Қаныш Сәтбаевтың

Кіріспе
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев . ғылымның әр саласында өшпес еңбектерімен болашақ ұрпақ алдына қымбат қазына, маңызды мұра қалдырған ұлт перзенті. Сәтбаевтың өмір сүрген дәуірі . Кеңес өкіметінің құрылған, "әз іргесін Кеңес жауларынан алшақ алып, партия мен халық жауларынан" елді тазартып, нақақтан талай ұлтжанды халық ұлдарын лагерьлерге айдап жіберіп, қала берді бір оқпен тағдырын шешкен кезең. Кейіннен XX съезден кейін аздаған жылымық болғанымен, қатаң социалистік идеологиямен қаруланған, әдебиет пен мәдениетті "түрі ұлттық, мазмұны социалистік" дәстүрмен шектеген кезеңге тап келді. Сондықтан да болар, осы кезендегі ұлт алдында қиындықпен қатар, болашақ ұрпақ қарызы мен парызы қатар тұрды. Ғасырлар бойы жасаған рухани алтын қазына жоғалып кетудің, мүлдем құрып кетудің алдында тұрды. А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Ш.Құдайбердиев сынды қаламгерлер мен ғалымдар ұлттың мәдениеті, әдебиеті өзінің дәстүрін, салтын, сипатын сақтасын деген мақсат.мұраттарының құрбаны болды.
Сәтбаевтың еңбегі ғана емес, ерлігі — алдыңғы ұлтжаңды осындай жандардың қазақ еліне сіңірген еңбегі үшін Сталиңдік репрессияның құрбаны болғанына көз куә бола тұра, ұлттық мәдениет үшін күрескендігі.
Ғалымның халық өнерінен, әдебиетінен, мәдениетінен сусыңдап, жасынан бойына сіңіріп өскен елде туған жүрегі оны ұлт дәстүрі үшін жан аямай күресуге мәжбүр етті. Біз осы еңбекті жазу кезінде Қ. Сәтбаевтың геологиялық саладағы еңбектерінің зерттелгенін байқағанымызбен, ұлт дәстүрін, мәдениетін, әдебиетін, өнерін зерттеуші ретіндегі, кейінгі ұрпаққа жеткізуші ретіндегі қызметінің мүлде ескерусіз қалғанына көз жеткіздік. Затаевичке қазақтың 25 әнін жазғызған, Абай, Шәкәрім ән өлендерін жатқа айтқан, ән ғып шырқаған, халық эпостарын жатқа соққан ғалымның ұлт өнері үшін айтқан пікірлері, ой.толғамдары бүгінгі күнге дейін өз маңызын жоймаған. Біз зерттеу кезінде ғалымның өнер жайында тек пікір ғана айтып қоймай, терең талдау жасаған қырларын да байқадық. Зерттеуімізге М.Әуезов, Ә.Марғұлан, А.Жұбанов, М.Сәрсеке, Е.Лизунова сияқты халыққа кеңінен танымал ғұлама жазушы, ғалым, композитор, қаламгерлер пікірлері басшылыққа алынды. Десек те, Қ.Сәтбаевтың жаныңда бірге жүріп талай еңбектерін көзімен көрген, әр ұлт үшін ісінің кандай бағамен
        
        Кіріспе
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев - ғылымның әр саласында ... ... ... ... ... ... маңызды мұра қалдырған ұлт перзенті.
Сәтбаевтың өмір ... ... - ... ... ... "әз іргесін
Кеңес жауларынан алшақ алып, партия мен халық жауларынан" елді тазартып,
нақақтан талай ұлтжанды халық ... ... ... ... қала ... оқпен тағдырын шешкен кезең. Кейіннен XX съезден кейін аздаған ... ... ... ... ... ... ... "түрі ұлттық, мазмұны социалистік" дәстүрмен шектеген кезеңге
тап келді. Сондықтан да болар, осы ... ұлт ... ... ... ... қарызы мен парызы қатар тұрды. Ғасырлар бойы жасаған ... ... ... ... ... ... ... алдында тұрды.
А.Байтұрсынов, М.Дулатов, ... ... ... ... мен ... ... мәдениеті, әдебиеті өзінің ... ... ... деген мақсат-мұраттарының құрбаны болды.
Сәтбаевтың еңбегі ғана емес, ерлігі — алдыңғы ... ... ... ... сіңірген еңбегі үшін Сталиңдік репрессияның құрбаны
болғанына көз куә бола ... ... ... үшін ... ... ... ... мәдениетінен сусыңдап, жасынан
бойына сіңіріп өскен елде туған ... оны ұлт ... үшін жан ... мәжбүр етті. Біз осы ... жазу ... Қ. ... ... ... зерттелгенін байқағанымызбен, ұлт
дәстүрін, ... ... ... ... ... ... жеткізуші ретіндегі қызметінің мүлде ескерусіз қалғанына көз
жеткіздік. ... ... 25 әнін ... Абай, Шәкәрім ән
өлендерін жатқа айтқан, ән ғып шырқаған, халық эпостарын ... ... ұлт ... үшін ... ... ... бүгінгі күнге дейін
өз маңызын жоймаған. Біз зерттеу кезінде ғалымның өнер ... тек ... ... ... ... ... жасаған қырларын да байқадық. Зерттеуімізге
М.Әуезов, Ә.Марғұлан, А.Жұбанов, М.Сәрсеке, Е.Лизунова сияқты ... ... ... ... ... ... қаламгерлер пікірлері
басшылыққа алынды. Десек те, Қ.Сәтбаевтың ... ... ... ... ... көрген, әр ұлт үшін ... ... ... ... көріп, куә болған М.Әуезов, Ә.Марғүлан естеліктері де Кеңестік
идеология цензурасының тар қыспағында ... ... ... ... ... ... әлі де бар екені айқын сезіледі.
Жұмыстың мақсаты:
Қ.И. Сәтбаев өмірі мен ... ... ... ашып ... ... қарай төменгі міндеттер алға ... Қ.И. ... ... ... Қ.Сәтбаевтың ғылыми еңбектеріне тоқталу
- Қ.Сәтбаевтың Қазақ ССР ... ... ... ... ашып ... Қ.Сәтбаевтың «Алгебра» еңбегін аша отырып, тарихи әділ баға беру
Жұмыстың өзектілігі:
Қ.И. Сәтбаев - аса ... ... ... ... ... қоғам
қайраткері Қазақ ССР Ғылым академиясын ұйымдастырушысы және оның ... ... ... және ... ... ... кені
ашылды және ол өте қысқа мерзім ішінде іске ... ... және ... ... ... ... ... жағынан дүниежүзіндегі ірі ... бірі Қ.И. ... ... ... Ту орденді геология ғылымдар институтының
геология музейі және ... ... ... ... ... есепке алынған жалпы еңбектерінің саны 641 (1976 ж.). ... ... 98-і ... 68-і осы екі ... ... 9-ы ... тілдерде
жарияланған.
Жұмыстың құрылымы:
Кіріспе, 4-тарау, қорытынды, ... ... ... ... ... суреттер).
2.1. Қаныш Сәтбаевтың өміріне қысқаша сипаттама
Қаныш Имантайұлы — 1899 жылы ... ... ... ауданында
туған. Аса көрнекті ғалым, геолог, мемлекет қайраткері. Қазақ Ғылым
Академиясын ... әрі оның ... ... 1964 ... ... ... академигі, 1951 жылдан Тәжік Ғылым Ака-демиясының
құрметті академигі. Әлима марқұм бұл үйде бар жоғы ... жыл ... – 3 бала туды – ... ... қыз, одан соң Бөкеш пен ... ... ұл ... ... ... жайдары мінезін, жарқын күлкісін Имантай
ауылы қайтып ұмытсын. Оның табан астында ... - ... ... әр ... ... айтқан әр қалжың сөзі, тіпті бертінге дейін
жұрттың аузында ...... ... ұлы ... ... ... емізуге денсаулығы
жарамайды. Нәрестені бауырына алған Мейіз ... аса ... ... ... Сол ... ақ сүтін еміп өскен Қаныш екінші анам деп аса қадірлеп,
өзінің тұңғыш қызының есімін Мейіз деп ... Ал ... ... ... ... атымен атады.
Қаныштың балалық бал дәурені ауылда өтті. Бір таңғаларлығы мынау еді.
Сол кездерде ... ... ... ... 16 ... станицасы, бір уезді
қала және 21 қазақ болысы болды. Уезде 17 бастауыш ... және ... ... бар еді. Бірақ бір де бір қазақша мектеп болмауы
өкінішті. Балаларын оқытуға ниет ... ... ... ... ғана ... ... ... ат арытып барып, балаларын
оқуға тапсыратын. Осылай ... өз ... ... ... ... отарлық саясатына қарсы бас көтертпей тұншықтыруын немен
түсіндіруге болады?,
Пансионаттың өзі де ... ... ... орналасқан. Оған екінің
бірінің аяғы жете бермейді. Оның ... онда ... ... ауқатты
байдың балалары еді.
Жоғары мәртебелі шенеуніктің Орынбор губернаторына қазақ балаларын
оқыту үшін мектеп ашу ... ... ... былай делінген: "Еуропа
халықтары шыққан биікке қырғыздарды да тайрандатып, өзімізден ... үлде мен ... ... ... ... ... ... жеткізу үшін
оқытып, білім бермеймін, әмірбақи қой соңында салпақтап жүргенін ... ... ... дән ... тіпті әртүрлі кәсіппен айналысуын
бар ниетіммен тілеймін..." .» Қаныш ауылдағы құрбы-құрдастарының ... бала ... ... Оның бойы ... болса да ойы терең, зерделі ... ... ұл ... оны үй шаруасына кебірек жұмсайтын. Бала
кезден осыған әдеттеніп, ... ... ... ... ... Әр ... ... еді. Оған ауыл басшысы болған ... ... ... әсер ... Қатал әке елді де ішіндегі жұртты да берекетті тірлікке
бейімдеп: —Бейнеттен кісі өлмейді, ... ... ... ... — деп ... игі іске ... ... Имантайдың өмірдегі ең басты
мақсаты — адал еңбек, маңдай тер еді;
Күн ұзақ ауыр бейнеттен соң ауыл ... бір сәт бел ... ... үйге ... таң ... ... соғатын. Ақыл-кеңес айтылып, со-ңында
сонау тылсым замандағы ұзын-сонар аңыз-әңгімелер де шертілетін. Даланың
ауызша тарихы, ... ... ... мен ... да ... Осыларды
бала шіркіндер аузын ашып, құлақтары қалқиып, көкіректеріне ... ... ... құлақ, зерделі Қаныш өзге бала достарыннан өрелі, зейінді
болып өсті. Айнала мен тіршілікке, ... ... соны ұғып ... ... ... ... ... былай деп еске алады:
"Қаныш Имантайұлы әкесінің өнегесімен бала кезінен араб, парсы тілдерін
үйренді. Хафиз, Сағди, Науаи өлеңдерін ... ... ... ... осы ... ... өлең ... курорттарда қолы бос демалыс
сәттерінде тамылжытып жатқа айтатын сұңғылалығы бар".
1914 жылы ... ... ... ... ... Ол ... қазақ
халық шежіресінің бір тарауы саналған Семей ірі шаһар еді. Қырық мыңдай
тұрғыны болды. Семей ... ... пен ... ... ... Қытай қалалары Құлжа мен Шәуешектен жібек жолы керуендері өтетін.
Осындай экономикалық жағынан өркендеген өлкеде теміржол салынып, ... ... ... ... ... ... ... дамыды. Семей
бірте-бірте қазақ даласының сауда-саттық, мәдени әрі кәсіптік орталығына
айналды. ... ... жер ... көзі ашық, озық ойлы зиялылары ... Олар ... ... ... ... ... ... қазақ жастарының санасын оятты. Басқа қазақ даласының
қалаларынан гөрі ... ... оқу ... ашылды. Өнер-білімге
құмартқан қырдың өрім жастарының басы қосылды.»
Оқытушылар семинариясында Қаныш үлгілі әрі озат оқыды. Осында топжарған
жастардың ... ... ... те бар еді. Олар ... ... мағыналы да саналы білім алуға өте құштар болды. Осы жылдарда
қазақ жастарының алғашқы әдеби кештері өтті./3/
Сол бастапқы 1914 жылы 17-ші ... ... ... кеш ... "Айқап"
журналы қызыға жазды. "Ойнаушылар қазақтың оқыған жастары, оқыған әйелдері
еді. Ойын төрт ... ... ... ... ... I әнші
ақындары, ескі кемеңгер билердің шешендігі әртүрлі ... ... ... дей ... ... Сара ролін Тұрар Қозыбағарова
ойнап, Ыбырай Алтынсариннің өлеңін Назифа ... ... ... Т. ... М. Малдыбаевтар өз өнерлерін көрсеткенін айтады.
Бұл кеш өркениетке өрлеудегі алғашқы ашылған лала ... ... еді. ... қазақ даласында мұндай әдеби кеш, ... ... ... ... жұт ... ... ... ойсыратып, тұрмыс-тіршілігін,
күйзеліске ұшыратты. Сол кезде семинарияның шәкірттері қаншама ... ... қол ... ... ... Ақпан төңкерісінен кейін Семейде билікті өз қолына алғысы
келіп өршеленген көптеген ... бас ... ... ... ... ... сонша, қайсысының соңынан еріп, кімді жақтаудың өзі
қиынға соқты. Әйтеуір, әперер әділет, теңдігі мен жарылқайтын ... ... ... білмейсің. Сондай аласапыранда семинария-дағы оқу да
үзілді. ... ... ... ... айыққан соң Баянауылға тартты.
Жазды ауылында өткізіп, күзгі салым Семейге келеді. ... тағы ... ... ... сол — суық тиген. Көкірек ауруы мендеп кетпес үшін
дәрігері С. Н. Разумов ... ... ... ... кеңес берді. Ауылдың самал
ауасын жұтып, кәусар қымызын ішіп, тез емделуге болатынын ескертті. Қаныш
соңғы оқу жылы ... ... ... қанша қиғысы келмесе де, амалсыз
дәрігердің ... ... ... ... ез естелігінде, ол туралы
былай әңгімелейді. "Бұл 1917 ... ... күзі еді. Күн ... ... ... Дәрігерлерден қайран болмады. Жан-жүрегімді дерт қинайды.
Елге кетпеске амалым ... Кеш ... ... шақ. ... ... ... ... ағаның үйіне барып, ондағы кітаптарымды алып,
ауылға ... ... ... шыға бере ... сұп-сұр біреу
кездесті. Орта бойлы, ашық жанарлы, арық кісі.
-Сәлемет пе, бауырым. Сен Имекең ... ... ба?— деді ... Түрі ... ... бірақ қайдан көргенімді білмей таңмын.
-Иә, Имантайдың ұлы Қанышпын дедім.
-Е, ендеше мен Сұлтанмахмұт Торайғыровпын. Егер уақытың болса, кешкісін
үйге ... кет, — деп ... ... Сұлтеке келем, — дедім./4/
Кешкісін ел орынға отырған шақта үйіне бардым. Бір ... ... ... ... ... үсті ... ... кітап. Сұлтекең менің
келгеніме қуанып қалды. Ақынның өзі де көкірек ... ... ... ... Осыдан кейін біз тағы екі рет кездестік. ... "өз ... ... деді қоштасып. —Оған тек біліммен ғана
қол жеткізесің, сол ізгілік арқылы ... жол ... ... ... ... денсаулық керек. Қанатсыз қыран биікке самғай ал-майды!". Қазан
айының аяғында Қаныш Баянауылға жол тартты. Қыс бойы қымыз ішіп ... өзін ... ... Емшектес бауыры Нұрлан екеуі Семейге оралды.
Емтиханын жедел түрде тапсырып, семинарияның толық курсын тамамдады деген
аттестат алды. ... ол ... ... оқу ... ... ... мұғалімдердің жылдық курсына оқытушылыққа орналасты. Әрі
институтқа ... ... ... Жаз бойы ... ... ... ... политехникалық институттың таукен факультетіне түскісі
келді. Бірақ оқаты оның ой-жоспарына кесірін тигізді. Ауыр ... ... ... тартып жатып қалды. 1926 жылы мамырда Сәтбаев диплом жұмысын
сәтті қорғап, таукен инженері ... алып ... ... — республика
ауыр өнеркәсібіндегі ең алғашқы инженерлердің бірі. ... ... ... инженерлер мен техникалық орта ... ... ... еді. ... ... ... ... көпшілігі рудалық кендер геологиясын және
Қазақстанның минералдық ресурстарын зерттеуге ... ... ... ... құрастырудың прициптерін айқындаудағы
Сәтбаевтың еңбегі өте зор. Сәтбаев - Одақтағы ... ... бірі және ... ... ... ... ... қалдырған бай ғылыми ... ... ... кені ... ... Сарыарқаның металлогендік және
болжам карталары жөніндегі еңбектерінің мәні ... Ол ... ... анализдің комплекстік әдісін енгізді. М.А.
Усовтың шәкірті. /6/
Қаныш Сәтбаев өзінің еңбек ... ... ... ... ... ... болып бастады. Қарсақбайда қауырт құрылыс басталып, Сәтбаев ең әуелі
Байқоңыр мен Жезқазғанды ... ... Ол ... ... ... ... ... Спасск, Қарағанды мыс және көмір кені орындары қарайтын.
Олар Жезқазғаннан 700 шақырымдай қашықтықта ... ... сол ... ... ... өзендері оның құяр сағаларын зерттеді. Төңкеріске
дейін мұнда ағылшындар 235 бұрғылау жұмысын ... ... ... ... ... ... Ленинград геологтарының бірі басшысы да бұл ... ... ... ... ... бой ... Оның ... бұл жерден темір
жолға дейін 400 шақырым ... ... иен дала ... ... ... ... алтын ақтарылса да өте қымбатқа түседі. Даланың жұрты мал ... ... ... ... жок. ... қолынан тек келері— ұзын-ырғалы
көш керуені", деп сыңар езу сын айтты. Дала ... ... ... ... қасиеттер бар екенін, ол пақырлар біле ме?!
Бір ғана жас геолог Сәтбаевтың сан қырлы, сан сырлы ... ... ... жаңа мемлекеттің мыс таулы қазынасы ... ... ... ... ... ... табылды. Өзінің "Қарсақбай
ауданы және оның болашағы" деген мақаласында ... ... бай ... ... ... ... жолында Американың атақты мыс
провинцияларының көбісінен ... асып ... деп ... (1928 ж). Отызыншы
жылдардың басында Сәтбаев Ұлытау айналасындағы ірі мыс кені ... ... ... Екі жыл бойы ... ... ... баспасез беттерінде өз
мақалаларын жазды. Ғалымдар мен геологтарға ... ... ... көп тер ... Ол ... КСРО ... ... күн
тәртібіне енгізілді. Өзі осы тақырыпта Академияның сессиясында ... ... ... ... ісін ... ... /7/
Бұл өте ірі жеңіс болды. Ғалымдар үлкен Жезқазғанның қойнауында қазына-
байлық тұнып ... ... кен ... атағы кең жайылды. Сәтбаевты
сол кездегі ауыр ... ... ... ... С. ... ... ... Жезқазған мен шетелдік осындай кен орындарын
салыстыра отырып, оның кен байлығын игеруді тезірек қолға алу ... ... ... ... кең ойлы жас ... қуаттап,
қолдағанын Орджоникидзе архивінен кездестіреміз.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында түсті металдар, ... ... ... ... т. б. өте ... еді. ... танк бронын құю
үшін марганецке тапшылық туды. Дәл осындай ... ... ... ... ... кені ... Тез ... қысқа мерзім ішінде
барлау жүргізіліп, іске қосылды.
Қазақстан жерінде Менделеев кестесіндегі элементтер түгелге
дерлік кездеседі. ... ... ... КСРО ... Академиясының
филиалын ашу қажеттігі туды. ... ... ... ... ... ... кең ... жұмыстар атқарды.
Мәселен, тек 1941 жылдың өзінде-ақ "Алтай полиметалл кен ... ... ... 90 кен ... ... мыс ... ... мүмкіндігі мол екенін мәлімдеді.
Жаңадан ірі темір мен марганец кен орындарын ашу жөнінде ... ... ... бай ... Балқашқа тасып, жеткізу жөніндегі
жоба мақұлданды.
Ел басына түскен ауыр ... ... ... өз ... ... ... ... Олар жаңа кен көздерін ашты. Қаныш Сәтбаев
тек қана ескі ... кен ... жаңа кен ... ... ... ... жоқ. Филиал бөлімшелерінде жан-жақты мамандар даярлауға зор
көңіл бөлді.
Геология-минералогия ғылымдарының докторы ... ... ... ... ... ... ... кетпес алғашқы кездескен күнім 1943 жылдың
күзі еді. Ол ... Орта Азия ... ... таукен факультетінің
аспиранты едім. Мен онымен институт директорының үлкен ... ... ... ... жылы жүзінен мейірім есіл ... ... ... ... ... ... жанарымен жымиыш етінішімді кабыл алды.
КСРО Ғылым ... ... ... ... етіп ... ... ... білдірді"./9/
1942 жылы Қаныш Сәтбаев екі монография жариялады. Оның бір ... ... ... мыс ... екіншісі "Қазақстанда қара
металлургияны дамытудың мүмкіндігі" туралы. Соғыстың алдында "Жезқазған
ауданындағы кен ... ... ... ... ... шықты. Осынау терең
ғылыми-зерттеу жұмыстар циклы үшін жылы ... ... ... атанды.
1946 жылы "Казахстанская правда" газетінде ... даму ... ... ... ... ой-мұраттар ғылымның дәйектілігіне
негізделген жерде туады, ол ғылыми тұрғыдан аса тыңғылықты талдау жасалып,
терең ... ... ... деп ... ... ... КСРО ... Академиясының Орал, Бати Сібір және
Қазақстанда табиғи ресурстарын жұмылдыру жөніндегі комиссияның, 1942 жылы
КСРО ... ... ... ... ... ... қазбалар қоры
Бүкілодақтық комиссиясының мүшесі болып сайланды. Ол өмірінің ... ... осы істі ... ... ... 1943 жылы КСРО Ғылым
Академиясының Қазақ филиалының торағалығына тағайындалды. Бүгінгі ұлттық
академияның негізгі ... ... ... /10/
Қ.И.Сәтбаев Қазақ ССР ғылым академиясын ұйымдастырушы.
Ұлттық ғылым ... ... ... ... ... жаңа ... ... республикада ғалымдардың көптеген
білікті кадрларының өскенін, ... ... ... кеңейе түскенін
көрсетті. Республикада ғалымды дамытуға көрнекті орыс ... ... А.М. ... және ... үлкен көмек
көрсетті.
Академияның тұңғыш президенті болып көрнекті ... ... ... ... ... ... Қаныш Имантайұлы
Сәтбаев сайланды.
1350 ... ... ... ССР Ғылым ... ... ... мекемесі, оның ішінде 19 институт, 13 ... ... ... үш ... бағы және 8 ... база
жұмыс істеді. Қазақ ССР ... ... 500-ге ... ... ғалымдарының табыстарын ... ... ... 1946 жылы ... ССР Ғылым академиясының ... В.А. ... ... жаңа ... ... биязы жүнді»
қойын ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы ванадий рудасының жаңа кен ... ... ... ... 1948 жылы ... ССР Ғылым академиясының академигі
Н.В. Павловқа «Қазақстанның өзіндік шикізаты» атты ... ... ... ғылымының кандидаттары Г.Ц. Медоевқа және ... ... ... ... ... анықтауға қатысқаны үшін
СССР мемлекеттік сыйлығы берілді. 1951 жылы ... ССР ... ... И.Г. ... ... қан ... ... еңбегі үшін және республика генетиктерінің бір тобы ... мен Ә.Е. ... және ... ... ... ... деген жаңа тұқымын өсіріп шығарғаны және ... СССР ... ... лауреаттары болды./11/
1946 жылы Қазақ Ғылым Академиясы отауын ... ... ... ... ... сайланды. Жарты жыл өткен соң КСРО ... ... ... өтті.
Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың маңызды бір еңбегі - "Алгебра" оқулығының
жазылуы
Көрнекті қоғам қайраткері, ұлы ғалым Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың
маңызды бір еңбегі - ... ... ... ... ... ... ... ұсынылып отырған оқулық 1919 жылы жазыла ... ... ... ... жұмыс үздік-создық тоқталып, тек жылы ... тура ... ... ... математикалық іс-шарттарын жүйелеу,
сондай-ақ жаңа терминдерді қалыптастыру көп қиынды ... Бұл ... ... ... Мен оны ... оқу орнын даярланған жылдары, одан
соң студенттік қиын кезеңдерде, ... ... ... күресе жүріп жаздым. Бәлкім сондықтан автордың қателіктері
мен кемшін тұстары да бар ... Онда ... ... ... ... ... ала алғысымды да айтамын!". Бұл ана тілінде қазақ мектептеріне
арналып жазылған алгебра окулығы еді. ... 1642 ... ... Өзі дімкәс
халде жүріп, математика жөнінде тыңнан түрен салып, оқулық жазу оңай ма? ... ... ... күш-жігер керек./12/
Қаныш Сәтбаев Томскінің политехникалық институтында үлгірімі
үздікі студенттердің бірі ретінде мемлекеттік ... ... ... ... ... ол үшін ... алды.
1919-1920 жылдары денсаулығын түзеу мақсатымен Ақкелін болысында
(төртінші ауылда) мұғалім болып істейді. Осы ... ... ... ... оқулығын жазуды бастайды. Оқулық қиындығы әрі ... ... да, ... ... бір ... ... де есепке алсақ, 1923 жылы қысқа мерзімде аяқталды деп
айтуға болады. "Алгебра" көлемді "Сөз ... және 11 ... ... ... ал ... өз негізінде параграфтарға бөлінген. Барлығы -
314 параграф. Соңында қосымша ретінде 220 ... ... ... ... пен ... ... берілген. Бірақ, маңызды бола
тұра, бұл оқулық басылмай қалған. Бүгінгі ана тілімізге, ... ... ... осындай оқулықтардың қажет ... ... ... көру ... де ... ... зер сала ... біз Академияны басқарған жиырма
жылдың он бойында Қанышты әдебиет пен өнер ... ... ... ... ... интеллигенттері Отан соғысы күңдерінде",
"Одақтас республикалар шоқ жұлдызында", "Көркейген қазақ халқының ғылымы
мен ... ... ... ... мен мәдениетінің үздіксіз
өсуі" және басқа мақалаларында ... ... ... ... әр
алуан құбылыстары, оның көне негізі мен бүгінгі гүлденуі туралы салмақты
пікір ... Ол ... ... - Баян ... ... ... ... мәнін
атап көрсетті, халық музыкасының ұшан-теңіздігі, қаһармандық ... күші ... ... тебірене ой қозғады. Ол ежелгі дүние
тарихшысы Геродат, тәжік ақыны Рудаки, француз жазушысы Р.Роллан, ... ... ... ... тас жолы", М.Әуезов пен Ә.Әбішевтің
"Намыс гвардиясы" романы, ... ... ... кез келген адам айта
алмайтын оралымды ойын ортаға салды. Ол бұл ... ... ... ... сезімнің астасып жатқандығын тап басып талдап берді./13/
Қаныш Имантайұлы өзі туралы былай деп ... еді: "Ол ... мен ... ... ... ... бейімдеу болдым. Ал, лирика деген адамды
қажырлы да ... ... ... асыл ... ... ... ... ғұламаның өз халқының поэтикалық дүниесімен
рухани байланысын айқын аңғарамыз. Мұның өзі оның энциклопедиялық білімінің
аса ... бір ... ... ... ... ерекшелігі еді. Ғалымның
өмір жолы, ғылыми қызметі, ашқан ... ... ... ... ... М.Әуезов өзінің "Қазақ халқының зор ... ... ... деп ... "Қаныштың бір үлкен ерекшелігі - химикпен де,
биологпен де, физикпен де, медикпен де, ... де, тіл ... ... ... тіліңде сөйлесе біледі. Мамандық тілдерімен үндесіп, ұғыса
біледі және сол әр ғылымның саласындағы әрбір кезеңде пісіп келген ... ... ... ... мәслихатын айтып, мықты басшылық ете
біледі. Жұмысқа мойымайтын үлкен ісшілдік те бар. Өз ... ... ... кең ... ғалым болуда тынымы жоқ ізденуші Қаныш
Қазақстан Ғылым ... ... ... ... ғалымдардың барлығына
да анық ұстаз, үлгі боларлық білгіш. Ғылымдағы ұйымдастырушылық талантының
тағы бір өзгешелігі кадрларды ... ... ... аса айқын
көрінеді".
Қ.Сәтбаевтың қаламынан әдебиет тарихына енген аса маңызды мақала қағаз
бетіне түсті. Ол - М.Әуезовтің "Абай" (1949) ... ... ... совет
әдебиетінің ғажайып шығармасы" деген еңбегі. Ол ... ... ... баға ... тән ... ... қайнар көзі
туралы аса құнды ой толғамы қайта шалқыды. Мақаладағы ... ... ... ... біріне айналып, оны басқа ғалымдар
дамытты. Бұл еңбекте "Абай" романы тұңғыш рет XIX ... ... ... халқының өмірі мен тұрмысының алуан қырын бейнелейтін
энциклопедиялық ... ... Сол баға ... ... ... ... бірден-бір ұйытқы болды. Қ.Сәтбаев эпопеяның ... ... ... тап ... көрсетіп берді. Ол романның ғылыми
дүниетанымдық маңызы зор, оңда ... ... ... ... феодалдық
болмысына қатысты аса құнды деректер бар ... айта ... ... ... "Өз ... ... Әуезов ғажайып көркем шығарма әрі баға жеткісіз
ғылыми еңбек туындатты, ол ... ... сан қилы ... ... ... ... ... еш күмән жоқ".
Мақала авторы романды таддағанда аса бір нәзік сезіммен кейіпкерлер
образының романтикалық бояуын ... атап ... ... ... ... ... теңеулер келтіреді.
Сәтбаев ешуақытта да өнер саласына қамқорлығын үзген жоқ. Ол ... ... ... 1965 жылы ... құрамында өнер
институтын ашуды енгізді. Оның өміріміз үшін керек ... ... ... етіп анықтап, ғылыми тұрғыдан дәлелдеді. Біздің күн санап өсіп
келе жатқан өнеріміздің ғылыми негіздеуді керек ... ... ... ... құрамында әдебиет және өнер институты ашылғаңда да ... бір ғана ... ... екі ... ашуды мақұл көріп, ол ойын жүзеге
асырды. Бұл баяндалғандар сияқты үлкен мемлекеттік ... ғана ... ... ... ... қалатын өмірдің"ұсақ" кезеңдерінде де
ғалымның рухани, моральдық бойы аса биік еді. Ол ... ... ... бір ... өзіне тиісті нәтиже шығаратын.
Музыкамен қатар Сәтбаев өнердің бір түрі - биді де ... ... ... ... ... сол ... қазақ жастарында оның
замаңдастарыңдай ешкім билемеген. Соңғы жылдардың өзінде ... ... ... бұл ... ... ешкім әдемі билемеген. Сондықтан Горький
атындағы санаторийдің карнавалында бірінші жүлдені оған береді. Қаныштың би
өнерін ... ... ... ... барған сайын осы күнгі жаңа билерді
факстрот, танго билерін үйреніп, ... да ... ... ... ... ... сұраумен қатар, консерватория-ны үнемі
сұрайтын. "Ол мекеменің дамуының әсері бізге тиеді. Сіздің онда жүруіңіз
керек, біз әр ... ... ... ... қаж ет" ... солай бола тұрса да, бір шағын кітапша шықса да, соның сыртында
Академияның аты ... оған ... ... ... ... Москваға сапар
шегері алдында ... ... ... дайындаған А.3атаевичтің Москвада
басылып шыққан "1000 әнін" көрсеткенде дәл солай ... ... "Бұл ... ... ... емес, тек Советтер одағы емес, жержүзілік мәні бар еңбек.
Еңбектене беріңіз!" деген ... ... жәй ... ... ... ... бар ... алуда қаржы заңының кейбір
тармақтарына томпақ келетін жайлардың кілтін тауып, сол ... ... ... ... ол заң ... адам ... жазылған нәрсе екенін,
егер адам игілігіне, қоғам ... ... ... ... тон сол ... сырғанап түссе", одан келер зияннан пайда көп екенін түсіндіре
білетін", - деп еске алады ... ... ... ... ... мәдениеті өзінің дәстүрлік сипатын сақтап қалуда осындай текті
ұлдарының еңбектеріне қашанда зәру ... ... ... ... ... ... ... тұра білген ғалым әдебиет ... де ... ... ... ... зор ... ... Имантайұлы Сәтбаев-елімізде геология ғылымын өркендетуі өл-шеусіз
үлес қосқан үлкен ғалым. Үлкен Жезқазған кенін ... ... ... жасау-аса маңызды туындыларының бірі. Сәтбаев-тың
тікелей басшылығымен ... ... және қара ... ... іске ... ел ... айналды. Оның бастама-сымен Қарағанды
металлургия заводының құрылысы басталып, Жезқаз-ғанның ... ... әрі ... ... ... ... Ол ... күштерді өсіруге,
минералдық шикізаттарға бай аймақтарды зерт-теуге үлкен көңіл бөлді. Атасу
темірмарганец кендерінің негізінде Қара-ғанды облысында қара ... ... ... ... Жезқазған-Ұлытау аймағында мыстан басқа
темір, жез, марганец пен көмір кендерін ... ... ... ... саласы қарыштап қанат жайды. Ғылымның ең соңғы
жетістіктері өндіріс ... ... ... ... ... ... ... Кейбір теориялық қағидалардың өзіне
батыл өзгерістер енгізді. Сәтбаевтың қолдауымен 1948 жылы ... ... ... ... ... 1956 жылы ... КСР ... және жер қойна-
уын қорғау министрлігі ұйымдастырылды. ... ... ... ... ... нығайтудағы ересен еңбегін бүкіл елі
мақтан етеді. Ғұлама ғалым Қазақстан мәдениеті мен өнерінің, ... ... ... ... Ол ... ... И. П. Бардин, И. И.
Мещанинов, М. Келдыш, В. И. Обручев есімдерімен қатар ... ... ... ... ... « Ұлы Тұранның ұлдары» Алматы, 1998ж. 169-175 бб.
2. Сарсекеев М. ... К., ЖЗЛ 1980г. 86-102 ... ... Ш. ... ... – Алматы, 1996. 135-142 бб.
4. Қазақ Совет энциклопедиясы. 6-том. 1975. 301-304 бб.
5. Жас алаш. 1992 ж. ... ... елі. ...... 1999, ... ... ... Жас Қаныш Алматы -1999. 9-11 бб.
8. Қазақ ССР тарихы 5-томдық Алматы – 1984. 345-350 ... М. ... ... Елтұтқа Астана – 2001. 210-215 бб.
10. М.Қ. Қозыбаев, М.Қозыбаев «Қазақстан тарихы» ... – 1993. ... ... ... ... ... ... – 1977. 79-84 бб.
12. Зерде ғылыми-көпшілк ... 1999 № ... ... Қазақстан тарихы. Алматы – 2005. 342-343 бб.
14. Бұл да сонда. 372-373 бб.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... « Ұлы ... ... ... 1998ж.
2. Сарсекеев М. Сәтбаев К., ЖЗЛ ... ... Ш. ... ...... ... ... Совет энциклопедиясы. 6-том. 1975.
5. Жас ... 1992 ж. ... ... елі. Алматы – Павлодар, 1999, 134.
7. ... ... Жас ... ... ... ... ССР тарихы 5-томдық Алматы – 1984.
9. М. ... ... ... ... ... – 2001.
10. М.Қ. Қозыбаев, М.Қозыбаев «Қазақстан тарихы» ...... ... ... энциклопедиясы 10-том. Алматы – 1977.
12. Зерде ғылыми-көпшілк журнал 1999 № ... ... ... Алматы – 2005.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың өмір баяны3 бет
Cәтбаев Қаныш Имантай-ұлы8 бет
Академик Қ.И.Сәтбаевтың өмірі мен қызметінің негізгі кезендері9 бет
Халықтың Қанышы29 бет
Қаныш Сәтпаев - алғашқы геолог15 бет
Сәтбаев Қаныш5 бет
Сәтбаев Қаныш өмірбаяны8 бет
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899-1964)7 бет
Қаныш сәтбаев7 бет
Қаныш Сәтбаев – ғұлама ғалым13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь