Микроэкономика пәнін зерделеу

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ

МИКРОЭКОНОМИКА ПӘНІ ЖӘНЕ МЕТОДОЛОГИЯСЫ
1. Микроэкономика теориясының пәні
2. Микроэкономика методологиясы
Сұрақтар мен тапсырмалар

СҰРАНЫС ПЕН ҰСЫНЫС ТЕОРИЯСЫНЫҢ НЕГІЗДЕРІ
1. Нарық . игіліктерді үлестірудің қоғамдық механизмі
2. Сұраныс және ұсыныс моделі (үлгісі)
3. Нарықтың тепе.теңдігі
4. Бағалардың мемлекеттік реттеуі
Сұрақтар мен тапсырмалар

СҰРАНЫС ПЕН ҰСЫНЫС ИКЕМДІЛІГІ. САЛЫҚТАРДЫҢ ЫҚПАЛЫ
1. Баға бойынша сұраныстың икемделігі. Сұраныстың айқас икемделігі
2. Табыс бойынша сұраныстың икемділігі
3. Ұсыныс икемділігі
4.Салықты тұтынушылар мен өндірушілерге үлестірудегі икемділіктің рөлі
Сұрақтар мен тапсырмалар

ТҰТЫНУШЫНЫҢ МІНЕЗ.ҚҰЛҚЫ ТЕОРИЯСЫ
1.Пайдалылықты анықтаудың кардиналистік және ординалистік жолдары (тәсілдері)
2.Тұтынушының ұнатулары және талғаусыздық қисық сызықтары
3. Тұтынушының бюджеттік шектеуі
4. Тұтынушының тепе.теңдігі
Сұрақтар мен тапсырмалар

САЛЫСТЫРМАЛЫ СТАТИКА ЖӘНЕ СҰРАНЫС ТАЛДАУЫ
1. «Табыс . тұтыну» қисық сызығы және Энгельдің қисық сызығы. «Баға . тұтыну» қисық сызығы
2. Табыс әсері мен ауысу әсері. Слуцкойдың теңдеуі
3. Игілікті тұрмыстың, әл.ауқаттың өзгеруі. Нақты табыс индекстері
Сұрақтар мен тапсырмалар

ҮЙ ШАРУАШЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ЕҢБЕК ПЕН КАПИТАЛ ҰСЫНЫСЫ
1. Өндіріс факторлар нарығындағы үй шаруашылықтары. Еңбек ұсынысы
2. «Табыс . демалыс» моделі (үлгісі)
3. Капитал ұсынысы
Сұрақтар мен тапсырмалар

ӨНДІРІС ТЕОРИЯСЫ
1. Өндіріс пен технология. Өндірістік функция
2. Изокванта. Технологиялық ауысу нормасы
3. Қайтарымның кемушілік заңы. Ауқым әсері
Сұрақтар мен тапсырмалар

ӨНДІРІС ШЫҒЫНДАРЫ
1. Шығындар. Шығындарды жіктеу
2. Қысқа мерзімді кезеңдегі өндіріс шығындары
3. Ұзақ мерзімді кезеңдегі шығындар
4. Өндірушінің тепе.теңдігі. Изокоста
Сұрақтар мен тапсырмалар

БӘСЕКЕЛЕС ФИРМА ПАЙДАСЫНЫҢ КӨБЕЮІ
1. «Табыс» және «пайда» экономикалық категориялардың мәні
2. Нарық құрылымдардың түрлері (тұрпаттары)
3. Қысқа мерзімді кезеңдегі жетілген бәсекелес фирма. Бәсекелес фирманың пайдасын көбейту ережесі
4. Бәсекелес фирманың ұзақ мерзімді тепе.теңдігі
Сұрақтар мен тапсырмалар
МОНОПОЛИЯ ЖӘНЕ МОНОПСОНИЯ. НАРЫҚ БИЛІГІ
1. Монополияға тән сипаттар
2. Монополист (алпауыт) пайдасының көбеюі. Қысқа мерзімді тепе.теңдік
3. Монополистің ұзақ мерзімді тепе.теңдігі
4. Монополияның қоғамдық шығындары. Монополия билігінің көрсеткіштері
5. Монополиялардың мемлекеттік реттеуі
Сұрақтар мен тапсырмалар

МОНОПОЛИЯ БӘСЕКЕЛЕСТІГІ
1. Монополия бәсекелестік нарығының сипаттамасы
2. Монополия бәсекелестігіндегі тепе.теңдік
3. Монополия бәсекелестігінің салдары
Сұрақтар мен тапсырмалар

ОЛИГОПОЛИЯ
1. Олигополия нарығы. Фирманың стратегиялық іс.әрекеті (мінез.құлқы)
2. Олигополия үлгілері
3. Бәсекелестіктің бағалық кемсітуі және бағадан тыс факторлары
Сұрақтар мен тапсырмалар

ӨНДІРІС ФАКТОРЛАРЫНЫҢ НАРЫҚТАРЫ
1. Қысқа мерзімді кезеңдегі өндіріс факторларына деген сұраныс
2. Ұзақ мерзімді кезеңдегі өндіріс факторларына сұраныс. Тепе.теңдік
3. Монопсониялық билігі бар өндіріс факторлар нарықтары
4. Монополиялық билігі бар өндіріс факторлар нарықтары
Сұрақтар мен тапсырмалар

ЖАЛПЫ ТЕПЕ.ТЕҢДІК
1.Жалпы тепе.теңдікті талдау. Бір адам экономикасының үлгісі
2. «Таза» айырбас экономикасының үлгісі. Эджворт диаграммасы
3.Өндіріс нәтижелілігінің үлгісі. Парето . нәтижелілік
4.Игілік, әл.ауқат экономикасының негізгі теоремасы
Сұрақтар мен тапсырмалар

СЫРТҚЫ ӘСЕРЛЕР . ЭКСТЕРНАЛИЯЛАР
1. Жиынтық және шекті сыртқы шығындар. Жағымды және жағымсыз сыртқы әсерлер
2. Коуз теоремасы. Мемлекеттің рөлі: түзету салықтары мен жәрдемақылар
Сұрақтар мен тапсырмалар

ҚОҒАМДЫҚ ИГІЛІКТЕР
1. Жеке және қоғамдық игіліктер. Қоғамдық игіліктердің бәсекелессіздігі мен қосылушылығы
2. Қоғамдық игіліктер сұранысы мен ұсынысының қисық сызықтары.Тепе.теңдік
3. Қоғамдық игіліктерді пайдалануға беру тәсілдері Сұрақтар мен тапсырмалар

СИММЕТРИЯЛЫҚ ЕМЕС (БІР.БІРІНЕ САЙ ЕМЕС) АҚПАРАТЫ БАР НАРЫҚТАР
1. Сапаның белгісіздігі
2. Нарық белгілері. Кепілдіктер мен міндеттемелер рөлі
3. Моральдік тәуекел. «Тапсырыс беруші . агент» мәселесі
Сұрақтар мен тапсырмалар

ҰСЫНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ |7 |
| | ... ПӘНІ ЖӘНЕ ... |8 ... ... ... пәні | ... ... методологиясы |8 |
|Сұрақтар мен ... |9 |
| |10 ... ПЕН ... ... НЕГІЗДЕРІ | |
|1. Нарық – игіліктерді үлестірудің |12 ... ... | ... ... және ... ... (үлгісі) |12 |
|3. Нарықтың тепе-теңдігі |13 ... ... ... реттеуі |18 |
|Сұрақтар мен тапсырмалар |23 |
| |25 ... ПЕН ... ... | |
|САЛЫҚТАРДЫҢ ЫҚПАЛЫ |29 ... Баға ... ... икемделігі. | |
|Сұраныстың айқас икемделігі |29 ... ... ... ... икемділігі | |
|3. Ұсыныс икемділігі |33 ... ... мен ... |34 ... ... рөлі |35 |
|Сұрақтар мен тапсырмалар | |
| |37 ... ... ... | ... ... ... |40 |
|және ординалистік жолдары (тәсілдері) |40 |
|2.Тұтынушының ұнатулары және талғаусыздық| ... ... |45 ... ... ... ... | ... Тұтынушының тепе-теңдігі |48 ... мен ... |50 |
| |51 |
| | |
| | ... СТАТИКА ЖӘНЕ СҰРАНЫС ТАЛДАУЫ| |
|1. «Табыс – тұтыну» қисық сызығы және |54 ... ... ... ...... | |
|қисық сызығы |54 ... ... ... мен ... ... | ... теңдеуі |57 ... ... ... әл-ауқаттың |60 |
|өзгеруі. Нақты табыс индекстері | ... мен ... |61 |
| | ... ... ... ПЕН ... |65 ... | ... ... ... ... үй |65 ... Еңбек ұсынысы | |
|2. «Табыс – ... ... ... |66 ... ... ... |70 ... мен ... |75 |
| | ... ... |77 ... ... пен технология. Өндірістік |77 ... |79 ... ... ... ... ... ... Қайтарымның кемушілік заңы. Ауқым |85 |
|әсері | ... мен ... |88 |
| |88 ... ... |90 ... Шығындар. Шығындарды жіктеу |93 ... ... ... кезеңдегі өндіріс |95 |
|шығындары |99 ... Ұзақ ... ... ... | ... ... тепе-теңдігі. Изокоста |102 ... мен ... | |
| |102 ... ... ... ... |103 ... ... және ... ... |104 ... мәні | ... ... құрылымдардың түрлері |109 |
|(тұрпаттары) |111 ... ... ... ... ... |116 |
|бәсекелес фирма. Бәсекелес фирманың | ... ... ... |116 ... ... ... ұзақ мерзімді |118 |
|тепе-теңдігі | ... мен ... |120 ... ЖӘНЕ МОНОПСОНИЯ. НАРЫҚ БИЛІГІ |122 |
|1. Монополияға тән сипаттар | ... ... ... ... |124 |
|көбеюі. ... ... ... |126 ... ... ұзақ мерзімді | ... |129 ... ... ... ... |129 ... ... көрсеткіштері |129 ... ... ... ... |131 ... мен ... |132 |
| | ... БӘСЕКЕЛЕСТІГІ |133 ... ... ... ... |133 |
|сипаттамасы | ... ... ... |134 ... |145 ... ... ... салдары | ... мен ... |146 |
| | ... |149 ... ... ... ... |149 ... іс-әрекеті (мінез-құлқы) | |
|2. Олигополия үлгілері |152 ... ... ... ... және | ... тыс факторлары |156 ... мен ... | |
| |157 ... ... ... | ... ... мерзімді кезеңдегі өндіріс |159 |
|факторларына деген сұраныс | ... Ұзақ ... ... өндіріс | ... ... ... | ... ... ... бар өндіріс |162 |
|факторлар нарықтары |162 ... ... ... бар ... | ... ... |166 ... мен ... | |
| |167 |
| |169 |
| |171 ... ... | ... ... ... Бір адам |174 |
|экономикасының үлгісі |174 ... ... ... ... үлгісі. | |
|Эджворт диаграммасы |177 ... ... ... ... | ... ... |178 ... әл-ауқат экономикасының негізгі| |
|теоремасы |180 ... мен ... |180 |
| | ... ...... |181 ... Жиынтық және шекті сыртқы шығындар. | ... және ... ... ... |184 ... Коуз ... ... рөлі: |185 |
|түзету салықтары мен ... | ... мен ... |187 |
| | ... ... |187 ... Жеке және ... игіліктер. Қоғамдық|189 |
|игіліктердің бәсекелессіздігі мен |191 ... | ... ... ... ... мен |193 ... ... сызықтары.Тепе-теңдік | |
|3. ... ... ... беру |194 ... ... мен ... | |
| | ... ЕМЕС ... САЙ ... | |
|АҚПАРАТЫ БАР НАРЫҚТАР | ... ... ... | ... ... ... Кепілдіктер мен | ... рөлі | ... ... ... ... ... – | ... мәселесі | ... мен ... | |
| | ... ... ... | |
| | |
| | ... ... білім алу барысында «Микроэкономика» ... ... зор. Жеке ... ... ... ... ... жұмысын зерттеу микроэкономиканың пәні
бола келе экономика теориясын зерделеу үдерісінде ... ... ... ... (қорлардың) шектелген жағдайларында
тиімді экономикалық ойлау дағдыларына ие болуға, соның негізінде осы салада
өткізіліп ... ... ... бағалауға мүмкіндік береді.
Микроэкономика – динамикалы және қызықты ... ... ... ... ... да айырады. Теория мен тәжірибе арасындағы
байланысты көрсетіп, ... ... ... есептер шығару
барысында қолдануға мүмкіндік береді. Оқу-тәжірибелік құрал микроэкономика
курсында дәстүрлі зерделеуге арналған негізгі мәселелерді ... ... ... ... ашатын 17 бөлімдерден тұрады. Материалды ... ... ... мәселелерін студенттер жеңілдікпен игеру
үшін түсінерлік, тығыздық ... ... ... Оқу құралының
мазмұны «Микроэкономика» пәнінің оқу бағдарламасына ... ... ... ... ... осы ... құрал
пайдалы болатындығына сенімдеміз.
МИКРОЭКОНОМИКА ПӘНІ ЖӘНЕ МЕТОДОЛОГИЯСЫ
1. Микроэкономика теориясының пәні
Экономика теориясы кейнсиандықтан бұрын ... ... ... ... ... ретінде жіктеуге болатын теориялар пайда
болып, дамыған, барлық сол ... ... жеке ... ... ... негізделген. Сонымен ... ... шын ... ... ... теориясының,
ең алдымен, маржинализмнің үстемдігі кезеңінде жетті.
Неоклассиктердің экономикалық көзқарастар негізін тиімді (оңтайлы)
ойлау мен экономикалық агенттердің ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі реттейтін нарық,
мемлекеттің экономикаға кіріспеу қағидалары ... ... ол баға ... соң – ... ... ...... деп аталды. 1937
жылы шыққан Дж.М.Кейнстің «Жұмыспен қамтудың, ... және ... ... деп аталатын кітабы макроэкономикалық мәселелерді зерттеуге
шақырды. Макро- және ... ... ... ... болмайды,
өйткені экономика теориясы бөлімдерінің пәні бірдей: игіліктерді өндіру,
үлестіру, тұтыну бойынша заңдылықтар мен ... ... ... зерделеу, шексіз қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатымен
шектелген қорларды тиімді пайдалану ... ... Бұл ... әр ... осы ... өз тұрғысынан келеді. «Экономикс»
авторлары К.Р. Макконелл мен С.Л. Брю ... сәл ... ... ... ... ... – орманды зерттейді», – деп
айтуға болады.
Микроэкономиканың зерделеу пәні – жеке ... ... ... табылады. Нарық экономикасы жағдайларында олар, бір жағынан,
сатып алушылар (тауарлар мен қызмет ... ие ... ... өндіріс
факторларын еңбек пен капиталды сатып алушы фирмалар), екінші жағынан ... ... мен ... ... фирмалар, жалданатын
қызметкерлер мен ресурстар (қорлар) ... Олар ... ... қорларды сатады. Сонымен, сол субъектілер бірдей (бір ... да, ... ... да ... ... өзара қатынастар барысында
(үдерісінде) нарық пайда ...... ... іске ... мен ... ... жиынтығы. Әр айырбас қатысушы өз әл-ауқатын
жақсартуға тырысады: сатушы – табысты көбейтуге, сатып алушы – пайдалылықты
өсіруге.
Экономикалық ... ... 2 ... ... ... мен ... (қорлардың) шектеулігіне.
Экономика теориясындағы талдаудың ... да ... ... ... ... ... ... түрінің бары болып келеді, ол
шешімдерді қабылдау барысында агеттердің ... ... ... ... ... ... ... (солай макродеңгейдегі де) экономикалық талдау оң
немесе нормативті тәсілді үйғарады. Оң ... мәні ... ... ... ... яғни нақты болып ... ... ... ... ... байланыстарын жобалайды.
Нормативті талдау – бұл үдерістер мен құбылыстар ... болу ... ... ... пікірлер, ол мақсаттық нұсқамаларды дамытуға бағдар
береді. Тұтастай алғанда, микроэкономика үшін ... ... ... тану ... ... формальды логика, диалектикалық логика,
математикалық модельдеу. Осылармен бірге микроэкономикада ... ... ... ... ... ... талдау, графикалық сызу әдісі,
экономикалық-математикалық модельдеу.
Шекті талдау – ... ... ... ... Бұл ... шамаларды және олардың динамикасын (өзгеріп, дамуын) зерделеу.
«Шекті» деген терминді экономика теориясына маржинализм мектебінің өкілдері
еңгізді. Олардың түсінігі ... ...... «келесі» деген
ұғымдарды білдіреді.
Функционалды талдаудың мақсаты – бір шамалардың екінші ... ... ... ... ... ... зерттеу.
Функциялардың графикалық бейнелеуі графикалық сызу әдісі болып табылады.
Шамалардың бір ... ... ... тура (оң) ... ... ... сызық түрінде суреттеледі. Кері ...... ... ... ... ... ... нақты, шын объектінің
сипаттарына ие жасанды объектінің модельдеуі мен ... ... ... ... ... және ұсыныс моделі, кіріс (табыс)
пен шығыс айналымының ... ... ... ... моделі және
т.б. Осылардың біреуі де шын экономикалық өмірде болып жатқан процестер
(үдерістер) жиынтығын бейнелемейді, бірақ осы ... ... ... дәл сол ... байланыстар мен өзара тәуекелдіктерді табуға
мүмкіндік ... ... ... ... ... ... абстракция әдісін
қолдануын үйғарады. Бұл әдіс – экономикалық құбылыстарда және ... ең ... ... мен ... ... мен тапсырмалар
Талқылауға арналған сұрақтар
1. Микроэкономиканың зерделеу пәні не болып табылады?
2. Микроэкономиканың негізгі қағидаларының ... ... ... мен ... (қорлар шектеулігі, ресурстарды
(қорларды) қолданудың балама нұсқамалары (түрлері), ... ... ... (мінез-құлқы)).
3. Микроэкономикада қандай әдістер қолданады? Олардың ерекшелігі неде?
4. Шекті талдау, ... ... ... ... ... ... мәнін түсіндіріңіз.
Есептер, жаттығулар, тестілер
1. Жаңа стадион құрылысының балама шығындары – ол:
а) стадионды пайдалану нәтижесінде алынған кіріс (табыс).
б) оның ... мен ... ... ... ... жалақы
төлеу
в) осы стадионның құрылысы үшін өндірісі тоқтатылған тауарлар ... ... ... ... ... ... салықтың нақты
(шынайы) мөлшерінің өзгеруі
д) стадион ... ... ... бағасы
2. Туристік жорықтың балама шығындарына кіреді:
а) жиналу пунктіден (орнынан) үйге дейін жету үшін кететін ... ... ... ... ... ... шығындар
в) осы уақыт ішінде алуы мүмкін болатын кіріс (табыс)
г) ... ... ... ... ... жол шығыны
д) туристік жорығы дайындығына кететін шығындар
3. Экономика теориясында «шекті» терминнің ... ... ... сәл өзгеруі
б) экономикалық шаманың шекті өзгеруі
в) экономикалық шаманың қосымша өзгеруі
г) экономикалық шаманың едәуір (айтарлықтай) өзгеруі
д) экономикалық шама ... ... ... ... шекті шамалар динамикасын зерделеу
б) математикалық функциялар арқылы экономикалық шамалар тәуелдігін
зерттеу
в) экономикалық функцияларды графикалық бейнелеу
г) экономикалық ... және ... ... ... ... ... нақты, нағыз, шын объектінің қасиеттеріне ие жасанды объектіні
модельдеу және ... ... ... ПЕН ҰСЫНЫС ТЕОРИЯСЫНЫҢ НЕГІЗДЕРІ
1. Нарық – игіліктерді үлестірудің қоғамдық механизмі
Экономикалық әдебиетте «нарық» категориясының көптеген ... ... бар. ... ... ... ... келесі анықтамада
қорытындылауға болады: ...... ... ... ... ... арқылы өндіріс аясы мен тұтыну аясының ... ... ... қоғамдық өндірісін ұйымдастыру формасы (түрі). «Нарық
экономика» түсінігі ... ... ... бұл экономикалық жүйеде
ресурстарды (қорларды) басқару және оларды пайдалануын ... тек ... ... ... ... ... Нарық механизмі – оның ... ... ... ... ... ... болып
табылады. «Айырбас» пен «нарық» деген түсініктер ... ... ... жөн. ... – еңбек пен маманданудың қоғамдық бөлінуінің барын
жобалайды, ал «нарық» – игіліктерді ... ... ... ... жеке меншік нарық айырбасының негізі және міндетті шарты болып
табылады. ... ... ... ... (үлестіру, делдалдық,
ақпараттық, сауықтыру, реттеу), олардың арасында үлестіру ... ... ... ... игіліктерді үлестіру нарық ... іске ... ... көрсеткендей, экономикалық тұрғыдан
алғанда, дәл осындай үлестіру ең нәтижелі болып ... ... ... механизмі көптеген мәселелердің, ең алдымен, әлеуметтік әділдік
мәселелерінің шешімін ... ... ... оның ... ... ... ... бәрі микроэкономиканың
зерттеу пәні, енді тікелей нарық тепе-теңдігі моделін ... ... пен ... ... ...... ... осы баға бойынша алуға дайын тауарлар саны.
Сұраныс міндеті – тауарға ... пен оның ... мен ... ... ... ... Оны мына түрде көрсетуге болады:
Qd = f (P, I, T, Ps, Pс, N), мұнда
Qd – тауарға сұраныс ... of ...... ... ...... ... кірісі (табысы)
T – сатып алушылардың ұнатулары
PS– субститут – тауарлар (substitutes) бағасы
PC – тауарлар – комплементарийлердің (комплементтер – ...... ... алушылар саны (number).
Сұраныс пен баға арасындағы кері тәуекелділік ... ... ... ... ... ... білініп, теріс ылдиі (еңкіші) бар сұраныс
қисық сызығы түрінде көрсетіледі (бейнеленеді)
Р
D
Q
1 сурет. Сұраныс қисық сызығы
Сұраныс қисық сызығының практикалық ... оның ... ... осы ... ... ... келетін ең жоғарғы баға – сұраныс бағасы
туралы айта ... Ол ... ... ... (табыс) шамасымен анықталады.
Сұраныс заңының әрекеті 3 фактормен түсіндіріледі:
1. сатып алушының психологиясымен – ... ... ... көптеу
тауарларды төмен бағамен алғанды ұнатады.
2. кемитін (азаятын) шекті пайдалылық заңымен – оған ... ... ... тұтынушы үшін азайған пайдалылыққа ие
болады (керегі аздау ... ... ... баға ... ... ... ... кіріс (табыс) әсері және ауысу әсерімен. Кіріс (табыс) әсерінің
мәні: тұтынушының тұрақты ... ... ... ... ... оны ... алу қабілетін жоғарылатады да көп
тауарды сатып алуға мүмкіндігі болады және ... ... ... ... ... ол қымбат зат болып саналады
да, тұтынушы арзандау ауыстырушы – тауарларды алуын ұнатады.
Кіріс (табыс) және ... ... ... ... ... қаралады.
Бағалардан басқа, сұранысқа бағалық емес детерминаттар да әсер ... ... ... ... оның ұнатымдары, нарықтағы ... ... ... ... ... ... бағалары. Бағалық емес
детерминаттардың өзгеруі сұраныс көлемін өзгертеді де ... ... ... ... бейнеленеді. (2 сурет) сұраныс көлемінің үлкеюі
қисық сызықты жоғарыға және оңға жылжытады (Ддан – Д1 ге дейін), ал ... ... және ... ... – Д2 ге ... ... ... қисық сызығының жылжуы.
Кейбір жағдайларда сұраныс заңы әрекет жасамайды. Мұндай ахуалдар
сұраныс ... ... ... деп ... Олар 4 ... ... әр ... бөлек қарастырайық.
1. Бай сатып алушыларға көзделген тауарлар немесе әдемілік, ... ... ...... Бұл ... ... ... саналады да, бай, ауқатты сатып алушылардың «көпшілік алдында ... ... әсер ету үшін ... ... ... ... Сондықтан, оларға
бағаның түсуі тартылымдылығын азайтып, сату көлемін кемітеді.
2. Бағасы бойынша сапасы жөнінде айтылатын тауарлар. Сатып алушыларда
тауар ... аз ... ... ... бейсимметриясы), олар бағаға
қарап, тауарды сынайды. Тауардың төмен бағасы сәйкес ... ... ... ... ... әрекетіне қарама-қарсы (қайшы) әсер тудырады.
3. Гиффен тауарлары. Ағылшын статисті әрі экономисті Р.Гиффеннің
байқауы ... ХІХ ... ... «нан ... ... ... көп сатып алынады», кейін бұл байқаулар «Гиффен парадоксы»
(қайшылығы) деп ... ... ... ... мәні ... деңгейі өте төмен Англия халқының негізгі бөлігінің ең басты
тамағы – нан. Нанға бағалардың өскен жағдайында нан ... қол ... ... ... ... басқа тамақ өнімдеріне (ет, көкөністер,
жемістер) бағалар одан да ... Осы ... ... ... ... өсе береді. «Гиффен қайшылығы, парадоксы» тұтынушылар ... ... ... ең ... тауарларға қатысты пайда болады да табыс
әсері ... ... ... ... ... ықпал жасауымен
түсіндіріледі. Сонымен, ол сұраныс ... ... ... ... ... ... тауарға (бағасы көтерілсе де), сұраныстың
өсуі орын алады.
4. ... ...... ... ... ... үлкеюіне әкелуі мүмкін, себебі тұтынушылар келешекте бағалардың
одан да жоғарылауын күтеді.
Жеке сұраныс (бір ... ... пен ... (салалық)
сұранысты (осы нарықтағы немесе саладағы ... ... ... ... ... ... ұсыныс жасайды. Ол (ұсыныс) өндіріс нәтижесі
және де сатушы осы баға бойынша сатуға дайын тауарлар саны болып ... ... ... = f (P, PS, PC,pres, K,T,N), ... – тауар ұсынысы (supply)
P – тауар бағасы
PS, PC – субститут – тауарлары мен ......... ... және өндіріс факторларының (resources) бағасы
K – технология деңгейі
Т – салықтар мен жәрдемақылар ...... ... саны
Тауар бағасы мен оған ұсыныс шамасы арасындағы тура тәуелділік ... деп ... да ...... қисық сызығы ... ... ... сызығының оңды ылдиі, еңкіштігі бар. (3 сурет)
P ... ... ... ... ... ... ... ұсыныстың бағалық емес детерминаттары
ықпалымен болып жатады – өзара ... және ... ... толықтыратын
тауарлардың бағасы, ресурстарға (қорлар) және өндіріс факторларына қойылған
бағалар, технологиялар, ... мен ... ... ... бұл ... ұсыныс қисық сызығының жылжуымен бейнеленеді. (4 сурет).
Ұсыныстың бағалық емес факторларының кез келген өзгерістері (соңғыны
санамағанда), экономикалық ... ... ... ... яғни ... өндірісінің арзандауын немесе қымбаттауын. Сонымен,
нарықтық ұсынысының қисық сызығы ұсыныс бағасының қисық сызығы болып ... ... ... осы ... ... дайын ең төмен бағасы. Ұсыныс бағасы
тауарды өндіру шығындарын жабуға ... ... ... ол төмен
болса, нарықта тауардың соғұрлым аз саны сатылады және керісінше.
S2
P ... ... ... ... ... жылжуы.
Ұсыныс қисық сызығы нарық сұранысының сипатына байланысты өз кескінін,
пішінін өзгертеді. Қисық сызықтың ең көп ... түрі 5 ... ... ... шамасы өседі, бірақ белгіленген шектен кейін
ұсыныс қисық сызығы тік болып ... Бұл ... ... ... ... ... ... жоқ екендігін білдіреді.
P ... ... ... қисық сызығының кескіні (пішіні) – (конфигурация).
Кей жағдайларда ұсыныс қисық сызығы кері еңкішті болуы мүмкін: бағаның
өсуіне қарай ... ... ... ... өседі, ал оған жеткенде –
қысқарады. (6 сурет). Қисық ... ... ... ... ... (А1
нүктесінен В нүктесіне дейінгі аралықтағы) және де табыс әсерінің кейінгі
әрекетімен (А1 ... ... ... ... 6 ... ... қисық
сызығының пішіні
А
S
Q
Мысал ретінде еңбек нарығындағы ахуалды (жағдайды) келтіруге болады:
күнделікті ... ... ... ... жеткеннен кейін, жалдамалы жұмысшы жалақының өсіруін талап етеді.
Ауысу әсерінің әрекеті бос ... ... құны – ... ... бос уақытты жұмыспен ауыстыруда тұрады. Табыс әсерінің ... ... ... ... ... бос ... ие болуға тырысады. Бұл
ахуалды біз ... ... ... және тыңғылықты қарастырамыз. 6
сурет. – ... ... ... кері ... ... ... ... сызығы
сонымен бірге уақытша аралықпен де себептелуі мүмкін. Ағымдағы кезеңде ... ... run) ... факторларының бәрі тұрақты, өзгеріссіз тұрғанда,
ұсыныс қисық сызығы тік болады.
Қысқа мерзімді кезеңде (SR – short run), ... ... ... ... ... қисық сызығы жайпақтау болып келеді. Ұзақ
мерзімді кезеңде (LR – long run) өндіріс ... ... ... ... ... ... одан сайын жайпақ болады. (7 сурет)
P S P ... Q
7 ... ... ... ... және ұзақ мерзімді кезеңдердегі
ұсыныстың қисық ... ... ... тепе-теңдігінің моделі (үлгісі) А.Маршаллдың неоклассикалық
синтез деп аталатын теорясында ХІХ ғасырдың екінші жартысында ... баға ... мәні мен ... ... ... көп уақыт бойы
экономика теориясының негізгі мәселесі болған. Саяси экономия ... ... осы ... тек қана ... ... ... олардың пікірі бойынша – баға белгілеуінде ... рөл ... ... керек. Маржиналистер, керісінше, өз назарын игіліктің
пайдалылығына аудара, оны нарық бағасын белгілейтін негізгі фактор ... яғни ... ... ... ... ... негізін қалаушысы ағылшын экономисті
А.Маршаллдың бейнелі, нақысты сөзі ... ... ... пен ... ... екі ... болып, нарықтық бағаның белгілеуінде бірдей
қатысатынын дәлелдеді. Бір ... ... ... ... графигін осы
тауардың ұсыныс қисық сызығына жатқызып, біз жартылай нарықтық тепе-теңдік
моделін (үлгісін) – бір ... ... ... ... (8 сурет)
Сұраныс пен ұсыныс қисық сызықтарының нүктесі – нарық ... ол ... баға мен ... ... ... ... келеді,
яғни сатушы мен сатып алушыны қанағаттандыратын баға мен санға.
P
S
D
Q
8 ... ... ... ... ... ... ... бағадан немесе саннан ауытқу байқалса, нарық тепе-
теңдік жайынан (күйінен) шығады. Тепе-теңдікке жетудің 2 балама ... ... ... тепе-теңдік және Маршалл бойынша тепе-теңдік деп аталады.
Швейцар ... ... ... моделінде (үлгісінде) тепе-теңдіктен
ауытқу нақты нарық бағасының тепе-тең ... ... ... болады
(9 сурет). Нақты нарық бағасы (Р1) теңсалмақты баға (РЕ) ... ... ... Бұл ... сұраныс ұсыныстан асып (QD > QS), сұраныс
артылып қалады, ол сатып алушылар ... ... ... ... ... баға ... ... жоғары итермелейді. Егер нарық
бағасы (Р2) теңсалмақтыдан (РЕ) ... ... ... ... ... орын ... сатушылардың бәсекелестігі нарық бағасын теңсалмақты
деңгейге дейін төмендетеді. ... ... ... пен ұсыныс
функцияларының түрі:
QD = f (P); QS = f (P); тепе-теңдік ... QD = ... P2
E ... QE QS' QS ... сурет. Вальрас бойынша 10 ... ... ... ... ... ... ... ауытқу ұсыныс нақты
шамасының тепе-тең шамасынан ауытқуынан болады (10 сурет). Егер ... ... ... ... ... ... сұраныс бағасы ұсыныс
бағасынан жоғарылап кетеді (Р2 > Р1). Жоғары баға ұсыныстың өсуіне әкеледі.
Маршалл бойынша, ... пен ... ... мен ... ... болады:
PD =f (Q); PS = f (Q); PD= PS
Нарық тепе-теңдігінің модельдері (үлгілері) статикалық болып келеді,
өйткені олар ... ... ... ... ... моделінің
(үлгісінің) мысалы – «өрмекші тәрізді» модель. Оны көрсету үшін сұраныс
ағымдағы ... (t), ал ...... ... бағасынан тәуелді дейік
(t-1).
P
P ... Qt-1 Q* Qt ... ... D
11 ... ... ... ... тәрізді» моделі (үлгісі)
Нарық бағасының тепе-теңдік бағасымен сәйкес ... ... ... ... ... ауытқу қысқарады (сурет 11-а)
б) тепе-теңдіктен ауытқу өсуде (сурет ... ... ... ... айналасында, оған жетпей, құбылып тұр
(сурет 11-в)
Сонымен, тепе-теңдік динамикалық моделінің ... ... ... оның жоқ ... ... ... (тепе-теңдік емес). Олар көбінесе
пайда болады:
1.Егер сұраныс пен ұсыныс қисық сызықтары ... ... Бұл ... ... ... жетпей:
а) нарық D мен S қисық сызықтар арасында тұрақсыз түрде қалыптасады.
(сурет ... ... ... ... өйткені не сатушылар, не сатып алушылар
оған ешқандай ... ... ... 12-б, ... ... D
a) б) ... ... Сұраныс пен ұсыныс қисық сызықтары қиылыспайды.
2.Әр түрлі еңкіштігі (наклон) болса да, ... пен ... ... ортақ нүктелері жоқ:
а) қандай баға болса да, ұсыныс сұраныстан асып түседі (сурет 13-а)
б) кез ... (оң) ... ... ... ... бағасынан жоғары –
мұндай жағдайда сұраныс қисық сызығы төмен болса да, ... ... ... ... 13-б) – ... ... ... заттар нарығы.
D ... ... ... ... пен ... қисық сызықтарының ортақ нүктелері жоқ
4. Бағалардың мемлекеттік реттеуі
Нарық тепе-теңдігі ... да, ... де ... ... ... ... ... мен өндірушілердің артықтары
деп аталады. Тұтынушы мен өндіруші ... ... ... ... ... артығы – нақты тұтынушының тауарға сұраныс бағасы мен
тауар үшін ... баға ... ... ... ... ... суретте белгіленген тауарға нарық тепе-теңдігінің моделі ... ... ... – 100 ... ал ... ... – тауардың 5 данасы. 180 доллар тұратын тауарға сұраныс 1 ... ... яғни бір ... осы ... 180 ... ... ... іс жүзінде ол тауарды тепе-теңдік бағамен (100$) сатып алады. 180$ –
сұраныс сомасы, ал сұраныс бағасы мен тепе-теңдік баға ... ... ... ... оның ұтымын) құрайды.
Осы тәсілмен басқа тұтынушылардың артықтары анықталады, ал сомалық
артық (180 – 100) + (160 – 100) + (140 – 100) + (120 – 100) = 200 ... ... АРЕ Е ... ... бірдей, (дәл келеді).
200 ... PE ... 2 3 4 5
14 ... ... ... сомалық артығы – оның тауар үшін алынған нарық ... ... ... яғни ... сатуға дайын бағалар араларындағы айырма. ... ... ... ... (15 ... өндірушінің сомалық артығы
құрайды (100 – 20 + (100 – 40) + (100 – 60) + (100 – 80) = 200. ... ... ... ВРЕЕ ... көлемімен белгіленеді.
S
100 PE ... ... 1 2 3 4 5
15 ... Өндірушінің артығы
Тұтынушы мен өндіруші артықтарының талдауы парето – нәтижелілік
түсінігіне келтіреді. ... ... ... ... ... ... ... арқасында тұтынушылар төмен баға бойынша тауардың
шамалағаннан көбіректеу даналарын ... ... сол ... ... ... ... көбірек даналарын жоғарылау баға бойынша
сатады. Мұндай ... ... ...... деп ... ... В. Паретоның атымен). Нарық баға белгілеуіне ықпал
келесі түрлерде жүзеге ... ... баға ... ... ... немесе төменгі шегін немесе бағалар
«коридорын» орнату. Тепе-теңді ... ... ... ... ... ... ... аз топтарын қолдау немесе ... ... ... Бұл ... ... ... баға мен ... баға арасындағы айырма шамасына тұтынушы артығы өседі. Бірақ
оның ... ... ... мүмкін, олардың ең бастысы – тауар тапшылығының
пайда болуы. ... ... ... баға ... ... ... ерекше маңызы бар тауарлардың өндіруін ынталандыру шарасы
болып табылады. Өндірушіде шыққан артықты мемлекет сатып ... ... пен ... ... ету ... ... ... тура немесе
жанама шаралар арқылы жасалады. Жанама шараларға жәрдемақылар, ... ... ... салықтар жатады. Сұранысты жанама
шараларымен реттеу графикте сұраныс қисық сызығының сұраныстың өсуінде
жоғары оңға ... ... ... ... жылжумен көрсетіледі. Сұранысты
тура шаралармен (шектеу лимиттері, айыппұл ... ... ... ... ... ... пішінін өзгертеді, ол тік ... ... ... сұраныс), бағаның құбылуына әкеледі. ... ... ... ... шаралар ұсыныс қисық сызығының жылжыуына себеп болады
(сұраныс қисық ... ... ... ... ... тура ... ... қисық сызығының сынық түрі көрінеді. Мысал ретінде
импортқа квота (норма) ... ... ... ... ... ... ... оңды жағымды (ұсыныс өседі), ал квота енгізгеннен кейін
қисық сызық тік ... ... ... ... ... ... мен ... арналған сұрақтар
1. Сұраныс деген не? Сұраныстың функциясы? Сұраныс заңының және сұраныс
заңдар парадоксының (оғаш пікірінің) мәнін ашып көрсетіңіз.
2. Ұсыныс заңын ... ... ... сызығы және оның пішіні.
3. Нарық тепе-теңдік моделі (үлгісі). Вальрас ... және ... ... ... динамикалық моделінің (үлгісінің) мәнін ашып көрсетіңіз.
5. Тұтынушы мен ... ... ... не? Баға ... ... ... ... қалай әсер етеді?
Есептер, жаттығулар, тестілер
1. Кесте бойынша әр ... жеке ... ... ... ... сұранысының кестесін жасап, оның негізінде нарық сұранысының қисық
сызығын шығарыңыз.
| Тауар |Сұраныс ... ... ... | |
| |1-ші |2-ші |3-ші |
| ... ... |170 |120 |50 ... |140 |100 |45 ... |110 |90 |35 ... |105 |70 |30 ... |80 |30 |25 |
2. Осы ... негізінде сатулардың тепе-теңдік бағасы мен көлемін
анықтаңыз. Бағасы 200 болған жағдайда сатулар көлемі қандай болады? Бағасы
280 ... ... ... ... көлемі |
|160 |18 |6 ... |16 |10 ... |14 |14 ... |12 |18 ... |10 |22 |
3. ... ... ... функциясының түрі: QD = 250 – 4P1. Ұсыныс
функиясы: QS = 200 + 4P. ... ... ... мен тепе-теңдік бағаны
анықтаңыз.
4.Ұсыныс функциясының түрі: QS = 200 + 4P. Егер сұраныс – қисық ... ... QD = 320 ... ... баға ... ... ... QD = 200 – Р, ұсыныс функциясы – QS = 2Р + 20.
Тауардың тепе-теңдік бағасы мен ... ... ... Егер ... ... 15 шамасында акциз ... ... ... ... ... Графикте нарық моделі (үлгісі) берілген:
P D ... 20 ... ... пен ... ... ... ... мен сатып алушының және қоғамдық пайданың ұтыс шамаларын
анықтаңыз.
в) 2 доллар шамасында ... ... ... ... ... салық енгізгеннен кейінгі сатушы мен сатып алушының тепе-теңдік
бағаларын анықтаңыз.
д) мемлекет ... ... ... ... ... ... ... сатушы мен сатып алушының ұтысын анықтаңыз.
7. Ұсыныс артығы әдетте:
а) бағаның ... ... ... жасайды
б) бағаға ешқандай ықпал көрсетпейді (жасамайды)
в) бағаның төмендеу жағына ықпал етеді
г) сұраныс көлемін ... ... ... тауар сатып алуға ынталандырады
8. Тауар тепе-теңдік бағасы Р дейік. Егер мемлекет ... ... 2Р деп ... ... тауарға ұсыныс азаяды
б) тауар артығы пайда болады
в) ұсыныс қисық сызығы оңға жылжиды
г) барлық жауаптар дұрыс
д) дұрыс жауап жоқ
9. Тауарға сұраныс ... ... ... ... ... ... ... баға мен тепе-теңдік санға бұл қандай әсер етеді:
а) тепе-теңдік сан ... ал ... ... ... ... ... саны ... бағасы көтеріледі
в) саны көбейіп, бағасы төмендейді
г) бағасы төмендеп, саны көбееді не азаяды
10. ... ... ... ... мына себептерден болуы мүмкін:
а) тауар өндірісі технологиясының жетілдіруінен
б) тұтынушы табысының азаюынан
в) тауар ... алу ... ... ... ... ... тақырып. СҰРАНЫС ПЕН ҰСЫНЫС ИКЕМДІЛІГІ.
САЛЫҚТАРДЫҢ ЫҚПАЛЫ
1. Баға бойынша сұраныстың икемділігі. Сұраныстың айқас икемділігі.
Икемділік – бір ... ... ... ... ... сұраныстың икемділігі жиі талданады. Икемділік тура және ... ... ... баға бойынша тура икемділігі (сұраныстың баға
икемділігі) – сұраныс ... ... баға ... ... ... ... бағаның пайыздық өзгеру нәтижесінде ... ... ... ... ... баға ... коэффициенті
жалпы формула бойынша есептеледі:
Еd = сұраныстың пайыздық өзгеруі/бағаның пайыздық өзгеруі.
Баға бойынша сұраныс икемділігі теріс сан болып келеді, өйткені сұраныс
пен ... ... ... ... ... ... ... (ахуалдарда) сұраныс пен ұсыныс заңы ... ... ... ... ... ... үшін алу белгісі жазылмайды.
Есептеу тәсіліне байланысты икемділік коэффициентінің2 түрін айырады:
1. Нүктелі икемділік коэффициенті – бастапқы ... ... ... сұраныстағы пайыздық өзгерістерді сипаттайды да 2 формуланың біреуімен
есептеледі:
Еd = [ ∆Q/ ∆Р] ∙ [Р0 / Q0] ... Еd = [ ∆Q/ ∆Р] ∙ [Р1 / ... Р0 және Р1 – ... ... және ... ... бағасы.
Q0 және Q1 – базистік және есепті нүктелердегі ... ... ... Доға тәрізді икемділік коэффициенті – орташа мағыналарға қатысты
баға мен сұраныстағы пайыздық өзгерістерді ... да мына ... ... = [ ∆Q/ ∆Р] ∙ [[(P0 + P1) / 2] / [(Q0 + Q1) / 2]] = [ ∆Q/ ∆Р] ∙ ... ... ... келесі түрлерін айырады:
1. Сұраныс баға бойынша икемді деп саналады, егер бағаның аз пайыздық
өзгеруі ... көп ... ... ... Икемділік коэффициенті
бұл жағдайда 1-ден көп. Осындай ... ... ... 16 ... ... баға ... икемді емес (икемсіз) деп саналады, егер
бағаның көп пайыздық өзгеруі сұраныстың аз ... ... ... ... ... 1-ден аз (17 ... Ол ... шамасы ұсыныс
шамасымен қатал шектелген жағдайларда кездеседі.
3. Мүлде икемсіз сұраныс – бұл жағдайда ... ... ... ... бағаның ешқандай өзгерісі сұраныстың өзгерісіне ... ... ... ... ... өмірлік тұрмыста ең қажетті
тауарларға жиі ... ... ... тұтынушылар бағасының өсуіне
қарамастан сатып алады, мысалы, дәрі-дәрмектер. ... ... ... ... сызығының түрін алады (18 сурет).
P ... ... ... ... 17 ... ... сұраныс
4. Мүлде икемді сұраныс – бағаның аз ғана ... де ... ... ... алу ... ... дейін). Бұндай
сұраныс бәсекелестік нарығында немесе инфляция жағдайында мүмкін (ол ... ... ... ... коэффициенті шексіздікке ұмтылады, ал
сұраныстың қисық сызығы абцисс осіне жарыспалы түзу сызығына ұқсайды.
5. ... ... бар ... – бағаның пайыздық өзгеруі
сұраныстың ... ... ... ... ... ал ... 1-ге тең (20 сурет).
P ... Q
18 ... ... 19 сурет. Мүлде 20 сурет. Бірлікті
икемсіз сұраныс икемді сұраныс ... ... ... ... қарамастан икемділікті
тек қана соның негізінде ... ... ... ... ... әр жерінде әр түрлі. Сұраныстың ең жоғары нүктесінде икемділік
шексіздікке тең, ең ...... тең, ... ... орта
нүктесінде – 1-ге тең (21 сурет). Сатушының табысы баға мен ... ... ... ... ... ол ең жоғары) суреттің
төмеңгі графигінде көрсетілген.
P
(ED=∞)
ED>1
P* (ED=1)
ED І, ал келешекте С < ... ... E C1=I1 ... ... I0 ... ... ... Өмірлік кезең теориясындағы жеке адамның тепе-теңдігі
Ары қарай, белгілі жоба бойынша, салыстырмалы статика методологиясын
қолдана ... і ... ... төмендеуі тепе-теңдікке қандай әсер
ететінін көруімізге болады (бұл і мөлшері берілетін де, ... ... үшін ... Ең ... ... ... жеке адаммен
болатын жағдайды қарайық. Мұнда ... ... ... ... ... бір ... ... өсуіне, екінші жағдайда – ... ... Бұл ... ... мен ... ... ара қатынасымен
түсіндіріледі. Ауысу әсері болашақ тұтыну санын азайтқан ... ... ... ... ... тұрады. Бұл ағымдағы тұтынудың
көбеюіне, демек, жинақтау көлемінің азаюына әкеледі.
Табыс әсері: егер жеке адам ... ... ... ... ... ол ... болады, өйткені ол несие беріп тұрған адамдар
оған ақшаны аздау төлейді. Ағымдағы тұтыну ... ... ... ... ... ағымдағы тұтынудың азаюына әкеліп, жинақтар
көбееді. Пайдасын білетін адам пайыздық ... ... де, өз ... ... Мына ... да болуы мүмкін – ... ... ... ... ... ... Пайыздық мөлшердің төмендеуі оған
ұнамаса да, өз мақсатынан тайып, ағымдағы тұтынуға толық көшпейді.
Кредит (несие) алатын жеке адамда ... ... ... тура
қарама-қарсы әсер туғызады: мұнда ағымдағы тұтынуды ... ... ... ... Ал ауысу әсері бұл ахуалда мүлде көрінбеуі мүмкін.
Сұрақтар мен тапсырмалар
Талқылауға арналған ... Үй ... ... не және экономикадағы оның рөлі
2. «Табыс-демалыс» моделі (үлгісі) арқылы үй шаруашылықтары ... ... іске ... ... ... ұсынысы қисық сызығын салыңыз. Ол қандай пішіндерге ие ... Үй ... ... ... ... ... ... моделі (үлгісі) арқылы үй шаруашылықтарының ... ... ... ... ... мөлшерінің көтерілуі үй шаруашылықтары еңбек ұсынысының
төмендеуіне әкеледі. Ең ықтимал болған себеп неде?
а) монополистік еңбек ... ... ... ... табыс әсері ауысу әсерінен асып түседі
г) ауысу әсері табыс әсерінен асып түседі
2. Жеке адам пайыздық мөлшер өскенде:
а) ағымдағы ... ... ... ... ... ... ... инвестиция жасайды (қаржы салады)
г) ештеме істемейді
3. Еңбек ұсынысы қисық сызығының парабола тәріздес пішіні пайда болады,
егер:
а) ең алдымен табыс әсері, сонан соң ... ... ... ... ең ... ... ... сонан соң табыс әсері әрекет ... екі әсер бір ... ... ... ол не ... ... не ауысу әсерімен байланысты емес
4. АҚШ 1994 жылы салықтарды өсіргенде, қаржы жоспарлау бойынша бір
маман өз ... «аз ... ... ... ... ... «Қазіргі
жағдайда көп жұмыс істеудің мәні жоқ. Сондықтан ... ... ... ... ... жиі болындар».
«Табыс – демалыс» үлгісін пайдаланып, табыс және ауысу әсерлерін ... бұл ... ... Жеке адамның ақшалай табысы 50 мың доллар, келешекте оның табысы –
20000 долларға дейін түсуін күтеді, ол ... ... ... ... 10% жинақтау жасап, ақша сала алады. Жеке ... ... ... ... (сызыңыз).
6. АҚШ жылжымайтын мүлікке кепілдік беру (ауыспалы бағдармен) ... Олар үйді ... ... мүмкіндік береді, бірақ ай сайынғы
пайыздық ... ... ... ... ... Егер ... ... күрт жоғарылауы болса, қарыз алушылардың табыс әсері мен
ауысу әсері тұрғыларынан мүмкін болатын мінез-құлқын талдаңыз.
7. Жеке ... ... ... оның ... ұсынысының қисық сызығы болып
келе ме? Жауабыңызды негіздеңіз.
6 тақырып. ӨНДІРІС ТЕОРИЯСЫ
ӨНДІРІС ... ... пен ... ... функция
Алдыңғы тақырыптарда біз тұтынушы мінез-құлқын нарықтық қатынастар
субъектісі ретінде ... Енді ... ... ...... ... кірісейік. Осыған арналған микроэкономика теориясы
өндіріс теориясы ... атау алды ... ... Өндіріс теориясы
методология жағынан тұтыну теориясымен бірдей, бірақ оның айырмашылығы ... ... ... субъективтік – психологиялық емес,
объективтік.
Сонымен, өндіріс теориясында қызметі зерделенетін субъекті – ... ... ... кез ... жеке тұлға болуы мүмкін, бірақ
микроэкономикада өндіруші ... ... ... ... ... Firma – ... қол) – санасыз нарық аясында адамдардың
саналы ... ... ... – пайда алу мақсатымен ... ... ... ... Заң ... алғанда, фирма – жеке мүлік және
мүліктік құқықтары бар ... ... ... анықтаулары көп. Ол
бірнеше адамнан ғана ... ұсақ ... ... дүние жүзінде филиалдары
бар көпмиллионды бірлестік болуы мүмкін. Қазір дүние жүзінде 40 млн ... бар, ... көбі ... және ... ... ... ... Фирма
қызметінің негізі – өндіріс үдерісі. ...... ... ... ... Ол игіліктер тура немесе жанама ... ... ... Өндіріске кіретін қорлар өндіріс
факторлары болып келеді. Неоклассиктер оларды 4 негізгі топқа бөледі:
1. Жер – табиғи ресурстары
2. Еңбек – ... ... ... ... ... және дене
қабілеттілігі
3. Капитал – құнды құруда тікелей қатысатын өндіріс құралдары
4. Кәсіпкерлік қабілеттілік (қызмет) пайда табу ... ... ... ... ... қызмет
Өндірістің әр нақты үдерісі (процесі) технологиясымен –факторлардың
белгіленген тұрақты қисынымен сипатталады. Ескеретін жәйт: кейде өндірістің
1 процесі ... әр ... ... ... іске асырылады.
Өндіріс технологиясы (оның жетілдіруі) қорлардың ... ... ... ... ... ... табылады. «Нәтижелілік»
категориясын анықтауында 2 амалды айырады: экономикалық және технологиялық
нәтижелілік. ... аз ... ... ... ... тапсырылған
шығару көлеміне жеткен өндіріс тәсілі технологиялық нәтижелі деп ... ...... ... ... ... факторларының
баламалы құны ең аз болған технологиялық ... ... ... деп саналады. Жұмсалған қорлар көлемі мен осы ... ... өнім ... ... ... өндірістік
функция көрсетеді. Оның жалпы түрі келесі: Q = f(Х1, Х2, ... Q – ... ... Х2, ...... ... ... функциялар жалпы қасиеттерге ие:
1. Әр қайсысы нақты өндірістік ... ... ... ... ... ... түрін өзгертеді.
2. Функцияның ішіндегі өндіріс факторлары өзара ауыстыралады – бұл
неоклассикалық экономика теориясының негізгі қағидаларының бірі.
3. ... ... ... тек қана ... нәтижелі
қисындарын баяндайды.
4. Өндірістік функция шығарудың тек қана ең ... ... ... ... ... теориясында әдетте 2 факторлы өндірістік
функциясы (Кобба – Дуглас функциясы) ... онда ... ...... пен ... ... есебінде шығару іске асырылады.
Q = f(L,K),мұнда
L – еңбек
К – капитал
2. Изокванта. Технологиялық ауысу нормасы
Өндірістің кез ... ... ... ... ... ... екі фактордың ең аз жиынын сипаттайтын ... ... ... мүмкін. Осы нүктелерді қосып өндірістік функцияны бейнелейтін
қисық сызығын (изоквантаны) – isoguanta аламыз.
Изокванта – ... ... ... ... ... өндірістің екі
факторының барлық мүмкін амалдарын көрсететін қисық сызық.
K
3
2
1
L
1 2 3
46 ... ... пен ... ... әр түрлі амалдарында изоквантада орналасқан
кез келген нүктеде өндірістің бір ғана ... ... ... ... ... ... қисық сызығын салумен методологиялық
жағынан бірдей. Олар анықтама ... да ... ... ... ... бірдей (ең жоғары) пайдалылық деңгейімен ... ... ... ... ал изокванта бірдей (ең жоғары) шығару
көлеміне жетудің ... ... ... ... ... кез ... жинағында өнімнің ең жоғары шығаруын көрсететін
изокванталар жиынтығы (47 сурет).
K
Q3
Q2
Q1
L
47 сурет. Изокванталар картасы
Изокванта картасының мәні ... ... ... ... басынан изокванта неғұрлым алшақтау, шығарудың ... ... ... ... ... ... түрі ойыс және де олар
қиылыспайды.
Технологиялық ауысу ... (MRTSLK) – ... ... ... бір ... қажет сандық өзгерістерін көрсететін шама (тұрақты
шығару көлемінде) (marginal rate of ... ... = – ΔК/ ΔL Q = const ... ... ... ... факторлардың шекті өнімдерімен
тікелей байланысты – норма олардың кері өзара қатынасына тең.
MRTSLK = (– ΔК/ ΔL) (МРL/МРK), ...... ... ... ... ... ... пайдаланудың
бірлікке өзгеруінің нәтижесінде жиынтық өнімнің өзгеруі:
МРK – ... ... ...... ... ... ... фирма жиынтық өнімінің өзгеруі. Бұл капиталдың еңбекпен ауысу
барысында шекті өнімінің өсіп, ал ... ... ... түсетінін, яғни
капитал бірлігінің қайтарымы өсіп, еңбек бірлігінің қайтарымы ... ... MRTSLK ... төмендейді де, изокванта түзеледі. Сәйкес
ахуал капиталды ... ... ... ... Бұл ... мысалдың көмегімен көрсетуге болады: ... ... ... үшін еңбек бірліктерінің біршама саны және капитал
бірліктерінің біршама саны ... ... ... ... ... ... жұмыскерлер санын қысқартқанда), капитал
бірліктерінің өнімділігі (қайтарымы) ... ал ... ... ... ... және ... MRTSLK = (– ΔК/ ... теңдігінен шығатын екінші маңызды түйін: изоквантаның кез келген
нүктесінде бір фактордың екіншісімен ... ... ... осы ... ... ... тең. MRTSLK ... байланысты
өндірістік функциялардың әр түрлерін айырады:
1. Егер өндіріс факторлары мүлде ... ... яғни ... ... ... (мысалы, балмұздақты сатушы немесе автомат арқылы
сату), MRTSLK ... = 1 және де ... ... нүктелерінде тұрақты
түрде изокванта тура сызық түрде болады (48-а суреті).
2. Егер өнідіріс факторлары мүлде өзара ауыстырылмайтын ... ... = 0, ... 2 ... ... ... ... L ... ...... ... ... кемушілік заңы. Ауқым әсері.
Пайдаланатын факторлар ... ... ... үдерістерге
(процестерге) қандай ықпал жасайтынын ... ... ... факторлар
санының өзгеруі жөнінде айтылғанда), уақыттық кезеңдердің шектеуі қажет.
Қысқа мерзімді ... бір ... ... ... ... Ұзақ ... 2 ... да ауыспалы.
Қысқа мерзімді кезеңдегі өндірістік функцияның түрі:
Q = f (NL,K), егер еңбек ауыспалы фактор болып ... ... ... ал ... ... болып қалады.
Немесе Q = f (L, NK), егер ауыспалы фактор – ... ал ... ... ... жағдайда.
Ауыспалы фактордың өсу сызығы оның өсіне жараспалы параллельді сәуле
тәрізді көрсетіледі.
K
K* K*
L 2L L
49 ... ... ... ... ... факторлары
Сәулені бойлай оңға қарай қозғалыста K/L ара қатысы азаяды, солға қарай
– көбееді, өйткені капитал бірлігінің белгіленген саны ... ... ... ... келеді. Демек, қысқа мерзімді ... ... ... ... ықпалымен өзгереді. Осы ықпалдың дәрежесін ... бір ... ... ... ... ... өнім ТР (total product) – шығарудың жалпы көлемі;
2.Орташа өнім АР (average product) – жиынтық өнімнің ... ... ... АРL = TP/L; APK = TP/K (АРL ... бірлігінде өнім шығаруды
сипаттап, еңбек өнімділігі деп аталады; APK – ... ... ... ... ... да, қор қайтарымы деп аталады.
3. Шекті өнім МР (marginal product) – ... ... ... ... ... жиынтық өнімнің өсімі. MPL =ΔTP/ΔL; MPK =
ΔTP/ΔK
1. ... ... және ... өнімдердің графиктері 50 суретте
көрсетілген.
TP ... ... ... ... орташа және шекті өнімдер
Графикте жиынтық, орташа және шекті ... ... ... ... бар ... көрінеді.
2. шекті өнім орташа өнімнен асқан жағдайда, орташа өнім көбееді
(МР>АР);
3. орташа өнім шекті ... ... ... өнім ... (МРVC, АТС ... ... түседі; егер FC K = C/I – (W/I) · L;
L = C/W – (I/W) · ... ... ... ... деп ... С1, С2, ... әр ... үшін изокоста графиктерін салуға болады:
K
C3
C2
C1
L
59 сурет. Шығындардың әр деңгейлерінің ... ... әр ... ... бір ... ... ... барлық мүмкін түрлерін көрсетеді. Изокоста неғұрлым
жоғары болса, шығындардың ... ... ... ... ... ... белгісі бар факторлар бағаларының ара қатысына тең:
– РL / PK = W/I
Сонымен, егер ... ... ... ... алмастырса,
шығындардың бұрыңғы деңгейін сақтап қалу үшін ол PK баға бойынша капиталдың
РL/PK бірліктерін сатып алуға ... Егер ... ... өзгерсе,
изокостаның еңкіштігі де өзгереді:
Ал екі факторлардың бағалары өзгерсе, ... ... ... ... ... болады.
Изокванта графигіне изокоста графигін салсақ, олардың ... ... ... ... (үлгісін) аламыз (60 сурет).
Өндірушінің тепе-теңдік нүктесі бір ... ... ... ... де болады.
K
Е
KE
LE L
60 ... ... ... әр ... ... ... өндіріс факторларының
түрін анықтап, өндірістің әр көлемі үшін өндірушінің тепе-теңдік нүктелерін
қосып, фирманың даму ... ... ... ... ... Ол – ... ... – изоклиналь (61 сурет). Оның салынуы тұтыну теориясындағы
«табыс – тұтыну» қисық сызығының салынуымен ... ... ... даму траекториясы
Фирманың даму траекториясы қисық сызығының әр түрлерін айыруға болады:
1. Даму траекториясы, ол ... ... ... ... да ... ең кең таралған болып саналады (62-а сурет)
2. Сызықтық даму траекториясы, ол ... ... ара ... ... даму ... ол ... көп ... (көп еңбекті)
қолдануымен сипатталады (62-в сурет).
K ... L б) ... L
62 ... Даму ... түрлері
Сұрақтар мен тапсырмалар
Талқылауға арналған сұрақтар
1. Шығындар деген не ? ... ... ... ... мерзімді өндірістің шығындарын сипаттаңыз. Олардың ... Ұзақ ... ... ... ... ... ... Өндірушінің тепе-теңдігі деген не? Оған жетудің шарты қандай?
5. Изокоста деген не? ... ... ... ... жаттығулар, тестілер
1. Фирма қызметінің ұзақ мерзімді кезеңіндегі шығындар саналады:
а) жалпы
б) орташа
в) ... ... ... ... ... ... ... екі жалданған қызметкер жалақысына ай сайынғы
шығыны 8000 долларды құрайды. ... ... алуы бір ... ... ... ... қажет жабдықтар кәсіпкерге 40000 долларға түсті.
Жиынтық ... ... 40% ... ... және бюджетке кететін т.б.
төлемдер құрайды. Кәсіпкердің есептеуі бойынша, егер ол ақша ... ... оның ... кірісі 80000 доллар құраушы еді. Осы ісін
(бизнесін) ұйымдастыру алдында, ол айлығы 1200 доллар болатын ... ... ... және ... ... ... анықтап, мына
кестені толтырыңыз:
| |Бухгалтерлік ... |
| ... ... ... | | ... | ... ... | ... ... | ... | ... | | ... ... | | ... ... | | ... табыс | | ... | | ... | | |
3. ... ... ... ... көлемінен тәуелдігі ТС = 3Q + ... ... ... әр ... үшін ... ... ... шекті шығындарын есептеңіз.
4. Жұмыскерлер жалақысының өзгеріссіз деңгейінде басқару қызметкерлер
құрамының жалақысы өсті. Орташа тұрақты және орташа ... ... бұл ... әсер етеді?
5. Шекті капитал өнімі 60 бірлікті ... ... ... ... – 40.
станоктағы бір сағат жұмыс ақысы 30 доллар, бір ... ... ... ... – 10 доллар. Өндірісті тепе-теңдік жағдайға келтіру үшін не
істеу керек?
6. Қысқа мерзімді кезеңде ... ... ... ... ... бар, ... ... (пайдаланатын) капитал санын өзгерте
алмайды дейік. ... ... ... ... ... ... көлемінің өзгеруін көрсетеді.
|Еңбек шығындары |Өнім саны |
|0 |0 |
|1 |35 |
|2 |80 |
|3 |122 |
|4 |156 |
|5 |177 |
|6 |180 ... ... және ... ... анықтаңыз. Олардың қисық сызықтарын
сызыңыз. Пайдаланатын еңбектің қай санында қисық сызықтар ... ... ... шекті еңбек өнімінің қисық сызығына қалай
әсер етеді?
7. Мына кестені толтырыңыз:
|Q |TC |FC |VC |AFC |AVC |MC |
|0 |20 | | | | | |
|2 |50 | | | | | |
|5 |100 | | | | | |
|7 |154 | | | | | |
8. ... ... ... ... АС = 10Q функциясымен көрсетіледі.
Өнімнің 5 бірлігі үшін ... ... неге ... МС (5) = ... МС (5) = 100
в) МС (5) = 150
г) МС (5) = 200
7 тақырып. ... ... ... КӨБЕЮІ
1. «Табыс» және «пайда» экономикалық категориялардың мәні
Өндіріс шығындарын қарастырып, енді фирманың табысы және пайдасы деген
категориялардың талдауына көшейік. Кез ... ... ... ең ......... ... Табыстарды факторлық үлестіру тұрғысынан
алғанда, кәсіпкерлік қызметінің табысы пайда болып саналады. Экономикалық
талдау тұрғысынан «пайда» мен ... ... ... ... Фирма
табысы (валдық табыс) – фирма өнімдерін өткізуден алынған түсім. Шығындар
сияқты, табыстар ... ... ... ... орташа және шекті табыстарға
бөлінеді. Пайда – валдық (жалпы) табыс пен валдық ... ... ... яғни ... таза ... Оны П деп ... және бухгалтерлік пайданы айыру қажет. Бухгалтерлік пайда
өткізуден ... ... пен ... шығындар араларындағы айырма деп
анықталады. Экономикалық ...... ... ... пен экономикалық
шығындар араларындағы айырма. Сонымен, экономикалық пайда бухгалтерлік
пайдадан баламалы (көзге ... ... ... ... бар.
Мысалы, барлық саладағы фирмалар бірдей пайда алады ... Бұл ... ... ... ... ... бар. Осындай пайданың
арқасында фирма өндірісін өсіріп, инвестицияларды алып, ... ... ... ... ... Егер бағалардың күрт өсуіне байланысты пайданың
деңгейі жоғарылап кетсе, фирма экономикалық пайда ... ... ... ... TR = P·Q (total revenue) ... ... ... яғни
өткізілген өнім бірліктері бағасы мен санының көбейтіндісіне тең. Тауардың
нарықтық бағасы ... ... ... фирма өніміне деген
нарықтық сұраныстың қисық сызығы оның орташа табысының қисық ... ... ... табыс – өнім бірлігіне табыс: AR = TR/Q (average ... ...... ... ... ... байланысты валдық (жалпы)
табыстың өсуі:
MR = Δ TR/ ΔQ = Δ (PQ)/ ΔQ = P (marginal revenue).
Ендігі біздің ... ... ... көбейтудің жағдайларын
анықтау. Бұл фирманың ... ... қай ... ... ... ... құрылымдар түрлерін қарайық.
2. Нарық құрылымдардың түрлері (тұрпаттары)
Нарықтық құрылым (нарық моделі, үлгісі) – ... ... ... ... мен ... ... белгілеу
әдістерін анықтайтын нарықтық ұйымдастырудың белгілер жиынтығы. Нарықтық
құрылымдар ... ... ... ... мен ... ... ... жекешелендіру дәрежесі, кіру кедергілердің бары (жоғы), фирманың
бағдары. Осы ... ... ... ... 4 ... ... ... Таза бәсекелестік нарығы – бұл нарық үлгісіне келесі сипаттар тән:
баға бәсекелестігі, сатушылар жағынан ... ... ... ... мен ... ... ... көптігі, стандартталған (бір
түсті) өнім, нарықтық ақпараттың толық мөлдірлігі мен ... ... кіру ... ... фирмалардың тәуелсіздігі.
2. Таза монополия нарығы – бұл тұрпатты нарықтың сипаты – нарық
ұсынысының ... ғана ...... ... ... ... ... сәйкестігі мен ауыстырушысы жоқ) өнім, кіру кедергілері
(экономикалық, ауқым әсерімен себептелген, заң – патенттер, ... ... ... ... ... бақылауы.
3. Олигополиялық нарық – оның сипаттамалары: нарықтағы ... саны ... ... аяларын бөліп алған), өндіріс ... ... кіру ... ... бір түсті (таза олигополия) немесе
бөлінетін олигополия, фирмалардың стратегиялық бағыттылығы.
4. Монополиялық ... ... – бір ... ... ... жағынан – монополиямен бірдей сипаттары бар нарық
құрылымының түрі (тұрпаты). Оның негізгі белгілері: сатушылардың көптеген
саны, олар ... ... ... кіру кедергілердің жоғы, өнімдердің
әр түрлілігі, стратегиялық бағыттың ... ... мен ... ... ... ... жетілмеген бәсекелестік деп айтуға
болады. Нағыз бәсекелестік пен монополия кейде кездеседі ... ... ... мен ауыл ... ... нарығын бәсекелес деп айтуға
болады, ал монополия ретінде ... ... ... ... ... жағдайларындағы фирмалардың қызметі мен тәртібі әр түрлі. ... ... ... ... ... ... ... жағдайларындағы фирмалардың қызметін, нарықтық ... мәні ... ... ... кезеңдегі жетілген бәсекелес фирма. Бәсекелес
фирманың пайдасын көбейту ережесі
Жетілген бәсекелестік жағдайда қызмет жасайтын ... ... ... талдау тұрғысынан қарайық. Жетілген бәсекелестік ... ... ... үшін шекті табыс бағаға тең, яғни ... ... ... ... ... ... байланыссыз оның нарықтық бағасына тең
сомасын алады. Шекті табыс орташа табысқа тең: P = MR = AR. ... ... ... қисық сызығы тура сызыққа айналып, бағаның ... дәл ... (63 ... ... ... Бәсекелес фирманың шекті табысы
Сонымен, бәсекелес фирмалар өнімдерін өздері қойған бағамен сата ... ... ... ... ... болады, яғни олар «айтқан бағаны
қабылдайды» (price taker). ... ... ... ... бағаларға
бейімделеді. Жетілген бәсекелестік жағдайда фирма өніміне сұраныс икемді.
Ол өнімнің біртүрлігімен (стандартталуымен) және өнімнің әр бірлігінің
бағасы ... ... ... ... фирма өніміне
деген сұраныстың қисық сызығы абцисс осіне ... түзу ... ... ... бұл тұтастай нарық сұранысына таралмайды.
P ... Q ... ... ... ... (а) және ... бәсекелестік жағдайдағы
фирма өніміне деген сұраныс (б)
Сонымен, жетілген бәсекелестік жағдайда фирма ... ... ... ... ... көлемін таңдаумен байланысты. Өндірістің қандай
көлемі фирмаға ең жоғары пайданы қамтамасыз етеді? Микроэкономикада ... 2 ... ... ... ... табыс пен валдық (жалпы) шығындарды ... ... ... ... ... ... өсірмеген жағдайда
фирма ең жоғары пайданы түсіреді, алады, яғни:
Δп / ΔQ = 0
П = TR – TC, ΔП/ ΔQ = ΔTR/ ΔQ – ΔTC/ ΔQ, ... ΔQ = ΔTC/ ... ΔTR/ΔQ – ... ... ... сызығының бұрыштық коэффициенті
ΔTC/ ΔQ – валдық шығындар қисық сызығының бұрыштық коэффициенті
Демек, валдық (жалпы) табыс қисық сызығының ... ... ... ... еңкіштігіне тең болып тұрған өндіріс көлемінде ғана фирма
пайдасы жоғары.
2) Шекті табыс пен ... ... ... ... Бұл ... сол
мәліметтер алынады, бірақ ΔTR/ ΔQ = ΔTC/ ΔQ ары қарай ... ... ... = MR, ал ΔTC/ ΔQ = МС, онда MR= МС.
Фирма пайдасының көбею шарты: шекті табыс пен шекті шығындардың теңдігі
сақталатын ... ... ... ... ... ... кез ... әрекетте болуы мүмкін, бірақ оның өз ерекшеліктері бар. ... ол ... ... ... ... ... тепе-теңдігінің
моделін (үлгісін) салайық (сызайық). ... ... ... ... ... ... ... моделі (үлгісі) мынадай
болады:
AC
C,R ... ... ... ... ... ... ... фирма тепе-теңдігі
Сонымен, бәсекелес фирма үшін тепе-теңдік шығаруы P = MR =MC ... ... ... біз MR мен MC ... сызықтарының 2 қиылысу
нүктесін алдық. Мұнда өнімнің әр қосымша бірлігі шығыннан асып ... ... яғни MR > MC ... В-ға ... ...... ... көлемі бұл жерде шығынсыз. В нүктесі ғана тепе-теңдік сақтайды,
өйткені А нүктесінде, фирма қызметі ... ... да, ... ... пайданы көбейту мүмкіндігі бар (Q1 > Q1). Пайда В нүктесінде ең
жоғары деңгейіне ... ... ... яғни ... ... ... байланысты шығындар өнімді өткізуден алынған табыстардан асып
кетеді. Бәсекелес фирма, нарықтық конъюнктураға ... 3 ... ... 1 ... ... ... көбейтеді. Бұл іске асырылады, егер нарықта
қалыптасқан баға фирманың орташа ... асып ... > АСmin, яғни ... ... ... ... алады. Оны (пайданы)
көбейту үшін өндіруші ... ... ... шығындармен теңескенше өндіріс
көлемін көбейтеді.
C,R MC
A B ... ... ... ... ... ... көбейтуі
2. Фирма шығындарды (залалдарды) азайтады. Бұл мүмкін болады, егер баға
мына ... ... AVCminMR =
MC (ED = ∞ ... ... Бұл баға пайданы көбейту тұрғыдан
қарағанда, ең тиімді, оңтайлы. Осындай баға монополиске жоғары пайда ... ... ... біз ... ... мерзімді тепе-теңдік
үлгісін алдық (72 сурет): М1 – тепе-теңдік нүктесі, ол QМ ... ... ... ... (MR = MC) және РМ ... бағасына сәйкес. Бұл
жағдайда РМ>MR = MC
A
MC
PM ... D
QM ... ... ... ... ... тепе-теңдігі
Монополиялық нарық билігі кейде дұрыс түсіндірілмейді: ... ... ... ... ... бар:
1) Монополист әрдайым жоғары бағаны белгілейді. Бұл олай ... ... ... ... ең нәтижелі, яғни ең жоғары
пайданы қамтамасыз ететін.
2) ... ... ие болу – ... ... кепілдігі. Бұл дұрыс
емес, өйткені кейбір жағдайларда (сұраныс азайғанда) монополист
шығындарға ұшырайды.
3) Монополист орташа пайданы ... ... ... ... ... алу). Бұл ... де дұрыс емес. Шын ... ... ... ... пайданы көбейтуге (өсіруге)
ұмтылады. Бағасы 32 доллар тұратын өнімнің 4 бірлігін сатып, 128
доллар пайда алғанша, ол ... 28 ... ... өнімнің 5
бірлігін сатуын қалайды.
3. Монополистің ұзақ мерзімді тепе-теңдігі
Келесі ... ... ...... ұзақ ... ... ... жөнінде шешім қабылдайды. Ол бар өндіріс шеңберінде жаңа
өндірістік қуаттарды енгізуге ... яғни ... бар ... ... ол ... ... төртінші зауыттарды салып, ары қарай
дами алады. Өндірісті кеңейту ... ... ... ұзақ ... мен ... ... ара ... тәуелді. MR = LRMC
жағдайында ұзақ мерзімді тепе-тендікке ... ... ... ... ... ... кез ... көлемін таңдай алады.
Егер монополист ең аз орташа ұзақ мерзімді LRACmin ... ... ... бұл ... ... ... ... болып табылады. Ауқым әсерінің жартылай пайдалану немесе кері
ауқым әсерінің ... ... ... ... ... жағдайында ауқым
әсерінен фирма ұтады, егер нарық сұранысы МС = MR жағдайын қамтамасыз ... ... ... кеңейту жөнінде шешім қалай қабылдайтынын қарайық
73 суретте монополист ұсынысының q-дан Q-ға дейін өсуі көрсетілген. Q ... ... ең аз ... ... ... ... АС2 ... сызығымен
белгіленген. Сонда ұзақ мерзімді орташа LRAC2 шығындар q тең ... LRACmin ... ... q ... 2 зауыт салып, монополист
жиынтық ұсынысты 2q ... ... Бұл ... ең аз ұзақ ... ... іске ... ... MR = LRMC = LRACmin. ... ... ... (РQ – Р2q ... ... ... жиынтық
пайдасы ұсыныстың өсуі мен өндірістің орташа ... ... ... ... Q ... ... Ұзақ ... ... көлемін оңтайландыру
Жоғарыда айтылғанның негізінде бір ... ... ... ... ... ... баға мен ұсыныс ... ... ... ... ... жоқ. Бұл ... ... салу
мүмкін емес, өйткені монополия жағдайларында баға мен ұсыныс арасында
бірдей тәуелділігі болмайды. ... да, ... ... ... ... ... икемділік деңгейімен анықталады. Өндірістің сол бір ... ... ... ... ... баға белгілей алады, ... ... ... ... өндіреді.
4. Монополияның қоғамдық шығындары. Монополия билігінің
көрсеткіштері
Монополияның қоғамдық шығындары – қоғамның пікірі бойынша ... ... ... ... ... ... нарықтың монополиялық
құрылымы нәтижесіндегі қоғамдық әл-ауқаттың төмендеуі. Оларға жатады: ... ... ... үшбұрыштары мен х – нәтижесіздігі. Монополия
жағдайында нағыз бәсекелестікпен ... ... ... баға
бойынша өнімнің аз көлемін ... ... аз ... дегеніміз оған
қатысатын өндіріс факторларының аз саны. Ресурстарды жартылай пайдалану
салдарынан қоғам көтерген шығындар «өлі ... ... деп ... Олар
ММ1 Е көлеміне сәйкес (72 сурет). Жоғарылау бағаның ... ... ... ... ... ... ол РмАМ1 үшбұрышпен көрсетілген.
Алайда, өндіруші артығы, керісінше, өседі – ол РмМ1, ММ1, МС ... ... ... өсі ... ... ... Бұл көлемдер Харбергер
үшбұрыштары деп аталады. Американдық экономист А. ... ... ... ... ... ... ... Тұтастай
алғанда, Харбергер үшбұрыштардың өмір сүру (бар болу) идеясынан, «өлі
салмақ» шығындарынан ... ... ... шығаруға болады: бағаның
монополиялық белгілеу ... ... ... ... ... ... ... Монополия жағдайларында нәтижеліліктің
төмендеуі мына ... ... ... ... ... ... ... технологияны жетілдіруге, өнімнің сапасын көтеруге
ынтасы төмендейді. Х. Лейбенстайн жасаған бұл болжау Х – ... ... Оны Й. ... ... ... ... ... бойынша,
монополия жағдайларында өндірісті жетілдіру және өнімді жақсарту үдерістері
жалғаса береді, егер бәсекелес заңы ... ... ... ... ... ... дамуға жіберуіне мүмкіндік береді, бірақ Х –
нәтижесіздік монополияның көптеген жағдайларында өзін ... ... ... ... ... ... салдары болып
табылатыны мәлім, яғни сатушының (немесе сатып алушының, егер монопсония
жөнінде ... ... ... ... жасау, әсер ету қабілеттілігі. Оны
өлшеу үшін келесі көрсеткіштер қолданады:
1. Лернердің монополиялық билік ... – мына ... ... IL = (PM – MC)/PM = ... IL – ... ...... баға
МС – шекті шығындар
ED – сұраныстың бағалық икемділігі
Нағыз бәсекелес ... Р = МС ... ... ... ... үшін 0 тең. ... жағдайларында Р>МС, Лернер индексі 0-
ден – 1дейін аралықта жағымды сан болып келеді. Оның мағынасы ... ... ... ... ... монополиялық билікке ие. ... ... ... ... оңай емес, сондықтан олардың ... ... ... ... ... ... түрі келесідей көрінеді:
IL = (PM – АC)/PM
Бөлшектің алымы мен бөлгішін Q көбейтіп, алымында пайданы, ... ... ... ... IL = П/ТR. Демек, фирманың жоғары ... ... ... ... ... ... ... Херфиндаль – Хиршман индексі – ... ... ... ... ... үлесін көрсетуге мүмкіндік ... ... ... Сондықтан Херфиндаль – Хиршман индексі
олигополистік ... ... үшін ... Ол әр ... ... ... ... ретінде есептеледі:
IHH = q12 +q22 +q32 + … +qn2 = ∑qi2 , мұнда qi – фирманың сату ... ... ... мағынасы неғұрлым көп, нарықтағы ... ... және ... ... ... таратылуы (үлестіруі)
соғұрлым бірдей болмайды. Егер нарық монополиялық болса, Херфиндаль ... ... 10000 тең, ... q1= 100. егер нарықта 100 фирма болса,
IHH = 100. Херфиндаль – ... ... ... қарсы саясаттағы
тәжірибеде кең қолданады. АҚШ 1000 ... ... ... ... 1800 жуық – ... ... 1800 ... – жоғары
монополияланған.
3. Джини коэффициенті – фирмалардың пайыздық санына келетін ... ... ... де мына формула бойынша анықталады:
G = D/N, мұнда D – нарық ... ... ...... ... санының кумулятивті пайызы.
Егер Джини коэффициенті 0 тең ... ... ... ... ... Джини коэффициенті 1 тең болса, нарықта 1 фирма ғана бар.
Коэффициент 1-ге неғұрлым жақын, нарықтағы шоғырлану соғұрлым жоғары.
5. ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз
жақтарын шектеу, атап айтқанда – көтеріңкі бағалар мен ... ... Ол заң және ... ... ... іске асырылады.
Заң шараларына жатады: бағалар мен нарықты бөлу туралы заңнамалық ... ... ... ... ... қызмет көрсетулер жиынтығын
реттеу).
Экономикалық шаралар – бағалар мен пайдалардың ... тура ... және ... ... және пайданың шекті деңгейін реттеу) және жанама
(салық салу). Енді бағаның жоғарғы шегін ... ... ... ... ... баға ... өндіріс көлемінің өсуі. Әдетте бұл шара
табиғи монополия ... ... ... ... ... бір
жағынан, фирмаға шығындарының жабуын ... ... ... ... қол ... ... Монополистің ең алғашқы
тепе-теңдігі РМ баға мен QМ ... ... ... (74 ... MR
P1
PK
D
QM Q1 QK Q
74 ... ... ... ... белгілеу
«Бағаның жоғарғы шегін» Р1 деңгейінде белгілеген соң, фирма –
монополист ... баға ... сату ... болмай, өзі нағыз
бәсекелес сияқты өндіріс көлемін Q1 ... ... ... ... мақсаттары жетілген болып саналады. Мұндай шараның пайдалану шегі
бар: «бағаның жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... өндірістің өсуі емес, керісінше – төмендеуі басталады) және
де монополиялық нарық бағасынан ... ... Енді ... ... шарасын
қарайық – тауар бірлігіне салық енгізу немесе пайдаға салынатын салық.
Тауар салығын енгізгенде ... ... ... ... қажет,
өйткені оның жағымсыз салдары – өндіріс шығындарының өсуі, нәтижесінде
монополист бағаны жоғарылатып, ... ... Егер ... ... бағаның өсуі салық шамасынан ... ... ... ... пайдасына қайта үлестіріледі (осы монополистің өнімін сатып
алатын тұтынушылардың). Егер сұраныс икемсіз болса, ... ... ... ретінде тауар салығын енгізуге болмайды, себебі бұл қоғамдық
әл-ауқаттың одан ... ... ... Пайдаға салық енгізудің
мақсаты: ... ... ... ... ... ... ... алу нәтижесінде). Бұл салық бағалар мен өндіріс
көлеміне әсер етпейді, оны толық ... ... ... ... ... ... ... ие болады. Алайда, мұнда шектен шығуға
болмайды, себебі салық салудың ... ... өте ... ... өте төмен шегі сияқты, жағымсыз салдарға әкеліп соғуы мүмкін.
Сұрақтар мен тапсырмалар
Талқылауға арналған сұрақтар
1. Нарықтық ... түрі ... ... ... мәнін ашыңыз.
Монополияның қандай түрлері сізге белгілі? Монополиялық ... ... ... ... ... монополист пайдасының өсу шарты қандай?
3. Ұзақ мерзімді кезеңдегі монополистің тепе-теңдігін сипаттаңыз.
4. Монополияның қоғамдық шығындары деген не?
5. Монополиялық билікті анықтау үшін ... ... ... ... ... реттеу мақсатымен мемлекет қандай ... ... ... Ұзақ ... ... ... бәсекелеске қарағанда:
а) өз кәсіпорын көлемін өзгерте алмайды
б) саланы тастап кете ... ... ... ... ... ... өзгертуге мүдделі емес
д) басқа фирмалардың бәсекелестігінен қорғалған
2. Сақтандыру компаниясы автокөлік фирмасын сатып алды. Бұл қосылудың
(бірігудің) қай түрі?
а) конгломераттық
б) ... ... бұл ... ... ... және тік қосылудың (бірігудің) мысалдарын келтіріңіз
4. Монополиялық өндіріс жағдайларындағы нарық билігін іске асыру деген,
ол ...
а) ... ең ... ... ... ... ... ... шекті табыстан асып түседі
в) монополист кепілді түрде жоғары пайда ... ... ... сұранысын ескермеуі де мүмкін
д) барлық жауаптар дұрыс
5. Монополист орташа табысының өндіріс көлемінен ... ... = 12 – q ... ... ... = (16 + q2)/q. ... ... кезеңдегі фирма пайдасының немесе
шығынының көлемі қандай?
6. «А» және «В» ... әр ... ... ... әр ... өз
саласында монополист. Екі фирманың шекті шығындары 10 долларға
тең. «А» фирма өнім бірлігінің бағасы – 20 ... «В» ... ... ... «В» ... ... сұраныс икемділігі
1,25 тең. Осы фирмалардың қайсысы көптеу монополиялық билікке ие?
7. ... ... ... мына функциядан білінеді: QD = 40 –
2P. Ұзақ ... ... ... ... ... ... .Қай деңгейде баға мен өндіріс көлемі белгіленеді.
Егер мемлекет бағасының шегін «14» ... ... ... Монополистің өндіріс көлемін, бағаларын сипаттайтын мәліметтер
кестеде берілген:
|Q |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |
|T |20 |18 |16 |14 |12 |10 |8 |
MC ... және «4» тең ... ... ... көбейту үшін
монополист өндірістің қандай көлемін таңдау керек? Монополиялық нарықта
қандай баға белгіленеді?
9. Ең ... ... ... келген монополист өз өніміне бағаны
төмендетеді, егер ...
а) орташа шығындар түссе ... ... ... ... ... ... ... шығындардан асса
г) шекті табыс ауыспалы шығыстармен теңелсе
д) орташа шығындар бағамен теңелсе
10. Бір салада сату үлестері 60,30,10 тең 3 ... ... ... салада сату үлестері 40,30,30 тең 3 фирма қызмет жасайды. Осы
салалар үшін ...... ... ... ... ... ... Ол ненің белгісі?
10 тақырып. МОНОПОЛИЯ БӘСЕКЕЛЕСТІГІ
1. Монополия бәсекелестік нарығының сипаттамасы
Монополия бәсекелестік теориясы ХХ ғасырдың 70-ші жылдарында ... Дж. ... мен Э. ... ... Бұл ... түрі
нағыз бәсекелестік және монополиямен бірдей ... бола ... ... ең ... ... ... Монополия бәсекелестігінің ең басты
белгісі – өнімнің әр түрлілігі, сондықтан кез келген фирма, ... ... ... өз ... монополист. Монополистік бәсекелестік нарығында
көптеген бәсекелес – ... кіру ... ... оны ... ... ... Монополия бәсекелестік жағдайларында қызмет
жасайтын ... ... ... ие болғандықтан, оның ... ... ... ... ... ... Сұраныс баға бойынша жоғары икемді,
себебі, көптеген субтитут – тауарлары бар. ... ... ... ... баға бойынша емес, бағалық емес сипаттар
бойынша бәсекеге түседі: сапа, сатудан ... ... ... ... ынталандыру, жарнама, сауда белгілері мен сауда маркалары ... рөл ... ... ... ... ... ... аяқ киім, тұрмыстық химия өнімдерінің өндірісі, қызмет көрсету.
2. Монополия бәсекелестігіндегі тепе-теңдік
Монополия бәсекелестік жағдайларында қызмет ... ... ... ... (монополия бәсекелес фирма) нағыз бәсекелес фирманың
тепе-теңдігіне сәйкес 75-а суретте ол Qf оңтайлы көлемі (MR = MC ... ... ... ... ... бірақ ол деңгейіне дейін
қысқаруы мүмкін, онда орташа шығындардың жабуы қамтамасыз ... ... ... ... фирма, монополист сияқты, сұранысқа байланысты
2 нұсқаның біреуін таңдайды: егер баға орташа ауыспалы шығындарды жапса, ол
залалдарды азайтады, ал ... ... ... да ... ... ... (кетеді).
P MC ... ... ... Qf1 Qf ... ... ... ... және ұзақ мерзімді кезеңдегі монополия
бәсекелестік жағдайлардағы шығаруды оңтайландыру
Жоғарыда айтқандай, ... ... ... ... ... ең аз ... ... жатқан шекті шығындардың қисық
сызықтарының бөлігі бәсекелес фирма ұсынысының қисық сызығы болып ... ... ... ... қисық сызығы жоқ, себебі баға ... ... ... ... тәуелділік жоқ. Ұзақ мерзімді кезеңде
монополия бәсекелес фирма нағыз бәсекелестік ... ... ... пайданы алмайды: кіру кедергілердің жоқтығы, басқа
фирмалар экономикалық ... алу үшін ... тез ... Бұл әр ... ... ... сұраныс икемділігінің өсуіне әкеледі. Сұраныстың
қисық сызығы ... ... ... ... ... 0 тең болғанша. Бұның
салдарынан нарық тартымдылығын жоғалтып, ұзақ ... ... ... ... баға LRAC тең ... монополия бәсекелестіктегі тепе-
теңдіктің ұзақ мерзімді үлгісі теориялық түрде бәсекелес тепе-теңдіктің
ұзақ ... ... ... ... тәжірибеде бұл әрқашан осылай
болмайды, себебі:
1) Жоғары сапалы ... ... ... ... пайда
алады.
2) Нарықта маркетинг стратегиясы өте күшті, бірақ ол ... ... ... ... тауарды жылжыту, тауар мен фирманың
имиджін ... құру және т.б.). Бұл ... кіру ... ... ... ... бәсекелестігінің салдары
Монополия бәсекелес тепе-теңдіктің салдарын монополия бәсекелестіктің
шығындары деп атайды. ... ... ... ... ... пайдаланбауы, оны мына жайт көрсетеді: ұзақ
мерзімді тепе-теңдік ең аз ... ұзақ ... ... ... пікірінше, осының салдарынан
монополия бәсекелестік ... ... ... ... ... ... аздау болады.
Өндірістік қуаттардың жартылай жұмысының салдарынан қоғамдық ... ... Ұзақ ... ... баға ... ... ... яғни
монополия бәсекелестік жағдайларда шығарылған өнімнің ... сол ... ... пайдалану нұсқасында
шығаруға болатын өнімнен жоғары бағаланады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... өндіріс көлемі нәтижеліден
аз, ал баға нағыз бәсекелес ... ... ... ... ... ... келе, мынаны
айтуға болады: монополия бәсекелестік жағдайында нарықта ... ... ... ... Егер олардың саны нәтижелі болса, өнімнің көлемі
төмендеу бағамен сатылушы еді. ... олай болу ... ... ... ... саны ... ол қалған фирмалардың нарық билігін
күшейтуші еді. Сонымен, монополия ... тән ... ... ... ... ... баға өнімнің көп түрлеріне (кең
ассортиментіне) тұтынушының төлемі ... ... мен ... ... ... Монополия бәсекелестік нарығын сипаттаңыз.
2. Монополистік бәсекелестік жағдайларда қысқа мерзімді тепе-теңдік
қалай ... ... ... қайсысы нағыз
бәсекелестікпен, қайсысы – монополиямен бірдей?
3. Ұзақ мерзімді тепе-теңдік қалай белгіленеді?
4. Монополия бәсекелестіктің ... ... олар ... ... ... ... Әр түрлі өнімді шығаратын көптеген шағын фирмалар сәйкес ...
а) олигополияға
б) монополистік бәсекелестікке
в) нағыз бәсекелестікке
г) монополияға
д) таза ... ... ... ... ұзақ ... ... ... ...
а) Р = LRACmin
б) Р = МС
в) фирмалар экономикалық табыс алмайтындығы
г) өндірісте ... ... ... ... ... бәсекелес нарықтың мысалын келтіріңіз. Егер нағыз
бәсекелестік нарығы болса, онда қандай өзгерістер ... еді? Осы ... ... ... жағымды және жағымсыз ... ... ... бәсекелес болып табылады. Оның шекті ... MR = 10 – 2q; ұзақ ... ... ... ... MC = 2q ... егер LRACmin = 6, ... өндірістік қуаттарының артығы қандай болады?
ОЛИГОПОЛИЯ
1. Олигополия нарығы. Фирманың стратегиялық іс-әрекеті (мінез-құлқы)
Бірнеше ірі бәсекелес-өндіруші ... ... ... ... ... Көптеген өнеркәсіп өнімдерінің өндірісі таза ... ... ... ... мыс, ... және т.б.); – ... ... техника өндірісі және т.б. Ауқым әсерімен себептелген
олигополия сипаттары: ... ... ... ... ... билігі. Олигополиялардың (монополиялардың да) пайда
болуының негізгі себебі ретінде ауқым әсері болып ... ... ... ... ... алғашқы сатысында 80 астам фирмалар
қызмет жасады.
Ауқым ... ... ... ... пен ... ... бүгін бұл сала – олигополияның классикалық мысалы,
мұнда тек қана 3 ірі компания ... ... ... ... ... ... ең басты ерекшелігі – фирманың стратегиялық мінез-
құлқы (іс-әрекеті). Олигополист-фирмалар ... ... ... ... ... жоғалтпау үшін бір-бірімен санасуға тиісті.
Олигополистер әрқашан «бәсекелестеріне ... өмір ... Ол ... көлемі мен бағасы бәсекелестер ... ... ... ... ... ... ... олигополия нарығы аз
ғана бәсекелес арасында бөлініп, әр қайсысының іс-әрекеті ... ... ... ... ... көбейтуге ұмтылған
олигополист шекті шығындар мен шекті түсімді ... ... ... ... ... ... түсім сұраныс функциясынан тәуелді). Осыған
орай ... ... ... ... ... тепе-теңдіктің
бірыңғай нүктесі жоқ. Стратегиялық мінез-құлық (жүріс-тұрыс, іс-әрекет)
сипатына байланысты олигополияның бірнеше үлгісі бар. Егер ... ... ... ... ... ... ... мен бағалар
монополиялық түріне жақындайды (бұндай стратегияның шекті түрі – картельді
құру). Бұл ... ... ... ... ... Егер
олигополист – фирмалар бір-бірінен тәуелсіз қызмет жасаса, бағалар мен
ұсыныстар бәсекелеске жақындайды (осындай ... ... түрі ... ал ... ... ... деп ... олигополия ... ... ... ... ... ... рөл атқарады. Олигополистердің іс-қимылдары (әрекеттері) неменеге,
неге мақсатталғанына байланысты – бағаны немесе ... ... ... ... олигополия (фирма өндіріс көлемін белгілейді) мен бағалық
олигополияны (фирмалар бағаларды белгілейді) айырады. Олигополияның ... 1838 жылы ... ... әрі ... А. ... ұсынып, оны
Курно дуополиясы деп атайды. Сол уақыттан ... ... ... ... ... ... ... болды. Негізгілерін қарайық:
1. Олигополияның кооперативтелмеген үлгілері – Курноның сандық
дуополиясының үлгісі, Бертранның ... ... ... ... ... ... сынық қисық сызығы;
2. Кооперативтелген олигополия үлгілері – ... мен ... және ... ... негізінде ойындар теориясына
кедергі болатын бағалық көшбасшылық (жетекшілік).
2. Олигополия үлгілері
Курно ... ... ең ... ... ... тек қана 2
бәсекелес – фирманың болуын ұйғарады. Бұл жағдай ... деп ... ... ... ... – фирмалар өнім шығару көлемі
бойынша (өнім ... ... ... ... отыра, бәсекелестің өндіріс
көлемін тұрақты шама ретінде қарайды. Олигополия нарығында А және ... бар ... (76-а ... ... ... = D, ал шекті шығындар
тұрақты. А фирмасы өндіріс көлемі жөнінде ... ... Егер ол ... ... де ... деп ... ... оның ұсынысы Q құрайды.
Егер ол В фирмасының өндіріс көлемі Q тең деп ... ... ... ... ... және солға, D1 деңгейіне дейін ауысуы деп түсінеді де,
өнімнің Q бірлігін ... В ... ... ... ары ... болжай
отыра, А фирмасы өнім шығарымын сәйкес санға азайтып, нәтижесінде өндіріс
көлемін ынталандыратын жаңа нүктелерді ... ... ... ... ... әр ... өз үшін осы ... пайданы жоғарылатуға
мүмкіндік беретін оңтайлы стратегияны таңдайды. 76-б суретте фирмалар шекті
шығындар деңгейінде ... ... ... ... ... осы
нарықта болуы мүмкін бәсекелестік ... ... Бұл ... ... кәдімгі (нольдік) болушы еді.
Курноның олигополиялық моделі фирмалар үшін ұтымды, ... ... ... ... мүмкіндік береді.
PA ... ... әсер ... ... ... ... сызық-
MC QA3
тары
QA*
D1 ... ... Q1 Q QA QB1 ... QB3 ... ... Әсер тигізу қисық сызықтары (а) және тепе-теңдік()
Бертран ... ... ... ... дуополиясына өте ұқсас,
бұл үлгідегі олигополистер бәсекелестерінің өндіріс көлеміне ... ... ғана ... ... Бәсекелес өнімге бағаны түсіреді
деп болжай отыра, А ... ... ... ... бағасын түсіреді.
Курно үлгісінде өткізгендей сәйкес операциялардан кейін біз А ... ... баға ... ... ... ... сызығын табамыз. Сондай әдіс
арқылы В фирманың А фирмасы баға өзгеруіне тигізген ... ... ... Сол ... ... тепе-теңдігі – бағалар кеңістігінде әсер
тигізу қисық сызықтарының қиылысу нүктесінде табылады (77 сурет).
PA В ... әсер ... әсер ... қисық
сызықтары
45°
PB
77 сурет. Бертран тепе-теңдігі
Бертран үлгісінің Курно үлгісінен айырмашылығы: 2 әсер ... ... ... Ол ... ... ... ... шығаруларына кері, жақындасу үрдісін көрсетеді. Осыған орай,
Бертран үлгісінде тепе-теңдік жағдайдағы баға әр фирманың ... ... ... ... ... тұтастай иеленуге ұмтылып, фирмалар бағаларын
төмендете береді, бәрі де және ... ... да ... ... да ... ... нөлдік болып шығады. Курно мен ... ... ... ... Курно үлгісінде нағыз
бәсекелестік нәтижеге жету тек олигополистер санын көбейткен жағдайда ғана
мүмкін. Бертран ... ... ... ... ... ... келеді. Бұл айырмашылықтың себебі: Курнода сұраныс қисық ... ... ал ... сұраныс икемді, сондықтан бағаның түсуі әрқашан
пайдалы, егер ол МС жоғары тұрса. Екі үлгінің де шала ... ... олар ... ұйғарады: Курнода – өндіріс көлемінің,
Бертранда – бәсекелестер бағасының, өмірде бұған жету қиын.
2) фирмалардың ... ... ... яғни ... ... ... не ... Шекті және орташа шығындар өзгеріссіз
қалып, ауқым әсері ... жоқ, ... ... ... ... Курно бойынша және Бертран бойынша дуополия ... ... ... мінез-құлық, іс-қимылдар
туралы түсінік берсе де, олигополия ... ... ең ... ... ... ... қисық сызығының үлгісі – сынық қисық ... ... жылы П. ... ... Бертран үлгісінде сияқты, мұнда негізгі басқару
ауыспалы ретінде бағалар тұрады. ... ... ... ... ... бағалардың «жабысқақтығы» деген қасиеті түсіндіріледі. Олигополия
нарығындағы фирмалар бір түрлі тауар сатады дейік: Р бағасы бойынша сатулар
көлемі Q ... ... (78 ... MC2 ... (бүгілу) нүктесі
P
P1
D
саланың
MR Dфирманың
q2 Q2 Q q1 ... ... ... ... қисық сызығының үлгісі
Енді А фирмасы бағаны Р1 дейін төмендетеді дейік, онда оның сату көлемі
Q1 дейін өсуге тиісті. ... ... ... ... бәсекелес – фирмалар
бағаның түсуін нарықты билеу деп түсінеді, себебі ... ... ... ... сондықтан олар А фирмасы сияқты бағаны түсіреді,
оның нәтижесінде нарық сұранысының қисық ... ... Енді А ... тек қана q1 ... сата ... Егер А ... ... Р2 дейін көтерсе, бәсекелестер оған ермейді де, сату көлемі Q2
құрайды. Осы 2 ... да біз ... ... ... ... ... баға ... стратегиясынан бас тартады, өйткені бұл пайданың
жоғалуына әкеледі.
Бағаның «жабысқақтығы» осында көрінеді – олигополист – ... ... ... ... түсуіне назар аударады. Сұраныстың
сынық қисық сызығы үлгісінің ең шекті ...... ... ... ... төмендету жолымен бәсекелестік тудыру, бірақ ол
олигополистер үшін тиімсіз. Сұраныстың сынық қисық ... ... ... бар. 1) ... ... ... ... нарыққа ие болу,
оны билеу деп қабылдамайды. Белгілі экономист, Нобель премиясының лауреаты
Дж. Стиглер сұраныс ... ... ... ... ... ... ... оны баяғыда ескірген деген пікір айтқан. Бұл сында шындық
бар: осы үлгі ... ... ... ... ... ... Бірақ,
сонымен бірге, ол олигополистердің белгіленген ... ... ... ... ... жаңа нарықта, фирмалар бір-бірін ... ... ... ... ... ... ... тиімсіз, ұтымсыз. Олигополист –
фирмалар қосылып, ... ... ... ... ... ...
олигополист – фирмалар тобы. Олар ... бөлу ... ... ... көлемі мен бағаларға қатысты бірдей іс-қимылдар жасап,
монополиялық пайда алуға көзделген. Сондықтан, өз өніміне ... ... ...... ... баға және ... өндіріс көлемі
туралы келісіп тұрақты экономикалық пайданы алады.
Картельге ... ... ... де ... ... ... картель
мысалы – мұнай экспорттаушы елдердің Ұйымы (ОПЕК). Егер картельге бірігуге
заңнама бойынша тыйым ... ... ... ... ... картель
келісімдер құрылады. Оларды жасырын сөз байлау деп атайды. ОПЕК мысалында
картельдің құруының пайдасын ... 13 мүше – ... ... ОПЕК ... 6 ... ... мұнайға деген дүниежүзілік бағаларды бір барреліне 2,5
доллардан 11 долларға дейін көтерді. 1980 жылы ... ... 1 ... ... долларға дейін жетті. Картельдің келісілген саясатының нәтижесі – ОПЕК
мүше – ... адам ... ... мен ... ... – елдердің
көптеген шығындары (70-ші жылдары болған «мұнай ... ... ... ... ... ... Дүниежүзілік мұнай нарығындағы билік – картельдің мүше – елдері
дүниежүзілік нарыққа мұнайды жеткізетін ... ... ... ... ... жағынан мұнайға деген күннен күнге өсіп ... ... ... ... икемсіздігі – өндірістің тіпті аз ғана
(сәл) қысқаруы бағаның айтарлықтай өсуіне әкеледі. Жоғары баға
өсіп кеткен ... ... ... ал ... ... ... (жалпы) шығындардың төмендеуін көрсетеді. Нәтижесінде бұл
пайданың өсуіне әкеледі.
Осы шарттарды ... кез ... ... келісімі нәтижелі болады.
Бірақ, бұрын ... ... ... ... ... ... ... Енді бұның қалай болатындығын қарайық. 79 суретте нағыз
бәсекелестік (РК және QK) жағдайында ... ... ... ... ... көлемі, сонымен қатар картель келісімін жасағанда белгіленетін баға мен
өндіріс көлемі көрсетілген (Рkr мен Qkr). Картельдің ... ... ... ... ... ... төмен, осының арқасында МС = MRkr
экономикалық пайда алынады. Бірақ экономикалық пайданы ... ......... qkr ... ... (өндірістің жиынтық көлемі Qkr
құрау керек) қатал ұстануға ... Әр жеке ... q1 өнім ... баға ... шығындарға тең) өз пайдасын көбейтетіні мәлім. Сондықтан,
олигополист – фирмалар жасалған келісімге қарамастан, өндірістің q1 ... ... Егер олар ... ... ... ... ... Q жетіп,
ал баға РК дейін түсетін деңгейге жетсе, экономикалық пайда нөлдік болады.
Рkr Сала MC ... MC ... ... Qk ... qk ... ... Картельдің қирау механизмі
Сонымен, картельдің тұрақтылығы оған кірген олигополист – фирмалардың
әр қайсысы қаншалықты ... ... ... ... ... ... (баға көшбасшылығы). Картельдің құруына көптеген
жағдайларда заңмен тыйым салынған ... ... ... шара ... ...... картель артықшылықтарын алудың басқа
тәсілдерін іздейді. Олар жасырын келісім жасауы да мүмкін, бірақ ол ... ... Өз ... ... жасырын түрде келіседі. Мұндай
мінез-құлық саналы параллелизм деп ... оның бір түрі – ... Баға ...... баға стратегиясының жасырын
түрі, олардың арасынан біреуі, қалғандардың қалауымен, баға ... ... ... негізінде өнім бағасын реттейді де басқалары оның
бәсекелес ортасы, айналасы болады. Бұл стратегияның ... ... ... ... яғни олар баға көшбасшысы қойған ... ... ... ең ... ... – баға ... Баға ... 2
түрін айырады: ең төмен ... бар ... ... және ... ... ... ... орын алатын фирманың көшбасшылығы. Мұндай
үлгі барлық фирмалар үшін пайдалы. ...... ... ие ... ал ... ... ... сұраныс
зерттеулерінің және оңтайлы стратегияны іздеу ауырпалықтарын (қиындықтарын)
түсіреді. Енді баға көшбасшылығы ... ... ... табу ... ... (80 ... ... ... MRL ... QL ... ... Баға көшбасшылығы
Ең бірінші: көшбасшы – фирма өз өніміне деген сұраныс қисық сызығын
салу керек. ... ... (D) ... ... және ... ... жиынтық
ұсынысының қисық сызығын біліп алу қажет, ... ... ... ... ... қисық сызықтарының сомасы – Sn, ол өз өніміне деген сұраныс
функциясын (D – Sn) деп ... Р2 баға ... ... салалық сұраныс
баға көшбасшысымен қамтамасыз етіледі, Р1 баға бойынша – ... ... ... – фирма (DL) өніміне сұраныс қисық сызығы – сынық ... Р1 Р2 DL . Ары ... ...... ... ... ... ең
жоғары пайданы әкелетін баға (яғни MCL = MRL) – PL. Осы ... ... ...... QL тең өндіріс көлемін қамтамасыз етеді, ал
қалған фирмалар – Qn (олардың өндіріс ... ... ... ... Өзіне көшбасшы рөлін алған фирма үшін осы ... ... бар: ... оның ... ... келмей, бағаның өзгеруіне
дұрыс назар аудармауы ... ... бұл ... баға ... ... ... С. ... «Экономиксінде» осындай мысал келтірілген: «Америкэн
тобакко» мен «Рейнольдс» компанияларында 1924-1941жж. ... ... ... ... ... баға ... ... анықталғанда, сала
фирмаларының пайдасы нормадан 2 есе көбейді.
Қоршалған баға белгілеу. Қоршалған баға белгілеудің үлгісі тәжірибеде
баға ... ... түрі ... ... Оның ... ... жаңа
фирмалардың кіріуіне кедергі жасау. Бұл басқа фирмалар үшін де ... олар ... ... сақтауға тырысады. Әдетте,
олигополия жағдайларында кіру кедергілері бар ... ... ... саладағы өндірістің жоғары шығындарымен себептелген).
Егер бұл кедергілердің нәтижесі аз болса, олигополист – фирмалар оларды
нарық бағасын түсіру жолымен ... ... ... Бұл ... болатынын
қарайық. 81 суретте Р бағаға және Q өндіріс ... ... ... олигополия жағдайларында қызмет жасайтын ... ... ... ... ... Сонымен бірге, экономикалық
пайда алу мүмкіндігі салаға жаңа фирмаларды тартады, оның ... ... ... төмендейді. Оны болдырмау үшін олигополист –
фирмалар ... ... Р1 ... (ең ұзақ ... орташа шығындарға
сәйкес) белгілеп, ұстауға тырысады. Бұл фирмаға экономикалық пайда алуына
кедергі болса да, жаңа бәсекелестерден ... ...... баға деңгейі шығындар деңгейінен тәуелді.
Қоршалған баға белгілеу стратегиясы саладан бәсекелестерді ығыстырып
шығарып тастауға да ... ... Баға ... ... ... ... ... – баға көшбасшысы бағаны ең аз қысқа мерзімді орташа
шығындардың деңгейінде ... бұл ... ... нарықтан
кетіреді. Бірақ, фирма өзі де аздаған шығынға тап болады, бірақ оны ... ... ... төмендету есебінен толтырады.
P
MC
LRAC
P1
D
MR
Q ... ... ... баға ... үлгісі
Ойындар теориясы. Дж.фон Нейман мен О. Моргенштерннің 1944 ... ... ... мен экономикалық мінез –құлық» деп ... ... ... ... қарайық. Олигополия нарығында тепе-
теңдікті іздеудің ... ... ... тәсілді ұсына отыра, ол басқа
үлгілерге тән кемшіліктерді жоюға мүмкіндік береді. Балама теориялармен
салыстырғанда, ... ... ... жағы – ... ... жақындығы. Онда берілген шамалар, параметрлердің тұрақтылығы,
ақпараттың толықтығы деген түсініктер жоқ. ... ... ... ... ... ... ... шектеулігі, демек,
тәуекел қабылданады.
Ойындар ... ... ... ұсынады –қатысушылар (ойыншылар) әр
түрлі ахуалдарда оңтайлы шешімдерді қабылдауға тиісті. ... ... ... ... ... ... анықтау немесе нарықта
тауарларды жылжыту мақсаттарды қоятын ойындар. Ойыншылардың мінез-құлқының
түріне ... ... ... және ... ... Нәтижесіне байланысты нөлдік сомасы бар және нөлдік емес сомасы
бар ойындарға бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруге болады, – бұл ... емес ойын ... ... Жеке ... ... отырып,
бір-бірімен байланыса алмайтын 2 тұтқындардың шешім қабылдау процесін
(үдерісін) қарастырады. Әр ... ... ... тұр: ... ... ... ... 3 мүмкін нұсқаның әр қайсысында ... ... ... мәлім.
1. Егер біреуі де шындығын айтпаса, олардың күнәсі ... ... ең аз жаза – 1 жыл ... ... Егер ... ... шындығын айтса, екіншісі – үндемесе,
шындығын айтқан босатылады, ал екіншісі – 15 ... ... ... Егер екеуі де шындығын айтса, 3 жылға бас ... ... ... ... ... (қалып) түрінде көрсетіп
аламыз:
| ... айту ... ... айту |3,3 |0,15 ... |15,0 |1,1 ... ... ... шешімге келіп, екеуі де шынын айтса, ең жоғары
жазаны алу мүмкіндігі ... үшін ... ... екеуі де түрмеге 3
жылға отырады. Егер олар келісіп жасаса, ... ойын ... ... ең ... нұсқасын алушы еді. ... бұл ... ... шешімдер микродеңгейде оңтайлы емес нәтижеге
әкелетіндігін көруге мүмкіндік береді. Бұл ойын ... ... ... да, ... ... мінез-құлқын көрсететін жақсы
мысал болып табылады. Олардың алдында әрқашан стратегиялық бағыт (мінез-
құлық) таңдау дилеммасы тұрады: ... ... баға ... ... ... жеңу ... жеңілу: келісу (райласу), екеуіне де
оңтайлы, ұтымды болатын нәтижеге жету. Олигополистердің ... ... ... ... ... қоятын ойындардың мүмкін нұсқалары:
бағаны түсіру немесе сол күйінде (деңгейде) ... ... ... ... мүмкін нәтиже ретінде таңдалған бағыттың арқасында фирманың
алынған/жоғалтқан ... ... ...... ... тепе-
тең (оңтайлы) мінез-құлық (іс-әрекет) бағыты, стратегиясын әзірлеу мәселесі
тұрады. Мұнда 4 мүмкін нәтиженің біреуі іске асырылады:
1. Басым ... ... ... ... ... (оптимум)
– бір ойыншының іс-әрекеті басқасының іс-әрекетінен тәуелсіз ең
жоғары нәтижені қамтамасыз етеді («Тұтқын дилеммасы» ... ... ... ... ... ... ... бойынша тепе-теңдік (оптимум) – бір ойыншының
стратегиясы екінші ойыншы ... ... ... барында ғана ең жоғары нәтижені қамтамасыз етеді,
себебі екеуінің біреуі де жалғыз ең жоғары нәтижеге жетпейді (Нэш
бойынша, тепе-теңдік тұтқындардың ... де бір ... бас ... ахуалда жетеді).
3. Парето бойынша, тепе-теңдік (оптимум) – бір ойыншы жағдайының
жақсаруы екінші ... ... ... ... 1 жыл ... 3 жыл бас ... ... ахуал).
4. Штакельберг бойынша, тепе-теңдік (оптимум) – ойыншы ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
болады (әр ойыншы үшін ол мына ахуалда болады: біреуі босатылып,
екіншісі 15 жыл бас ... ... ... ... бір ... ... онда ... өзара
әрекеттесте 1 рет. Көп кезеңдік (динамикалық ... ... да ... ... ... ұзақ ... бағытты
таңдаудың маңызы зор.
3. Бәсекелестіктің бағалық ... және ... тыс ... ...... ... ... әр түрлі бағамен әр түрлі сатып
алушыларға сату, яғни, бағаның ... ... ... ... ... ... ... гонорарлары аурулардың табыстар
деңгейіне, телефон байланыс қызметінің тарифтері ... ... ... тұлға болуына байланысты және т.б. Алайда, бағалық бәсекелестік ... іске ... ... ... өзін ... және ... көрсетеді. Тұтынушылардың әр топтар сұраныс икемділігінің
айырмашылықтарын пайдалана отырып, өндіруші тұтынушы артығын өз ... ... ... ... ... нәтижесінде өндіріс көлемі кеңееді
де, пайда өседі, (себебі жоғарылау баға бойынша тауардың ... ... ... кемсітудің 3 дәрежесін айырады: бірінші дәрежедегі
бағалық кемсіту тұтынушы табысына байланысты бағаның әртараптануын және ... үшін жеке ... ... ... Бұл ... ... ... артығын тұтастай алады да оның пайдасы ең жоғары ... ... ... бағалық кемсіту – тұтыну көлеміне байланысты
сатып алушылардың әр топтарына бағаны ... ... ... ... көп бірліктерін сатып алса, баға да ... ... тобы ... бір ... ... ... ... алатын)
өндірушінің пайдасына қайта бөлінеді, ал екінші бөлігі – ... ... ... ... ... санын сатып алатын)), мұндай
кемсітуді мемлекет қолдайды. Үшінші дәрежедегі кемсіту – тауардың ... ... ... ... ... әр ... әр
түрлі бағаларды белгілеу). Ол нарықтың сегменттеуіне, бөлінуіне байланысты,
яғни бір белгілер бойынша нарықтың сегменттерге (бөліктерге) бөлінуі, ... ... ... әр ... әр ... Мысал ретінде
авиабилеттердің сатуын қарауға ... ... ... ... 3 ... бөлінеді дейік: (іс сапарға бара жатқандар, олар бағасына ... ...... ... ... ... ... бағасы төмен
болса ғана алады – икемді сұраныс) және ... ... соң баға ... ... үшін әртараптанады. Тұтастай алғанда, олигополия
жағдайларындағы баға бәсекелестігі бәсекелестер үшін күрестің ауыр ... оны ... ... ... ... ... жағдайларында
маңызды рөл бағадан тыс бәсекелестікке беріледі. ... ... ... ... ... тұр. ... арқасында ұзақ мерзімді және
тұрақты артықшылықтарды ... ... ... тыс ... ... ... сатудың жеңілдіктерін беру (шегерім,
несие және т.б.), ... ... ... ... ... ... ... және т.б. маркетинг тәсілдері.
Сұрақтар мен тапсырмалар
Талқылауға арналған сұрақтар
1. Олигополия ... ... Оның ... неде?
2. Олигополия үлгілердің жіктеуін келтіріңіз.
3. Олигополияның әр түрлі үлгілерін ... ... ... қай ... ... ... кемсіту деген не? Бағадан тыс ... ... ... ... ... ... ... және олигополияның бірдейлігі неде?
а) нарық кіру кедергілері жоқ
б) фирмалар стратегиялық мінез-құлқымен сипатталады
в) ... аз ғана саны ... ... ... ... ... ... 2 фирма өзара қатынасын Курно дуополиясы ретінде ... ... ... бағаларды қолдау саясатын жүргізетініне фирмалар сенеді
б) бәсекелес өз шығарымын өзгертпейтінін әр фирма үйғарады (сенеді)
в) фирмалар бірлесіп ... ... ... ... да ... ... ... Ойындар теориясына сәйкес олигополистердің шешімдері қабылдау
процесі (үдірісі) ұйғарады:
а) ... үшін ... кез ... стратегия нәтижесін бағалап
талдайды
б) фирмалар өз әрекеттеріне бәсекелестің іс-қимылдарын (әсер ... ... ... бәсекелестер сәйкес стратегияны таңдайды деп
ұйғарады
г) барлық жауаптар дұрыс емес (қате)
4. Курно ... ... ... ... ... = 200 – Q ... берілген. А фирмасының шекті шығындары ... ... үшін 30 ... ... жауап бер:
а) егер В фирмасы өнімнің 50 бірлігін өндірсе, оған ең жоғары пайданы
қамтамасыз ету үшін А фирмасының көлемі ... болу ... А ... В ... өндіріс көлемі 60 бірлікті құрайды деп
санаса, оның өз шығаруы қалай өзгереді?
5. Баға ...... ... ... ... MR = 9 – q. ... функциясы: MR = 1+q. Саланың қалған фирмалар ұсынысының қисық
сызығы: Sn = 2 + 2q. ... ... ... 2 олигополист – фирмалар өніміне деген сұраныс функциясы белгілі: Q1
= 20 – 3P1 + 2P2 және Q2 = 20 – 3P2 + 2P1, ... ... ... ... шығындары: TC1 = 3Q1 және TC2 = 3Q2. Фирмалардың әрқайсысы балама
бағалық ... ... ... ... ... ... ... 10 долларды құрайтын бағаны қалдыру немесе оны 8 долларға дейін
түсіру. Ойындар теориясы методологиясын пайдалана отырып, есепті ... ... ... 2 ... ... ... ... тек
қана өз шешімдері емес, бәсекелестер шешеімдерінен де тәуелді. Фирманың әр
қайсысы 2 мүмкін ... 1 ... ... түсіру немесе сол
қалпында қалдыру (бәсекелестің іс-қимылын білмей отыра). ... ... ... ... (1 ... – 1 фирманың пайдасы, 2 – ... ... ... ... ... ... | |2-ші ... ... | | |
| | ... ... |
| | ... |түсірмеу |
| ... ... |(18,5) |
| ... |(5,18) |(14,14) |
| ... | | ... қандай бағалық стратегияны ұстанады, неге? Олар осылай ең
жоғары пайдаға жете ме?
8. Картель ... 3 ... ... функциясы келесі кестеде
көрсетелген:
|Q ... ... |
| |1 ... |2 ... |3 ... |
|0 |20 |25 |15 |
|1 |25 |35 |22 |
|2 |35 |50 |32 |
|3 |50 |80 |47 |
|4 |80 |120 |77 |
|5 |120 |160 |117 ... ... ... 11 бірлігін шығарамыз деген шешім қабылдаса, олар
шығындарды азайтуға тырысқан жағдайда осы ... ... 3 ... қалай бөлінеді?
11 тақырып. ӨНДІРІС ФАКТОРЛАРЫНЫҢ НАРЫҚТАРЫ
1. Қысқа мерзімді кезеңдегі өндіріс факторларына деген сұраныс
«Микроэкономика» курсының ... ... ... негізгі
субъектілерінің бірі – тұтынушының (үй ... ... ... Тұтынушы қызметінің 2 жағын – дайын өнім ... мен ... ... ... ... ... және өндіріс факторларының нарығында
сатушы ретінде зерделедік. Өндіріс факторларының ... ... ... ... нарығы. Ары қарай біз экономикалық қызметтің 2-ші субъектісі –
өндірушінің талдауына көштік. Біз оның ... өнім ... ... ... ... енді ... ... нарығындағы сатып
алушы ретіндегі оның ... ... ... өндіріс факторларының
нарығындағы сұраныс фирмалардан шығады. Өндіріс факторларының нарықтарын
құрылымы бойынша айырады. ... ... ... ... 3 түрі ... Өндіріс фактораларының нағыз бәсекелес нарығы
2. Факторларды сатып алушылар монопсоникалық ... ие ... ... Факторлардың сатушылары монополиялық билікке ие ... ... ... өнім ... сияқты, өндіріс факторларының баға белгілеуі нарық
түріне байланысты ерекшеленеді. Алдында факторлардың нағыз бәсекелес
нарығын ... Бұл ... ... мен ... ... көп, ... ... де нарық билігі жоқ. Бәсекелес нарық сатушылар мен ... ... ... ... ... ... ерекшілігі: нарықтық және салалық сұраныс деген ... ... ... ... нарығында жеке сұранысты (өндіріс факторларына
жеке фирманың сұранысы), салалық сұранысты (осы саладағы әр ... ... ... ... ... және ... ... (факторлар
нарығының біреуіндегі сұраныс – еңбек нарығында немесе капитал нарығында,
оны салалық сұраныстарды қосу ... ... ... ... ... ... ерекшілігі – ол туынды, яғни ... ... ... ... ... сұраныс неғұрлым жоғары болса,
факторларға деген сұраныс соғұрлым үлкен. Осыған байланысты нағыз бәсекелес
өндіріс ... ... 2 ... ... ... факторларының нағыз бәсекелес нарығы, дайын өнімнің нағыз
бәсекелес ... ... ... ... ... ... нарығы, дайын өнімнің
монополиялық нарығының туындысы
Факторлар нарығында тепе-теңдік ... салу үшін ... ... мен ... шекті шығындар сияқты категориялардың талдауы
қажет. Өндіріс факторының шекті ... ... ... ... ... пайдаланудан алынған өнім өсімінің (шекті табысты) өткізуден
алынған қосымша табысқа деген көбейтіндісі ... ... Ол ... revenue ... = MP·MR; MRPL = MPL·MR; MRPK = MPK·MR
Тиісті мағыналарды қойғаннан кейін, аламыз:
MRPL = MPL·MR = (ΔQ/ΔL)·( ΔR/ΔQ) = ... = MPК·MR = ... ΔR/ΔQ) = ... ... анықтайтын негізгі фактор – өндіріс факторлар
шекті ... ... ... ... ... тұр. ... басқа, оған
ықпал жасайтын ауыстырушы ресурстардың, комплементарий – ... және ... ... ... ... ... ... нарығында фирма өз өнімін Р нарық бағасымен сатады дейік. ... ... ... өнім ... ... ... ... ретінде анықталады. Нағыз бәсекелестік жағдайларда MR = ... = MP·P; MRPL = MPL·P; MRPK = ... ... ... ... талдағанда, қысқа мерзімді және ұзақ
мерзімді уақыттың кезеңдерін ... ... ... сұраныстың
қысқа мерзімді қисық сызығын салу шарты болып тек бір ғана ... бары ... Осы ... ретінде еңбекті алып, оған деген жеке
сұраныстың қисық сызығын ... Ол үшін ... ... табыстылығының
қисық сызығын сызайық. 82 суретте дайын өнімдер нарығындағы фирма үшін MRPL
қисық сызығы көрсетілген ... ... ... ... уақыты көбейген сайын
кемушілік қайтарым заңының әрекеті салдарынан шекті өнімнің шамасы түседі.
Сондықтан MRPL қисық сызығының жағымсыз ... бар, ... ... баға
тұрақты болса да. 82 суреттегі төменгі қисық сызығы – MRPL ... ... ... ... ... ... ие фирма үшін. Монополистің
бағасы шекті табыстан асады (MRMRC
(шекті кіріс шекті шығындардан ... Оған ... MRPMPB, ... ... ... ... – Q мен Р1 нүктелерінде. Сонымен, жағымды сыртқы әсердің салдары –
өндірістің аздығы мен игіліктің ... ... ... егер ... сыртқы
әсер игіліктің бағасына еніп, оны тұтынушы төлесе, баға ... ... ... ... еді, ... ... сыртқы әсер жағымсыз сияқты
нәтижесіздікке әкеледі.
2. Коуз теоремасы. Мемлекеттің рөлі: түзету салықтары мен жәрдемақылар
Сыртқы ... ... ... ... біз 2 ... ... орын алғанына көзіміз жетті. Нәтижелілік ережесіне сәйкес
осы мәселенің шешімі – шекті ... ... ... ... ... яғни MSC = MSB. MSC мен MSB ... қойып, келесіні аламыз: МРС +
МЕС = МРВ + МЕВ. Сонымен, ... ... ... ... МРС – ... ал жағымды сыртқы әсерлерге қатысты МРВ – МЕВ шамасына үлкейту
керек (өндіріс бағасы мен ... ... ... жету ... ... ... үлестіруі сыртқы әсерлерді ішкі шығындар мен
пайдаларға түрлендіргенде қамтамасыз етіледі. Осы мақсатпен жағымсыз ... жою үшін ... өнім ... ... ... ... қолданады. Бұл
салықтың аты – Пигу салығы. Пигу салығы фирма ... ... ... ... жылжытып, шығару көлемін оңтайлы ... ... ... ... ... ... Пигу ... енгізу қиынға түседі, себебі сыртқы
шығындар шығару көлемімен бірге өзгереді де, ... ... ... ... ... ... сәйкес, жағымды сыртқы әсерлерді
әкелетін өндірісті ынталандыру үшін Пигу ... ... ... ... ... қисық сызығын МС+S күйіне жылжытады (101 ... ... ... ... ... бұл жағдайда ол жағымсыз сыртқы ... Пигу ... ... ... ... ... ... енгізу
сыртқы әсерлерді интернационалдауға мүмкіндік ... ... ...... ... жеке ... үдерісіне кіретін
ахуалды жасау (құру) процесі. Меншік құқығы анықталған жағдайда ғана
өндірушілер мен ... ... ... ... ... ... бұл да ... түседі, кейде тіпті болмайды, трансакциялық
шығындар болу себебінде. Егер трансакциялық шығындар «0» тең ... ... ... ... ... жеке және ... шығындар мен пайдалар
теңеліп, ресурстардың нәтижелі қайта үлестіруі болушы еді. Бұл – ... Коуз ... ... ... шешімі сыртқы әсерлерге меншік
құқықтарын белгілеуде, еркін нарық айырбаста және трансакциялық шығындардың
жоғында жатыр. ... бұл ... ... ғана мүмкін. Сондықтан осы мәселе
мемлекет арқылы, яғни әкімшілік және экономикалық сипатты шаралар кешені
арқылы ... ... ... ... ... игіліктерді шектеу,
экономикалық шараларға салықтар мен субсидиялар кіреді. Жағымсыз сыртқы
әсерлерді реттеудің ең жиі ... ... ...... ластау
бойынша стандарттар. Реттеудің осындай әдісінің мақсаты – жағымсыз сыртқы
әсерлермен өндіретін игіліктердің ұсынуын ... ... ... нәтижелі реттеуін қамтамасыз ете алмайды. Бұл мағынада ең
тиімдісі – ... ... ... ... үшін ... ... ... игіліктерге немесе ластауға белгіленген салық МЕС шамасына тең
болу керек, сүйтіп ол ... ... MSC ... ... ... Бірақ
салық салудың да кемшіліктері бар. Ең бастысы – ... ... ...... ... ... ... нарығын құру (жеке алғанда,
ластауға құқықтар ... яғни ... ... ... ... ... сату-сатып алу. Ластау (лимитін) шегін анықтап,
мемлекет ластайтын ... ... ... ... беретін (белгіленген
көлемін) лицензияларды шығарады. Олар нарық айналымына ... ... ... ... Ол ... ... ластауға құқықтармен
айырбастасу – фирма екінші фирмадан ... ... ... ... ал
екінші фирма ақша үшін лақтыруды азайтады. Жағымды сыртқы әсерлерді
реттеудің мақсаты: ... ... ... MSВ ... ... түзету. Оған
жәрдемақылардың көмегімен жетуге болады. Олар сұранысты немесе ұсынысты
ынталандырады.
Сұрақтар мен тапсырмалар
Талқылауға арналған сұрақтар
1. Жеке ... ... және ... пайдалар (шығындар) деген не?
Қоғамдық пайдалар (шығындар) қалай анықталады?
2. Жағымсыз ... әсер ... не? ... ... әсер ... не? ... ... болады?
3. Коуз теоремасын ашыңыз (түсіндіріңіз).
4. Меншік құқық нарығының құру механизмін және ... ... ... ... ... әсерлер пайда болады...
а) нарық тепе-теңдік салдарынан
б) өндірістің қоршаған ортаға келтіретін зиянның салдарынан
в) нарық бағаларына қосымша пайдалар мен ... ... ... ... билігінен
2. Төменде келтірілген сыртқы әсерлерден жағымдылары:
а) мұнай саңылауында бұрғылау технологиясын бұзу нәтижесіндегі ... ... ... ... комбинатымен қоршаған ортаны ластау
в) қораларын тазартқаннан кейін науарларды өзенге тастауы
г) тұрғындарды егу
д) экономиканың милитаризациясына мемлекет шығындарын ... ... ... ... ресурстарды нәтижесіз үлестіруіне
б) бәсекелестің шарттарын бұзуына
в) тұтынушы артығын өндіруші алып қоюына
г) нарық билігінің ... ... ... ҚОҒАМДЫҚ ИГІЛІКТЕР
1. Жеке және қоғамдық игіліктер. Қоғамдық игіліктердің бәсекелессіздігі
мен қосылушылығы
Игіліктердің қосылатын/қосылмайтын, бәсекелес/бәсекелессіздерге жіктеуі
барлық игіліктерді жеке және ... ... бөлу ... ... ... ... негізінде олардың тұтыну
оңайлығы дәрежесі сияқты өлшем жатыр. Игіліктің ... ... ... ... ... ... болдырмайтындығын
ұйғарады. Осы себептен, қосылмайтын игіліктерді тек қана ... ... ... ... ... ... оның ... көп субъектілермен тұтынуын білдіреді. Сондықтан қосылатын игіліктер
ақысыз тұтынылады.
Игіліктердің бәсекелес және бәсекелессізге бөлу ... ... ... ... ... сипаты болып табылады. Бәсекелес
игіліктердің сипаты: олардың өндіру шекті шығындары ... ... ... – өндірісінің шекті шығындары «0» тең игіліктер.
Бәсекелес игіліктің қосымша бірлігін өндіру үшін шығындарды ... ... ... ... ... ... ... ешқандай шығындармен
байланысты емес. Осындай игіліктің мысалы – маяк (белгі беретін шам), осы
шамды пайдаланатын ... кеме ... ... ... де қоспайды.
Таза жеке игіліктер – тұтынуға қол жететін және тек өз ... ... ... ... Олар ... пен бәсекелестік
сипаттарға ие. Таза қоғамдық игіліктер – олардың тұтынуын ... ... ... ... бар. ... ... пен бәсекелессіздік.
Қоғамдық игіліктің классикалық мысалы – маяк (белгі беретін шам). Басқа
мысалдар – ... ... ... ... ... ... көптеген
қоғамдық игіліктер таза болып келмейді: олар не бәсекелес, не қосылмайтын.
Бәсекелессіздік пен ... ... ара ... ... Жалпы (коммуналдық) игіліктер немесе бірге тұтынатын
игіліктер – қосылатын, сонымен бірге ... ... ... ... ... автомобильдерді
қоятын орындар бәріне де беріледі, бірақ автомобиль қоятын
орынды біреу алған соң, ол орынды басқалар алалмайды. Тағы
бір ... орта ... ... ... ... ... ұжымдық пайдалар –
бәсекелессіз, ... ... ... ... қосылу үшін төлем оны ... ... ... Шамадан артылатын қоғамдық игіліктер – тұтынушылардың тек
белгіленген ғана санына бәсекелессіз ... ... ... соң олар ... айналып, олардың
басқалар үшін пайдалылығы азаяды. Мысалы, бұған көлік
инфрақұрылым объектілері – ... ... және ... ... саны ... ... ... пайдалану
шамадан артылып, оның пайдалылығы төмендейді (қозғалыс
жылдамдығы азайып, ... ... ... ... ... Клуб игіліктері – ол игіліктерді пайдалану бір ұйымдардағы
мүшелікпен шектелген.
2. Қоғамдық ... ... мен ... ... ... ... игілігіне деген сұраныс қисық сызығының ... ... ... ... игіліктерге қатысты, жеке игіліктерге де сияқты,
шекті пайдалылықтың кемушілік заңы әрекетте болады. ... ... ... ... сұраныстың бірқатар ерекше қасиеттері бар:
1. Қоғамдық игіліктер ... ... ... сондықтан олар
бір емес, бірнеше тұтынушылармен пайдаланады. Барлық тұтынушылар
берілген баға ... ... ... ... ... әр
қайсысының тұтыну көлемі игіліктердің ұсынысына тең: QS = q1 = q2
= … = qn.
2. ... ... ... ... тұтынудан пайданы
(пайдалылықты) бір ... ... ... ... ... әр ... ... көлемін тұтынудан алынған шекті
пайдаларды (пайдалылықтарды) көрсетеді. Демек, ... ... ... ... ... ... ... барлық шекті жеке
пайдалардың сомасы:
MSB = MB1 + MB2 + … + MBn = ∑MBn,
мұнда MSB – ... ... ...... шекті пайдасы
Сонымен, қоғамдық игілікке деген сұраныс тұтынушы үшін бағаның әр
деңгейінде шекті пайда ... ... ... ... ... ... ... көлемі әр берілген баға үшін жеке сұраныстардың сомасына
тең. Қоғамдық игіліктің ... ... шама ... Сондықтан, қоғамдық
игілікке деген сұраныстың қисық сызығы жеке сұраныс қисық сызықтарын тік
қосу жолымен қалыптасады. 4 тең ... ... А ... ... 3 тең
қосымша бірлігі үшін төлеуге дайын, ал В тұтынушы – 8. екеуі де игіліктің
бірдей ... ... ... ... ... пайдалылығы тең: 3+8=11
(тік қосу жолымен біз сұранысты анықтаймыз). Нәтижесінде ... ... ... ... ... қалың сынық қисық сызықпен көрсетілген.
Р
16 ... DB
4 9 ... ... ... ... ... сұранысының қисық сызығы
Қоғамдық игіліктің сұранысы жеке игілік сұранысынан айырмашылығы бар.
Қоғамдық игілікті тұтыну процесіне ... ... ... ... игіліктің пайдалылығын азайтпайды. Қоғамның игілікті тұтыну
процесіне (үдерісіне) ... көп ... ... қоғам мүдделі.
Осылай, қоғамдық игіліктің нәтижелі көлемін өндіру ... ... ... ... шекті пайдалылықтың шекті шығындарға теңдігінің ... ... (бұл ... ... ... пайдаланудан шекті
пайда), яғни MSB = MSC, мұнда MSC – қоғамдық ... ... ... шығындары. 103 суретте DA – А ... ... ... DВ – В ... ... ... деген сұранысы. Олардың
төлеуге жалпы ... ... MSB = МВА + МВВ = a+b. ... да ... қосымша бірлігі үшін төлеу мүмкіндігі МС шекті
шығындарға, яғни Q тең жағдайда, өндіріс көлемі нәтижелі. Қоғамдық ... ... ... (осы ... оның ... ... немесе
азайтуын білдіреді.
Р
D=MBA+MBB ... QB ... ... ... ... ... ... көлемі
Қоғамдық игіліктің сұранысы мен ... ... ... ... игілік өндірісінің нәтижелі көлеміне жету оның бірлескен
тұтынуын қажет етеді. 100 суреттегі графикке сәйкес, тұтынушының
біреуі де ... ... үшін ... Q* көлемде төлей алмайды.
Сондықтан, егер игілікті әр қайсымыз жеке тұтынсақ, ... ... ... еді. ... игілікті бірлесіп
тұтыну тұтынушылардың әл-ауқатының өсуіне мүмкіндік туғызады.
2. Пайдалылықтың әр түрлі деңгейі бар, қоғамдық ... ... ... ... үшін ... ... ... Тағы
да 100 суретке назар аударайық: С нүктесіне ... ... ... ... А тұтынушы оның тұтынуын тоқтатуына
әкеледі. В тұтынушының төлеуге мүмкіндігі жоғары болғандықтан, ... ... ... береді, бірақ ақшасын артық төлеп
отырады (өйткені b1>b). Егер игілікке бағалар әр ... ... ... үшін аздау болса, В тұтынушыға қарағанда), екі тұтынушы
да бұдан үлкен пайда алушы еді, яғни ... ... ... ... ... игіліктерді пайдалануға беру тәсілдері
Қоғамдық игідіктерді пайдалануға беруде «билетсіздік» мәселе кездеседі.
Бұл ... ... ... ... ... ... қаржылаудан
қашады немесе олардың төлеміне ... ... ... ... ... яғни ... төлесін деп. «Билетсіз» басқаның есебінен
пайда түсіру үшін игілікті тұтынудан ... ... ... ... ... ... азайтады. Осыған байланысты
қоғамдық игілікті өндіру мен қаржыландыру ахуалында оны пайдалануға ... ... ... ... Қоғамдық игілікті пайдалануға берудің 2
нұсқасы мүмкін: ... ... ... мемлекет арқылы. Қоғамдық игілікті
нарық арқылы пайдалануға беру қосылмайтын ... ... жеке ... ... Бұл ... ... игіліктер жеке игіліктер сияқты
сатылады. ... әр түлі ... ... ... ... ... ... телекоммуникация немесе компьютерлік желістерге қосылу үшін
төлем енгізу. Қоғамдық игіліктерді нарық арқылы пайдалануға берудің ...... ... қаржыландыру, бұл бірыңғай пакетте қосылатын
қоғамдық игілік пен қосылмайтын жеке игілікті сату немесе қосымша ... ... ... ... ... ... ... роликтерінің төлемі. Нарықтық қаржыландырудың үшінші тәсілі – ... ... ... төлеуін ұйғаратын жәрдемақы. Бұндай
жәрдемақылардың себебі: жеке тұлғалардың немесе ұйымдардың материалдық емес
пайда алуы ... ... ... ... игілікті жоғары бағалауы. Мысал –
қоршаған ортаны т.б. қорғаудың қоғамдық бағдарламаларына қатысу. ... ... ... ... ... мен тапсырмалар
Талқылауға арналған сұрақтар
1. Игіліктердің жалпы және ... ... жеке ... ... ... қосылушылық/қосылмаушылық,
бәсекелестік/бәсекелессіздік деген сипаттары нені білдіреді?
2. Қоғамдық игіліктерге сұраныс ... ... Оның ... ... ... ... өндірісінің нәтижелі көлемі қалай анықталады?
4. Қоғамдық игіліктерді пайдалануға берудің қандай тәсілдері бар?
Есептер, жаттығулар, ... ... ... ... ... орындарына орналастырыңыз:
таза жеке игіліктер, бірлесіп тұтынатын игіліктер, ұжымдық игіліктер, таза
қоғамдық игіліктер.
| ... ... ... | | ... | |
2. ... ... ... таза ... игілікке жатады?
а) қалалық парктер
б) қоғамдық көлік
в) мұражайлар
г) сот ... ... ... ... Қоғамдық игіліктің қандай көлемі нәтижелі болып табылады?
а) оны ... ... бір ... шектелмегенде
б) өндірістің қоғамдық шекті шығындары оның тұтынуының қоғамдық шекті
шығындарына тең болғанда
в) игілік өндірісінің жеке шекті шығындары тұтынуының ... ... тең ... ... ең аз ... ... АСИММЕТРИЯЛЫҚ ЕМЕС (БІР-БІРІНЕ САЙ ЕМЕС) АҚПАРАТЫ БАР
НАРЫҚТАР
1. Сапа белгісіздігі
Жақтардың ... ... ... ... ... екінші жаққа қарағанда
көптеу ақпаратқа ие болған жағдайда ақпараттың асимметриясы ... ... ... болады. Ол туралы екінші жақ біледі.
Сондықтан ақпаратқа ие жағының әрекеттерін талдау ... ол ... ... ... жасауға тырысады. Симметриялық емес ақпараты
бар нарықтар мысалдарының саны аз ... ... ... жаңа ... аларда оның мүмкіндіктері жөнінде мәліметі аз (қызметкердің өзімен
салыстырғанда). Несие, сақтандыру, еңбек ...... ... нарықтар. Бизнесте көптеген ахуалдар осымен байланысты.
Симметриялық емес ... 2 ... ... ... ... ... байланысты симметрия: мәміле
жасаған жақтарының біреуі мәміле заты ... ... ... ... біледі;
2. Жасырын әрекеттерінің болуымен байланысты ... ... ... ... ... ... жақ
бақылай алмайтын әрекеттерді жасайды.
Ең алғашқы болып ақпараттың ... Дж. ... ... емес ... талдау үшін оның ұсынған классикалық мысалы –
пайдаланған автомобильдер нарығы. Бұл талдауда пайдаланған автомобильдердің
екі түрі ... және ... ... сатылатын нарықты қарастыру ұсынылады
(104 суреттегі график). Мұнда сатушы да, сатып ... да ... ... ... 104 ... графиктерде жоғары сапалы
автомобильдерге (SB және DB) ... пен ... ... ... ... ... (SН және DН)), ... сатушылар да, сатып
алушылар да сананы бағалайды. Жоғары сапалы автомобильдер нарығындағы тепе-
теңдік баға – 10000 ... ... ... ... ... – 5000
доллар, бірінші және екінші нарықтардағы сату көлемі 50000 автомобильдерді
құрайды. Егер ... ... ... ... ... толық ақпаратқа ие болған
жағдайда нарықта мынадай ахуалды көруші едік.
РВ SB ... ... 50000 QB ... ... ... сурет. Жоғары сапалы (а) және сапасы төмен (б) автомобильдер нарығы
Алайда, бұл нарық симметриялық емес ... ... ... ... ... ... ... сапасы жөніндегі мәлімет
көбірек. Алдында сатып алушылар автомобильдің сапасын орташа деп бағалайды
(оны сатып ... ... ғана ... ... алады). Орташа сапасы бар
автомобильге нақты сұраныс екі графикте DС деп белгіленген, ол DB – ... ал DН – нан ... ... ... ... ... осылай
бағалауымен 25000 жоғары сапалы және 75000 сапасы төмен ... ... ... сатып алған автомобильдердің көбінің сапасы төмен
екендігін түсіне ... ... ... сызығы жылжиды. Графиктерде
автомобильге сұраныстың жаңа ... ... DС1 деп ... ... оған
сәйкес сапасы төмен автомобильдердің одан да көп саны ... ... ... ... одан ары ... ... сұраныс жылжулары мынаған
әкеледі: тек қана ... ... ... ... ... ... DН орнына келеді (жылжиды)), себебі: қалыптасқан нарық бағасы жоғары
сапалы автомобильдерді сату үшін өте төмен болып ... ... ... ... ... ... ... тауарлар жоғары сапалы
тауарларды ығыстырып шығарады. ... ... ... ... ... ... сапасы төмен екен деп, оның нәтижесінде бағалар түсіп, жоғары
сапалы тауарлар ... ... ... ... сапа белгісіздігі
мәселесі «лимондар» мәселесі деп аталады. Симметриялық емес ақпаратты нарық
жағдайында тауарды лимонмен салыстырады: ол туралы бейхабар адар оны ... деп ... ащы ... ... ... белгілері. Кепілдіктер мен міндеттемелер рөлі
Ақпараттың симметриялық еместік мәселесі көбінесе нарықтық белгілердің
көмегімен шешіледі. Нарықтық ...... ... ... ... алушыларды ақпараттау мүмкіндігін беретін белгіленген механизмдер.
Нарықтық белгілердің әрекетін көрсету үшін ... ... ... ... 2 қызметкерді жалдағалы тұр дейік. Ақпараттың симметриялық еместігі:
еңбек сатушыларының ... ... ... ... ... сатып
алушыларға қарағанда, (олар қандай дағдыларға ие екендігін, іскерлігі және
т.б. сипаттарын жақсы біледі), ал ... ... ... ... ... кейін ғана біледі. Жұмыс беруші фирма (бастық) жанағы ... ... яғни ... ... ... ... белгілерді
алғысы келеді. Жетекші белгілерді маңызды мен қосымшаларға бөледі. Сыртқы
түр белгісі (есептелсе де) ең маңызды емес ... ... де ... ... ... жақсы әсер қалдырады). Ең маңызды белгі – қызметкердің
білімі мен оның жұмыс тәжірибесі. Дәл осы белгілер нәтижелі ... ... ... осы ... белгілердің қарапайым үлгісі негізінде қарайық. Ол
үшін барлық қызметкерлерді 2 ... ... ... ... ... төмен нәтижелі (олардың орташа және шекті өнімділігі = 1 тең);
жоғары қабілетті ... ... ... ... ... және ... 2 тең). Осы 2 топ ... бәсекелес фирмаға жұмысқа
жалданады. Фирма өндірісінің көлемі 10000 ... тең. ... ... ... 10 жыл ... істейді деп ұйғарылған.
Үміткерлердің орташа еңбек өнімділігін есептейік: (1+2)/2 = 1,5, әр ... ... ... ... = ... ... ... = 200000.
Егер фирмалар қызметкерлерді еңбек өнімділігі бойынша теңестірсе, ... 1 ... ... 100000 ... 2 ... 1 ... жалақысы 200000
доллар құраушы еді. Ақпараттың симметриялық емес ... ... ... алмайды, сондықтан олар орташа өнімділік негізінде
15000 доллар құрайтын жалақыны ... ... ... ... ... нәтижелілермен салыстырғанда, нашарлау жағдайда болады.
Автомобильдермен келтірілген мысалдағы сияқты ... ... ... ... ... шек ... Сондықтан, олар жұмыс
берушілерге өздерінің нәтижелілігі жөнінде ... ... ... ... ... білімін сипаттайтын көрсеткіштерді (алынған
дәрежелер, дипломдағы бағалар және т.б.) бір ... ... оқу ... ... Yдеп ... ... алу ... (үдерісі) белгілі
шығындармен байланысты, бұл шығындардың жартысы әр ... ... ... түрлі (төмен қабілетті адамдарға білім алу қиынға түседі). ... ... және ... ... ... өзара тығыз байланыста.
Себебі: төмен қабілетті ... ... ... ... оқуда сияқты,
көп қиындық көреді, олар қойған талаптарға сай болу үшін, көп ... 1 ... Y ... тең ... ... алуға шыққан шығындар С1 =
40000 доллар∙Y құрайды, 2 ... – 20000 ... Бұл ... ... соң ... ... табыс әкеледі. Оны В(Y) деп белгілейік. Жалақы
20000 доллар ... 2 топ ... 10000 ... ... – 1 топ ... Онда В(Y) ... маңызы 100000 долларға тең – бұл білім ... 10 ... ... үшін ... ... ... ... толықтырғаннан кейін
(2 топқа кіруге жеткілікті деңгей), В(Y) маңызы 20000 долларға дейін және
одан да жоғары ... Бұл ... ... Y* деп ... ... қызметкердің шығындарын азайтып, оның табысын көбейтетін білім
деңгейін табу. Оңтайлы ... ... ... біз нөлдік деңгейі мен Y*
деңгей ... ... ... ... ... таңдағанда, жеке адам
білімнен алатын пайдаларды сол ... ... ... ... Екі топ үшін ... 100000 ... құрайды. 1-ші топтың
шығындары 40000 долларға тең, 2-ші топтың шығындары – 20000 ... ... ... 1 ... ... ... алудан бас
тартады. Сәйкес, 2-ші топтың өкілдері білімді Y* деңгейінде алады, егер
100000>20000∙Y*, яғни Y*

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 186 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Микроэкономика пәні,әдістемесі49 бет
Банк маркетингісі туралы ақпарат10 бет
Сот жұмысының ұйымдастырылуы25 бет
Қазақстан Республикасындағы өнеркәсіптегі маркетингті енгізу тәжірибесі12 бет
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
Ақселеу шығармалары негізінде ғылыми-танымдық публицистиканы зерделеу77 бет
Жеке тұлғаны зерделеу10 бет
Кәсіпкерлік қызметтің теориясы және микроэкономика негіздері12 бет
Микроэкономика8 бет
Микроэкономикадағы сұраныс және ұсыныс моделі30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь