны рас. ... ... ... ... ... ... ... алғашқы зерттеу еңбегі «Әдебиет Һәм оның
бағыттары» деп аталып, 1922 ж. жарияланды. Әдебиеттің туып, өркендеуі
жөнінде кең көлемді ... ... ниет ... сез ... ... ... ... – сол Сәкеннің алдына қойған мақсатына жетуге
мұрсаты болмаған сияқты. Жұмыстың соңғы тарауларын жазбаған, жаза қалса
жарияламаған. Әйтеуір бізге мәлім емес. ... ... ... ... ... ... қазақтың сәтті түрлерге жеткізіп, халықтың эстетика.
талғамын қалыптастыруға жәрдемін тигізді. «Советстан» мен «Сыр сандыққа»
еліктеушілер өте көп болды. Жаңашылдығын жұрт әбден танып, ... ... ... ... ... ... Эксперимент-тәжірибені күшейтті.
Жалаң түр қуушылыққа салынған кезі де болды. Жаңа ... ... ... ... ұран белең алған шақта дыбыс қуу, қимылды ... ... ... мазмұнына да, көркіне де кесірін тигізіп, поэзиялық
қасиеттен жұрдай еткен кезі де бар. ... ... ... ... ... ... рапорттау қажет деп сырт көрініске табынғанда
тасырлаған дыбыстар қаптап, қара ... етек ... да жоқ ... ... ... болу ... да көп ... көңіліне ұялай бастаған
шақта заңдылықты қатаң сақтайтын силлабика жүйесі тас-талқан болып, поэтик.
қасиеттен жұрдай бола бастады.
Абай мен Сәкенді өнер ерісуінен іздеген ... ғана ... ... ... осы жаңашылдық саласында айқындала түседі. Тіпті бұған
Сәкеннің көзқарасы, Абай туралы ойлары кедергі бола алмайды, ... рух ... бір ... ... ... тәжірибеден, санаға
білінбей сіңген үлгі-өрнектерден бастау алады. Сондықтан сөзі бір ... ... бір ... ... ... қайшылықтар» өзінің
диалектика. бірлігін жоғалтпайды, қайта осындай ұлы ... ... ... ... ... тұрғыдан алшақтатқысы келетіндер
Абайдың ұлы жаңашылдығының бесігінде Сәкен тербеліп ескендігін көре, түсіне
бермейді. КейбіреулерАбай мен ... ... ... ... қоймайды
да екеуін бір уақытты кеңістіктен қарап, ой-пікір алшақтығын тауып алуға
тырбанады. Абай заманы – қазақтың бел омыртқасы ... ... ... ... ... ... даусы қорлықтан құтылар жолды Шоқан, Ыбырай,
Абайлар ағартушылық идеясынан іздестірді, соған сенді. Ал Сәкен сахнаға
шыққан дәуірдің ... ... ... ... ... ... бара-бара азаттық, теңдік ұранына, төңкеріс заманына, азамат соғысының
ылаңына ұласты. Кедейді жарылқаймыз, дүниенің тұтқасы – еңбек, оның иесі ... ... ... ... деген идеяның ел-жұртқа қалың
өрттей тез жайылуы, көпшіліктің соған имандай ... ... әрі ... соры ... енді ашық айтуымыз керек. Сәкен бұған ешбір шүбәсіз
сенді, берілді, тапсырмасын бұлжытпай ораңдады.
Жаңаша өмір ... ... ... деп ... сол ... ... жалтақтамай қызмет ету ер азаматтың парызы, міндеті деп білді.
Осыған ... ой ... ... толғады. Сәкеннің Абай жайындағы ой-
пікірлері айтыс мақаладан басталды. 1923 ж. Нәзір Төреқұлов «Темір қазық»
журналының 1-санында Сәкеннің «Асау тұлпар»жинағына сын жазып, ... ... ... ... ... ... ... жауабында «Абайдың бүл
қағидасы өз заманында Құнанбайдың тұқымы тәрізді қара қазақты билеген ... ... ... орыс ... ... әкімдері билікті алып, әр
елге «болыстық» деген, «волостной ... ... ... ... оған қазақтың «аталы», «атасызына» қарамай, әркімді «шарға түсіп»,
таласып болыс болатын болған соң, қара қазаққа хан болған Құнанбай
тұқымының билігіне ... ... ... ... ... ... жал
біткен соң таласа бастаған».
Міне, Нәзірдің «бісміллә» қылып келтіріп отырған бүл сөздерін Абай сол
Құнанбайлардың аяғынан ала бастаған «атасыздарға», кешегі «тебінгісі
тесіктерге» айтқан ... ... ... ... ... ... ... егеске…». Әрине, Абайға айтуға ылайықты-ақ! Қанша
тыраштанғанмен «Жер астынан жік шыққан, екі құлағы тік шыққан мұндайлар»
Абайға, Құнанбайға қайдан жетсін! Абайдың бүл ... 1917ж. ... ... ... Бүл ... ... ... та, біз де бүл «бісмилланы»
мысал қылып алып ...... ... ... ... ... ... ақынның шығармашылығына сөз тигізбегендігін кереміз. Нәзірдің қазақшаға
шорқақтау екендігін дәлелдеу үшін «Түркістандағы қазақ ... ... ... ... деп ... өлең ... берген. Нәзірдің
келтіріп отырған «бісмәлласы» сол Абай кітабынан. «Ал ... ... Һәм ... өлең ... сездерін аралап, теріп алған кісіге
Абайдың өлеңдерінің ішінде тіпті бізден аулақ, тінтті сорақы кеткен жерлері
бар. Абайды да Нәзір ... ... еді ғой» деп, ... бес ... ... ... Қалсын құмар бір қанып») келтіреді де,
өзінің махаббат лирикаларын түсінбей сез ... ... Абай ... ... ... ... билікке таласа бастаған кешегі темен
атаның баласын кекетіп, мысал қылып келтірген елеңдерін ... ... ... Нәзір бүл өлеңдердің мағынасын неге сұрап алмады екен?» деп
көркемдік таным мәселесіне ойысады. Сез арасында «бүлікшіл» Абайдың төбесі
көрініп қалатыны рас. ... ... ... ... ... ... заманында жазған алғашқы зерттеу еңбегі «Әдебиет Һәм оның
бағыттары» деп аталып, 1922 ж. ... ... ... ... кең ... еңбек жазбаққа ниет еткені сез саптауынан анық
байқалады, ... ... – сол ... ... ... ... жетуге
мұрсаты болмаған сияқты. Жұмыстың соңғы тарауларын жазбаған, жаза ... ... ... ... ... ... бүкіл әлемдік әдебиеттің
даму жолын шолғанда қазақтың көркемдік таным-білігіне ... оның ... ... ... емес. Тегінде шаруа басты болып жүрген Сәкен бұл
еңбекті қағазға түсіре алмағандықтан ауызекі айтумен ғана шектелген ... ... ... ... ... ... жастарының орталық клубында
қазақ әдебиетінің тарихы туралы лекция оқыды. ... ... ... ... күні сол ... ... ... Төңкеріс ұлы «Қазақ әдебиетінің
қысқаша тарихы» деген атпен естіп- білгенін езінде баяндап берді. «Сәкен
жолдастың ... ... ... ... ... ... ... жолдастың баяндамасы кеп сез болатын еді. Бірақ газет беті тар
болғандықтан қысқаша түрін ғана жазып отырмыз. Сондықтан мұны ... ... дәмі деп ұғуы ... деп ... ... «Ақ ... ... деген кісі «Қазақ әдебиетінің тарихынан» деген мақала
жазып, Сәкенге жаппаған пәле қалдырмады. Соған Ғабит Мүсірепов «Қисық ... ... атты ... («Еңбекші қазақ», 1924, N° 183) жауап берді.
Сәкен әдебиет ... ... ... «Ел ... ... ... әдебиет
таратқан Түркістаннан шыққан қожалар. Ол кезде қазақтың арасына кең
таралған ... ... ... Біздің қазақ ақындары соның сезіне
еліктеп кеткен» деген ойды айтып, соңғы кезде араб-парсы, татар, өзбек,
орыс сөздерімен қазақ тілін шұбарлап ... ... ... ез ... не ... ... ... әйтеуір «Қазақ әдебиеті 1900
жылдан бері шыққан. 1905 жылдың жұмыскер қозғалысынан кейін ұлт сезімі туа
бастап, қазақ ақындары тіл түзеу деген пікірді ... ... ... ... ... уақытында бірен-саран елеңін таза қазақ тілімен жазғандар
болды. Мәселен, Абай, Абайдың ол ... ... ... ... ... емес. Себебі Абай арғы жағында таза қазақ тілімен сез
жазушылардың ... ... ... ... ... иесі ... Абайдың қазақ
әдебиетінің ағасы деушілік қате» деген пікір жазылған. Мұны Сәкен айтты ма,
жоқ па, бірақ Төңкеріс ұлы ... ... ... ... ... ... (бұл
кезде Сәбең «Еңбекші қазаққа» қатысып, Сәкен үйінде Ғабит ... ... ... кезі), онда 1923 ж. «Қара тақтаға жазылып қалмаңдар, шешендер» атты
мақаласында Абайға қырын қарайтыны белгілі болатын. ... ... ... ... ... ... ондай пікірден Сәкен де аулақ болмаған шығар,
өйткені Абайды қазақтың жазба әдеби тілін ... ... дау ... ... ... ... негізін салушы дегендерге қосыла қойған кезі
шамалы. Оның үстіне Сәкенді 1922-1924 ж. сынаушылардың қай-қайсысы
болмасын, әсіресе Темірбай, ... ... ... ... ... ... ... жетесіздер қатарына қосып жібермекке жан салған
болатын. Сондай қаңқу сездерді Сәкеннің «қасарысып, принципшілдікке
салынуына» себепші болғанын да естен шығармайық. ... ... ... ... ... ... ... артық-кем пікірлер 20-30
жылдарда кімде болса да кеп болғандығын санаттан шығарып тастауға тағы
болмайды. Соның ішінде Абай ... ... ... ... ... ... ... кебіртек әңгіме болған бір сала – оқып-
үйрену мәселесі. Алаш оқығандары ... кеп Абай мен ... ... ... үлгі ... ... әдейі ұшындыра керсетіп келді,
жазды. Идея дұрыс болғанымен, басыбайлы шәкірт болуды қаламағандар аз емес.
С. Мұқанов айтыс екпінімен ... ... ... ... үлгі ал деп ... беретіні қазақ ұлтшылдарының шығармалары.
Ұлтшыл не еңбекшіл деп бөлмей алғанда, жалпы қазақ әдебиеті езінен езі үлгі
алатын дәуірге жеткен жоқ» (Өсу ... -А., 1960, ... ... ... ... ... қалған болатын. Осы әңгіменің бір шеті
Сәкенге де тиіп жатты. Смағүл Садуақасов «Ұлт ... ... ... ж. жеке ... етіп шығарғанда Сәкен оған пікір айтты, сез арасында
«Смағүлдің «Секен жазғандарын түзете берсін» деген ақылын рахмет айтып
қарсы аламын. Бірақ бір алмайтын ... ... «сез ... Абай ... ... ... ... тұтас ала алмаймын.
Үйренуден қашпаймын. Бірақ дұрыс үйретушілерден үйренеміз деймін. Абайды
былай қоя тұрайын. Әрине, кей ретте Абайдан үйрену ... деп ... ... келгенде ерін мойнынан алып тулайды. Өйткені оның орыс оқытушылары
Бат. Европаға ... ... ... «Мағжан «шебер сөздің» молдасы болса,
Бөкейханов пен Шоқаев шебер ... ... ... Осылай болған соң,
бұлардың медресесінен мен сірә оқи алмайтын шығармын» деуін психол. жағынан
түсінуге әбден болады. Жалпы түсінігінде ... ... ... Мағжанға мұрит болуды ақындық намысы қаламағандығын анық көреміз.
Сәкен еш уақытта өз ойын бүркемелеп айтқан пенде емес. Бәрі де ашық, анық.
Оның ... де, ... да ... ж. ... «Қазақтың көркем әдебиеті туралы» деген мақаласы шықты.
Оның «Қазақ әдебиеті қалай туып, қалай ... ... үлгі алып ... ... 1924 ж. жасаған баяндамасының алыс жаңғырығы жүр. Әсіресе «1905
жылғы ... ... ... ... ... ... да ұлтшылдық рухымен
өсе бастады. Үлгісі енді мүлде ноғай мен орыс әдебиеті болды» деп ... ... ... жанасқан қазақтың билері, ақсүйек дінділері болғандықтан,
орыс әдебиетінен, ең алдымен, Абай тәрізділер нұсқа ... ... ... үлгісі – орыстікі» деп шорт кеседі. Әрине, бүл пікірді бірден
қабылдай қою қиын, алайда, әдебиетінің кәсіпкерлік жолға шығуын айтып
отырса, онда бұл ... ... ... ... ойлана қараудың
артықтығы бола қоймас. Ал Абайдың айналып өтуге ... ... ... екені
осыдан да анық көрінеді.
Таптық көзқарастың салқыны Сәкенге Абай ... ... ... онша ... ... ... ... Абайды сөзінің
бісмәлласына айналдырар пиғыл Сәкенді революцияшыл белсенділікпен талай
сөйлеген шығар деп те қалатын сияқты. Сондайлардың бірі езім болғанымды
жасырмайын. ... «Тар жол, ... ... ... ... ... ақындығына
байланысты бірде-бір ауыз сөз жоқ. Абайдың бап апары мен ағайын-туыс
қандарының аты аталып, ... ... ... әрі ... ... бөтен ауыз сез жоқ. Сондай-ақ «Көшпелі дәуірдегі қазақ ... ... тап ... ... ... ... хат» деген
шығармаларында Абайдың жалпы рухы сезілгенмен, тікелей айтылған ой-пікір
кездеспейді. «Қазақ әдебиеті» кітабында, Ақмолда, Ыбырай, Ақан сері,
Шәкәрім жинақтарына жазған алғы- ... де ... ... ... жоқ. Қазақстан жазушыларының 1934 жылғы съезінде де Абайға сықпапты.
Осы «олқылықтарды» толтырған еңбек -1934-1935 ж. Өтебай Тұрманжанов ... ... ... ... ... ... оқу ... десе де болғандай. Әуелі
қазақ совет жазушыларын орыс, қырғыз, езбек, тәжік ақын-жазушыларымен
таныстырып алғаннан кейін «XIX ғасырдың ... XX ... ... ... ... ... ... «Классик жазушылардың мәні», «Өткен
өмірді түсіну үшін әдебиеттің мәні», «Ескі әдебиетті қалай оқу, білу ... ... ... ... ... ... ... берілті. Тарихи
сабақтастықты сақтау туралы Маркс, Ленин пікірлеріне сүйене отырып
«Өткендегі әдебиет мастерлері, көркем сездің көрнекті шебер ... ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп, Торайғыр ұлы
Сұлтанмахмұт» деп әрқайсысына жеке-жеке белім арнаулары, әрине, беті оңға
бұрылған әдебиет танудың алғашқы ... еді. Ең ... ... ... ара жігін ажыратып, бірі – дәлелдей түсіндірсе, екіншісі –
суреттеп кернететіндігін, яғни «Шортанбайдың «Зар заманын» оқысақ, билеуші
таптың әкімшілігінен айырылып зарлағанын ... ... ... ... тонға оранып шолтаңдаған бай, байдың малын бағып, жыртық купенің
ішінде бүрсеңдеген кедей кез алдыңа ... ... ... ... ... түтінін оңға бұра бастағанын байқаймыз. Абайға арнаған
монограф. тараудың «Ақынның балалық шағы» ... ... ... ... ... орыстың және басқа елдің жазушыларымен танысуын»
арнайы әңгімелейді. «Кей ... ... ана ... ... кем ... айта ... «Абайдың қартайғандағы арманын» –
ғылым-білім мен ұрпақ қамына тәуелдейді. «Абайдың елеңі» деген белімде «іші
алтын, сырты күміс – сез жақсысын» ... ... жаңа ... ... айта ... Абай ... ... ұлы қазына дерлік мұра
қалдырды. Осы мұраны Ленинше ұғып, пайдамызға асыру ... ... ... ... ... ... ... «Аңшылық туралы», жылдың
төрт мезгіліне арналған елеңдерін оқушы ерсіне лайық баяндай талдап,
ақындық шеберлігіне тоқталады. «Тіл ретінен Абайдың шығармалары кеп пайда
береді. Қазақ ... ... ... ... ... Абай ... ... алады. Сондықтан да Абай шығармаларының мәні зор. Онан қазақ
тілін сұлулап, ... ... ... ... ... жыр, ... күйлі
елең қылып шығару ретінде де Абай үлгі-ернек болатын үздік шебер ақын
екендігі ... деп ой ... ... ақындық шеберлігіне шаң жуытпаудың
үстіне сол кездегі қызыл ... ... табу үшін ... ... ... ... үстінде Абайдың шығармаларының мәні зор» деп те қояды. Ұлы
ақынның үлгі-өнегесінен кез ... ... ... ... ... ... ... дарынның танып, мойындауы әншейінді процесс емес. Л. Н.
ТолстойдыңИ. С. Тургенев пен У. Шекспирді, Ф. М. Достоевскийдің Толстойды
жазушы деп танымауы сияқты ... ... ... жиі кездеседі. Оның шет
жағасы Абайдың Бұхар, Дулат, Шортанбайлар, Сәкеннің ... ... ... ... ... ... дәуір идеологиясы араласып,
таным-біліктің ұйқы-тұйқысын шығарып жатса, артық-кемді айтылған ой-
пікірлерге түсіне ... жөн ... ... ... ... Сәкеннің «қазақ ақындарының ішінде Абайдан елеңге шебері жоқ»
деген түсінігі дәуірдің ұйтқи соққан дауылдарында өзгерген жоқ. ... ... ... ұлы махаббаты жаңашылдық рухтан, реформаторлық
ізденістен табылып, қазақ ... олжа ... ... ... ... ... сезсіз
Пайдаланған әдебиет

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сәкен Cейфуллин өмірбаяны3 бет
Сәкен Сейфуллин2 бет
Сәкен Сейфуллин өмірбаяны6 бет
Сәкен Сейфуллинның өмірі мен шығармашылығы4 бет
Қазақ зиялылары қазақ тілінің мәртебесі жайында51 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
С.Садуақасұлы шығармашылығы28 бет
Смағұл садуақасұлының өмірбаяны мен атқарған кәсіби қызметі85 бет
Смағұл Сәдуақасовтың дүниетанымының қалыптасуы және мемлекеттік қызметінің басталуы55 бет
Смағұл Сәдуақасовтың өмірдерегі17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь