Оқушылардың денсаулығы басты назарда

Балалардың салауатты өмір сүруін отбасынан, балабақшадан бастап, одан кейін мектепте жалғастыруымыз керек.
Мектебіміздегі жан-жақты жабдықталған валеологияға арналған оқу бөлмесіне оқушылар қызығушылықпен келіп, сабақ барысында көп ақпарат алғылары келеді.
Оқушыларды дәрігерлік бақылаудан өткізгеннен кейін әр оқушыға жеке денсаулық паспорты арналды. Бұл жұмысты дәрігер, валеология пәнінің мұғалімі және сынып жетекшісі бірігіп атқарды. Нәтижесінде денсаулығында кінәраты бар балалар анықталды: көз жанары нашар, есту қабілеті төмен, дене сымбаты бұзыла бастаған, жүйке жүйесі ауыратын, асқазаны мазалайтын оқушылардың денсаулық мәселесі мұғалімдерді де ойландырды. Осының барысында оқушылардың денсаулық диагностикасын біле отырып алдын алу, сауықтыру жұмыстарын жүргізе бастадық. Мысалы, жүйкеге әсер ететін кикілжіңді жағдайлардың алдын алу, өзіңді өзің тануға арналған сабақтар, аутотренинг, жаттығу жасау, т.б.
Ата-ана, мұғалім және оқушыларды біріктіріп дөңгелек стол ұйымдастырылды, кеңес беру жұмыстары оқушылардың жас деңгейлеріне сәйкестендіріліп жүргізілді. Бұл жұмыстар СӨС қалыптастыруың Ұлттық орталығы ұсынған «Қалай ауырмауға болады» бағдарламасы бойынша, ҚР Ғылым минибтрлігі бекіткен 1-11-сыныпқа арналған оқу-әдістемелік құралдар негізінде іске асырылуда.
Көптеген СӨС қалыптастыру бағдарламарымен жұмыс істеп, өз іс-тәжірибеме сүйеніп 5-8-сыныпқа арналған бағдарлама дайындадым. Онда оқушылар тақырыпты толық меңгеруі үшін тақырыптар бөлімге бөлінген.
Бағдарламада, блок-схемалар, сабақ конспектілері берілген. Күнделікті сабақ беруде модульдік технологияны пайдаланамын.
        
        Оқушылардың денсаулығы басты назарда
Балалардың салауатты өмір сүруін отбасынан, балабақшадан бастап, одан
кейін мектепте жалғастыруымыз ... ... ... ... ... оқу
бөлмесіне оқушылар қызығушылықпен келіп, ... ... көп ... ... ... ... ... кейін әр оқушыға жеке
денсаулық паспорты арналды. Бұл ... ... ... ... және ... ... бірігіп атқарды. Нәтижесінде денсаулығында
кінәраты бар балалар анықталды: көз жанары нашар, есту қабілеті ... ... ... бастаған, жүйке жүйесі ауыратын, асқазаны ... ... ... ... де ойландырды. Осының барысында
оқушылардың денсаулық диагностикасын біле ... ... алу, ... ... ... Мысалы, жүйкеге әсер ететін кикілжіңді
жағдайлардың алдын алу, өзіңді өзің ... ... ... аутотренинг,
жаттығу жасау, т.б.
Ата-ана, мұғалім және ... ... ... ... ... беру ... оқушылардың жас деңгейлеріне
сәйкестендіріліп жүргізілді. Бұл жұмыстар СӨС ... ... ... «Қалай ауырмауға болады» бағдарламасы бойынша, ҚР Ғылым
минибтрлігі бекіткен 1-11-сыныпқа ... ... ... іске ... СӨС ... ... ... істеп, өз іс-тәжірибеме
сүйеніп 5-8-сыныпқа арналған бағдарлама дайындадым. Онда оқушылар тақырыпты
толық меңгеруі үшін ... ... ... ... ... ... ... Күнделікті
сабақ беруде модульдік технологияны пайдаланамын.
Жеке бас гигиенасының тәрбімі мен дағдысы
Осы педагогикалық техниканы ... ... ... білім беру
тәсілдерін әбден жетілдіріліп, ... ... ... ... әр ... ... ... ойын,
дифференциалды сабақ. "Ашық есік" күндерін ... ... ... СӨС ... ... ... облыстық конкурстарға арнап
шығармалар жазады.
Өткен оқу жылында валеология оқу бөлмесіне паспорт арналып, ... ... ... ... ... ... білім,
дағды алуына арналған карточкалар, схемалар, видеоматериалдар, кітапшалар
жинакталды, дайындалды.
Модульдік жүйемен ... беру ... ... терең игеруіне
мүмкіндік береді. Тәжірибемде практикалық жұмысты да іске ... ... ... ... денсаулығын бақылап, жеке
паспортын ... ... ... ... дене шынықтыру сабағына қатысуын
бақылап, анализ ... ... ... ... ... ... өмір салтын қалыптастыруға арналған жарнама шараларын жүргізу
жұмыстарын оқу жылы бойы жүзеге асырып, барлық мектеп ұжымының, ... ... ... ... пәні ... ашылғалы бері жүреді. Жыл сайын мониторинг
жүргізіп, ... ... ... ... ... отырамыз.
Оқушылардың барлығы (денсаулығы төмен оқушыларға да) дене шынықтырумен
айналысуы үшін барлық жағдай ... ... зал, ... ... ... ... т.б.
I және II ауысымға арналған таңертеңгі, түстен ... ... ... онда көп ... ... балалары мен тұрмысы төмен
отбасы балалары (70 бала) тегін тамақтанады. Асханада санитарлық ... ... ... арналған су қойылған.
Мектепте қоршаған ортамен қарым-қатынас, ... ... ... денсаулыкқа әсері, күйзеліске ұшырау ... ... ... ... тест ... жүргіземіз. Бұл жұмыстың
қорытындысы маған психолог, ... ... ... жеке жұмыс
жасауыма көмектеседі. Окушылармен жеке ... ... ... ... ... ... көңіл күйін бақылап, кикілжіңді жағдайдан қалай
шығуға болатыны туралы әңгіме, кеңес ... ... ... ... ... сақтап, нығайтуға арналады, нәтижесі де
көңіл қуантарлық. Суық тиіп ... ... ... ... сколиоздың
динамикасы төмендеді. Есірткі заттарын пайдалану, темекі тарту, мінез-
құлықтың қауіп факторының алдын алу ... ... ... ... ат ... ... етеміз. Мектепте екі психолог қызмет атқарды,
арнайы оқу бөлмелеріміз де бар. Оқушылармен әр түрлі формада, ... ... ... ... беру, аутотренинг, тест, түрлі жағдайларды
мысал ретінде көрсету. Оқушылар өздерін мазалаған ... ... ... қысылмай әңгімелеседі.
Егер мектеппен учаскелік дәрігер тығыз байланыста болып, бірігіп қызмет
етсе онда оқушының жеке басының денсаулығы туралы толық біліп, ... ... ... ... беру дұрыс жолға қойған болар едік.
Валеология сабағына да ... ... ... ... ... өздерінің денсаулықтары туралы сұрақ қойып, ... ... ... өз ... ... ... ... өз-
өздеріне, іс-әрекеттеріне жауапкершіліпен қарауға үйренуде. Ал ... ... ... да осы, ... өмір ... үйрету, оқыту, білім
беру, қалыптастыру.
Жеке бастың және қоғамдық гигиенадан хабардар болып, ... ... әр ... ... ... алдын алуға көмектеседі және адамның
мәдениетті болуына ... ... ... ... ... айнала қоршаған ортаға жағымсыз әсер ететінін балалар болуы тиіс.
Егер баланың гигиенадан алған ... ... ... қарым-
қатынаста, жеке өмірінде мықты гигиеналық әдет-дағды қалыптастырса онда
гигиенадан ... ... ... ... ... болғаны деп
есептеледі. Тақырыпты оқушылар жетік меңгеріп, түсініп, ... ... ... үшін тақырыпқа сай иллюстрацияны, суреттерді, кесте мен
қосымша әдебиеттерді сабақтың ұтымды кезеңінде пайдаланған ... ... ... сай ... ... ... сөздер, жұмбақтар да
мұғалімнің жұмысын жеңілтедеді.
Бастауыш сыныпқа арналған бірнеше «гигиена сабағын» ... ... ... ... ... мақсаты: «Жеке бастың гигиенасы» деген түсініктің ... ... жеке ... ... ... ... ... сақтау - өз денсаулығын сақтаудың ең ... ... ... ... ... ... «Оқушының жеке басының гигиенасы» деген жаңа
тақырыппен танысасыздар. Қалай ойлайсыздар, ... ... ... ... ... ... не ... жауап. Гигиена деген - денеңді, үсті басыңды таза ұстау.
Мұғалім. Ал «дене» деген не?
Мұғалім тақта алдына бір оқушыны шақырып, оның басын, ... ... ... осының бәрі бір сөзбен «адамның денесі» деп аталатынын
түсіндіреді.
- Біздің денеміздің ... не ... ... ... ... ... тері қаптап тұр. Мұғалім
оқушылардың назарын қол терісіне аударып, ... ... ... ... ... кезде созылатынына тоқталады.
- Тері біздің денемізді аурудан қорғайды. Ал сендер ... тері ... ... ... ... жұқа май ... ... теріні ұзақ уақыт жумаса, тері саңылауларында май мен тері жиналып,
шаң-тозаңды ... ... ... тері ... денені микробтан қорғау
қасиетінен арылады.
Кір, лас тері денсаулыққа зиян. Сонымен бірге, жуынбаған, салақ ... ... ... ... ... жағымсыз болады. Оның артық
қасиеттерін жоғалтып өмірде ... ... ... ... кедергі жасауы
әбден мүмкін. Сондықтан теріні, денені күтіп, өз-өзін таза ұстап ... ең ... өз ... жауапкершілігі зор деген сөз.
Денені күтудің ережелері.
1. Таңертең ұйқыдан оянған соң беті-қолды, мойын мен ... ... ... соң, ... ... жатар алдында да жуыну қажет.
2. Ұйықтар алдында аяқты жууды ұмытпау ... ... НЕ ... ... ... ... — парасатты, байыпты, ақылды, ойлы,
білімді, зерделі және сабырлы ... ... ... ... дегеніміз — әрбір жеке адамнан бастап, букіл қоғамның қалай
еңбек етіп, қалай тұрмыс құрып, бос уақытында демалатыны, қысқасы, ... өмір ... ... ... өмір ... қандай болса, әзі де
сондай.
Сонымен, ... кез ... ... ... өмір сүру үшін
парасатты, зерделі және білімді болуы керек. Әсіресе денсаулық ... ... ... ... адам ... ұлы ... күш ... медицина мен психологияда қаншама түсініксіз жайлар ... ... адам ... ... түсіндіру қиынақ: 15 миллиард жүйке
жасушалары (нейрондар) бар, ... ... ... ... ... ... байланысқан және жүйелі жұмыс атқарады. Адам гендерінде
не жазылғанын оқу да оңай емес. Денсаулыққа ... бар ең ... ... өзі қаншама?!
Немесе салмақ мәселесін алайық. Жас ұлғайған сайын салмақ өсуі керек
пе, жоқ жас ... ... ... ... пе? ... ғылым өзінше
фактілер келтіріп, дәлелдеп жүр ғой. Бұл ... ... ... ... да адам ... құбылыс! Әсіресе оның ақыл-есі ... ... Ол ... ... әрі қайғысы... Алайда адамдардың
ауыруына сыртқы әсерлер мен адам табиғатының әлсіздігінен ... ... ... ... ... ... Мінез-құлық дегеніміз — істелген
іс-қылықтар, әрекеттер, психика.
Іс-қылық дегеніміз не? Бір жағынан ол - қол, аяқ, ... ... ... ... жай және ... ... және ұзақ болуы
мүмкін. Оның мақсаттары да ... ... жету үшін ... ... ... ... үшін ... сақтап қалу - мақсат. Дәмді тамақтану - мақсат
бірдеңені істеу - ... ... көп, ал ... пен күш ... тура ... ... бесекеге түседі. Қажеттісі қайсы: өкпе
рагінен ... ме, не ... ... алдында сигарет тартып кербездену
ме? Әрине, өлмеу екені сөзсіз.
Ертедегі ата-бабаларымыздан ... ... ... ... дене ... ... биологиялық сезімдер немесе психика қалды. ... ... Адам ... ... ... ... болса ғана
күш алады. Босаңсу әрқашан да жағымды. Тек ... ғана ... олар ... ... ... ... - қомағайлық. Тамақ ішіп-жеуден қанағат табу - аса
маңызды құбылыстардың бірі. Дәмді ... ... оны ... ... сияқты,
жаттықтыруға болады. Адам әлдеқашан етгі қуыруды үйреніп, оны дәмді ... ... бері ... ... ... ... жаттықтырады.
Үшінші кемшілік — қорқыныш. Хайуандармен салыстырғанда адамда қорқыныш
күшейе түседі, өйткені ол ... ... ... оның ... ... да ... ... Сондықтан оны тек өзінің аурулары ғана емес,
басқа ... ... ... ... ... де үрейлендіреді.
Қорытып айтқанда, адам баласы ақылды, бірақ жалқау әрі қомағай. ... тоқ және ... өмір үшін ... жоқ. Мол және ... ... ішіп-жеп,
рақаттанып, жылы жайда демалғанының есесін аурумен өтеуіне тура ... ... яғни ... ... ... ... оның ... тым көбейіп
кетуі ықтимал. Дене азабы өркениет игілігінен келген барлық ... ... ... ... ... сақтау режимін барлық адам қатаң ұстайды
деп санауға болмайды, бірақ оған адамдардың көзін ... ... ... ... ... үшін, өзіне-өзі қажетті шек қоя білген кім-кімге
болса да тиімді. Мұны салауатты, дұрыс мағынаға жетелейтін ғылым ғана іске
асыра ...... ... құбылыс екені әркімге түсінікті
сияқты. Бүкіл медицинаның даму кезеңінде оның екі ... ... - ... ... ... ... қалпына келтіру,
екіншісі — сол мақсатқа «организмнің табиғи қорғаныс күштерін» жұмылдыру
арқылы жету. ... екі ... ... ... ... ... ... бірақ, әдетте, іс жүзінде біреуі ғана басымырақ қолданылды. Өкінішке
қарай, ... ... ... ... де ... ... ... табиғи күшін ескере бермейді. Сол табиғи күштерді ... ... ... Енді осы ... ... ... сөз — тамақтану мәдениеті жөнінде.
«Ас — адамның ... ... ... Сол ... ... ... ... басталады. Тамақтағы қоректік заттар ... адам ... ... ... ... Әсіресе тамақ нормасын
әркім өзі ақылымен мөлшерлеуі тиіс. Әрине, дастарқандағының бәрін тауыса
ішіп-жеу мақсат емес. ... ... о ... жек көріп, ең
жағымсыз ... ... ... ... белгілі. Сол себепті,
тамақты бойға мөлшерлеп ішіп-жеген дұрыс. «Ас ... ... ... құру — ... ... керісінше, кекірейіп тамақ татпау —
ноқайлық, тым құнықпа және ас ішуді де ... ... ... ... И.П. Павлов.
Жасыратын несі бар, қазір елдегі ересек адамдардың арасында екінің
бірінің ... ... және ... (тоқ ... ... ... сыры неде? Осы ауруларға әкеліп соқтыратын экономикалық-әлеуметтік
факторлар көп, әрине. Бірақ соның бәрін емес, өзімді қынжылтатын бір ... ... ... ... ел ... ... жетіп жүр — кейбір
үйлерде жеңіл машинасы ... ... ... ең ... жоқ. Сондықтан асқазандары ауырып жүрсе де, ұнның ішінде
сақталып, кептірілген немесе сүрленген ... ... ... ... ... ... ыстығында ет сияқты асқа ... ... ... ... өте ... ... ... тамақ
бүлініп, улануға да әкеліп соқтыратынын естен шығармаған жөн.
Қарынды кере тамақ ішіп, орындарынан зорға көтерілетіндер де аз емес.
Ол, ... өте ... ... ... ... түнді ұйқысыз өткізеді,
мазасы қашады. Соның салдарынан кейде ... ... ... да ... аз ... ... айтуынша: «Кез келген ауру-сырқаттың
әкесі белгісіз болғанымен, шешесі белгілі: ол — орынсыз, артық ішкен ас!».
Сондықтан ...... ... және ... ... ас — ... ... өзін жейді. Сол себепті, жегенің бойға сіңсін
десең, шамадан аспа», деп жазды Абдуль Фарадж.
Біздегі тағы бір ... жай — ... ... ... ... ... жөнсіз, мөлшерден тыс күштеп тамақ ішкізеді. Соның
салдарынан сәбилердің физиологиялық ас қорыту немесе ... ... ... ... Және ... ата-аналар баласы толып, семіре бастаса ғана
дені сауға санайды. Ол, ... ... ... кезде белең алып отырған тағы бір жаман әдет — гиподинамия,
адамдардың күнделікті ... аз ... Ол, ... ... ... салдарынан болады. Жаяу жүруге ерінеміз, жақын жер болса
да, баратын жерімізге көлікпен барамыз. ... ... ... дене ауырлай
береді, жүрек пен қан тамырларының қызметі ... адам ... ... ... ... ... Ал дана халқымыз: «Семіздікті қой
ғана көтереді», — деп бекер айтпаса керек.
Семіздік әр түрлі ауруларға — қан ... ... ... тағы ... ... емделуі қиын жүрек пен қан тамырларының созылмалы
сырқаттарына әкеліп соқтыратыны баршаға аян. ... ... ... сау ... ... салыстырғанда 10—15 жылдай қысқа ... ... зат ... ... ... ... қант диабеті, бауыр циррозы, өтте және бүйректе тас пайда болу
сияқты сырқаттарға душар етеді. Буын-буындарында да тұз ... ... ... ... әр ... буын ... да әкеліп соқтырады.
Денені май басқандықтан және асқазанды кере тойып тамақтанудан ... мен іш ... ... тұратын диафрагма сияқты көк еті ... ... және ... ... түсіреді. Сол себепті ол
организмдердің қан ... ... өкпе мен ... ... адам ... ... ... ету қабілеті
төмендейді, оны гиповентиляция ... ... ... ...... ... ... «жанармай». Осындай қысым жиі қайталана берсе,
ондай адам пневмония, бронхит және т.б. сияқты, әр ... ... ... ... адам ... ет пен ... ... қан тамырлары
қысылып, қан айналымына үлкен кедергі жасайды. Сол себепті, әсіресе қанды
бойға тарататын «насос» қызметін атқаратын ... ... күш ... ... жүрегін де май басады, ... да ... қан ... ... ... әр ... ... — стенокардия, инфаркт сияқты
— жүрек аурулары пайда ... ... ми ... да ... ... шалдығып, адамның есте сақтау қабілеті
нашарлайды.
Кейінгі жылдары, адам ... ... ... ... гипофиз «кәрілік
гормонын» бөліп, оны қан арқылы денеге тарата бастайтыны анықталады. Алайда
американдық ғалым Денкльдің ... ... ... ... ... ... да «кәрілік гормонының» организмге таралуын тежеуге болады ... ... ... жасы ... ... үшін ... маңызы бар.
Осы жерде айта кететін бір жайт: соңғы 70—80 жылдың ішінде біздің ... бен ... ғана ... жоқ, ... ... ішіп-
жейтін тамағымыз да еуропашаланып, өзгерді. ... ... және ... ... ... ... ... қылғыта беретін
тамақтар көбейді. Ас қорыту жолдарының медицинада ... екі ... бар: тым ... ... тамақ және «кернеу жүйесі».
Ұсақталған, жұмсақ ... ішек ... ... ... және ... ... төмендетеді. Функциясын
жоғалтқан кез-келген организм бірте-бірте әлсіреп, ... ... ... ... қатар ұзаққа созылған жағымсыз эмоциотармен
немесе стресстермен ұштасқан психикалық күш түсу, екі ... ... ... ... ... асқазан және тоқ ішектің жүйкелік
реттеуіне кері әсерін тигізеді. Бұл фактор, ... өте ... ... ... білінеді.
Ішектер атониясы деп аталатын бұлшықетгер жаттығуының ... оның ... ... әлсіреуі тоқ ішекке
жиналатын индол, скатол сияқты улы ... ... ... ... ... флораның дамуына әкеліп соқтырады.
Біздің асқазанымыз бен ... кез ... ... қатты
тамақтың бәрін қорытуға қабілеті бар. Сондықтан, егер «жоғарыдан» ... ... ... ... ... ... олар өз ... атқара береді. Ішек-қарынның қызметін, негізінен, вегетативті
жүйке жүйелері атқарады.
Қандай тағамдарды қалай пайдаланған жөн? Енді ... ... ... дейін тамақтар қуатына қарай топқа бөлінетін. Ал сонғы ... ... ... оның құрамындағы адам организміне
өте қажет зат алмасу ... ... ... ... ... ... ... отыр. Ондай биологиялық ... ... ... ... ... ... ... атап айтқанда
ферментгерді, гормондарды және жүйке жасушаларының бойымен жүретін ... ... ... ... қатысады. Асқа пайдаланылатын
тағамдардың химиялық құрамын ... ... ... ... ... тағамдық (барлық пайдалы жақтарын ескеріп) құнына/қуаттық
немесе калориялық құнына және биологиялық ... ... үш ... болды. Мұндай топқа бөлу несімен тиімді? Осы арқылы соңғы ... тек қана ... ... ал ... ... тағы басқа пайдалы заттардан жұрдай — қант және тағы ... ... ... «бос ... ... ... ... Ал арақ пен
шараптарда адам организмін уландыратын улы калория да болатыны анықталды.
Сондай-ақ ... ... ... ... немесе астағы организмге
керекті тағамдық (нәруыз, көмірсу, май, микроэлементтер мен витаминдер)
заттардың кейбіреулерінің ... ... ... ... ... ... әр
түрлі тамақтан пайда болатын алиментарлық ауруларға шалдықтырады. Сол үшін
асқа пайдаланатын тағамдардың құрамын үнемі ... ... ... ... ... ... ең көп ... тамазғы — етке тоқтала
кетейік. Ет туралы ғалымдар арасында әр түрлі ... ... ... ... ... тамаққа өте қарсы екені бәрімізге белгілі.
Олар көкөністермен жасалған тағамдарды ғана асқа пайдалануды жөн көреді. ... ... ... ... даму ... ... оның ... толықсып
жетілуіне еттен жасалған тамақтардың көп пайдасы болды.,.», деп жазды.
Ғалым А.И. Андрианов мынадай ... ... Әр ... жәндіктерді екі
топқа бөліп, бір тобын үнемі құрамына 46% , ал ... ... — 6% ... бар ... ... ... ... өткен соң бірінші
топтағы нәруызды көп қабылдаған жәндіктердің баяу ... Ал, ... ... аз ... ... ... ... қимылдайтын, сергек қалпында сақталған. ... ... ... ... ... адам ... күн ... 80—100 грамм ғана
нәруыз жеткілікті екен. Профессор Н.А. Капланский: «Әр ... ... сол ... ... ... ... ... аминқышқылдарынан ғана түзіледі. Ересек адамдарда бұл, әдетте,
ішкен тамағымен келген аминқышқылдарының түкке тұрмайтын бір бөлігінен ... ал ... ... ... мен ... ... ... бауырында, буйрегінде және аздап болса да ішектерінде өз ... деп ... ... ... ... үшін адам организміне шамалы
нәруыздың өзі ғана жеткілікті. Әрине, нәруыздың күнделікті мөлшері әрбір
адамның жасына, ... ... ... ... ... Әлі де жетілмеген
жас организмдерге және ауыр қол еңбегімен айналысатын адамдарға ... ... ... ... ... ... г) кем ... биологиялық қасиеті оның құрамындағы ... ... ... ... адамның өзінің бойындағы
нәруыздарының құрамына неғұрлым ұқсас болса, олардың биологиялық қасиеті ... ... ... Ас ... ... ... ... жетіспесе, организмде нәруыз синтезі бұзылады және басқа да
кері үрдістер ... Оның ... сол ... ... организміне тигізер әсеріне байланысты. Мысалы, сүттің не ... мол ... ... ... зат ... ... пайда
болатын улы заттардың уын жойып, залалсыздандырып, адам организмінің
қызметін жақсартады, бауыр ... ... ... ... етті ... ... тыс көп ... әсіресе аз
қимылдайтын адамдарда, зат алмасу ... ... Оның ... ... ... улы ... ... көп түзіліп, одан әр түрлі тұздар
тізбегі құралады. Соның зардабынан өтте, бүйрекге тас ... ... ... ... ... яғни буын-буын сырқырап ауырады немесе
бүйрегі не бауыры ... ... ... ... сырқаттар етті мөлшерден
көп тұтынатын адамдардың арасында жиі кездеседі. Ал, керісінше, ... және ... зәр ... ... пурин негіздері болмайды.
Соңғы жылдардағы ғылыми жұмыстардың ... ... көз ... ... ... құрамында май ... ... ... ... да, жас ... өсуі ... әр ... қарсы күресу қабілеті төмендейді екен. ... ... ... ми ... да ... ... бар ... дәлелденді.
Бір күнде әр адам салмағының әр килограмына орта есеппен ... май жеуі ... ... ... ... 70 кг ... адамның
күнделікті тамағының құрамында 60—70 г май ... ... ... ... ... ... гагиенасы кафедрасының меңгерушісі, профессор
К.С. Петровский былай деп жазады: ... ... ... ... ... ... осы ... дейін «атеросклероз ауруына соқтырады» деп жүрген
майларымыздың құрамында, керісінше, атеросклерозга қарсы тұратын ... бар ... ... Сол ... кәбірек пайдаланып, мал майы мен
сары майды аз жеу керек ... ... ... ... ... институтының ұйғарымы бойынша, күнделікті асқа ... ... мал майы мен сары май ... ... ... ... мөлшерде көбірек болғаны жөн. Өйткені тамақпен бірге ... ... ... ... тез ... Әсіресе зойтун майын тамаққа
пайдаланған ... ... ... ... ... көшейік. Оның ең
басты рөлі - организмнің күш-қуатын сақтау. Сондықтан ... ... ... ... ... байланысты. Ауыр «қара жұмыс»
істеп, көп қимылдаса, тамақтағы көмірсулардың мөлшерін көбейту ... ... ... аз ... азайтқан дұрыс. Қазір ғалымдар бұған көп
көңіл бөліп отыр. Себебі таза көмірсуға күнделікті өзіміз шайға салып ... қант ... ... ... ғылыми деректерге қарағанда, қанттың
адамға пайдасынан гөрі зияны көбірек екен.
Ағылшын ғалымы Дж. Юткиннің қант туралы: ... ... және ... кітабы жарық көрді. Сол кітабында ғалым ... адам ... ... ... ... ... ... пен қан тамырлары
ауруларына әкеліп соқтыратыны туралы тәптіштеп ... ... ... ... ... қант ... ... ұшырауының, шамадан тыс
семіріп, салмағының өсіп кетуінің сыры да осында. ... ... ... ... миға ... ... жүйке жүйесіне де тигізетін кері әсерін
анықтады.
Алайда бұдан қант ... ... ... ұғым ... ... Оның ... және бауыр, жүрек еттерін қоректендіретін гликоген түзу үшін
қажет екенін ұмытпаған жөн. Сондай-ақ қант орталық ... ... ... ... ... үшін де ... Егер біз бұрынғы ата-бабаларымыздың
қалай ... ... ой ... болсақ, сол кездегі адамдар мен
қазіргі адамдардың ... жер мен ... ... барын
байқаймыз. Бұған соңғы кездері жарық қөрген ... ... ... питание», профессор Шаталованың «Правильное питание»
және Э.А. Степановтың «Раздельное питание» деген ... ... ... жетті. Аталған авторлардың ұсынған диетасы бойынша,
ағарғанды, мәселен ... ... ... (шай және кофе ... ... ... ... Сүтті сүт күйінде ішу керек. Сондай-ақ, айранға нан
турап ішуге болмайды және ... да құр өзін жеу ... ... ... дастарқан мәзірінде бал қосып, әр түрлі тағам жасау орын алды. Ал
температуралық өңдеуден өткен бал ... ... ... ... түрде дәлелденген. Ондай балды жеген адамның организміне ол у ... ... ... ... және ... ... айналады. Балды да бал
күйінде нанмен қосып жегенде организмге пайдалы әсері зор болатыны белгілі
болып ... ... ... ... ... бал ... ... балдан жасалатын тағамдардың денсаулыққа пайдасынан гөрі зияны басым
екенін білген жөн.
Диетологгардың пікіріне ... біз ... ... оңды-солды
араластырып ішіп-жеп, ауру-сырқауды өзіміз тудырып алатын сияқтымыз. Ал
шыныңда, ... ... бола ... ... адам организмінде іру-
шіру үрдістерін туғызып, ас ... ... улы ... ... ... ... алмайтын комплекстердің пайда болуына жағдай ... ... ... қан ... ... ... денеге тарап, әр түрлі аурулардың
келіп ... ... ... яғни ... ... Аурудың көпшілігі
осыдан туындайды.
Тағамдардың бір-бірімен сәйкес келу-келмеуі деп нені айтамыз? Барлық
тағамның құрамы, жоғарыда айтқанымыздай, ... ... ... ... ... ... Осылардың ішінде нәруызды заттар мен крахмалдық
заттар ешқашан бір-біріне сәйкес келмейді. Сол себепті нәруызды тағамдарды
крахмалмен бірге қабылдауға ... ... ... ... басты тамағымыз туралы айтатын
болсақ, етті қамырмен қосып жеуге болмайды екен. Өйткені қамыр — ... ет — ... ... Сол ... ас ... ... ... ауырлығын түсіреді. Сонымен қатар қажетсіз нөрсеге ... ... ... ас — ... ... өзін ... дегенді
шығыстың ғалымы Абдуль Фарадж осыны білгеннен жазса керек. Тағы да ... ... амал жоқ. Ас ... ... үшін ... ... ештеңе қоспай, еттің құр өзін жеу керек, ... ... ... помидорды (яғни крахмалсыз көкөністер мен жемістерді) қосып жеуге
болады. Ал қамыр мен картопты араластыруға әсте ... Өз ... ... ... пайдасы зор. Міне, ата-бабалар дәстүрі қайда
жатыр.
Осы ретте ... қай ... жеу ... деген мәселені де қарастыра
кетсек дейміз. Қайтадан ата-бабамыздың тамақтану мәдениетінс зер ... ... ауыр ... ... жемеген. Жеңіл-желпі сүт, айран,
кейінгі кездері шай ішіп, организмін ... асқа ... Ал ... (қазіргіше кешкі асты) күн батпай тұрып (күн батардан бір-екі сағат
бұрын) ішетін ... ... күн ... ... ... ас жақсы
қорытылмайды. Өйткені тәуліктің адам организміне әсер ететін уақыттары бар
(биоритм ... ... Күн ... ... ... табиғат мүлгіп,
ұйқыға бет алған кезде адам организмі де ... ... ... Мұны ... өзі де «айтып» отырады: тәбет болмайды, ас
батпайды. Мұны ... біте ... ... ... білген. Біздің
біріміз біліп, көбіміз біле бермейтін қарапайым ... ... ... олар үшін қалыптасқан жайт — табиғи ілім ретінде келген.
Осы кездері біз еуропалық «өркениеттің әсеріне ... ... ... ... салдарынан организмді өзіміз уландырып жатырмыз.
Кейінгі жылдары байқасаңыздар, диетологтар да бұрынғыдай «кешкі ... ... ... ... сүт қана іш» деп ... ... Ал ... ұйқыдан ояна салып, бір стақан салқын су ішу керек» дейді. Қазір
әсіресе шығыстың ... ... соң, көп ... ... ... ... ... соның ішінде ас қорыту ағзалары да орталық
жүйке жүйесіне аса бағына бермейтін — вегетативтік жүйке ... ... ... ... ... ... ... симпатикалық және
парасимпатикалық болып бөлінеді. Симпатикалық және парасимпатикалық ... ... ... ішкі ... (жүректің, қан тамырларының,
асқазанның, ішектің, т.б.) ... іске ... ... қорытылу патогенезі бойынша түнде адам ұйықтаған кезінде
барлық ішкі ... де дем ... ... ... ... Тек ... ... жүйесі немесе вагус жүйкесі (X пар жүйке) ғана ... ... ... ... ұйықтамайтын жүйке (блуждающий нерв) деп
тегін аталмаса керек. Аурудың көпшілігінің түнде қозатыны да ... ... ... адам ... ... дем ... бұл кезде
асқазанның ас қорыту сөлі де бөлінбейді. Бірақ адам ... ... ... ... ас ... ... де баяу (жүректің баяу жұмыс
істейтіні сияқты) жүре береді. ... адам ... ... жуынып -
шайынып, дастарқанға отырғанда, әдетте, асқа ... ... ... ... ... ас ... Оның ... — таңертең адам ұйқыдан ояна
салысымен симпатикалық жүйке жүйесі де өз қызметіне толық кіріседі. ... ... ... тұз ... қорытатын зат болмағандықтан,
асқазанның ішкі қабырғасын күйдіреді. Сондықтан ... ... ... адамның тәбеті болмай, ас батпайтындығы сондықтан. Сол
себепті де кешке жақын, лажы болса күн батпай тұрып ... ... ... ... ... ояна ... бір ... су ішкен жөн. Ішкен су
асқазанның сөлін залалсыздандырып, асқазанды және ... ... ... ... ашады. Сонымен қатар ас қорыту сөлінің құрамында
болатын тұз қышқылының әсерінен асқазанның ішкі ... ... ... пен ... жарасынан алдын ала сақтайды.
Сондықтан біздің ата-бабаларымыздың негізгі асты кешке ... ... ... ... де ... ... ... отыр. Бірақ, әсіресе ұйқыға
жатар алдында асқазанға көп күш салмаған дұрыс. Сонымен ... ... ... астарды араластырмай тамақтанған жөн. Сонда ғана шын
мәнінде «ас — ... ... ... ... Не ... етті тағамдарға қарағанда көкөністерді
тамаққа көбірек пайдалану қажет? Себебі көкөністерді тамаққа ... ... ... мен ... ... ... «балласты»
заттар — клетчатка мен пептиндер мол болады. Ол заттардың адам ... ... ... зор. ... ас ... ... (әсіресе
етті тағамдар мен көмірсулары көп, сәйкес келмейтін тағамдарды араластырып
жегенде), ферменттер мен ас қорыту ... ... ... улы ... ... ... Осы улы ... етті тағамдар мен көмірсулы тамақты жиі
пайдаланатын адамдардың асқазандары мен ішектерінің жұмыстарын нашарлатады,
гастрит және колит (тоқ ... ... ... ... душар етеді.
Сөйтіп, тоқ ішектің қызметі бұзылып, ... ... ... ... Ол ... ... ауруына ұласады. Онымен қоймай, қанға сіңген ішектегі ... адам ... ... ... мидың, жүректің және бүйректің
жұмысын нашарлатып, әр түрлі кеселдерге душар етеді. Ал ... ... ... жиі ... ... ... ... заттар-
ішек-қарында мол жинақталып, ондағы улы заттар мен газдарды өз бойларына
сіңіреді де, ішек-қарынның ішек рецепторларын ... ... ... ... ... ... және ... қалған
зиянды заттарды ішекпен тез жылжытып, сыртқа ... ... ... ... ... ... улы заттар мен газдарды өз бойына
сіңіріп, организмді уландырудан және ... ... ... да уланып-
бүлінуден сақтайды.
ДЕНСАУЛЫҚ МОНИТОРИНГІ
Денсаулық - адамның ең қасиетті де, құнды қайталанбас, жоғалса қайта
орнына ... ... ... орны ... асыл ... болашақ Қазақстан Республикасының азаматтары бүгінгі мектеп
табалдырығындағы оқушылар денсаулығымызға ... ... ... ... сау адам - ... ең ... ... деп Т.Корлейль атап
көрсеткендей табиғат төрінен жоғарғы сатыда орын алған біздерде тек ... болу ... Егер 6-9 ... ... өз ... ... анықтап, бағалап сол деңгейлеріне ... ... ... емдік гимнастика, фитотерапиямен бірге жүргізсе, салауаттылық
өмір саптын сақтаса жылма-жыл денсаулық деңгейлері ... ... адам ... ... ... мен техниканың қарыштап дамуы, экономикалық және саяси
дағдарыстар мен қоғамда болып жатқан елеулі және ... ... ... ... ... адам ... әсерін тигізбей қойған жоқ. Қазіргі
кездегі Адам-Табиғат-Қоғам тізбегі мәнінің өзгерісі мен ... ... ... да байқалады. Барлығымызға ой салатын мәселелердің
бірі - орта экологиясының ... адам ... ... ... ... да ... әсер етуі болып отыр, осындай салдар әсерінен
адамның ... ... және ... ... мен
денсаулығының бұзылуына әкеп соғады. Көптеген жағдайда денсаулықтың ... ... ... адамның өзін-өзі дұрыс ұстай алмауы әсерінен
туындайды. Атап айтсақ: ішімдіктерді қолдану, ... және ... ... темекі шегу, насыбай ату т.б. Сондай-ақ жасөспірім
денсаулығына ... күн ... ... ... ... уақытын дұрыс
пайдаланбау, таза ауамен демалмау, ой және дене ... ... ... дем ... ... ... ... жүктеменің шектен тыс
көбеюі немесе стресс ... шыға ... т.б. ... кері ... сөзсіз. Адам денсаулығын дұрыс сақтау жолында ... ең ... ... ... өмір ... және денсаулық үшін күресу жолдарын
үйрету, яғни өз денсаулығының нағыз қожасы болу, оны ... және ... білу деп айту да ... ... азаматы - білімді, яғни жоғарғы санатты, ... ... ... жан-жақты маман болуымен қатар, салауатты өмір салтын
сақтайтын ... ... ... тиіс.
Қазіргі кезде жас жеткіншектердің денсаулығын сақтау және ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие жүйесін
валеологизациялау қажеттілігі туындап отыр. ... ... - ... өз ... өз ... өз ... және өзінің
ғана жан дүниесін зерттеуші ғылым. Халықаралық ... ... ... бойынша адам денсаулығының 10% - дәрігерлік ... 15% - ... 25% - ... ... ал 50% - ... ... өмір сүру
қалпына байланысты екен.
Барлығымызға белгілі өткен ғасырдың 90-жылдарынан басталған ... және ... ... ... ... еліміздің
әлеуметтік жағдайы, мәдени, адамгершілік қасиеттері күрт төмендеп кетті.
Ал бұл жағдайлар адамның денсаулығының да нашарлауына үлкен ... ... ... ... ... 15% , ал ... 4% -ның ғана денсаулығы жақсы болған, ... ... ... ... ... ... медициналық дәрі-дәрмек сапасы күрт
төмендеп кетті. Халықтың әлеуметтік ... ... ... ... жаппай жабылу хапінде тұрды, мәдениет пен әдебиет ошақтары мен
мектептер мен спорттық мекемелер ... Ал, бұл ... ... мен
жасөспірімдер сондай-ақ ересектердің ерте ішімдікке, төмекі шегуге,
нашақорлыққа, ... тура жол ... өз ... ... ... ... Қоғамда ұрлық, кісі тонау, сияқты кері жайттар тек ... ... ғана ... жағдайлары жақсы отбасында да орын алды. Бұл ... ... ... ... мысалдар. Шүкір, қазір экономикалық,
экологиялық қалыпқа келу, әлеуметтік жағдайдың да ... ... ... ... денсаулыққа кері әсер етуші факторлар осылармен шектеле ме?
Күнделікті теледидар компьютер алдында шектен тыс көп ... ... ... ғана әсер етіп қана ... көз ... күні кешке дейін
құлақтарына іліп алып жүретін арзанқол магнитафон ... - ... ... аз ... ... гиподинамия - жүрек, қантамыр, жүйке ауруына,
дұрыс тамақтанбау - ... ... ... ... т.б. әкеп ... ... келеңсіз жағдайларды азайту немесе жою мақсатында жасапынған
зерттеу жұмыстарында диагностика, компьютерлі диагностика, сауалнамалар,
тест жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... интернат жағдайында аса қымбат құралдармен емес,
күнделікті өмірде ... ... ... ... ... Зерттеу жұмыстарының қарапайымдылығы, бірақ олардан
алынатын көрсеткіштердің құндылығы - зерттеу ... ... ... өткізілуіне мүмкіншілік берді. Апанасенко тесті
оқушыларды жан-жақты зерттеп олардың бойының ұзындығы, салмағы, қан ... ... ... ауа ... кеуде қуысының аумағы, тыныс ... және ... ... мен жүктемелер бұру арқылы қан қысымының,
жүректің соғуының өзгерістерін ... ... ... осы ... ... көрсететін тест. Осы тест бойынша ... ... ... ... толығымен диагностикалық зерттеу жұмыстары жүргізілді.
Тест қорытындысы шығарылған соң, облыс орталығындағы Республикалық
валеологиялық ... ... ... ... әр ... денсаулық ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... ... ... ... гимназистер жыл бойы шұғылданып, ата-аналарымен байланыс
жасалынып, Апанасенко тесті оқу ... ... ... айында қайтадан
алынды. Жылма-жыл осындай ... ... ... ... ... ... ... жағдай жасалынған.
Көрсеткіштер компьютерлік базаға салынып, оқушылардың әрқайсысына жеке-
жеке ұсыныстар, әр ... ... үшін ... 10 ... ... ... жұмыс жылдың аяғында қайталанып қорытындысы шығарылады.
Гимназистердің интернат жағдайында оқып тәрбиеленуіне ... ... ... ... денсаулық жағдайын толық өзін-өзі бағалау да жүйелі
түрде жүргізіледі. Ағзаның функционалдық көрсеткіштеріне байланысты бағалау
балдарын өздері ... ... ... ... ... психолог,
валеолог, дәрігер бағалайды.
Эксперимент - гимназия-интернатымызда 3 жыл ... ... ... ауру ... саны күрт ... ... ... жазылып, шұғылдану өріс алды соның нәтижесінде, соңғы 2 жылда
гимназиямыздың;
- 7 ... ... 3 ... ... ... ... ... сапасы жоғарылады, соңғы 3 жылда мектеп түлектерінің ... ... түсу ... атап айтсақ 50% -дан 64%-ға өсті.
- гимназистердің білімге деген құштарлығы артты, ғылыми жоба қорғау,
олимпиадаларға ... саны ... 7 ... ... 5 ... ... денсаулық деңгейіи анықтап қана қоймаи, денсаулық дегеніміз -
ағзада аурудың не болмаса ... ... ... ғана ... ... ... рухани және әлеуметтік толық ... ... ... ... ұйымының (ДДСҰ) анықтамасын жақсы түсініп,
өмірде ... ...... және ... ортаны қорғау туралы ілім болса,
валеологияны адам организмінің экологиясы деуге ешкімнің таласы жоқ екені
даусыз. Ал ... ... ... — адам ... ... ... және ... алкогольді ішімдіктерден ЖҚТБ-дан және т.б.
қоғамдағы жұқпалы дерттерден қалай сақтанудың ... ... ... ... ... ... ... халық арасында зиянды әдет-ғұрыптардың
ішінде кең етек алып отырган процестің бірі — насыбай ату.
Бұл бүгінгі жастардың арасында кең таралып, ... бара ... ... бірі ... ... Атына сай «Насыбай» сөзін ой ... ... кір, лас, нас, ... ... бір сөзбен айтқанда кір-қоқысқа
толы деген мағынаны береді екен. Ауыз ... ... ерін мен тіс ... ... ... ... ... жапырағынан дайындайтыны сөзсіз. Ал оны
дайындауда ... ... ... ... ... ... ... Май; 4. ... ... ... 5. ... ... Темекі жапырағы; 6. Түйе немесе тауықтың ... бұл ... нені ... болады? Қоспа әсері әсіресе ауыз
қуысындағы, тілдің шырышты қабатының жалаңданып сыдырылып ... ... ... бездерінен бөлінген сілекейдің және тіс түбіне тіс ... ... ... ал ... ... жұтып қоятын болса, ол
ас қорыту мүшелерін зақымдайтыны айдан анық. Соңғы жылдары Орта ... ... ату ... кең етек ... ... ... ол орта
жастағы адамдар мен әр нәрсеге еліктегіш жасөспірімдерді ... ... ... көше ... ... ... ... қатар мектеп
дәліздерінің едендерінде жасыл түстес ауыздан ... ... ... әр ... ... иіс ... ... көзіміз көріл те жұр.
Әдетте көпшілік ... ... ... жасөспірім кезінде достар арасында
бастайды.
Аз мөлшерде қабылдаған бұл улы зат ... ... ... ... ... ... ... әсерлер біртіңдеп біліне
бастайтынын сөз еткеніміз жөн болар.
1. Улы зат ... ... ... ... ... ... ... қуысы
уылады.
2. Көз қарауытады.
3. Бас ауырады.
4. Жас шағында ... ... ... ... болады.
Ая егер насыбай тұтынушы насыбай атуды көп мөлшерде қабылдаса:
1. Ми ... ... бас ... Көз ... қозуы.
3. Жас ұлғаю кезінде тамақтың жұтындырмауы.
4. Бастың жиі айналуы.
5. Жүректің ишемиялық ауруына шалдығуы.
6. Тіл рецепторларының дәм сезу ... ... ... сарғаюы.
8. Ауыздан жағымсыз иістің шығуы.
9. Иіс сезімдерінің нашарлау және т.б. ... ... ... ... ... ... адам ... өзіндік үйреншікті
мөлшерін қабылдамаса, ... ... ... ... немқұрайлы
көзқарас қалыптасады. Бойындағы әлсіздікті сезінеді, ұйқысы бұзылады.
Ғасыр дертіне айналып бара ... ... ... ... және ... жайлы пайғамбар хадистері:
1. Дүниеқұмар болады, бірақ еш уақытта қанағат етпейді.
2. Үнемі рахат іздейді, бірақ еш нәрседен рахат, ләззат таба ... ... ... ... есеп ... өте қиын ... Қияметте ауыр азапқа салынады.
5. Қайғы -қасіреті көп болады, пайда көрмейді.
6. Өзін күнәдан пәкпін деп ... ... ең ... адам өзім деп ойлайды.
8. Өте көп тағам жейді, мешкей болады.
9. Асқазан ауруына шалдығады.
10. Тағамды ... ... ... ... деп ойлайды.
11. Қымбат өмірі босқа өтеді.
12. Бала- шағасының нәпақасын арамға жұмсайды.
Насыбайға әбден үйренген адамның одан бой тартуы, ... ... ... Осы ... Тұрмағамбет жыраудың мына өлең жолдары дәлел болғандай.
Атпаңдар, тіл алсаңдар насыбайды,
Нас атсаң, нас боласың басыбайлы.
Желді күн ... деп ... ... ... ... ақылы толы азаматтар,
Өз-өзін таза етіп асырайды.
Қоғамға да адамның денсаулығына да, зор кесапат әкелетін ... ... ... бар ... жоғарыда атап өттік. Осы орайда
вирусология ғылымының негізін қалаған орыс ... Д.И. ... ... ... ... ... ауру ... вирустың бар екенін
әлемге әйгілі еткен болатын.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жоғары мектепте оқытудың ерекшеліктері8 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
«Биология. Адам және оның денсаулығы» (8-сынып) пәнін оқытуда жеке тұлғаға бағытталған технологияны пайдалану39 бет
Адам денсаулығына және организмге жүгірудің әсері17 бет
Адам мен адамзаттың денсаулығына қарсы қылмыстар34 бет
Адам экологиясы туралы4 бет
Адам экологиясының пайда болуы9 бет
Азаматтардың денсаулығын сақтау туралы заң.16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь