Көркем шығармадағы ішкі монологтың зерттеу нысандары

КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілі: Көркем әдебиет тілі алғаш орыс тіл білімінде зерттеу нысаны болып, бұл бағытта В.В. Виноградов, В.Винокур, Л.В. Щерба, М.Н. Кожина, А.Н. Гвоздев, Р.А. Будагов, А.И. Ефимов т.б ғалымдар көркем шығарма тілін, стилистикасын жан .жақты қарастырған. Ал кейінгі жылдары қазақ тіл білімі де біршама еңбектермен толықтырылды. Бұл ретте Р.Сыздық, Е. Жанпейісов, М. Серғалиев, Х. Кәрім, Б.Шалабай еңбектерін атауға болады. Зерттеулерде көркем шығарма тіліне қатысты құнды пікірлер айтылып, шығар өнер туындысы ретінде қаралды.
Көркем шығарма тілін зерттеу . жазушының суреткерлік шеберлігін, эстетикалық мүмкіндігін қарастыру көркем әдебиет стилистикасы . әдебиеттану ғылымы мен лингвистиканы байланыстыратын ғылыми саласы, аралық пән. Көркем туындының табиғаты өте күрделі. Онда тілдік материал мен идеяның біртұтас бірлігі қалыптасқан. Шығармадағы композициялық тұтастық, образдар жүйесі тілдік құралдар арқылы беріледі.
Көркем шығарма тілінің бүгінгі даму мен шарықтауы арынды да тым асқақ. Әсірелеп айтқанда, ол бейне бір тау басынан нәр алып, сай . салалармен сарқырап құйылып жатқан бұлақ суларымен молығып, толықси аққан үлкен өзен арнасын көз алдыңа елестететін сияқты. Сондықтан болуы керек, оның айдынды ағысында лайы мен тұнығы араласқан иірімдері, тас домалатар ұрымтал тұстары, қалтарыста қалып қойған қойнау . қолтықтары да жоқ емес.
Әрине, көркем шығарма тілі . қыры да, сыры да мол дүние. Әрбір қалам қайраткерінің, табиғи талантын, дүниетанымын, қабілетін, білім дәрежесін былай қойғанда, сөз өнерінде өзіндік қолтаңбасы, сөз қолданыс тәсілі, сөз саптау мәнері бар. Көркем сөздің жан дүниемізге рухани нәр беріп, әсерлі де әсем сезім ұялататын сиқырлы сыры оның эстетикалық қызметіне байланысты. Сөз қолданыстың сан алуан тәсілдері мен шынайы шеберліктің өнегесін біз, міне, осы тұста айқын көреміз. Басқаша айтқанда, әрбір
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілі: Көркем әдебиет тілі алғаш орыс ... ... ... ... бұл ... В.В. ... ... Щерба, М.Н. Кожина, А.Н. Гвоздев, Р.А. ... А.И. ... ... ... ... ... стилистикасын жан –жақты қарастырған. Ал
кейінгі жылдары қазақ тіл білімі де біршама еңбектермен толықтырылды. ... ... Е. ... М. ... Х. ... ... ... болады. Зерттеулерде көркем шығарма тіліне қатысты ... ... ... өнер ... ретінде қаралды.
Көркем шығарма тілін зерттеу – жазушының суреткерлік ... ... ... ... ... стилистикасы - әдебиеттану
ғылымы мен лингвистиканы байланыстыратын ғылыми саласы, аралық пән. Көркем
туындының ... өте ... Онда ... ... мен идеяның біртұтас
бірлігі қалыптасқан. Шығармадағы композициялық тұтастық, образдар жүйесі
тілдік құралдар арқылы ... ... ... бүгінгі даму мен шарықтауы арынды да тым асқақ.
Әсірелеп айтқанда, ол ... бір тау ... нәр ... сай – ... ... жатқан бұлақ суларымен молығып, толықси аққан үлкен ... көз ... ... ... ... болуы керек, оның айдынды
ағысында лайы мен ... ... ... тас ... ... қалтарыста қалып қойған қойнау – қолтықтары да жоқ емес.
Әрине, көркем шығарма тілі – қыры да, сыры да мол ... ... ... ... талантын, дүниетанымын, қабілетін, білім дәрежесін
былай ... сөз ... ... қолтаңбасы, сөз қолданыс тәсілі, сөз
саптау мәнері бар. Көркем ... жан ... ... нәр беріп, әсерлі де
әсем сезім ұялататын сиқырлы сыры оның эстетикалық ... ... ... сан алуан тәсілдері мен шынайы шеберліктің ... ... осы ... ... көреміз. Басқаша айтқанда, әрбір жазушының әр қырынан
көрінер, өзгеден дараланар өзіндік сөз өнері, топ жарған таланты ... кезі ... осы ... ...... жаңа ... ... кең, қарымы құлаш болуы заңды. Көркем
әдебиет тілі зерттеуге түскенімен, оның ашылмаған не жете ... өте көп. ... ... тілін, стильдік ерекшелігін зерттеуде,
ішкі монологтың берілу жолдарын талдап ... тек ... ... ғана ... лингвистика ғылымы саласы үшін де аса қажет. Сол себепті
көркем шығарманың ... ... ... ... ... зерттеу - бүгінгі
күннің өзекті мәселелерінің бірі.
Көркем прозадағы бейнелеу тәсілдердің бірі – ішкі ... ... ... сөз, ... ... өзіңмен – өзіңнің сырласуың, өзіңді
–өзің іштей саралау) көрінісі жан – жақты қарастырылып, ... ... ... ... жоқ. Ал, ішкі ... күрделі де көркемдік
дәрежесі биік, нағыз танымды туындының дүниеге келуі мүмкін емес.
Классикалық биік деңгейге көтеріліп, әлемдік ... - ... ... қосқан қазақ прозасында 70-80 жылдары халқымыздың өткен тарихына
ден қою, ата – бабаларымыздың ...... ...... ... сипат алып қадау – қадау ... ... І ... ... М. Мағауин, С. Сматаев, Ә. Кекілбаев сияқты таланты жазушылардың
кесек бітімді, тарихи романдары дүниеге ... Осы ... ... Кекілбаевтың «Үркер», «Елең - алаң» романдары да қосылды.
Жазушы халқымыздың тарихындағы ең бір тұлғалы кезеңді – ... өз ... ... ... ... шығармасына арқау еткен. Ел
басына сын болған бұл кезең І. ... ... ... Т. Ахтановтың «Ант» драмалық тарихи дастанында өте көркем бейнеленгені
көпшілікке жақсы таныс. Бұл екі ... өз ... ... ... ... ... болып табылатын – Жәнібек батыр мен Әбілқайыр
ханды, Бопай ханымды ... ... ел ... ... ... тар ... кешулерде халық қамын жеген кесек бейнелер ретінде ... Ал Әбіш ... ... ... ыңғайда, психологиялық талдау арқылы
көрсетуге тырысады.
Әбіш Кекілбаев – қазақ көркем әдебиетіне үлкен үлес ... ... ... Оның ... тарихын бейнелі түрде суреттеген шығармасының
көкжиегі ретінде саналатын ... мен ... - ... ... ... – сыни
тұрғыдан зерделеніп жүрседе, тілдік, жазушының стилі жағынан аз зерттелгені
белгілі жайт.
Әдебиеттанушы ғалымдар ... ... ... ... ... зерттеп, әдебиеттану ғылымына үлкен үлес қосқан.
Ал тілдік түзілімі ... қыры мен ... ... ... ... Ж. Ибрагимова, Ж.Абдрахмановалар көп ізденістер жасаған.
Көркем шығарма стилі – жазушының мақсатты түрде пайдаланған тілдік ... Олар ... ... ... ... образдар құрылысы,
суреткердің шығармашылық ерекшелігіне бағындырылған.
Көркем шығарма тілінде сөз өзінің барлық бояу нақышымен, ... ... ... ... образдылық әсерімен, эстетикалық,
мүмкіншілігін аша қолданылмаса, ондай шығарманың құны да төмен, ... ... ... ... де төмен. Шығарма әдетте, өзінің тілімен
көркем, – деп ... анық ... ... ... ... ... болатын.
Сөз қолданыс өнері әрбір жазушының творчестволық шеберханасында туып,
дамып, шыңдалып, өз ерекшелігімен ... ... орын алып ... ... ... ... дарынының бір сыналар тұсы – кейіпкер
образын жасауда. Шынында да ... ... ... ... ... ... көркем сөз арқылы суреттеу, оны қайткен күнде де,
дара тұлға, тектік бейне етіп көрсету – жазушы үшін ... ... ... Ә. ... «Үркер», «Елең- ... ішкі ... ... мен ... ... ... Зерттеудің дереккөздері ретінде және
ғылыми тұжырым жасау және стилистикалық ... ... Ә. ... ... алаң» романдары пайдаланылды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.
Бүгінгі таңда тіл білімінде ... ... ... табиғатын
толық тану үшін жазушы шеберлігін стилистикалық тұрғыдан зерттеуді ... ... ... ... жоғарыдағы аталған
шығармаларында кездесетін ішкі ... ... ... ... ... тәсілдердің қызметін ашу болды. Осы мақсатқа орай жұмыста
мынадай міндеттер қойылды:
- ішкі ... ... ... ... ... ішкі ... ... баяндауында кездесетін жақтарын анықтау;
- кейіпкер ойлауындағы ішкі монологты айқындау;
- ішкі монологтың жақтық сипатын анықтау;
- ішкі ... ... ... ... түзілімін
сараптау;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
Қорғауға ұсынатын негізгі тұжырымдар:
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні:
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... талдау, жинақтап топтау
әдістері қолданылды.
Зерттеу жұмысында көркем әдебиет стилистикасының мәселелері қарастырылған
В.В. Виноградов, Г.О. ... ... ... ... ... Жанпейісов т.б. ғалымдарының тұжырымдары басшылыққа алынды.
Әдебиеттанушы ғалымдар Б.Майтанов, З.Қабдолов, Қ.Жұмалиевтің
пікірлері де ... тыс ... ... ... жұмысының құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан және
қорытынды мен пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Ғалымдардың ... ... ... яғни көркем әдебиет
стилистикасын әдебиеттану мен лингвистика ғылымдарының аралығындағы жаңа
ғылыми саласы деп ... ... ... ... ІШКІ ... ... Көркем шығармадағы ішкі монологтың зерттеу нысандары
Тілдің қалыпты ... – сөз. Ол ... ... ... ... елдігі мен ерлігінің сара жолының үлкен куәсі. Ал сол тіл ... ...... шығарма.
Белгілі бір жазушы шығармасының тілін ғылыми тұрғыда қарастырғанда,
оны қалай зерттеу керек, ғылыми ізденіс неден ... ... ... ... ... ... қамтуға міндетті, тілдік фактілерді
жүйелеу, түсіндіру, талдау принциптері қандай болмақ тағы сол ... ... ... көркем әдебиет тілін нақты зерттеумен шұғылданушының алдына
тартылады. Өйткені бұл мәселелердің басы ашық деп айта қою қиын. Ал ... ... ... ... ... ... ... шығарма тілін зерттеумен көп шұғылданған және елеулі табысқа ие
болған ғалымдардың бірі Г.Винокурдың пайымдауынша, ... ... тіл ... ... ... ... ... тілі, әдеби норма үлгісі және өнер
туындысы тілі) соған ... оны үш ... ... ... ... ... В.Виноградов тілді бағалаудың үш түрін ұсынады. Олар
жалпы тілдік ... ... ... ... ... сөйлеу
стилистикасы, үшіншіден, көркем әдебиет стилистикасы. Осылардың ішіндегі ең
жасы – көркем әдебиет стилистикасы.
Көркем әдебиет тілін зерттеудің алғашқы ... ХІХ ... ... ХХ ғасырдың бас кезінде Еуропа тілші – ғалымдары тарапынан жасалғаны
белгілі.
Көркем әдебиет стилистикасы – әдебиеттану ғылымынан да, ... тыс ... ... ... ... аралық пән.Оның себебі мынада: көркем
әдебиетті стилистикалық тұрғыдан зерттеудің әдіс – ... ... ... ала – ... ... ... көркем
әдебиеттің ерекшелігіне, оны толық ұғынып меңгерудің қиындығына байланысты.
Әдеби көркем ... ... ... ... – ол екі ... тілдік материалдардың және сол арқылы көрінетін идеяның
біртұтас диалектикалық бірлігі.
Көркем ... ... кез ... ... кез ... ... әдебиет алыптарының үздік туындыларының тілі зерттелуге
лайық. ... ... ... орны бар, әдебиеттану, басқа қоғамдық
ғылымдардың бағалауы бойынша, халықтың, қалың оқушы ... ... өнер ... ... деп ... ... ғана арнайы зерттеу
қажет етілуде. Әдебиеттің алыптары, Г. Винокурдың сөзімен айтқанда: «Тілдің
құлы болып қалмай, ... ... Олар ... ... ... құбылыстарды жақсы білгендіктен, шығармаларды мұқият зерттеп,
әділ бағасын бере отырып тілдің өзі ілгері дамытады» ... ... ... ... 1995ж 12-13 ... ... алып тұлғалардың бірі
емес, бірегейі Ә.Кекілбаев ... ... ... ... ... ... жұмысымыздың басты мақсаты.
Қазіргі көркем прозадағы бейнелеу тәсілдерінің бірі - ішкі ... ... ... ... ... сөзі, өзін-өзі іштей саралау,
ойлау ағымы) көрінісі жан-жақты қарастыру және оны зерттеу бүгінгі ... ... ... Ал, ішкі ... ... психологиялық талдау өнерін
жан-жақты зерттемейінше қазіргі әдеби даму үрдісінің заңдылықтарын ... ... ... адам ... ішкі иірімдері, күрделі де терең
ойлау жүйесі, сана мен сезімдегі жанды қозғалыстарды ашу ... ... ... жаңа ... ... М.Әуезов «... Орыс
жазушыларында анық сүйенетінім: Толстой, Достоевский. Адам ... ... ... ақтармаған соң, жазушылықтың мәні де жоқ. Прозаға
психология ... ... бәрі ... су, жабайының тақ-тақ
жолы»(Әуезов М Анкетаға жауап. ... 1991,129 ... ... ... ішкі ... ... ... ашудағы қызметі орасан зор.
Ішкі монолог пен ой ағысы тәсілдерінің көркемдік қызметі сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... күрделенген үлкен жанр
романға дейінгі кезеңді алып жатқан үлкен тарихи тәжірибені, ... ... ... ішкі ... тәсілі өзінің шын ... ... ... ... ... ... ғана ие болды. Ол
көркем проза арқылы ... ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық анықтамаға ие болған ішкі монолог тәсілі қазақ
әдебиетіндегі ХХ ғасыр басындағы прозада орын ... ... ... ойын ... ... сөйлетудің бір тәсілі ретінде эпизодтық ретте
қолданылып келген қарапайым, дәстүрлі ... тап осы ... ... өсу ... бастан кешірді. Ол енді тек көркем шығармадағы
кейіпкерді ... оның ішкі ойын ... ... ... шығу ... біржола қол үзіп кетпесе де бөлектеніп, дербес ... ішкі ... ... ғана ... ішкі көңіл-күйін білдіретін және кейіпкерді сөйлету
тәсілі болып табылатын ішкі монолог көбіне көркем ... ... ... ... ... және оның ішкі ... тағы бір
айырмашылығы жүйелі сөз болып келеді.
Ал, ішкі монологта ... ... ... ... ... сөзден ішкі монологтың айырмашылығы да осында, яғни бір ойды бір ой
тірсектеп, ... ... ... ... ... ... жалғасып, көп
жағдайда сезім құбылысының тұтастығы саналы түрде ... ішкі ... ... ... ... ... үзіп, ой мен
сезім құбылысының тұтастығын сақтамауды ХХ ғасыр басындағы прозалардан
кездестіру жат ... ... ... ішкі ... ішкі
толғанысын ішкі монолог түзілімдері арқылы талдау бүгінгі ... ... ішкі ... ... - әлем ... мен ... кеңінен
дамыған, дәстүрі бай, әдебиеттің қай жанрында да ... ... ... ... бейнелеу құралы.(Г.Пірәлиева Ішкі монолог,Алматы Ер-Дәулет
1994, 6 б )
Ішкі монологтың авторлық және ... ... де ... ... ... ... ... жеткізетін автор сөзі тұрғысында
берілуі мүмкін немесе тура кейіпкердің өз атынан ... да ... ... ... ... ... ішкі ... екі түріне
үлкен ғылыми тұрғыда талдау жасаған болатын. Оның біріншісі – шығарманың
бейнелеу өрісіне ... ... ... ... ... ... айқындауға байланысты көрінеді. Оның өзі үш түрлі ... ... ... ... ... мүлдем тыс ішкі ... ... ... саналы, кейде санадан тыс
сәттегі ішкі монолог, ол көбінесе, «ой ... ... ... ... Ал ... өзін бақылай, қадағалай алатын, жүйелі ... ... шын ... ... ... ... ішкі монолог.
Оның қосалқы бір түрі автор өзі тікелей оқиғаға, әрекетке талдау ... ...... ... кейіпкер монологына автордың (әңгіме
айтып отырған адамның) қаншалықты дәрежеде қатысы барын ... Ішкі ... бұл ... ... ... үшінші жақпен
баяндау түрлерінің қай-қайсы да тікелей сабақтас болып келеді.
Қазіргі көркем проза-күрделенген, жанрға бай, көркемдік тәсілдері мол
үлкен бір ... Ол ... ... оның ... әлемі тіршілік еткен қым-қиғаш
қайшылығы мол қазіргі өмір күрделігінен, ... өмір ... ... ...... бейнелеу тәсілі екенін көркем шығарманың
кейіпкер образын танудағы жолдардан байқауға болады.
Көркем ... ... ... тәсіл – монолог, диалог,
портрет, образдар жеке-дара тұрып көркем шығармада ешқандай роль, ... ... ... да ... кейіпкерінің ішкі сезімдерін тек
ішкі монологпен емес, өзге де бейнелеу құралдарымен ... ... ... ... Осы орайда қаламгер өзінің динамикалық
психологизмге шеберлегін танытады.
Ал біздің ... ... ... ... ... ішкі ... ... кездесетін, сонымен бірге кейіпкер ойлауындағы түрлерімен
қатар көркем прозада ішкі монологтың ... ... ... және үшінші
жақтарда. Автор көркем шығарма барысында қандай жағдайларға ... ... ... ... ... ішкі ... тәсілі – адам баласының ішкі ойы – үні, ... ... ... ... адам ... ойлау үрдісінде жүзеге
асатын сан алуан құбылыстар бүгінгі таңда тек әдебиетшілердің ғана ... ... тану ... ... ... ... ... шығармасын да асықпай, баппен, қиналып жазатыны рас. Көп ізденіпғ
көп ойланады, ... ... көп. ... артықтығы, кеңестің
көптігінен қашқан оны көрмедік. ... ... ... ... ол тек ... ... ... мұраттарды ғана жырлап келеді. (Т.Сыздық ... ... Ә. ... ... ... Қазақ тілі мен әдебиеті
журналы 2002 жыл №1 саны 25-30 беттер).
«Үркер» мен ... - ... - ... ... ... үлес ... ... Біріншіден жазушының кең тынысты эпикалық қарымы, жазу шеберлігі
өз шабысын енді ғана ... ... ... ... ... - ... ... жан күйзелісі, ішкі әлемінің арпалысы автордың
да қиял қанатына кең ... ... ... ... ... ... ... жалпы құрылысына қолданылған көркемдіктің құралы мол. ... бір ... ... ... бір ... келесі желінің
сипат алуы, ... ... ... – кейіпкер әрекетін даралауда,
айқындауда өзара іштей үйлесіп жатуы әсірелеу машығы ой мен ... ... ... ең ... - ... баршасын кібіртік қақпай,
қайталамай төгілтіп, суреттеп жеткізе алған щұрайлы тіл байлығын ... ... атап ... ішкі ... авторлық және персонождық
түрлерін зерттеуімізге арқау болған ХХ ғасырдың 80-ші жылдары қалың оқырман
қауымға қазақ халқының өз бас ... мен ... үшін ... ... ... ... ұсынған Әбіш Кекілбаевтың «Үркер», «Елең-алаң»
романдарына талдау арқылы көз жеткізуге болады.
Ішкі монологтың авторлық ... ... үш ... ... ішкі ... ... ... жеткізетін автор сөзі
тұрғысында берілуі.
Мысалы: «Патша сарайының нұсқауы өз ... ... ... ... осы. Осы жолы ... мен ... кебін кимей, ақ
патшаға көкейін тескен ант қағазын алып ... ... ... жарқыраған жарық жұлдызы бұл болмағанда кім болмақ!
Тевкелевтің көз алдына Петр патшаның қуанғанда жыбыр ете ... ... ... ... ... ... маңдайына ондай бақытты қимапты
ғой. Патшаны қойып, әлгі індетке қарайтын Остерманның шүңірек ... бір қылп ... ... де осал ... ... ойлағанда Тевкелев масаттанудың орнына қобалжып қалады. Бақса,
Россияның болашаққа артқан ... ... ... ... ... шығыстағы мүдделерінің кілті басқа ешкімде де ... тек ... ... ... ... ... Тевкелев мырзаның ақылы мен
айласында,тілінің ебінде, осы жолғы сапарының ... ... ... Он екі томдық шығармалар жинағы, 3 том, Үркер
романы, Елшілік бөлімі, Өлке баспасы 1999 ж, 62бет ) ... ... де ... ... яғни ... ірі ... бірі Тевкелевтің
патша алдына барғандағы ішкі-ой, сезімін жеткізетін автор сөзі ... ... ... сөзі Әбіш ... ... жалғасы болып келетін
«Үркер» мен «Елең-алаң» романдарында молынан кездеседі.
Романдағы басты кейіпкер Әбілқайыр ханның ішкі ... ... ... хан ... ішкі сезімі туралы берілген жолдары да ... ... ... ... ... сөзі ... көрінеді.
«... Кеше атына сергек қонған сияқты еді, бүгін бойы зіл тартып қалған
ба ... тағы да ... таяу жаз күні ... ... ой ... кеше ... ... көпіршіп шыға келген желбірек көңіл арада күн
өтпей жатып баяғы кермек дәмін қайта тапқандай. «Әлгі Тайланның үйінде ... ... ... ба ... ойлады ол. Көптен ат ізін
салмаған ... ... буы ма, жоқ ... ... ... ме ... алдына шаншылтып үйіп әкелген шара табақты әй-пәйға қаратпай
еңсеріп ... ... да ... толтырып үсті-үстіне асатып
бағыпты...( Әбіш ... Он екі ... ... ... 3 том, ... Тығырық бөлімі, Өлке баспасы 1999 ж, 236 бет). ... ... ... досы ... ... ... өзінің ашқан
балынын жорытқандағы ішкі толғанысы мен сезімін, автор сөзі арқылы береді.
Жазушының ой ... ... ... болсақ, жазушы өзінің кейіпкеін
сомдауда тіл ... ... ... ... ... ... ... тілін зерттеу - жазушының суреткерлік шеберлігін,
эстетикалық мүмкіндігін қарастыру болып табылады. Көркем ... тілі ... ... ... ... ... ... - жазушының мақсатты
түрде пайдаланған тілдік құралдар жүйесі. Олар әдеби бағыт, ... ... ... ... шығармашылық ерекшелігіне
бағындырылған.
Кейіпкер болмысын айқын ... ... ... - диалог пен
монологтар. Осы диалог пен монологтың айырмашылығы, ... ... ... Г.О. ... Л.В. Щерба, В.В.Виноградов, Л.Г.
Якубинский еңбектерінде алғаш сөз болды.
Ғалым Х. Кәрімов ... төл сөзі ... ... ... ... дара ... ... ғана емес, сонымен қатар монолог түрінде
берілу мүмкіндігін академик В.В. Виноградовтың «Көркем әдебиетте ... қана ... ... де ... және кейіпкердің өзіндік образын
ашуға бағытталған субъективті - стильдік формалары жиі ... ... ойын ... ... ... пен монологты бір-бірінен ажырату оңай бола бермейді.
Өйткені диалогтық және ... ... ... ... ... ... жоқ. ... «Жалған диалог» (мнимый диалог)
деген де бар, яғни диалогтық формада ... бәрі ... ... ... репликалар монолог бола алады, басқаша айтқанда, монолог диалогтық
формада келе береді. Бұл ... ... ... сөз ... ... болып араласып, әрекеттесіп қолданылуын туғызады (Х.Кәрімов
Қанатты тіл. Санат, 1994.30-31б).
Жалпы ... ... ... тәсілдерінің бірі - ішкі монолог.
Ішкі монолог - кейіпкердің ... ... сөз, ... ... ... іштей саралау ішкі монолог кейіпкердің ой - сезімін жеткізетін ... ... ... ... тура ... өз ... айтылуы да ғажап
емес.
.....«Таяқ жеген адамның жалқылдап ісіп ... ... ... ... көк ... ... де ... Ол аласа нәрсенің бәрін жермен
жексен қып жерге сіңіріп жібереді де, дәл төбесі ... ... ...... көкпен тайталастырып қояды. Сосын мына ұшан даладағы
қай қарайғанның аласа, қай қарайғанның биік ... ... көр. ... ... ... ... сақшының өзі қолындағы найзадан бетер
жіңішкеріп, көзге еміс-еміс қана қылаңдатады. ... сол бір ... ... ... ... ... не деп белгі бергенін аңғарудың
өзі қиын.
Ашық іргеге оқтын-оқтын көз тастап отырған Әбілқайырға сол ... ... ... ... ... ... ... тұрғандай
көрінеді.
Бірақ сол қозғалса, бер жағындағы әр жер, әр жерге топ-топ қып ... ... ... да ... ... еді ғой. ... шабармандар келмес
пе еді! Бәрінің де аяғына жем түсе қалған. Ешбірі тырп ... ... ... Құбасұр кеңістік, тылсым тыныштық.
Хан іргеден көзін тайдырды. Бет - аузы ... ... ... жалқаяқ
көгіс бар. Онсыз да домалақ бас сүйегі одан сайын тарсиып ісіп кеткендей.
Жанары еш нәрсеге тағаттамай ... ... ... Ала ... - ... ... қарашық сидиып-сидиып ұйып қалған ... ... ... ... ... шар ... ... да сетіней бастағанын
сездіргендей.
Иә, сабыр да қашанға сарқылмасын! Ойлаған ... ... ... бұның
бәрі әлі-ақ ұмыт болар-ау, ал....» (Ә.Кекілбайұлы он екі томдық шығармалар
жинағы. 4т. «Үркер» романы. Елшілік ... ... ... 63-64б).
Осы берілген мысалда кейіпкердің ішкі сезімі, яғни ішкі ... ... ... ... отыр. Автор кейіпкердің ішкі ойын, сезімін ... ... ... ... ... ... ... алдағы
ойының, күткен хабарының халық тағдырымен сабақтас екенін көрсете білді.
Ішкі монологқа ... ... ... бойынан табылатын түс көру,
оны жорыту, ішкі дауыс, ішкі диалог, ойағысы т.б. ... ... Әбіш ... ... ... ... ... шеберлігі
екені анық.
Адамның сезім-күйін, ой толғанысын, күйініш-сүйінішін ... ... ... ... әрі дәл де ... ... психологиялық романның ерекшелігі жанрлық талап пен автордың
кәсіби шеберлігінде жатыр.
Шығармада авторлық баяндау көп ретте ... ... ... ... бұл баяндауда тосын сипаттамалар, астарлы атаулар аз
кездеспейді(Р.Сыздық Сөз құдіреті. Алматы, Санат, 1997. ... ... ... ... ... шегі мен ... қапелімде,
жеткізе қояр түрі көрінбейді. Зығырданың ... ... ... ... Үйде қалған қатыныңды боқтайын десең, ол жазғанның да шұлғауыңды
жуып ... ... ... ... ... атыңды боқтайын десең, о да
ақ тер – көк тер боп ... ... ... ... ... сарайында отырғандар да ойына не келсе, соны
істейді екен-ау! Ар ... ... ... ... ... ... ... майтымақтармен келіссөз жүргізіп, елші сабылтқандары да
еріккендіктің бір түрі шығар...» (Ә.Кекілбайұлы он екі ... ... 4т. ... ... ... ... 7-9б).
Жоғарыдағы үзіндіде берілгеннің барлығы – ... ... ... бұл ... ... ... ... бірі елші Тевкелевтің
ойы ретінде беріп отыр. Тевкелев елші болып келе жатқан ақ ... ... Ол ... қазақ халқының елі мен жерін бір кісідей білетін жан
секілді, қазақ ... ханы мен ... өз ... ... ... Ен ... ... екенін, ондағы адамдардың өзін қалай қабылдайтына
іштей болжам ... ... ... ... ... ... ... тыс, сәл өзгеше
түрде жүзеге асуы жиі ... ... ... ... ... ролі ... арқылы мінездер ерекшелігі, ойлау сипаттары, образдың
дүниетанымдық арналары ... ... ... не бір нәзік тұстары,
кейде автор мақсатының басты дәні көп ... ішкі ... ... Ашық ... тәрізді үнсіз ой жүйелерінде де образдың
даму логикасына сәйкес ... ... ... ететін тұстары да
кездесіп жатады.
В.Е.Хализев: «Кейіпкер монологтарында ... ішкі ... төл ... ... медитацияларда интеллект қызметімен байланысы
жоқ және «ақыл-ес бақылауынан» тыс көңіл-күй әуендері қамтыла ... ... ... сол ... ... ... ... сөзсіз,
пікірсіз жан қозғалыстарының шартты өрмегі ... ... Речь как ... ... ... Мына кітапта
«Литературные направления и стили». Москва, 1975. 105б).
Зерттеуші шығармашылық ... аса ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасын, сонымен бірге
автордағы ой тазалығын сұрыптайды. Ішкі ... бір ... ... автор мен кейіпкердің байланысы арқылы, ақыл-ес бақылаулары
арқылы адамның ішкі ойы жарыққа ... ... ... ... ... ... ... Автор өз ойын жеткізу үшін кейіпкердің белгілі
бір нәрсе туралы ойына ішкі ... ... ... ... ... ... ... айтқызу ішкі монологтың ең негізгі тұсы болып
табылады.
«Құдайға шүкір, түтіні тік ұшып, иті оңға жүгіре бастаған ... ... мына жаз ... ... орыс ұлығы сөзінде тұрып, жаңа ... ... той ... ... қуғаны жетіп, қашқаны құтылды,
айтқаны келіп, атқаны тиді дей беріңіз.
Құдайға шүкір, қазір өзі құлақдар жерде, ақ патшаны білмейді, ... тап ... ... ... тұрғандары шамалы. Ине жұтқан тазыдай
Ханбалық пен Петербордың арасында кезең қыңсылап қонтайшының ... ... ... ... ... екі ... ... шымшып кетіп отырған көп
күндестен қорлық көріп торғауыт ханының отырысы мынау!
Ағалары келіп, ... ... ... ... ... ... ішіп, қақалып жұтып жәдік тұқымының отырысы анау...
«Тәуба, тәуба!»( (Ә.Кекілбайұлы он екі томдық шығармалар жинағы. 5т.
«Елең -алаң» ... ... ... ... ... ... ... отырып, автор баяндауының қызметін
жоғарлата түсті. Әбілқайырдың ішкі ... ... әсем ... ... ... баяндауындағы тұрақтылығын көрсету үшін жазушы
кейіпкердің ішкі толғаныс пен ой ... ... ... ... ... ... ұтымды сомдау арқылы қалың
оқырманға бір елдің тарихи дәуірін бейнлеп берді. ... ... ... ... өз ... ... ... шығарма мәтіні мынадай субъективтік тұлғалардың күрделі, өзара
әрекетшіл қарым-қатынастарынан тұрады: ... ... ... және
кейіпкер. Автордың әрекет ету аймағы қатаң ... тіл ... ... ... Кейіпкердің әрекет ету аймағына диалог
жатады. Онда әдеби емес: қарапайым, ауызекі сөйлеуге тән ... ... ... береді. Ал арнайы әңгімелеушінің әрекет ету аймағы осы екі
шектің (автор және кейіпкер) аралығын алып ... ол ... ... ... ... кейде тіпті екеуінің біреуімен әредік немесе мүлде
қосылып кетуі мүмкін.
Осылардың қарым-қатынастарында қайсысының ... ... ... ... композициялық-стилистикалық баяндау типі ажыратылады: 1) автор атынан
жүргізілетін баяндау типі; 2) ... ... ... не ... ... баяндау типі.
Автор атынан жүргізілетін баяндау типі өте күрделі және көп қырлы
болады. Өйткені ондағы баяндау ... тіл ... ... ... ... ... Мұнда автор мен кейіпкер тілінің өзара
формалары туындайды.
Баяндауды субъективтентірудің ... түрі ... ... Бұл ... ... ... тікелей , анық және
жабық, «жасырын» ... ... ... ашық ...... ... ... асады (Шалабай Б. Көркем ... ... ... ... ... алып еді, қып- ... күн екі шошақ
жақпар тастың ... ... ... ... Сай ... қимас
бірдеңкесі бардай көзін сатып сығалай қарап тұр. Әбілқайырға ол ... ... ... еді сол?! ... ... ... алмады.
Қып – қызыл күн қылмың - қылмың күліп ... «Е, қан ... ... секілді екен ғой. Опасыз уақытқа қара жерде не ... ... ... екен ғой. Қан ағып ... ма, у ағып ... ма, адам ... ма, шыбын қырылып жатыр ма, - оған ... Оған ... ... дүниенің құлазып бос тұрмай, жым - жырт тыныш тұрмай, дүрлігіп
жатқаны керек екен ғой! » (Ә.кекілбайұлы он екі ... ... ... «Үркер» романы. Алматы, Өлке,1999. 83б).
Бұл үзіндіден ішкі монологтың ... ... ... ... ... ... сөз саптауындағы сөздер арқылы ... ... ... ... ... ... мен ... алаң» романдарында авторлық баяндауды
таңдағанымен, ол көбіне кейіпкер ... ... ... секілді
ойлап, толғанады, яғни кейіпкер кейпіне ... ... ... ... ... көп шығады. Кейде ... оқып келе ... ... ... ... ме, әлде ... ме?) ... айыра
алмайтын жағдайлар да кездесіп жатады. Ол жазушылық ... ... ... ... ... ... ішкі ойына
ұласып жатса, енді ... ... ішкі ойы, ... ... ... ... ұласып жатады (Пірәлиева Г. ... ... ... ... көркемдік қызметі». Фил.ғыл.канд.ғылым
дәрежесін алу үшін жазылған дисс. Жұмысы. Алматы, 1994ж89-90б).
Жалпы ... ... ... ... ... бір – бірімен ұласып сабақтасып жатуы, яғни ішкі монологтың
автор ... ... ... ... өте көп. Ішкі ... бір ғана ... ... болмыс атауына сипаттама бергендей.
Көркем прозадағы диалог және оның түрлері жайында сөз ... ... ... төл сөздің айналасындағы айтылатын автор сөзіне тоқталған жөн.
Өйткені көркем шығармада ол да белгілі стильдік ... ... ... мен ... бұл ... ... деп ... жүр. Грамматика
тұрғысынан бұл әбден орынды ... ... ... ... байланысты автор
атынан айтылатындар авторлық баяндаудың бағытын жалғастырады, ... ... ... ... бір бөлігі саналады. Ал стилистика ғылымы үшін бұлай
атау жеткіліксіз. Неге ... ... ... ... ... баяндау,
суреттеу, мінездеу тілінде кейіпкер сөзіне байланысты айтылған авторлық
түсініктеме сөздерді де бірдей ұғынуға ... ... бұл ... ... жағынан алғанда екі түрлі құбылыс деп танып, бір-бірінен
ажыратып қарастырудың зор мәні бар.
Жалпы стилистика ғылымы тұрғысынан ... ... ... ... ... ... сол ... шығарманың көркемдігін аша
алады.Сөйлеу формалары көркем прозаның композициялық- тілдік қабатының ішкі
құрылымын құраса, оның ... ... ... сөзі, төл сөз, ортақ төл сөздің
әртүрлі типтері құрайды.
Автор сөзі өзі білдіретін затқа тура бағытталған, ол өзі ... ... ... ... сөз- ... сөзі – бұл да өзі ... ... тура
бағытталған, сонымен бір мезгілде оның өзі де ... ... ... Автор сөзі кейіпкер сөзінің ешнәрсесін өзгертпейді, оны тек өзінің
мақсатына ғана ... ... сөзі ... ... диалог, ішкі монолог тәсілдері
Ә.Кекілбаевтың көркем шығармаларында көптеп кездеседі.
Жалпы қазақ прозасындағы ішкі ... ... өзге де ... ... ... ... қызмет атқаратыны шығарманы оқып
отырғанда байқалады.
Әбіш Кекілбаевтың «Үркер» «Елең-алаң» романдарының ... ... ой ... ... үстінде жүретін болғандықтан
монолог тәсілі өте көп ... ... өмір ... әрі сенімді, әрі айқын көрсетілуінің
бірі – кейіпкер сөздері. Кейіпкер ... ... ... ішкі ... ... ... асады. Жазушының көркем шығармада кейіпкерлерді
сөйлете отырып, олардың мінезін, атқаратын қызметін, өмір ... ... ... ... ... әр қырынан ашуды тілдік- стильдік
мақсат ете білген.
Әбіш Кекілбаевтың «Үркер» романы басталғаннан ... ... ... ... бері қару ... балғын тартқан салалы саусақтар ақ шарқат
қалтадан ақ жаймаға саудырап төгілген қырық бір құмалақты, қырық бір ... ... үшке ... ... ... ... ... артылып қалған бір құмалақты
сәл жоғарыраққа оқшау апарып тікті. Ортадағы шоғырды санап, артылып ... ... ... ... оң жақ ... әкеп ... ... шоғырды
да әлгіндей қып санап шықты. Үш тасартылды. Оған ... ... оң ... орын ... құмалақтарды араластырып жіберіп қайта таратты. Бұл жолы ... ... – екі, оң ... төрт ... ... Олар ... астыңғы жағынан екінші қатар құрады. Үшінші қатарда сол жаққа бір,
ортаға, оң ... үш тас ... ... ... тостағандай томаға көз шашырап жатқан жиде
тастарын сұп-суық ызғарымен шағып жіберетіндей шашыла қарайды.
Мөлт қара сақал-мұрт қыбырсыз. ... ... ... ... ... ... Кекілбаев. Он томдық шығармалар жинағы 3 том,
Үркер, Тығырық тарауы, Алматы Өлке баспасы 1999 ж, 209 ... ... сары ... ... құмалақ тастап жол тосуын автор өзінің
атынан баяндау ... ішкі ... ... ... тәсілін ашқандығы
байқалады.
Көркем прзада авторлық идеяның жазушы еркінен тыс, сәл ... ... асуы жиі ... ... ... ... ... қарым-
қатынасының ролі зор. Өйткені әдеби ... ... ... ... ... ... айқын көрініс ала бастайтыны мәлім.
Көркемдік интерпретациядан өтетін өмір шындығының сенімділігіне айқын
кепілдердің бірі- кейіпкер ... ... тек ... хас ... оның сөйлеу мәнерінен көрінеді. Бұл, әрине, диалогтың эстетикалық
мәнін анықтайды. Монолог арқылы да ... ... ... ... дүниетанымдық арналары өрнектеледі. Басқадай көркемдік мәтін
түрлерімен ... ішкі ... даму ... тым ... Дау ... төл сөз әрдайым сүбелі үлеске ие. Оны ішкі монологта диалог сияқты
идеялық-композициялық қажеттіліктерге байланысты әр эпизодтарда алмастырып
отырады. ... ... ... және ... ... 289-291 ... шығармадағы ішкі монолог – бұл адамның көңіл-күйіндегі ... ... ой ... бейнелеу және оны кейіпкер арқылы беру
автордың асқан шеберлігінен туатын ... Ішкі ... ... ... принципін алғы шарт етіп қояды.
Ішкі монологтың авторлық түрінің екінші бір түрі – бұл тура ... ... ... ішкі ... зерделеп отырған автордың екі романында да ... өз ... ішкі ... ... ... Г. ... өзінің «Ішкі монолог» атты еңбегінде мысал арқылы
Ақбілектің сорлылығын білдіруде ... өз ... ... ... Ал Әбіш ... яғни ... өз ... айтылған ішкі
монологтарына мысал келтіруге болады.
Мысалы: «... Ол – атақты Әйтеке би. Тұлға-тұрпаты, жүріс-тұрысы, ... көз ... ... қас-қабағын баққан биден гөрі қасындағылардың
бәрінен айдынын асырып асқақтай қарайтын батырға келіңкірейді. ... ... де ... бір түрі ғой. ... мен ... көп ... ... құйқылжыған қырқылжың дауларда бір ... ... ... ... ... қиын шаруа. Оған да тілдің ебімен қоса
жүректің тәуекелі керек-ті. Ал, тәуекел қазақта бір ... ... осы ... ... ... реті бар. Ол мынау далиған даланың
төрдегі ақ сүйегі мен есіктегі қара сүйегіне бірдей ... ... ... ... ... Он ... шығармалар жинағы 3 том, Үркер, Тығырық
тарауы, Алматы Өлке баспасы 1999 ж, 294 бет)
Автор атынан ... ішкі ... ... ... ішкі
толғанысын, сонымен бірге олардың қоғам алдындағы беделі мен өз бойындағы
мінездеріне талдау ... ... ... ... ... ... ... автордың сөз саптауымен және қай
қоғамдағы кейіпкерді бейнелей алуына ерекше мән ... ішкі ... аша ... Ішкі ... ... ... берілуіне, оның
стильдік-көркемдік бейнелері автордың өз қалауы мен алынып отырады. Бірақ
мұнда ... мен ... ... ... ... тұрады.
Мысалы: «... Ендеше, Тевкелев мырза, алыс Уфа воеводасының ... ... ... оған да ... ... айт! Бұл заманда жендеттің
қара балтасы мен дар ... қыл ... ... бәрі ... ... ... ... алдыңда қол арбада бөксесімен жоғарға жағының
бәрін ... ... орап ... ... сығырая қарап отырған, түріне қарап
ұлтын, жынысын, жасын, қызметін ешбір айырып болмас жұмбақ адамға, Россия
тағдырын ... ... ... ... адамға, вице-канцлерге, шын мәніндеге
канцлердің де өзі граф Андрей ... ... кеш ... тұрғанда: «құп
болады!» деп құлдық ұрып қал...» (Әбіш Кекілбаев. Он ... ... 3 том, ... ... тарауы, Алматы Өлке баспасы 1999 ж, 18-бет).
Бұл ... де ... өз ... ...... ... жүрер
алдындағы Россияны басқарып отырған үшінші адамның алдында тұрғандағы ішкі
сезімі баяндалады. Автор өз ... ... ... шығармадағы кейіпкер
роліне кіреді. Келтірілген мысалдарды ғалымдардың пікірінше автор монологы
немесе шығарма монологы деуге болады.
Ішкі монологтың авторлық түрінің ... түрі – ... ... ... өзі, ішкі ... ретінде келуі.
... Соны ойлағанда отырған жері өз-өзінен шөгіп бара жатқандай ... ... ... ... біреу сілті құйып жібергендей. Іші –
бауырының бәрі ылжырап жидіп қоя ... Кеше ғана ... ... ... қара жер ... асау аттың сауырындай, абай ... ... ... аударып тастап кетердей.Қара жер... Қара жер... Қашан өз ... ... ... ... ... май ішкендей қылшылдатады да
отырады – ау... Осы жолы ол ... бір ... ... ... ... ... ... тағдырдың мерзімді шегін тосып отырғандай... Аяғын
бір аттаса – ақ, аз ... ... ... ... бара ... ... да күрт ... оны аз күндік қана үйреншікті фәниден ... ... ... ... секілді. Баяғыдан бері діңкесін құртып
келген тыпыр – тыпыр тіршілік, өлермендікке салып ілгері ... ... ... ... ... шалқи жөнелетіндей көрінетін де ... ... ... ... ... ... ай асты ... қай-қайсысы сияқты пәтуасы жоқ, татуы жоқ тұрлаусыздыққа,
мағынасыздыққа ... ... ... Мағынасыздық...
Мағынасыздық... Қай жағына қараса да көретіні,табатыны тек сол ғана!...
Қақ төрде алшайта қондырған алтын тақ ... онда не ... не ... бар? ... қу ... жағалай жайғасқан игі жақсы қайсы? Қасың мен
қабағыңа қараған халқың қайсы? Аяғыңның астына ... ... ... ... ... ... Он томдық шығармалар жинағы 3 том,
Үркер, Елшілік тарауы, Алматы Өлке ... 1999 ж, ... ... ... ... көшкен автор сөзін анық байқауға
болады. Автор ... бір ... яғни ... ... ... баяндап
отыр. Автор баяндауындағы ішкі монолог, яғни Әбілқайырдың ішкі ... өз ... ... ... ... ... стилін автордың тікелей өз атынан оқиғаны
баяндауы, кейіпкерге мінездеме беруі, олардың іс - ... ...... ... ... ... ... суреттеуі, осының бәрін ол
өзі құрайды. Сондықтан да қатысушыларды мінездеп – ... ... ... ... маңызы зор болады.
Романда автор баяндаушылық қызметін кейіпкер ретінде білдіре ... сана мен бас ... ... ... ... ... өзінің
шеберлігін автор баяндауында көрсете отырып, кейіпкердің ішкі ой ... ... ... күніне қырық қайтара ойланып, қырық қайтара толғанса
да, осы бір екі ... ... ... ... ... ... таба
алмайды. Екі ұдай сана бірде: «Бұның бәрі де әншейін ... ... ... ... ... ап ... ... сенбе!»- деп азғырса,
бірде: «Бәрі де рас ... ... ... ... кете ... ... та, ... тап биыл, биыл болғанда да үш-төрт айлықта болған оқиға. ... ... ... ... оғы жоқ ... ... ... Не дер екен?
Түркістандағы Әбілмәмбет базарға барған кез-келген майтымақ биді ұстап ап:
Әбілқайыр алтын ... ... әз ... баласы Болат хан өліп жатқанымен
шаруасы жоқ, бір бес жүз жоңғар аман ... екен деп ... тарс ... деп ... жатпаса, қыдыра жалды қара атты тайпалта жорғалатып, жал-
жалдың басындағы әр ... ... жеп ... ... «Ел ... қайрат
қылып жеткен жеңісімізді Әбілқайыр тағы да бір өзі ... ... ... ... ... ... шайқастардағы азғантай абыройдың
бәрін өз қанжығасына ... ... ... Бұл жолы ... ... айла таппағанда ұрыстың артының қойболды боп кетуі ... ... ... ... маған кел!...» (Әбіш Кекілбаев. Он томдық
шығармалар жинағы 3 том, Үркер, Елшілік тарауы, Алматы Өлке ... 1999 ... ... ... ... ... бас кейіпкердің ішкі монологы, яғни
ішкі сана тасқыны беріліп отыр. Әбілқайыр айналасындағы адамдардың ойын
білу үшін ... ... екі ... ... ... жеңстің қалай
келгендігіне түсінік береді. Бұл шынтуайтқа келгенде – автор баяндауының
үлкен жемісі.
Автор өзінің кейіпкерлерін жай ғана адам ... яғни ... ... хан, биді би, ... қарапайым ел тұрғысында бергісі келмей, олардың
әрқайсысына бір ... ... ... Қай ... ... ... бір ой ... жүреді.
... Өзіне салса, мына керік немелерге өзінің жерде жатқан аяқ асты
кісі емес екенін ... ... жолы ... ... Ол – қазақтан
тысқары бір пәрмендік патшаның шапағатына ие болу. Қазақтың ... ... та ... ... жоқ. Бірі – орыс та, бірі – ... ... боп не абырой табарсың! Ал, орыс патшасына қазақтың жүгіріткен қанша
аты, жұмсаған қанша елшісі босқа арам тер болды. Патшамен әмпейі ... ... ... ... алмағанда, Қайып ештеңе шығара алмағанда бұл не шеғарып
көктетер дейсің! Тағы да шаптырған елшіні баяғы ... ... ... не ... ... да төбеңде ойнап отырған жұрт одан ... ... ... ма?! ... бұл жолы: «Қол астыңа бодан болып
кіремін, сен – ... да, мен - ... - деп ... ашып ... ... ... Он ... шығармалар жинағы 3 том, Үркер, Елшілік тарауы,
Алматы Өлке баспасы 1999 ж, 149-бет).
Міне осындай үзінділерден автор ... ішкі ... ... ... ... ... ... автордың өзі жасырын қатысып
отырады.Кейіпкерлерін ... ... ... ... түрлі сөз орамдарын
салу арқылы, әрқайсысының ... ... ...... ... әр қырынан стильдік мақсатта көрсету - Әбіш ... ең ... ... сөзі – жазушының жеке дара баяндау стилінің ерекшелігін ғана
айқындап қоймайды. Ол кейіпкердің мінез-құлық, ... ... ... ... ... ... монологтың персонаждық түріне тоқталар болсақ, негізі ... бәрі ... ой – ... ... ... ... ... таза кейіпкердің төл сөзі – ойы болғандықтан ол тегінде жалқы.
Бірақ ... ... ... сан ... ... тәсілдері де әрқилы
болып келеді. (Гүлзия Пірәлиева «Ішкі монолог» 1994 ... сөзі – ... жан ... ... ... көркемдік
кестесінің ажырамас бөлігі.
Академик Б.М. Храпченко: «Толстой шығармаларында ішкі монолог ой ... жиі ... ішкі ... стихиялы дамуын, ойлаудың ағысын,
кейіпкердің қайғы – ... ... ... өз ... қоршаған адамдарға берген бағасын білдіреді»,- деп бағамдайды.
(Храпченко Б.М Горизонты художественного ... ... ... ... 1986г ... ... тұжырымға мысал ретінде мына үзіндіні айтуға болар еді.
....Бала ханзаданың көкірегіне тығылып отырған әлде бір ... ... ...... ... Мынау әлі ызғары кеппеген сылпық
көктемде, жан – жағы қалқып жатқан телегей су жатқан ... ... ... ... ... ... шілделік шырылдағандай өте – мөте сүйкімді,
өте – мөте ... ... ... Ол өз көңілінен бейуақ оянған ... ... үні еді. Ол бұны ... ... Найзакескеннен аттанып бара
жатып аңғарған – ды. Айдалада жолдарына аңтарыла қарап қалған айғыр ... қақ ... ... ... әкесі әлә көз алдында. Кейінгі жылдары
иығы жығылып еңкеш тарта ... тұла ... сыр ... тек ... ... ... ... назарын кімге аударып тұрғанын сездіргісі
келмегендей, томаға ... енді ... келе ... көкжиектің әлдебір
тұсына қадап, қазықтай шаншыла қалыпты. Жат елшінің соңында артына жалтақ –
жалтақ ... бара ... ... да көзі ... түсіп тұрмағандай. Түні бойы
анасын тас қылып құшақтап, бауырына ... ... ... ... ... ... ... баланың пәлен күннен бері қаралай қабынып кеудесіне симай
келе жатқан жүрегі өмірінде алғаш рет ... ... ... ... ... ырғайдай мойыны қаншалықты қақшия түссе, екі иығын соншалықты
зілбатпан ауыр жүк ... ... да ... ... ... ... шығармалар жинағы, 5 том.Елең-алаң романы, Тәуекел бөлімі. Алматы
Өлке баспасы 1999ж 13-14 ... ой ... ... ... ... ... ішкі ... жүзеге асып тұр. Жазушының сөз ... ... ... сәтсіздіктері мен қайшылықтарына төзе ... етіп ... ... бір қыры деп ... ... М. ... «монологте көбінесе сөйлеуші адам өз өмірі мен өзінің
ішкі ... ... ... өз психологиясынан хабар береді. Жазушы
қаһарманның өзімен-өзін сөйлестіру ... оның ... ... ... ... ... дейін оқушыны жетектеп, ертіп апарады»,-деп ... ... ... ... ... Ғылым баспасы, Алматы,
1975ж, 125 бет)
Ішкі монолог арқылы кейіпкер ... ... ... ... ... ғана тән ... белгілері, оның ішкі
дүниесінің қыртыс-қабаттары ашылады.
Кейіпкер өз ... өзі, адам ... ... ... в ... санамен, оймен сырласу арқылы шындыққа жол ашады. ... ... ... ... тек монолог арқылы бере алады.
Ішкі монолог – адамның психологиялық құбылыстарын, ішкі жан ... ... ... сүбелі үлес қосатын бейнелеу құралы. Адам ... ... жан ... ... ... тек ... адам ... адамға
ғана бар сырын ақтарып, шерін тарқатады. Көркем ... ішкі ... ... ... ... Д.М. Урнов былай деп тұжырымдайды:
«Одиночество-основное условие «внутренного монолога». ... один ... ... к ... себе, человек «проговаривается». Таково
исходное условие всякого, повествовательного самоанализа» (Д.М. ... и ... ... в ... англо-американский
«Новый критик» Изд. Наука 1982г )
Ой, ішкі ой – жалғыздықтың таптырмас серігі. Кейіпкер өз ойымен ... ... ғана ... ... оны тек өзі ... Жазушы
кейіпкер тіршілігін қадір-қасиетіне , үміт-ынтасына, іс-әрекетіне қарай
оқиға бойында ... ... ... ... ... ... толқуын, тебіренісін сананыңүздіксіз күресін, сезім күйін
нәзік шеберлікпен суреттейді. Кейіпкердің ... сөз асла ... ... ... ... мен құпия сырларын ашу мақсатында ішкі
монологке жүгінеді.
Жазушы өзінің суреткерлік ... ... жан ... ... ... ... ойлауы, оның өмірге, қоғамға деген көзқарасы
арқылы танылады. (Еңсебаева Күләш Кенжебекқызы «Қазіргі көркем әдебиеттегі
кейіпкер тілінің стильдік ... ... 1999ж ... алу үшін ... ... 67-70беттер)
... Пәлен уақыттан бері бола ма, болмай ма деген оқиға болып, келе
ме, келмей ме деген ... ... ... ... ... да, осы ... айдың
ішінде көңілі бір селт еткен емес. Мана ақ патшаның жіберген сый-сияпатын
киіп тұрғанда да, әншейінде өрекпіп, ... ... ... ... бүлк
етпестен жатып алды. Қайта көңіліне қаяу түсті. Мына қазақ менің ... де ... ... ... қой болдыға айналдырып жіберді де
отырды – ау деп ... ... жиын ... ... ... ... ол ... Аңырақайдағы жеңіс арты төбелеске айналған тойдай
тырым – ... бұл ... ... ... ауылыма ақ патшадан елші түсіріп
айбынымды асырам ба деп едім, бұ да ... ... ... ... ... ... Он томдық шығармалар жинағы,4 том, «Үркер» «Елшілік»
бөлімі. Алматы Өлке баспасы 1999 ж6 201бет)
Мұндағы Әбілқайырдың ішкі ойын, оның жан ... ... ішкі ... әсем ... ... Бұл суреттеу ішкі монологтың кейіпкердің ой-
сезімін жеткізетін автор сөзі ... ... ішкі ... ... ... бейнелеу тәсілі. Көркем шығармадағы кейіпкер мен автордың
арасындағы өзара сабақтастық шығарманың сюжетіне ... әсер ... ... ... ... ... ... жеке дара тұрғанда ешқандай
көркемдік қызмет атқармайтыны белгілі. Шығарманың поэтикасының өзі ... ... ... – тәсілдер мен бейнелеу құралдарының жиынтығы
екендігін естен шығармағанымыз жөн.
1.2 Ішкі ... ... ... ... ... келген көркемдік тәсіл, бейнелеу құралдары жеке – дара тұрғанда
ешқандай ... ... ... ... Шығарма поэтикасының өзі
сөз өнеріндегі түрлі көркемдік ... мен ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі алдыңғы қатарда жүрген ішкі монолог, ой ... ... ... енді ... ... ... де көрініп,
көркемдік ойлау жүйесін кеңейтті. Біздің қарастырып отырған мәселеміз ішкі
монолог болғандықтан, ... ... ... тікелей қатысты түс
көру, оны жорыту, ішкі дауыс, ой ... ... ... ... ... тағы ... адамның сезіміне қажетті ... ... жөн ... ... 60-80 ... ... бой көрсеткен
шығармаларда қаһарман мінезін дәріптеудің еркін өсу мәлесін ... ашық түрі ... ішкі ... ... алып ... ... прозасында да оқиғаны қызықтау, тек баяндаушылық, сюжет қуушылық
секілді ... гөрі ... ... ... ... ... өсу –
түлеу айрықша өріс алды.
Әбіш Кекілбаев шығармаларында баяндаушылық сипаттан ... ... ... ... ... бойлатуға мүмкіндік береді.
Осындай шығармаларының бірі «Үркер», ... ... ішкі ... ... ... ... ... романның бас кейіпкері
Әбілқайыр ханның өзімен-өзінің ... ... мен ... ... жоғары
суреттелген.
Ішкі монологқа тікелей қатысты түс көру және оны жорыту тәсілі
жазушының ... ... ... ... Әбілқайырдың Ресей патшалығына
елшілік жібере отырып, ұзақ ... ... ... ... ... түс
көріп, оны өзінің құрдасы Тайланға жорыттырудың өзі жазушының ішкі монолог
тәсілін ауқымды ... бір ... ... ... романының «Елшілік» тарауында ішкі
монологпен қоса Ресей ... ... елші ... пен ... ... диалог тұрғысында берілді.
Көркем шығармда кейіпкер атынан айтылатын төл сөз диалог және ... ... ... ... авторлық баяндау ішінде диалогтың ... да ... – екі ... ... бір тақырып шеңберінде сөйлесуі. Диалог
– тілдік қатынастың батапқы және ... ... Оның түп – ...... Екеуі оңаша қалғасын хан сөз бастады.
- Ал аман-есен жеттіңіз бе? Жол- жөнекей қиындық көрген жоқсыз ба?
- Шүкір. Өз ... ... ... ... ... болары әлі белгісіз. Ертең ру басыларының жиынына
шақырмас ... ... ... ... ... ... Олар Сейітқұл мен
Құттымбет орыс патшасынан жоңғарға қарсы бірге соғысатын әскер сұрай кетті
деп ойлапжүр еді. ... келе ... ... ... ... ... бір
секем қонып, менің әр адымымды аңди бастады. Кеше сіздің қасыңызда ғаскер
адамдары барын өз көздерімен ... ... ... ... ... ... ... тыйым салып, тек біздердің көзімізше ғана сөйлесесің деп ... ... ... бері ... ... ... жоқ. ... не деп
пәтуа байласып жатқанын бір алла біледі. Бірақ, оларға бодан болу жайындағы
әңгімені ... ... ... белгілі боды (Әбіш Кекілбаев. Он томдық
шығармалар жинағы 4 том Үркер романы, Елшілік тарауы. ... Өлке ... ж 174 ... бір ... ... монологпен қатар диалог тәсілінде қолданғанын
байқаймыз. Кейіпкерлердің төл сөзі көркем шығармада ... және ... ... түрінде ғана емес, сонымен қатар монолог түрінде берілуі
жайында орыс ғалымы ... сөз ... ... Көркем шығармадағы
монологтың сипаты, диалогтан ұзақтығы ғана ... ... ... композициялық күрделілігінде және бұлардың мазмұнына түгелдей
сөзбен ... ... ... ... ... тікелей қатысты түс көру, оны жорыту, ішкі дауыс, ішкі
диалог, ой ... ... ... ... ... ... ... жатқан адамның әрқилы көңіл-күйіне байланысты ерікті кейде ... ... ... ... ой мен сезім құбылыстарын
бейнелейтін көркемдік тәсілдерді қарастыру (Г.Пірәлиева ... ... беті мен ... жазу керек)
Әбіш Кекілбаевтың зерттеуге тірек болған ... ... ішкі ... ... түс көру мен оны ... ... көрініс
табады.
Түс – ішкі монологтың бір элементі, яғни кейіпкердің көңіл – күйін,
санасындағы үздіксіз жүріп жатқан үрдістің бір ... ... ... бір ... ... түсті өз шығармаларында өте көп және зор ... ... ... пайдалады. Қазақ прозасында түске соншалықты мән
беріп, одан ... ... ой, ... ... ... алпысыншы,
сексенінші жылдардағы жаңа лекке тән қасиет болса керек. Соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... қасы.
Романдарындағы кейіпкерлердің ең биігі Әбілхайыр хан ... ... ... ... құрдасына барады. Әбілқайырдың бұл баруының өзін
жазушы тек ... сөз ... ... ... ... ара ... сонымен
бірге уақиғаның барлық желісін автор баяндауында көрсете білді.
...- Бал аштырғалы келдің бе, жоқ түс ... ... бе? – ... оң ... ... ... ... кекіліне танауын көме түсіп.
Хан тамағын кенеді.
- Басы бес әліп, ортада алты ... ... алты ... ... мен
босағасы жұп түсіп, қалғандары ұйыспай, шілдің құмалағындай шашырап
кетсе, неге көрінуші ... ... ... ... ... ... қолыңа тиер – тимесі
белгісіз. Ал, енді ... ... ... белдеуге ат
басын тіреп келіп қалыпты, ... ... ... бір зіл бар ... Қуаныштан күпті ме, әлдебір күдік пе... не де болса, келуі
келіп – ақ қалды...
- Һм!- деді ... ... ... ... ... жарғақ шалбарына жабысқан шөп-шөңгені
сілкіп тастап, ... ... үйге ... баяу ... ... кетті
(Ә.Кекілбаев. Он томдық шығармалар жинағы, 3 том, «Үркер» «Тығырық» бөлімі.
Алматы Өлке баспасы 1999 ж, 235-236 беттер)
Түс – ... ... ... күні кеше ғана ... ... болып
қалыптаспағаны белгілі. Оның түп – тамыры тереңде, сонау халық болып
қалыптасып, ой – ... ән – жыры ... ... ... ... бастап
жырлар мен лиро – эпостық жырларда әдеби тәсіл ретінде қолданылып ... ... ... ...... ... түс жоруды дәстүрлі
түрде қалыптасқан және әдеби жанрдың кез ... ... де. ... бар ... ... және ... тыс ... психологиялық құбылыстардың
болуы заңды нәрсе. Ал, түс адамның шындықты санамен бейнелеуіне тікелей
қатыспайтын психикалық құбылыс.
Әбіш Кекілбаев өз ... ... ... терең мән береді,
оны көп пайдаланады. Ол ... ... ... ... ең маңызды
қызмет атқарып, өзімен бірге ұғым – ... оны ... ... ... алып ... басы тисе ... қайдағы бір ауызы үңірейген үңгірлерге
тап болады. Үңгірдің аузында екі ... ... ... ... ақ сары
қыздар күнге қыздырынып отырады. Көздері көкпеңбек. ... ... ... бір ... - ақ, ... енді ... ... алмайсың. Жады
немелер жымың – жымың күліп, қараңғы ... түп ... ... ... Бұл, ... айтқандарына көніп, енді ұмтыла бергенде, тастан
ырғып түскен сұлу қыздың аяғының екеу еместігіне көзі түседі. Жалғыз ... ... көзі де ... Бұл ... – жан жалт ... ... Жалғыз аяқ қыз аттатпайды. Қуып жетіп, ту сыртына жабысып
мініп ... Жан ... ... келе ... ... - деп айқай салып
келе жатады...
... Біресе бір кекілі жалбыраған балаға еріп ... ... ... ... ана ... ар ... - ... бала. «Апырай, сортаң
жерде де бүлдірген өсетін болғаны - ау»! – деп ... бұл. ... ... ... ... тез ... - ... бала. Бұл жасқаншақтап сорды
басады. Былқылдақ. Бір аттайды, екі ... Әлгі ... сор ...
бірте жұтып барады. Міне – тобықтан асты...Міне, тізеден асты... Міне –
кіндіктен де асып барады... ... бір ... суық ... бара ... сен мені ... ... Қасында бала жоқ. Анадай жерде қашып барады.
Сорға бататын түрі жоқ. ... ...... қояды. Сөйтсе, іздері бұдан
қашып бара ... ... ... қарай жүгіріп келе жатқан ... ... ... ... ... ... жан ... бұлқынады. Оянып кетеді...
(Ә.Кекілбаев он екінші том, 5 том. Елең – алаң ... ... ... 1999 ж,90 ... бір ... ... бірнеше түнге созылған Ералының түсінің өзі
сол уақыттағы қазақ елінің қым – қиғаш ... ... ... ... түсі ... ішкі бір үрей мен ... жан дүниесіндегі бір
тоқыраудан, күйреуден хабар береді.
Жазушы түс арқылы бір рулы елдің ханын болашақ ... ... ... ұғым – ... ... түргізеді. Бопай ханымның түсін ІІІ
жақтан беру арқылы кейіпкердің ішкі ... ... Тек жай ғана ... ... ... ішкі ... ... суреттейді.
... Түн ортасынан ауып кеткен. Уқалай – уқалай қары ... ... да ... ... ... ... жылу ... қалса, әлгі бір ... өзі өшіп ... ... ... ... ... отырып қалғып
кетіпті...Түс көріпті... Түсінде тап осы Белгілінің отауының табалдырығының
ішінде мал сойып отыр... Мал ... ... ... байқады, арлан
қасқыр... Жон арқасы көк шуланданып тұр... ... қан ... ағыл ... ... жатыр... Селк етіп қолын тартып ала қойды... (Ә.Кекілбаев он
екінші том, 5 том. Елең – алаң романы «Тәуекел», Өлке ... 1999 ... бір ... кейін Әбілқайырдың беті бері қарап, еліне ... ... ... ... ауырған кезде осы Бопайды алдырып, ... соң, жар етіп ... ... ... ... ... ... Әбілқайырдың
бір жағынан жары, еінші жағынан қамқоршысы болып келді. Бұл жерде түс ішкі
монологтың тууына үлкен әсер ете ... ең ... ... бірі ... ... өз ... ... тартымды болуын көздеп тарихи
оқиғаларды түс арқылы ІІІ жақтан беруді ... ... ... ... ... ... ауыр хәл үстінде жатып, түс көруі, сол кездегі
халықтың ...... мән ... атап ... ... арқылы әртүрлі әсерлердің, естеліктердің, ұғым ... ішкі жан ... бір – ... ...... ... ... ашылуц абзал. Сондай – ақ ішкі монологтың шығарма
сюжеті, идеясы, композициясы ... ... ... ... рөл
атқаратыны да белгілі. Жалпы ұғым – сенім арқылы көрінетін ішкі ... ... ... ... ... осы зерттеп отырған
романдар арқылы түсінік аламыз.
... Бүгін түнде ... ... ... жүр. Бұлар іште сары табаққа салып
ап сары сазандай аунатып бүйенге қатырған шырын уыз жеп ... ... ... ... ... ... ... қолын жаяды. Бұлар оны аяп
қолдарын қанша созса да, ... ... ... ... ... ... ... қалып, топырақтың астына қолын сүңгітіп, бұлқынтып
саршұнақ па, ... па ... ... алып шығады. Жаңағы олжасын
бауыздамай, іремей, ... ... ... ... ... ... қан шықпайды, ағыл – ... сүт ... ... Он томдық шығармалар жинағы 5 том, Елең – алаң ... ... ... Өлке ... 1999 ж 181- бет).
Жазушы Бопай ханымның түс көріп, оны өзі жорып, өткен ... ... ... ... ... ең биік ... ... Мұнда түс арқылы қазақ
халқының ұғым түсініктеріне үлкен иән бере ... ... ... ... ... зор ... баулата алады.
Қазақ прозасында түске соншалықты мән ... одан ... ... ... ... алпысыншы- сексенінші жылдардағы жаңа лекке тән
қасиет болса керек. ... ... ... ... ... көркемдік
мүмкіндігін кеңінен қолданған қаламгерлер тапшы. Жазушының шығармаларда
кездесетін түстерінің барлығы ... ... ... ... ... бүкіл табиғатын, шын бет –пернесін, ішкі иірімдерін, көңіл
түбіндегі құпия сырды, адам жанының психологиясын ашудағы ролі зор. ... ұғым ... ... ... түс. Ол ... ... оны
жорыту, тіпті түстің адам мінезін кейде бүкіл өмірінде түбегейлі өзгертіп
адамзат алдында ақиқатын тануға ... ... ... құрал. Міне, содан
бері Түс төл әдебиетіміздің төрінен түспей, ... ... ... ... ... ... мақсатқа, қалай қолданып жүр, ол өз алдына
бір ... ... ... басқа елдерде, әсіресе, европа әдебиетінде де
көркемдік тәсіл құрал ... ... аян. ... ... М.М. Бахтиннің
айтуынша түс – европа әдебиетінде «Мениппиваз» - сатира жанрында тұңғыш рет
көркемдік ... боп ... ... ... ... ... ол ... әр түрлі әсерлермен еніп отырды.Орта ғасыр әдебиетінде ХYI-
XYII ... ... ... да ... ... мен Гриммельсхузенде),
сондай – ақ романтиктердің символистік- ертегілерінде ... ... түс көру ... ... асты. Әсіресе, адамды
қайта тудыруға және ... ... ... ... түстерінің маңызды
вариациясын атап айту қажет» (Г. Пірәлиева. Сана ... және ... ... ... ... ... ... сын) Жұлдыз журналы
1994 ж №1. 189-195 ... ... өз ... ... ... ... мән ... оны
көп пайдаланады. Көркем шығармадағы түс ... ... ... өзгеше мүлде басқа заңдылықпен ұйымдастырылған бөгде ... ... ... ... шынында да кәдімгі өмірді сыпырып тастайды
да, оны жаңаша бағалауғадц және түсінуді ... ... ... ... ... ... мойындамайтын қателіктерін осы түс арқылы танып, оның жаңа
мүмкіндіктерін ашып жататын ... да аз ... ... ... кәдімгі өмірде
бола бермейтін ғажайыптардың болуы мүмкін, алайда, ол өмірде емес, көркем
шығармада қолданылып отыратындықтан адам мен ... ... ... сай
бейнеленетіні де белгілі.
... Осы қашып келе жатқан өзі кім? Расында да түлкі ме?.. Жоқ, ... ... ... бір ... па? ... ... бес саусағы болатын
ба еді? Егер түлкі болмаса, қайтып жер бауырлап жымып қаша алады? Аш ... ... жер сыза ... Аяқ – қолы ... ... Сонда
бұл түлкі болмағанда не болды?
Тарғыл бүркіт үсті – ... ... Не деп ... ... ... дейді? Неге қашасың дей ме? Неге қасқиып қарсы шаппайсың дей ... ... ... дей ... Бұл ... ... ... Жан – жағына көз салды. Бас сауғалатар
саяя іздеді. Анадайдан ... ... ... ... қасына барды.
Арбиған – арбиған қос дөңгелек. Тот баспаған. Жылтырап ... ... ... алып бара ... ... ... бірдеңе. Қазақ арасына
жиі келіп тұратын тарғыл шапан саудагерлердің арбасына ... ... ... ... ... ... сопайып тағы тұр. Әлгі от
құсатын зеңбірек дейтіні осы емес пе ... ... ... қасына қайдағы бір
тарғыл бүркіт түгілі шайтан да жлоай алмайды. Ендеше қандай қуғыншыдан да
құтылғаның. Өзінің біраз ... де бар ... Сұлқ ... жата кетті. Көзі
тағы да көкке түсті. Манағы тарғыл бүркіт әлі шүйіп жүр. Мұның ендігі ... екен деп ... ... ... жүргендей...
Ентігіп демі бітіп бара жатқандай болған соң оянып кетті. Өз көзіне
өзі ... ... ... ... Кекілбаев. Он екі томдық
шығармалар жинағы. 5том Елең – алаң романы. ... ... ... ... 1999 ж 402-405 ... Әбілқайырдың ұзақ түсі арқылы сол ... ... ... ... ... байқауға болады. Сонымен ... сол ... ... ... түз ... ... арқылы бейнелеу, жазушының аса
бір парасаттылығын береді.
Өмір шындығының көркем шындыққа ... ... әр ... ... таза ... факторларға байланысты. Бұл
факторлардың ішінде тіршілік ағымын табиғи болмысымен ... ... бар. ... ... куә боламыз: қаламгер өз еңбегінде өмірдің
табиғи ... ... ... ... ... және тағы ... жеткізу үшін жақындайды.
1.3 Көркем шығармадағы ішкі монологтың кейіпкер ... ... ... ... ... шығармаларда оқиғаға
қатысушылардың сөздері келтіріліп отыратындығы ... ... өз ... ... ... ... бұл сөз кестесінің көркем шығармадағы ролі
ерекше. Оның үстіне прозалық шығармаларда төл сөз, төлеу сөз ... ... ... ... ... ішке ... ... қалған сырларын
оқырманға жеткізуге мүмкіндігі бар.
Кейіпкер сөзі прозалық шығармада үнемі диалог түрінде, диалогтың
құрамында ... ... ... ... ... ... ... дара репликалары авторлық баяндаудың ішінде енгізіледі.
Кейіпкер сөзінің қай түрі де авторлық баяндаудың фонында тілдік жаңа
толқын ... ... ... ... қай-қайсысында да
кейіпкерлердің әр ... ... ... ... сақталып отырады.
Сондықтан дара репликалардың қолданылуы ... ... ... көз алдына елестету мақсатын көздейді. Сонымен қатар ... ... ... ... мінез- құлқын айқын танытатын тілдік тәсіл –
кейіпкер сөзі немесе диалог. ... ... ... ... ... ... орыс тіл ... көптеген ғылыми еңбектер жарыққа шықты.
Жалпы диалогқа қатысты еңбектерді топтастыра қарасақ, зерттеудің үш ... ... ... ... және ... салыстыру
2) ауызша диалог пен көркем диалогты салыстыру
3) белгілі бір автор шығармасындағы диалогтың сипаты (Г. Сәрсеке «Көркем
шығармадағы кейіпкер сөзі», Повладар 2000, 4-5 ... ... ... пен ... – сөйлеудің формалары. Диалог пен
монологтың айырмашылығы, олардың өзіндік сипаттамасы Г. ... ... В.В. ... ... де сөз болған.Диалог кемінде екі адамның
өзара сөйлесуі, пікір алысуы. Диалогтағы пікірлер бірімен – бірі ... ... ... ... ... екінші бір сөйлеушінің
пікіріне тәуелді: Ал монологта мұндай тәуелділік жоқ.
Монолог грек ... ... – жеке бір ... ... ... ... алу, жауап беру мақсаттарын қажет етпейді. Монолог – адамның
еркімен болатын көлемді сөз кестесі.
Ғалым Г. Винокур ... пен ... ... ... «... ... определить диалог как особую функциоунально-
стилистическую форму речевого общение, ... ... ... ... нескольких участников, обменивающихся речью; более или менее быстрый
темп речи ... ... ... ее ... ... сравнительная
краткость реплик; лаконичность и эллиптичность ... ... ... речь как ... ... односторонний характер
высказывания, нерасчитанный на ... ... ... ... обдумывания, обусловливающего длительность, связанность,
логическую построенность речи. Кроме того, диалог и ... ... ... ... ... характерных для того и ... ... ... О ... ... ... речи \ Сборник статей. Исследования по грамматике ... ... М., 1955. ... сөзі – жазушының жеке дара баяндау стилінің ерекшелігін ғана
айқындап қоймайды. ... ... ... ... ашатын бірден – бір көркемдік амал. Персонаж сөзі ... жан ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр өйтіп битін салған жоқ. Жас сұлтан мынандай ... ... сыр ... ... деп ... ... шалабын босқа
шайқап, азын – аулақ абыройына нұқсан келтіріп аларын білді. Ақырын жүріп,
анық басып, аңысып аңдады. ... - ... ... ... ... - десе, жасымайтындай болып жайбарақат жүр. Бірақ, жүріс –
тұрысынан, бет - ... сөз ... ... ... жүрегі
алқымына тығылып, тынысы бітіп барады. Жұрт ішімді біліп қоймасын дегендей,
ешкімге жуымай, алыстан ...... ... жүр. ... ... да, Жәдік балаларының қырқылдасқанын көрудің өзі оған аз ... еді! ... ... кімге аунары белгісіз мынандай ... ... ... бірін – бірі енді қайтып көрместей болып, шалқайысып ... де ... ... Олардың ондай тортаң – тосыраңы бұған жақсы.
Кім біліпті, екі қарға таласса, ортасында құзғын қарғаға жем түседінің ... Он екі ... ... ... ... ... Өлке баспасы 1999 ж 390-391 беттер)
Осы мысал арқылы жазушының ішкі монологқа енгенде кейіпкерінің ... ... ... ... көз ... ... – кейіпкер психологиясын ашатын бірден – бір құрал. Монолог
арқылы адамның ...... ... ... ... тән ... оның ішкі жан дүниесінің қыртыс – қабаттары ашылады. ... ... ... ... тән ... ... Монолог тәсілі ұлттық әдебиетімізде
ХХ ғасыр басындағы әдебиетте ғана көріне бастады. Бір ғана адамның көңіл ... ... ... ... ... ...... шығармада
дәстүрлі, қарапайым монолотің қызметін атқарады. Монологтің мұндай түрінде
кейіпкер сөзі ... ... ... ... ... отырған шығармын дейін
десе, көз алдындағы нәрсенің бары бадырайып анық ... Өңі ... десе ... оп – оңай ... ... ... бұлай бола қоймаушы еді... Шындық
болар дейтін және бір себебі – осында келгелі ... көз – ... төрт ... ... таба ... – ақ ... ... екі беті бал – бұл жанған
Жүніс батыр жым – ... жоқ. Ол аман ... мына ... қақ ... көп шаруасын бел шешіп өзі ... ... ... еді... Оған
бірдеңе болған... Не мына топпен ат құйрығын үзіскен. Олай болуы мүмкін
бе... ... емес ... ... ең ... ... ... бұлай тастап кете алмаса керек еді.Анадағы сөзі де әлі ... ... сол жолы ... ... ... ... ... билері
бұндай шешімге аяқ астынан қалай келді екен? Неге жер аяғы кеңімей тұрып
ақылдасатын ... бар ... ... ... тарпынан кісі көңілін
суытардай тосын хабар шықты ма? Бірдеңені ... ... ... ... беру бұның әдетінде жоқ – ты. Көп күмәнді ешкімнің ... ... ... еді. ... сен ... алдында ештеңеден қарыздар
болмайсың. Ешкім саған сарт ... ... ... «Ал енді ... деп ... ... ... алмайды. Мүмкіндігінше, жұрт жұмбағын ... шеше біл. ... өзің де жұрт ... ... ... шешуші
табыла қоймайтын қиын жұмбақ бола біл.(Ә.Кекілбаев Он екі ... ... том Елең - алаң ... ... ... Алматы Өлке баспасы 1999ж 311 бет).
Образ даралау үшін әр суреткердің қалап алған алуан түрлі ... ... ... ... – бітімін, мінез – құлқын, ішкі әлемін
т.б ... ... ... роль ...... ... Біздің алға қойған мақсатымыз аталған көркемдік тәсілдердің ішінде
монологқа, соның ішінде ішкі монологқа тоқталып, ... ... ... ... қрлданудағы жеке тұлғалық ізденістерін теориялық тұрғыда
қарастыру.
Кейіпкер өз ойымен өзі, адам ішіндегі адаммен (человек в ... ... ой мен ... арқылы шындыққа қол жеткізеді. Суреткер
адамның осындай ойлау үрдісін тек монолог арқылы беруге болады. ... ... ... ... ... не ... Өзі бір таныс сарын ғой. Ау, мынау,
шынында да, не ... ызы ... ... ... ... Күні ... баяғыда тап осындай жағдайға тап болған сияқты еді ғой. Расында да ... ... сау ма?! Анау ... ... ел ... да жер мен
көкті осындай бір әжептарқы үн ... ... ... ... ... ... бұл сонда байқаған. Қаратаудың қолат–қолатынан шығып жатқан
қалай болса қомдалып, қалай болса солай ... ...... шұбырынды
көштер дәл қазіргідей дүниені басына көтеріп зарлап келе жатар –ды...
Мынау ызы – қиқы, қым – қуыт, ... ... да сол бір ... еске салғандай екен. Бірақ, бұл жолы неге құйқасы шымырламайды,
неге жүрегі тызылдап ... ... ... өз – ... ... қаралай
лепіріп тұр ғой! Неге өйтеді?Мынау да ызы – қиқы ... ғой! ... да жер ... ... ... жаппай аңырау ғой...(Әбіш Кекілбаев. Он ... ... 4 том, ... ... ... ... Өлке ... 1999 ж
141-142 беттер)
Ішкі монолог – адамның психологиялық құбылыстарын, ішкі жан дүниесін
ашып, ... ... да ... үлес ... ... құралы. Адам жанын
жегідей жеген жан жарасының аузын, тәңір түгіл, өзінен жасырып күнәһар ... ... ғана аша ... Ол тек ... адам ... адамға ғана бар сырын
ақтарып, шерін тарқатады. ... ... ... ... ... ... ... орыстың әдебиеттанушысы Д.М. Урнов былай дейді: «Одиночество
– основное условие внутреннего монолого: ... один или ... к ... ... ... ... Таково исходное условие
всякого, повествовательного самоанализа» (Д.М. ... ... и ... произведения в оценке англо – ... ... ... ... ... ішкі ой – ... таптырмас серігі. Кейіпкер өз ойымен өзі,
өзімен – өзі ... ғана ... ... оны тек өзі ... Жазушы
кейіпкер тіршілігін қадір – қасиетін, үміт – ынтасына, іс – әрекетіне ... ... ... ... өмірдің бұралау жолындағы адам
психлогиясын, толқуын, тебіренісін сананың ... ... ... күйін
нәзік шеберлікпен суреттейді. Кейіпкердің аузына сөз сала ... ... ... ой – ... мен құпия сырларын ашу мақсатында ішкі
монологқа жүгінеді.
...Шынында да, осы балаға ұқсап, аяқ астынан лепілдей қалғаны ... ... тап ... селт ... ... ... жоқ ... еді ғой!
Әлде көптен тағатын сарыққан аңсарлы күннің не де ... ... ... ... қаралай құм қылатын екі ұдай дүдамал күйден ... ... ма ... ... неге ... ... аяқ астынан
көңілі өсіп, марқайып шыға келгені. Неге өйтті? Түсінсе, не дейсің?! Тайлан
осы ... ... ... бір ... бар деді – ау. ... ме, уайымның күптілігі ме? Сонда... Сонда... Тағы да бұл баяғыдай
ел жұрттың алдында...
Көкірегінің басы кілк еткендей болды. Өзегін удай жалаған ащы ... ... ... ... расында да, ол жолы да көңілі тап осылай алып ... жоқ ... Ол жолы да тап ... жыл он екі ай екі көзі төрт ... еді ғой! ... да осы ... ... бал аштырып еді – ау... (Әбіш Кекілбаев. Он
томдық шығармалар жинағы 3 том, Үркер ... ... ... Өлке ... ж 237 ... ... суреткерлік шеберлігін кейіпкердің жан дүниесін ашу
барысында қолданған кейіпкер сөзі, оның өмірге, ... ... ... ... ... ... образ сомдауда ұлттық табиғатымызға тән
сөйлеу ... ... мән ... ... ... ... ... артады. Көркем туындыда шым – ... ... ... ... Қиын ... ... ... сергелдеңдер, ой
арпалыстары, адам жанының құпия сырлары шынайы суреттеледі. ... ... осы ... жақсы танылады.
...Қанша айтсаң да, ... ... кер ... сана ... жартысы жаудың боданында, жердің жартысы жаудың табанында
жатқанда ауыз біріктіріп, ... ... ... ... неге ... ... атаққа «Арқар» ұрандының қайсысының жемсауы жыбырламай жүр дейсің.
Бірақ бәрі ... ... қиын ... ... ... ... соң, бас тақ та соған бұйырып кете ме деп ... Сол ... ... ... аға ... бас тағы ... – соңды болмағандай, ол туралы
қазір жұмған ауыздарын ашпай отыр. ... қол ... ... бір – бір ұлыс бар ғой, соны ... ... ... Ал, жеке ... қалғанда, қай – қайсысы да есіктегі қойшының «Маған бұйырмайтын көтен
боғымен піссін», – дегеннің керін ... ... ... бақыт ешкімге
де бұйырмай – ақ қойса екен – деп тілейді. Бар гәп, міне, осында!
Бір жағынан күдік күңсітіп, бір ... ... ... әр – ... ... әлі бір ... келе алмай жүр.Бүгінде оның жатса, тұрса
ойлайтыны сол. Қандай шешімге бел буғаны жөн... (Ә.Кекілбаев Он екі ... 4 том ... ... ... ... Өлке баспасы 1999ж 146 -148
беттер).
Жазушы шығарамада кейіпкер атынан баяндаудың әдіс – тәсілдерін ұтымды
пайдалана ... Тек ... ғана ... ... ... ... мінезін және ойлау қабілеттерін аша түскен.
Көркем шығармада кейіпкерлер мінезі, ойлау жүйесі, ішкі жан дүниесі
оның сөйлеу мәнерінен ... ... ... ... ... ... ... көркем прозасындағы образ жасауда ... ... ... ... ... ... жүйелеп көрсету қажеттілігін сезіндік.
Көркем әдебиетте кейіпкерлер тілінің эстетикалық қызметін көрсетуде тілдік
– стильдік амал – тәсілдердің орны ... ... ...... жүк ... өзіне
соншалықты міндет артып тұрған сөздер, сөз ... ... ... ... ... ғана жазушының сөз қолдану ерекшелігі жан – жақты
ашылады.
Көркем бейнені әр жазушы өзіндік амал – ... ... бере ... Ол
диалог, монолог, авторлық баяндау сияқты амал – ... ... ... ... ... ... көркемдік талғамына, шеберлік сырына
байланысты болады. Кейіпкердің мінезін, сөйлеу мәнерін, қимыл – қозғалысын,
бір сөзбен айтқанда, ... ... аша білу – ... ... ... ... қаламының ерекшелігін сөз еткенде, шығарма жанры мен
тақырыбына, баяндау стиліне сай жазушының тіл өрнегін, сөз ... ... әр ... таныту мақсаты көзделді.
Көркем шығармада кейіпкерлердің сөздері – әркімнің өз ... өз ... нен ... сөз кестесі. Олар кімнің аузынан айтылса,
соның ойлау, сөйлеу мәнерін береді. ... сөз ... ... грамматикалық, лексикалық, интонациялық ерекшеліктері көрінеді. Көркем
туынды да кейіпкерлер сөзі тілдік айрықша толқын ... ... ... тартымдылығын арттырады. (Кәрімов Х. Қанатты тіл. Алматы.
Санат 1997ж)
... Сыр ... ... ... ... ... осы! Ал, күле
сөйлеуге тырыс. Ерні құрғыры қорғасын құйғандай ауырлап кеткен бе қайткен?!
Неге қимылдамайды?!...
.... Әңгімені қашқақтата ... ... ... ... ... ... ... сөз түседі дейсің бе! Әншейін тек пейіл ... ... ... әңгіме енді басталған шығар. Мына шәй ақ
патшаның ... мына ... ... рет ... атау асы ... .(Ә. ... Он екі ... ... ... 4 том ... ... Алматы Өлке баспасы 1999 ж 225-226 беттер)
Ішкі монологтардан кейіпкердің ішкі ... ... ... жатқанын
көре аламыз. Бірінші жақтан кейіпкер атынан берілген ішкі монологта автор
сөз саптау және үлкен ойлылығын көре ... ... ... қай түрі ... да ... ... тұрғысында
келеді. Автор өзі таңдап алған кейіпкерін әр алуан көріністерде әр қырынан
көрсете алады. Осы ... ... ... бар ... ... ... ... алады.
Ұлттық әдебиетімізде ХХ ғасырдың басынан бастап ішкі монолог тәсілі
көрініс таба ... ... ... кейіпкердің ішкі ойын, сөйлеу мәнерін
білдіру үшін немесе кейіпкерді сөйлетудің бір ... ... ішкі ... ... ... ... және адам психологиясындағы осынау
жарым – жартылай ... ... және ... ... ... ... – әрекеттер ішкі монологтың көркемдік ойлау жүйесіндегі табиғатын ашып
берді. Шығармадағы басты ... ... ... ішкі ... ... ... елдің сол кездегі ойын жеткізе білген. Ішкі ой, ... адам ... ... сол ... ел ... бір ... болмысына сиғыза алған және сол кейіпкер арқылы бір бүтін ұлттың
психологиясын аша білген.
...Әлгінде көзіне көзі түсіп еді, кермедегі ... ... ... әзер
аттанып кетті емес пе! Екеуінің де сиқыры – қайдағы бір қалғып жатқан ... ... ... ... өз ––өзінен емексітіп әкете баратыны емес
пе! Бірақ, осы бір сиқыр күлкіні түз сылқымы түлкі мен үй ... ... ... бұр ... ... де көрген жері бар сияқты ғой! Сонда мұны
еркек адам несімен иектемекші? О тоба! Адам иттің ойының да ... ... жері ... Иә, иә... Әлгіндей жымсиған монтаны ... ... мұрт пен ... сақалдың арасындағы суға салып жаншыған
бүркіттің жеміндей қан – ... ... ... бозарып кеткен жұп – жұқа
қаймыжық ерінге ... ... ... рет ... ... ... сол
кімнің мұрты еді, кімнің сақалы еді? Тоқта... тоқта... Қуқыл мұрт дейді?
Тоқта ... Қу ... ... ... Келте мұрын... Қысық көз... Қиғаш
қабақ... Қатыңқы ерін...Сида сақал... Қияқ мұрт... Ұзын мойын... ... ... бәрі ... білетін кейіп қой...(Әбіш Кекілбаев, Он екі томдық
шығармалар жинағы, 3 том, Үркер романы, Тығырық ... Өлке ... ... ... )
Осы бір үзіндіде жаушы кейіпкердің бар болмыс бітімін, ішкі ой арқылы
жеткізе білген.
Көркем ... ... ... тұрғысынан зерттеуші ғалымдар ішкі
монологтың ғылыми ... екі ... ... ішкі ... ... ішкі ... екі форманы негізге ала отырып, әдебиеттанушы ғалым Г.Пірәлиева
ішкі ... ... екі ... ... тип – шығарманың бейнелеу өрісіне монологқа айналған сана –
сезімнің ... ... ... ... ... байланысты. Ал бұл
типтің өзі іштей үш ... ... ... а) ... еркіңнен мүлдем тыс
ішкі монолог. (безсознательность) б) жарым, жартылай саналы, кейде санадан
тыс сәттегі ішкі монолог, ол ... «ой ... ... сознание) тәсілі. в)
өзін бақылай, қадағалай алатын, ... ... ... ... шын
мәніндегі ойлау үрдісін білдіретін ішкі монолог.
Екінші тип – оқиғаға ... ... ... ... ... ... ... айқындауға байланысты. Ішкі монологтың бұл ... ... ... ... ... түрлерінің қай – қайсысыменде
сабақтас.
ХХ ғасыр басынан көркем ... ... –– ... ... ... модернистік бағыт өкілдері өмірге әкелген –
«ой ағысы» бір ғана мінездің ой – ... ... ... ... адам
санасындағы психологиялық үрдістерді, сана – сезімнің бүкіл ... ... ... ... ... ... ... «ой ағысын» әдеби
жанр және суреттеу тәсілі деп екіге бөліп те қарастырды. Алайда осы ... ... ... көркемдік бейнелеу тәсілі ретінде әбден орнықты. Ой
ағысы тәсілі ішкі монолгтың ... ... ... ... ... ... ... алаң» романдарында қалыптасқан «ішкі
монолог», «сана тасқыны» секілді ... ... ... ... ... өзіндік өрнегі, стильдік ерекшелігі ... ... ... да ... ... әңгімелеудің бүкіл стильдік
ерекшеліктерін егжей – тегжейлі танып дамытумен бірге оның ... ... де ... ... талантарының рухымен, шеберлік
даралықтарымен, творчестволық ізденістерімен жетілдіре ... ... ... ... ...... ... үшін тың құбылыс
болғандықтан сол кездері ... ... ... мен ... ... ... ірі ... талас тудырғаны да мәлім. Жазушының ... ... ... және ... жақты көп қолданылуының ерекшелігі,
оның сезімдерінің барлығы ішкі ой ... ... Атап ... бір жайт,
көркем шығармада жазушының жазу стилінде «деп ойлады», «деген ой ... сөз ... ... ... Авторлық басым эпикалық, үшінші жақтан
баяндау стилін таңдағанымен ол көбіне кейіпкер ... ... ... ... ... көшкен автор экранға көп шығады. Кейде тоқтаусыз оқып
келе жатып ішкі монолгтың кімдікі ... ... ... ... ... ... тыныс белгілері, дауыс ... ... де ... ... – жару өте ... түседі. Авторлық
баяндау білінбей кейіпкердің монологына ұласып ... енді ... ішкі ой ... ... ... ... ... Сондықтан да болар, жазушы шығармаларын оқығанда бейне бір тынысты,
бір қалыпты бірыңғай қалыптан ... ... Бір ... ... ... ... оның ... құбылыстары толқынды, тебіреніс дауылдары
да баршылық. Бұл құбылыс Ә. Кекілбаев қаламының ең ... ... ... кез ... ... өз ... өзі шектеулі, және оның ойлау
үрдісі – шекарасы ... ... ... ол ... ... ... және ол өз болмысына сай бәрін пайымдайды. Ол өзімен – өзі ... ... яғни ... өз ... ... мен ... өз ... тысқары ойлап, іс – әрекет істей де алмайды.
Сондай – ақ ол автордың монологтық ой – ... ... та кете ... ... ... бері ... келсе, не дейсің! Ол сұмпайылар
елшілікке шауып не ... ... ... ... нөкері емес, өзі ғой.
Оларға керегі – ... ... ... дүниесі. Оны түнде алып ... ... ... қара басы ғана ... емес пе! ... башқұрттар мен орыстардың
бір қылын түсірмей аман – есен күйлерінде ауыл – ауылға құл қып ... деп ... ... ... ... ... ... әлі таусылған жоқ.
Таусылса, тек бұның ғана жарығы таусылады. Бұл үшін тал түсте ... не ... ... хан бір ... жіберіп, шақыртады. Алдына
барғасын, аспаеға асып қоя ма, бауыздап сала ма, ... ... ... айтып
келгендей шабақтап өлтіре ме, жоқ алапестердің арасына ... ... ма ... ... ... Он екі ... ... жинағы. 4 том Үркер.
Айқас бөлімі. Алматы Өлке ... 1999 ж 222 ... ... ... қол ... ... берілетін сый –
сияпаттан айырылған күннің ертесіне хан ... ... ... ... ішкі ойын ... ... лайықтап берген. Шақыра
келген төлеңгіттің айтатын жіне істейтін қимылдарында алдын – ала ... ... ... Бұл енді ... ... ... ... Енді кімнің не
айтып, не қойғанында не ... ... - ... ... ... келгенін біліп кеп тұр.
Демек, мұны тірілей шабақтамайтын болғаны. Демек, алапестерге де апармайтын
болғаны. Демек, ... ... ет те ... ... болғаны! Ол үшін
тамақтанудың қажеті қанша! У ... ... ... ... .(Ә. Кекілбаев. Он
екі томдық шығармалар жинағы. 4 том Үркер. Айқас бөлімі. ... ... 1999 ж 223 ... ... ... идеяның жазушы еркінен тыс, сәл өзгеше түрде
жүзеге асуы жиі ... ... ... ... ... құлай
берілгендерге алғаш әсер еткен – өлімге өз еркімен бара жататын сәттегі
Анна ... ішкі ... ... ... рет ... ... ... кейіпкердің шектей тартылған ауыр күйін, жан ... ... ... әйелдің сыртқы өмірден жерініп, оған немкетті көз
салуының ішкі ... ... ... ... арылудағы жалғыз жол –
ажалды соңғы қадам ретінде пайдаланған, ішікі тебіренісін атайды. Басқадай
көркемдік ... ... ... ішкі ... даму ... ... Дау жоқ, ... төл сөз әрдайым сүбелі үлеске ие. Оны ішкі монолог
диалог ... ...... ... ... әр
эпизоттарда алмастыры отырады. Алайда жазушы өзіне ... ... сай, ... ... ... мен ашық сөздерінен қалған бос
кеңістіктерді өмір шындығына лайық нанаымды жолдармен толықтырып отырады.
Өмір ... ... ... ... үрдісі әр алуан философиялық,
эстетикалық, таза творчестволық ... ... ... ... өмір шындығының сенімділігіне айқын кепілдердің
бірі кейіпкер ... ... тек ... хас дара характері оның сөйлеу
мәнерінен көрінеді. Бұл, ... ... ... мәнін анықтайды.
Монолог арқылы да ... ... ... ... ... ... ... Шығарма идеясының не бір нәзік тұстары,
кейде автор мақсатының басты дәні көп ретте ішкі ... ... ... ... ... ... ... мен жан
сергелдендерінсіз ұғу мүмкін емес. Жазушы характерлерді ішкі ... ... ... Көп ... диалог пен монолог арқылы
кейіпкерлер өзін – өзі мол танытады. Олар зор ... ... ... ... ... ... ойланады.
... Апырай, ә! Бұл тағдырға сөз жоқ екен ғой. Баяғыдан бері екі ортада
талай жүйрікті болдыртып, талай ... ... ... ... мен ... құлағын талай мәмлегердің ... ... ... мына мәселе
күндердің күнінде бесіктен белі енді ... тап ... ... ... ғой деп кім ... ... жаратылып, су аққалы иті қырын
жүгіріп, маңдайы бір ... ... кем ... ... ... ... келе
жатқан тауқыеті, бүгін де белшсінен кешіп отырған батпан –батпан бейнеті
мен азабы, ертеңге ... есек ... бәрі – бәрі ... кеп тап ... ... ... жүзіндей қыдпылдай төніп тұрып алады деген үш
ұйықтаса түсіне кіріп пе еді?!Пәлен ... бері екі ... да ... ... ... ... көсемдері қанша өлшеп – пішіп, ауызымен
орақ орған шешендері қанша жақтарын ... ... таба ... ... тап сол әке – ... жылы бауырында қаннен – қаперсіз мажыра боп
ұйқы соғып жатқан бейкүнә сәбидің ... кеп ... ... ... ой ... ... келіпті?!
Соны ойлағанда тұла бойы дір ете қалды. Онсыз да ол тұқымның алдында бұл
қарыздар емес пе ... ... Он екі ... ... 4 том «Үркер»
«Арбасу» тарауы Алматы Өлке баспасы 1999ж 420 ... бір ... ... ... ... ... толғанатынын және
өз ойымен жүрмей бүкіл елдің ішкі, сыртқы жағдайын ... ... ... ... ... ... үш ... (таза драмалық, эпикалық
сипаты және лирикалық), ... ... төрт ... ... ... ... формасындағы, лирикалық, драмалық және
хабарлаушы ... ... ... ... шығармаларындағы
аталған реприкалардың көпшілігі – эпикалық сипатты, яғни өткенді баяндайтын
хабарлаушы монологтар.
Көркем бейне – өмір танудың ... ... Бұл ... ... ... ... ... сөздегі сурет, щығармадағы өмір ... адам ... ... сайып келгенде, осылардың бәрінің сарқып
құяр сағасы біреу, ол образ», – дейді.
Жазушы ... ... ... еске ... ... оқиға,
көріністерді қабылдауы сияқты тәсілмен сабақтастыра қроданады. ... ... ... ... ... ішкі ... мен ... аша
түседі.
... Елші тағы да басын көтеріп алға қарады. Керуен өткелге келіпті.
Өткелден алдымен сары ала ... ... ... қай ... ... екен ... көз ... еді, дәл қарсы алдарындағы қыраңның ... ... ... атты ... ... «Бар болғандары осы – ақ па?» – ... еді, ... ар ... ... –– ... ... ... самсап
қоя берді. Қайдан мың болсын, айналасы екі жүз – үш жүзден асар –аспас.
Тевкелевтің ... бір ... ... сала ... Пәлен күннен бергі жол
соқты енді білінейін деді. Кенет белі кілт ете қалып, екі қолымен ... ... ... ... ... алдынан қаптай қыбырлап келе жатқан
қара шоғырға тісі ауырғандай тыржия қарайды. Бірақ ... тағы да ... ... ... ... ... ұлы император ағзамның атағына лайық
еңсеңді жықпай кербез ұстауың керек, қандай қиын жағдайда әдептен ... бола ... ... ... ... келе ... ... көріп, бұның да күймесінен түсе
салғаны дұрыс болмас. Қанша дегенмен, ол ертең ... ... деп ... ... ханзадасы да, бұл атағы жер тітіреткен іргелі империяның
елшісі ғой. Олар әлі де жақынырақ ... Екі ... бес ... ... ... ... тоқтатты. Бала сұлтанмен құшақтаспай да, қол
алыспай да, ... ... ... ... Он екі томдық шығармасы
4 том «Үркер» «Арбасу» тарауы Алматы Өлке баспасы 1999ж 159-160 ... ... ... ... ... ... ... оны бағалауымен тығыз бірлікте ... ... ... ... алу және сол ... ... беру, яғни баяндау тәсілі
көркемдік талабымен ... ... - өз ... бар ... Оның ... – сөз, соны ... сөзді сөйлете, ойната білу, бейнелі сөзден көркем бейне жасау.
Мысалы Ә. ... ... ... - ... ... ішкі жан дүниесін ішкі монологын авторлық баяндау арқылы
береді.
... Әбілқайыр айдаладағы жалғыз үй ... ... аң – таң ... ... ... ... ... жол берген кер миық Пәтшайымның гүл
–гүл жайнаған жүзіне көзі аңдаусыз түсіп кетіп еді, ... ... ... жылт ете ... бір ... күлкіні аңдап үлгерді. Қоштап
күлгені де, мошқап күлгені де белгісіз. ... ... ... ұзап ... көз алдынан кетпей қойды. Артына бұрылып қарап еді – ... ... ... ... ... ... үйге кірмей күйбеңдеп жүр
екен. Жүзінде ғана емес, жүріс – тұрысында да әлгі бір ... ... ... ... Он екі ... ... 3 том «Үркер» Тығырық
тарауы Алматы Өлке баспасы 1999ж 250 ... ІШКІ ... ... БАЯНДАУЫНДАҒЫ ОРНЫ МЕН КӨРКЕМДІГІ
2.1 Ішкі монологтың автор бейнесін жасаудағы рөлі
«Әдеби шығармадағы ... ... ... ... бірге, шығарманың өн бойында үздіксіз бой көрсетіп отыратын,
баяндауға ерекше тереңдік ... ... ... ой туғызып, шығарма
идеясын оның түсінуіне көмектесетін тағы бір образ бар. Ол – ... ... әр ... ... ... ... түрлі тілдік амалдар арқылы көрінуі
мүмкін. Шығарманы тіпті түгелімен үшінші жақта (обьективті ... ... ... ... қатысын, көзқарасын ашық байқатпауға тырысқанның
өзінде де, автор, ... ... ... адамдары мен оқиғаларынан қағыс
қала алмайды» (Х. Кәрімов. Қанатты тіл. Алматы, Санат 1995ж 111-112 ... ... ... ... ... ... ... біріктіріп
тұрған автор тұлғасы, нақтырақ ... ... ... ... өте ... ... – көркем әдебиет тілінің ішкі сапалық қасиеттері мен
заңдылықтарын анықтауғамүмкіндік беретін ... бірі ... ... ... ... ... ... 1999 ж 47 бет)
Жазушы автор – баяндаушы, кейіпкер сөзінің құрылысы туралы айтқанда,
өзінің бірінші жаұта көбірек жазатындығын, бірақ ... ... ... ... осы ... белгілі бір дәрежеде өзін төл шығарманың
кейіпкері ретінде сезінетінін де жасырмайды.
Соңғы жылдары ... ... ... проблемалары В.В. Виноградов,
М.М. Бахтин, Д.С. Лихачев, Б.Шалабай және тағы басқа ғалымдар ... ... ... В.В. ... ... ... ... арнайы
қаралып, оған «автор образы» деп айдар тағылып, бұл ... ... ... түрі ... ... ... ... образын», екінші жағынан, кейіпкердің ішкі жан
дүниесін өзара диалектикалық ... ... ... ... бұл
проблемаларды Пушкин, Достоевский шығармалары арқылы сөз етеді. Ғалым А.С.
Пушкиннің ... ... ... ол кең ... өз ... ... ... тұрғыда қарап, кейіпкерлерімен емін – еркін араласып,
етене жақындасатынын айтады.Ғалымның түсінігі бойынша ... ... ... ... ... көп қабатты болып,
кейіпкерлерді суреттегенде қолданылатын тәсіл деп ... (В.В. ... ... Москва, Гослитиздат, 1941, 94- стр)
В.В. Виноградов «автор образына» мынадай түсініктеме ... Ол ... ... ... ... сай ... ілгері
дамитын жазушының жеке – дара стилі. Егер жазушы стилі ... ... ... шығарма автордың көзқарасын айқындайды; ол шығармада
«автор образы» арқылы көрініс берді. Ғалымның ... ... ... ... ... тілдік, идеологиялық құбылыстардың басын
қосып, ұйымдастыратын негізгі күш болып ... ... ... ... ... ... ... отырып, ғалым бұл мәселеге басқа
қырынан келуді ... ... ... ... кездесетін баяндау тәсілдері: бірінші, үшінші
жақтан баяндау, ішкі монолог, ... ... ... ... болады: автор
көзқарасына қарай өзгеріп, құбылып отырады ... ... ... ... ... 1997ж 117 ... шығарма – ең алдвмен автор жан дүниесінің айнасы, ол әдеби
кейіпкерлердің күрделі де ... ... ... ... ... ... өмірге деген көзқарастары, ой түйіндерінің, өмірлік
кредосының ой елегінен, ... ... ... ... өтіп ... ... ... Өткір де сыншы көзден тыс қалмайтын шығарма бойындағы ... ... ... назарынан да тыс қалмайды. Ол шығарма сюжетінен,
кейіпкер бойынан, оның әр сөзі, ... ... - ... бой ... ... бірнеше шығармасын қатар оқып отырып, әр түрлі жазушы
жазғандай әсер қалдыратын сияқты. Ол ... ... ... ... тұрады. Адамның ішкі дауысы, «мені» оның оқып – ... ... ... ... тұрып, дау айтқысы келетіні болады.
Сол кезде туған шығарма адамның жан ... сол ... ... ... ... шығарады. Әр шығарма өзінше ыстық, өйткені ол
да ... ... ... ... ... ... ... өмірлік кезеңді бастан кешціне байланысты туғанына қарай, ... ... ... ... ... ... бір ... байлап қоятын –
автор бейнесі. Ол ... дара ... ... да ... Сонымен,
автор бейнесі деген не, оның тілдік құрылымын нелер құрайды, оның қандай
түрлері ... ... ... ... - өмірбаяндық емес, ол құрылымдық –
көркемдік, көркем тілдік ... ... ... ... ... ... ... – құлықтық ерекшеліктерінен тұратын жеке
басының ... ... ... ... ... ... ... оның туындыларынан байқалып тұратынын да жоққа
шығаруға боламйды. Алайда «автор бейнесі» дегенде өзара ... ... ... ... 1) ... ... ... шығарманың белгілі
бір көркем – ... ... ... ... ... әлемін
туғызушы субьект; 2) көркем шығарманың ұйымдастырушылық орталығы болып
табылатын тілдік құрылымы.
Болмысты әр ... өз ... - ... ... ... ...... соны туындысында әр түрлі жағдайлардағы
тоғысулар, қарама – қарсы қоюлар арқылы бейнелеп ... Оның ... ... көркем – тілдік құрылымы арқылы жүзеге ... ... ... ... өзі ... ... көркем – тілдік
құрылымынан тыс қаралмайды, онымен ... ... ... ... ... ... Алматы. 1999 ж 47-48 беттер).
Әдебиетте жаңа сөз айту екiнiң бiрiне бұйырмаған. Ал ... ... ... жаңа сөз, шын ... жаңа сөз - ... ... абыройы,
ұлттық көркем ойдың мерейi” – деп, Әбiш Кекiлбаевтың “Үркер”, ... ... ... ... ... ... әдебиетшiлерiмiз пiкiр
айтқан болатын. Сол пiкiрлердiң ... дәл ... сөз ... оқып ... көз ... аласыз.
Бiз ғасырлар тiзбегiнде “Мың өлiп, мың тiрiлген” жанкештi, қаһарман
халқымыздың басынан бағы тайған шағы мен ... ... мен ... ... ... ... ... адал, жауына әдiл қазақ халқының
санасындағы сезiмдi Әбiш ... ... ... ... ... Кекiлбаевтың екi романында да тарихилық сипат басым. Ол халықтар
тарихының даму бағытына әлеуметтiк өзгерiстер негiзiнде қарайды. ... ... ... да ... ... ... өзара қарым-қатынасқа,
материалдық және рухани байланысқа ұмтылғанын ол жақсы ... ... ... ... ... өмiр ... қазақ халқының ендiгi жерде
оқшау өмiр сүре алмайтынын түсiнген Әбiлқайыр, ендiгi жерде орыс ... ... мән ... осы ... ойды жан-жақты барлай отырып автор
«Үркерде» ханның толғаныс ойын саралап ... ... ... ... «Тығырықта» ханның елшi жiберiп, айлар бойы күтумен өткiзген
психологиялық ... ... ... зор ... ... Екiншi
«Елшiлiк» атты бөлiмде Петербургтен елшi Мәмбет ... келу ... Ал, ... «Арбасу» бөлiмiнде елшiмен жүргiзiлген келiсiмнiң
қиын арбасу-арпалыстары бейнеленедi, төртiншi «Айқас» атты ... ел ... ... ... тартыстардың бiр
жүйеге – дұрыс шешiмге сайып, олардың соған ... ... ... ... да ... ғана ... салатын осынау нұсқа
сәттер айналысында бүкiл қазақ өмiрi ... ... ... ... суреттеулер, диалог, монолог, бедерлi көрiнiстер,
тiлдiк құралдардың стилистикалық ... ... ... ... табады. Сол әдiс-тәсiлдiң бiрi «автор бейнесi».
1. ... ... - ... ... ... құралдарды, стильдiк
құбылыстарды бiр тiлдiк көркемдiк жүйеге бiрiктiрiп тұрушы ...... ол ... iшкi бiрлiгi мен сыртқы
тұтастығының арқауы. (Б. ... ... ... ... ... Алматы, 1999 ж. (4-5 б, 53-55 б).
Шығармадағы «автор бейнесi» дегенде жазушының жеке басын ... ... ... оны ... бөлiп алып тастауға болмайды.
Өйткенi жазушының жеке ... ... ... ... ... құбылыстарға шығармашылық қатынасы шығармаларда iз қалдырып отырады.
Дегенмен, көркем шығармада жазушының жеке басы тасаланып, оның ... ... ... ... ...... пен ... байланыстырушы дәреже. Автор
ондай аралық байланыстырушы қызметтi атқаруы үшiн, ... ... бiр ... ... яғни белгiлi бiр «нүктеден» баяндауы
керек. Ол белгiлi “нүктеден” ... ... ... отырып,
өзiнiң баяндауларына оқырманның қатысын және өзiнiң қатысын белгiлейдi.
Кез келген көркем шығармада автор “көзге көрiнбей” қатысып отырады,
Оның демi, ... ненi ... ненi ... - бәрi ... ... оның ... ... барлық шығармаларда бiрдей болмайды.
Ол жазушның баяндалып отырған ... ... ... ... ... ... ... ойға белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... бiр ... қоймай, халық арасындағы әдет-ғұрып, салт-дәстүрге де ... ... ... ... ... ... бiр күнiнде ұлы дүрмек
саятшылыққа шығып, дала тағытардының ортасында көрсетедi. Сол саятшылық
уақытында ... ... ... тағы бiр ... Итжеместi әкеледi. Бiрақ
Итжемес шығармада ұлы тұлға емес, Әбiлқайырдың жаңа бiр қыры саятшылық құру
қабiлетiн ашу үшiн алынға ... ... ... ... iшкi ... сезiмi былай берiледi: “.... Мұны ... ... ... қала
жаздады. Ол бiлетiн қазақта не көп-сұлтан көп, би көп, батыр көп, - әйтеуiр
ел үстiндегiұлық көп. Бұрын-соңды ондайлармен ... ... ... ... ... кiрiп ... ... ханның қосынан бiр-ақ шыққанын бiлгенде
қақалмағанда қайтсiн! Қолындағы кәрi жiлiктi ауызына апара алмай бiраз
отырды. Тек ... кiрiп ... ... аш ... “Ау, неге ...
дегендей, тағы да шиық ете қалғанда барып, жалма-жан апыл-құпыл ... ... ... ... ғана емес, көңiлi де тоғая түстi” Хан ордағы
қаңқасапқа тап болып жатқан қазақ көп қой дейсiң бе?... ” (Ә. ... екi ... ... ... 3-том ... ... ... “Өлке”
баспасы – 1999 ж (223-224 б).
Осы ... iшкi ойы, ... бiр ... ... ... болып
табылады. Өйткенi келтiрiп отырған үзiндi түгелемен автор атынан ... ... Ал ... ... мен ... ... ... таза
авторлық баяндау емес, себебi оған шығарма кейiпкерi Итжеместiң де қатысы
бар. Итжеместiң үнi “Хан ордадағы қаңқасапқа тап ... ... ... көп ... бе?” ... ең ... ... сезiледi. Ол романда кейiпкер жан
дүниесiмен автор ... ... ... қос үндi сөз ... ... ... автор мен қаһарманның субъективтiк көзқарастарын бiрге
сиыстырып, қиюластырып жiберуге мүмкiндiгi бар тәсiлдi қос үндi сөз ... ... ... ... екi ... ... тiл мамандарының
iшiнде алғаш рет Х. Кәрiмов арнайы ... ... мен ... үнi ... қос ... ... “ортақ төл сөз” атауына қарағанда, “қос
үндi сөз” деп ... ... ... (Г.Т. ... ... ... тiлiнiң
стильдiк ерекшелiктерi” (оқу құралы), Алматы, 2001 ж. (3-5б).
Ал, Әбiш ... ... ... ... ... ... көптеп кездеседi. Ондағы “автор бейнесiнiң” құрылымын
түсiнбейiнше, шығарма стилiнiң жалпы сипатын да, жекелеген ерекшелiктерiн
де түсiну ... ... ... ... ... ... күрделi болу үшiн автор өз
қаламындағы барлық бояуды сарп ... ... Сол ... iске ... ... ... ... жасайды.
Жалпы, “автор бейнесiнiң” құрылымдық ұйымдасуының үш типi бар “ – ... ... ... ... ... еңбегiнде атап көрсеттi. Ол үш тип
көркем шығарма бойынан сөзсiз табылып ... ... ... өн бойында өзiн бiрқалыпты ұстайтын, бейнеленiп жатқан
жайларға ... ... ...... иесi ... ... ... “Автор бейнесi” шығарманың өн бойында бiртұтас, бiрақ әртүрлi
қырынан көрiнетiн, құбылмалы “жүздерге” ие құрылым.
3. “Автор ... ... ... ... әрқайсысы өз көзқарас-
қатынасы тұрғысынан келе ... ... ... ... ... (Б. ... ... әдебиет стилистикасы”
(оқу құралы) Алматы, 1999 ж. (4-5 б, 53-55 б).
Осы ... ... ... ... барлығы Әбiш
Кекiлбаевтың романдарынан кездесiп отыратыны хақ. Романдарды оқи отырып,
бiр ойдан ... бiр ойға ... ... кеткендiгiңiздi байқамай қаласыз.
Жазушы тiлi бай, образды, ойлы. Суреттерi де ... ... ... ... ... ... тiлмен суреттейдi. Оның тiлдiк образдары
түгелдей қазақ ұғымына лайықты. ... Әбiш ... ... ... көп ... ... ... ой тастайды. Өмiр шындығын
мол қамтып, байсалдылқпен кең ... орын ... ... ... ... ... ... көз салған уақытта тiл
құрылымдарға кең құшақ жая бару шарт ... ... ... ... ... парасаты мен суреткерлiк шеберлiгiн жоғары деңгейде ұстай отырып,
оқырманға ... мұра ... ... ... ... ... тікелей өз атынан оқиғаны
баяндауы, қаһармандарға мінездеме беруі, олардың іс - әрекеттерін бағалауы,
портретті, күйініш – сүйінішті, табиғат ... ... ... ... ... осының бәрін ол өзі құрайды. Сондықтан да қатысушыларды
мінездеп, суреттейтін, оқиғаны баяндайтын автор сөзінің маңызы зор ... ... ... қаһарманмен, екінші қатардағы кейіпкерлермен
бірге, шығарманың өн ... ... бой ... ... баяндауға
ерекше тереңдік сипат беретін, оқушыға ой ... ... ... ... ... тағы бір образ бар. Ол –автор образы.
Автор баяндаудың бір ізділігін, бейтараптығын бұзу арқылы оның айшық-
мәнерін арттырады. ... ... ... ... ... ... күрделендіреді. Бұл оқиға, құбылыстардың табиғи өту
барысын өзгерту арқылы, басқаша ... ... ... ... ... ... өзгерту арқылы жүзеге асады.
Жазушы шығармасында болмыстың зат, құбылыстарын ғана таңдамайды, оларды
берудің формасын да таңдайды. Бұл ... ... ... тікелей
немесе жанама берілетін пікір-қозғалыстар емес, не бейнеленді, ... және ... ... ... заттардың арасындағы әртүрлі
қарым-қатынастар мен байланыстар қалай деген ... ... ... ... ... ... бейнелеудің әртүрлі жағдайларын ... ... ... етіп ... дәл ... керек тұрғыдан
әсер ететіндей етіп топтастырады. Автор бейнесі ... ... ... ... типтерін бір-біріне сәйкестендіру формаларынан, баяндаудың даму
және баяндау типтерінің ауысу ... ... ... ... және шығарманың жеке
бөлшектерінде орын ... ... ... ... пікір, көзқарастарынан
көрінеді. Автордың көзқарас, қатынасы шығарманың өн ... ... ... жеке ... ... байланыстыратын тұрады, көркем шығарманың
әр элементінің орнын, рөлін, ... ... ... ... ... ... субьективтік тұлғалардың күрделі, өзара
әрекетшіл қарым-қатынастарынан тұрады: автор, ... ... ... Автордың әрекет ету аймағы қатаң әдеби тіл нормаларын негізделген
баяндады жасайды. ... ... ету ... диалог жатады. Онда әдеби
емес: қарапайым, ауызекі ... тән ... де ... ... береді.
Ал арнайы әңгімелеушінің әрекет ету аймағы осы екі шектің аралығын ... ол ... ... ... ... ... ... тіпті екеуінің
біреуімен өредік немесе мүдде қосылып кетуі мүмкін.
Осылардың қарым-қатынастарына қайсысының басым ... ... ... композициялық-стилистикалық баяндау типі ажыратылады: 1) автор атынан
жүргізілетін баяндау типі; 2) басқа біреудің атынан жүргізілетін ... ... ... ... субьективтендірудің әртүрлі дәрежесі туралы
айтуға болады.
Алғашқы баяндау типіндегі субьективтік орталардың өзара қарым-қатынасы
екіншісіне қарағанда әлдеқайда ... және көп ... ... Өйткені
ондағы баяндау әдеби тіл үлгісіне құрылатындықтан, әдеби нормадан қандай да
болмасын ауытқу ерекше айшықты, әсерлі болады. ... ... ... ғана
емес, басқа да стильдердің мүмкіндіктерін пайдалана алады. Баяндаушы бірде
бейтарап емес ... ... ... ... бірде толғанысқа алады.
Баяндауға басқа кейіпкерлердің үндері, дауыстары кірігіп отыруы, ... ... ... мүмкін. Түйіп айтқанда, автордың ... ... ... өте ... өзгермелі болады.
... Құла түзге кетіп бара жатқан қарақұрым ... ... емес ... Жүк артқан түйелер мен мініс аттарды жол – жөнекей суару ... ағаш ... ... Киіз ... мен ... ... ... қанша өре
киіз жиналды! Күрек, мосы, шелек, арқан, жіп, балта, ... ... ... Орта ... керегі болады деп, ұстахана әзірлеп, оған қажет
көмірге ... ... – ала ... қойылды...
... Оның үстіне жаңа қаланы салуға, ойда жоқта түздіктер шабуыл ... ... ... қару – ... тағы бар! ... ... ...
тартынып қарақұрым керуен қаптай өріп түрегелгенде бұл маңайдағы түз елінің
де зәре – құты қалмайтын шығар. Тек ертең таң ... де! Тек, ... ... ... ... «Иә, ... «Иә, сәт!» деп, жүрегі алқымына тығылып,
алабұртып жүрген жаңғыз Кирилов қана емес – ... ... ... үш киіз үй ол түні ... таңды көздерінен
атқызды. Түйелердің бырт – бырт күйсегені, өзен бойындағы ию- қию көп дыбыс
құлақтарын қытықтап ұйықтатар емес. Көрмегелі үш ... ... бара ... ... топ етіп ... түсе ... Ай да сол күні ... толып туар ма! Төңірек тапа тал түстей жарқырап, кең дала ... ... ... ... да ... он екі ... ... 5 том, Елең – алаң романы Тәуекел тарауы Өлке ... ж 67-68 ... ... ... бірінші жақтағы баяншы ретіндегі ішкі монологын
байқауға ... ... ... ... ... өзі ... ... ашып көрсетеді. Баяндаудың бұл түрінде адамның ішкі ... ... ... адамды өзінен артық кім біледі. Бұл – тәубеге
келу, психологиялық жағынан өзін - өзі ашу ... ... бұл түрі ... ... де ... табады.
Ал, үшінші жақтан баяндаудың да айырықша ерекшелігі бар. Ол авторға
оқырманды кейіпкердің ішкі өміріне ... оны жан – ... ... ... ... ... ... бәрін біледі, тіпті оның ... ... ... де аша ... ... ... ... ішкі монолог амалдарын енгізуге жағдай жасайды.
Көркем шығармадағы ... ... ... мен ... ... мәні жағынан таза автор сөзі ... ... жеке ... тіпті тұтас абзацтар кездеседі. Бұл көріністер сыртқы формасына
қарағанда ІІІ – жақта автор атынан айтылады да, ал оның ... ... ... ... ... шеберлігін дәріптеуде көркем шығармаларды талдау ... ... ... Сол ... ішкі монологтың қай жақта берілуіне
қатысты ... ... ... ... ... жақтарына келер болсақ, жоғарыда атап өткендей
І, ІІІ жақта берілуі мүмкін.
... Патшайым қолтығындағы құс ... бір ... ... Неге екені
белгісіз, көз алдына анадағы қабылдауда ...... ... ... ... тұра ... ... бала келді.Жәудірей қараған
көздері, қалқтған құлағы, шіңкілдей ... ... ... ... Бәрі ... екен. Қимыл – қозғалысы, сөз ... ... ... Сол ... ... ... көшпенділердің де төрт
аяқтылардың соңында текке шапқылап жүрмегендерін, ... да ... ... ... сезген сияқты еді. Іргесінен қала салуды өтінгеніне
қарағанда мына ханның тап анау айтқандай қара жаяу ... ғой! ... ойы не ... ... ... қабағы түйіліп кетті. Әлгі бір көңілденіп қалғанын
ешкім ... ... ма екен ... жан – ... тағы да бір ... ... Абажа жайдың ішінде өзінен басқа тірі пенде жоқ ... ... ... ... ... ... иіп, қағазға үңілді....
(Ә. Кекілбаев Он томдық шығармалар жинағы, Елең – алаң романы. Тәуекел
бөлімі. Алматы. Өлке баспасы 1999ж 19-20 беттер)
Жоғарыда үзінділерде Анна ... ішкі ойы сан ... ... ... кейіпкердің өз атынан беріліп отыр. Ішкі ой, ішкі ... ...... байланысты беріле береді. Оны автор өзінің
көздеген мақсаты арқылы ... ... ... ... ... осы жылдары дүниеге келген шығармалары «Үркер» мен
«Елең - алаң» романдарындағы бір тұс – ірі тұс ... ... ... ... ... Қай шығармасында да аптықпаай айтып, асықпай
сөйлеуге әбден қалыптасқан жазушы ... ... ... ... ... сонымен қатар ұлттық прозамыздың бүгінгі ойлау өресін, көркемдік
деңгейін аңғартар осы бір ... ... кең ... баяндау романдардың
көркемдік салмағын көрсететіні мәлім.
Бұл жағдайда автор ұсынатын көркемдік әдіс – монологтық баяндау. ... ең ... ... ... ... ... ... сақтауда
үлкен роль атқарып, екіншіден көркемдік ойлаудың шекарасын кеңейтіп, тарихи
шындық пен тарихи кезеңдерді, тарихи тұлғаларды танудың, ... ... ... ... ... береді. Автор ойы, ... ... ... ... ... ... ... ойлау мен сөйлеудің
мейлінше еркін, мейлінше көркем болуына күш ... ... ... дым жүгіріп тамағы құрғақсып барады. Дәл ... орыс ... ... ... бір ... ... ... тұрған
айтулы сәт екенін мына алтын жаға шонжарлар ұға ма екен? ... ... ғана ... шығар. Ал, анау қасындағы үш немістің не ойлап тұрғанын
кім ... ... ... ... бол ... қатып сіресе – сіресе
қалыпты. Үйреншікті жағымпаздақтары ма, жоқ мына ... ... ... ... олар да сезе ме?! ... басқа басқа, ал мына бұл
баяғвдан бері сан – сапат оқып, әр үтір, әр нүктесіне ... ... ... ... әу ... өз ... шығып, одан бері қолдан қолға өтіп,
мынындай ... ... ... ... да ... қағаздарды бірінен
соң бірін ежіктей оқып беріп, сағыздай ... ... ... Одан да ... ... деп ... ... шығарып салмай ма! Мына
күннің не күн екенін басқаларды былай қойып, тап осы ... ... ме ... Біле білсе, таққа отырғанынан бергі бес жылдың ішіндегі ең
бір айтулы күні ғой. Петр ... өзі өле - ... ... ... емес пе еді бұл! Жарты ғаламдай жалпақ Азия қолға өзі келіп түскелі
тұрға жоқ па!Бұндай дәуренді ... ... ... құс ... ... көре алмай кеткенді. Күн күйдірген күнес Азия саған дейін ... ... ... ... мама ... ... ... тұрып алмаған
– ды. Ұғамысың бұны, таж иесі, тақ иесі ұрғашы! Бқксеңді Европаға ... ... ... ... отырған сенде де арман бар ма екен, сірә!Анау
күні қолыңа Остерман апарып ұстатқан еңбегімді мен сені солай ... ... істе ... ... істе ... мына ... ... алдыңда мәңні қарыздармын. Әттең мынау жаттан үйренген жаттанды
салтанатың көзімнің де, сөзімнің де лық – лық ... ... ... ... бөгеп тұр. Шіркін – ай, дәл ... күні дәл ... ... ... ... ... кел малайдай сіресіп кіріп, сіресіп шығып
кете алам! Ең болмаса, «рахмет» деген жаңғыз ауыз ... ... ... ма ... жоқ па ... ... Он томдық шығармалар жинағы. 5
том. Елең – алаң романы. Тәуекел ... ... Өлке ... 1999 ж. ... ... ішкі ... бара отырып, кейіпкерін тарихи
тұлға ретінде көрсетеді. Кирилов мырзаның қазақ еліне қала салуға аттанатын
қолдың басшысы бола ... өз ... ... ... ... ... ... береді. Жалпы автор өз кейіпкерін сол кезеңнің дара тұлғасы етіп
көрсетуге ... ... ... ... ... ... ... сезімін
бірінші жақтағы ішкі монолог арқылы береді. ... ... ... ... өн бойына үлкен бір сын ... ... ... өз ... ... ... байқай аламыз.
Ішкі монологтарға тән ең басты қасиет шартылық. Кейіпкер белгілі ... ... ... аңғарған тұста ойланбайды және жазушы сипаттағандай
күйде ойланбайды. Ол ұзақ толғануы, ал ... ... ... ... ... ... мүмкін.Ол мүлде ойланбауы да, немесе мәтіннен
өзгеше ... да ... ... сәттерде автор стилімен сабақтас идеялық –
композициялық талаптар жетекшілік жасайды. (Б.Майтанов. ... ... ... ... ... ... 1996ж 292-293 беттер)
... Самараның ең думанды жағалауы осы еді. Ол да, ... тып – ... – жығы адам да, ...... үн де жым – жылас. «Оның бәрі менің қасым
мен ... ... Ал мен ... ... ... олар да бет – ... ... - дегендей, көк сұр айдын бүгін тым бедірейіп алыпты. Өңінде
ешқандай жылт жоқ. Қвс бойы ... ... сіре ... көбісі сетінеп, әр жер
– әр жерден қызыл су көтеріліпті.
Россияның тайлы – таяғын түп – ... ... ... ... ... ... ... әрлі – берлі сырғанақ тепкізіп, қанша таптасаң да, ... ... ... жотасы қалың Еділ мұзының дәл ... ... ... ... ... ... бастағаны уақыттың тойтарыс
бермес өктем пәрменін ұқтырғандай. ...(Әбіш Кекілбаев. Он томдық шығармалар
жинағы. 5 том. Елең – алаң ... ... Өлке ... 1999 ж. 223 ... ... ... өзі бір ғана тәсіл, ішкі ... оның ... ... ... әсер ... қосымша тәсілдер
баршылық. Мәселен жазушының өзі айтқандай «адамдар не ... ... ... не ... жатыр» деген әдебиеттегі келелі мәселені өзі ... ... ... ... ағыл – ... ой ағыстарында
жүреді. Авторлық баяндауы басым эпикалық, үшінші ... ... ... ол ... ... ... ... кейіпкер тұрғысында ойланады,
демек кейіпкер кейпіне енген автор оқырман алдында көп көрініс табады.
Автордың біз қарастырып отырған туындылары ... мен ... ... ішкі ... ... ... ... Дегенмен,
кейіпкерлерін толғандыратын тұстарда ішкі монологтың персонаждық түрін де
қолданады. Кейіпкерлердің өзіне тән жан ... ...... ... осы ... тәсілі арұылы анықталады. Ішкі монолог ... ... ... ... ... көрінеді.
«Тіл көркемдігінің бір байқалар тұсы диалог пен монолог құруда. Мұнда
шеберлік керек – ақ. Өйткені диалог адам ... ... - ... ... – бір ... форма ғой. Монологқа келсек бұл талап одан да
арта түседі» (М.Базарбаев. Қазіргі қазақ көркем шығармаларының тілі ... Өнер алды ... ... ... Алматы, Жазушы, 1986ж 63 бет).
Шығармадағы әрбір кейіпкер сөйлеу сипаты ... бір – ... ... ... ... ... мәнері бар. Осы әртүрлілікті
жазушы ішкі монолог ... өте ... ... ... кез – ... ішкі ойын беруде, ең алдымен оның ... ... ... толғаныстарын жеткізген. Мәселен көркем шығармадағы бейнелі
кейіпкерлердің бірі ... ... ... жүріп ішкі ойларын алуға
болады. «... ... амал ... ... кілті аспанда емес пе! Өз
қолында тұрса, мындағы кикілжіңдерді басып, башқұрт ... ... ... ... арқадан қағып, қазақ сұлтандарын да алдап-
сулап, жаңа ... ... ... ... ... ... ақ ... бұған деген қырыс қабағы не ... ... ... ... ... сөздің бұрысы да бұрыс, дұрысы да
бұрыс... Әйтпесе, соңғы бір ... ... ... ұсыныс айтты! Қайсысы
жүзеге асты!... Жүзеге аспады да... ... Анна ... ... абыройының асқаны емес, қайдағы ... ... ... ... ... ... ... оның
қай ісінен де мін табуға тырысып бағады.Өздері қайсақтарды: «Алдап ... ... деп ... енді: «Олардың ханына мәймөңкелік жасадың», - деп
айыптамақшы. Егер оған тырнағын қаттырақ батырып жіберсе, ... ... енді – енді ... келе ... ... безіндіріп
жіберетін болдың», - деп ит терісін басына қаптар еді...» (Әбіш Кекілбаев.
Он томдық шығармалар ... 5 том. ... алаң ... ... Өлке ... ж 334- бет).
Жоғарыда көрсетілген мысалдар арқылы Татищевтың ішкі жан ... ... ... ... ... ... кейіпкердің іштей сөйлетіп,
тыңдаушысына үлкен характерлі бейне ұсынды. ... ішкі ... ... ... ... қандай жан және қандай жұмыс атқара алатынын
байқауға болады. Адам бір мезгілде әртүрлі құбылысқа ене ... ішкі ... ... ... ... да абзал. ... ... ... ... ... ... сөйлей алады. Бұл
автордың тума талантылығынан болса ... ... оның ... өз ... бір мәселе. Әрбір адамның өзінің характері ... ... да ... ... ... ... Характер –
әрбір адамның ерекше белгісі, ... Ол екі ... ... ... ... ... ... адамның тұлға ретінде мінез
жиынтықтары деп түсіндіріледі. Ішкі монолог ... ... ... анық ... ... Сонымен бірге ішкі ой адам
мінезін қалыптастыратын ең ұтымды ... Біз ... ... ... және ... - ... ... басты образ Әбілқайырдың ішкі
монологтары арқылы санамызға ... ... ... ... ... ... оның ойы ... қандай істер жасай алатындығына көзіміз
жетеді.
Жалпы Әбіш Кекілбаев кейіпкерлері көп ... ... ... ... ... ой тастайды.Бұл орайда ол кейіпкерлеріне ... ... ... ... хан, ... Кирилов, Татищев және
хан ордасындағы барлық билер мен ханзадаларға дейін еркін ойлап, ... ... Ең азы әйел заты ... Бопайдың өзінің ішкі ойы
романда анық көрініс табады. Олардың қай – қайсысына да өмір туралы өзіндік
байлам жасайды, ... ... ... ... ... философиялық
тереңдіктері түзіледі.Жазушы бұл әдісті тарихи ... ... ... ... кейіпкер ойымен баға береді.
Қазіргі тіл білімінде «ішкі монолог» деп аталып жүрген бұл әдісті кейіпкер
мен ... ой ... ... ... ... ... ... керемет жолы болғандай көрінген сол ... ... ... ... ... ... күндері екен ғой. Білсеші...
Бірақ, осы ақ патшаға қалмақтың тыныштығы, башқұрттың тыныштығы,
ноғайдың тыныштығы керек болғанда, ... ... неге ... ... ... мүмкін бе? Жоқ, мүмкін емес... Ақ патша жаңа ... ... ... ... аз жалтақтамас... Ендеше,
жалтақтасын... Жалтақтаңқырасын... Жалтақтатпай айдаладағы қатын патшаның
мойын омыртқа сүйегін аяй ма?! Жан – ... ... ... ... ... сары су ... Көп ... аз жалтаңдасын деген заң ба
екен?Ақылы бар аз өзі талтақтай алмағанмен, жұртты жалтақтата алады. Бір
есептен ... да ... ... ... боп ... ... Өзіне салса ол
жағын келістірер еді –ау. Бірақ, өйтіп сенісердей елі болмай тұр ... ... ... ұстап алып біраз, саудаласып көрем бе деп ... ... ... тұр. Шыр ... кеп бір ... оның да бір
арысының ауқымынан шығармай тұр. Ал қазақтың қай бір қиқаңы мен ... ... ел ... ... қылмай тұрмайды. Өзің жалтақтап тұрып
өзгені қайдан жалтақтата аларсың... Дымыңның құри ... ... ... жолы да «Ақ ... ... керек болса, Әбілқайыр да керек... Ендеше ... ... ... кете ... - деп ... – ақ ... жері.
Құдай сорлатқанда ондай пәтуаны өзіне қиғанмен, қарауындағы елге қиып ... Қай бір ... де алды – ... парықтап жатқан айналаң бар. Бір
қиқудан бір дүркіреп қасыңа жиналады, бір қиқудан дүсірлеп бет-бетіне ... ... ... Он ... ... жинағы. 5 том. Елең- алаң
романы. Алматы, Өлке ... 1999 ж 341-342- ... ... ... ... берілу жағы көбіне көркем шығармаларда
үшінші жақтан берілу сипатында көрінеді. Соның ... Әбіш ... ... ... ... «Үркер» мен ... - ... ... ... ... ... және оның ... жайында сөз қозғау ең
алдымен төл сөздің айналасындағы айтылатын автор ... ... ... ... ... ол да белгілі стильдік қызмет ... ... мен ... бұл ... ... деп аталып жүр. Грамматика
тұрғысынан бұл әбден орынды ... ... ... ... ... ... авторлық баяндаудың бағытын жалғастырады, сөздің құрамы
жағынан автор сөзінің бір ... ... Ал ... ... үшін ... жеткіліксіз. Неге десеңіз «автор сөзі» авторлық баяндау, суреттеу,
мінездеу тілінде кейіпкер сөзіне байланысты айтылған ... ... де ... ... ... Стилистикада бұл екеуін көркемдік
қызметі жағынан алғанда екі ұдайы ... деп ... бір – ... ... мәні ... Виноградовтың пікірінше, «тілдік құралдарды ... ... ... ... ... түрлі экспрессивтік – стильдік бояулар,
бағалаулар мен олардың сипаты шығарманың идеялық мәні, суреткердің жалған –
талбы, шығармашылығы туралы ... ... Ал оның бәрі ... ... белгілейтін автор бейнесінің тілдік құрылымында көрініс
табады.
Автор сөзі өзі білдіретін затқа тура ... ол өзі ... ... ... ... ... сөзі ... берілген
диалог, ішкі монолог тәсілдері Әбіш ... ... ... ... ... ішкі ... ... өзге көркем
компоненттермен өзара сабақтас бірегей ... ... ... ... ... ... ... баяндаушылық сипаттан гөрі
образды ойлауға, ... ... ... ... мүмкін
береді.
Көркем әдебиетте өмір шындығын әрі сенімді, әрі ... ...... сөздері. Кейіпкер сөздері диалог, ішкі монолог тәсілдері
арқылы жүзеге асады. ... ... ... ... ... ... мінезін, атқаратын қызметін, өмір сүрген ортасын және қарым
– қатынас жасайтын адамдарын әр қырынан ашуды тілдік – стильдік мақсат ... Мына ... не деп ... ... ... ... ... өтірігі қайсы, шыны қайсы? Қайдағы бір төбе шашыңды тік
тұрғызар сойқан ... ауыл – ... ... ... – бардым айта
салады. Ал сосын әлгі ... ... ... ... ... ... алдынан қырық құбылып шыққан да отырған Шона Добы
әңгімесі енді былайша ұйытқыды. Оны өлді ... ... ... ... ... мола ... арам өлген тоқтышақ көмілген жәй әншейін
төмпек боп шыққаны ма? Ал енді ... ... ... ... ... ... айт та ... айт. Ресей қарамағындағы күллі мұсылманға
оп – оңай ие ... шыға ... айт. Қап ... ... ... мұсылмандар мойындаса, Еділ бойындағы ... ... ... ... хадиі мойындаса, іргедегі башқұрт та құлдық ұрып
ат сабылтса, қақ ортадағы қазақ ... ... еді! Көбі ... үш ... хан ьолам деген дәмесін болдыртпау үшін қаңғып ... ... ... ұшып бара ... ... ұстап алып, төбесіне қоймас па...
(Әбіш Кекілбаев. Он ... ... ... 5 том. ... алаң
романы.Тәуекел бөлімі. Алматы, Өлке баспасы 1999 ж 286- бет).
Әбілқайырдың осы бір ішкі ойы ... ... ... ... ... ... бейнелейді. Автор кейіпкерлерін іштей сөйлете отырып,
тарихи істің басын ашады. Ішкі ойдың мысалдағыдай қолданысы кезінде автор
мен ... ... ... ... ... ... мен ... кетеді.
«Автор әрдайым кейіпкермен бірге: онымен ... ... ... бірге мысқылдайды. Кейіпкердің өз сөзі де, ортақ төл сөз ... сөзі де сол ... ... ... ... ... мезгілдік, ұғым
– түсініктер тұрғысынан ... өз ... ... тұрады, кейде одан
алыстап кетеді, ... біте ... ... ... ... қай –
қайсысында да өз идеясын алға тартады. ... ... ... ... да өз идеясын береді(Б.Шалабай. Көркем әдебиет стилистикасы. Алматы
1999 ж.101-бет).
... ... да, ... ... Мына ... ... тойғаннан
басқа арманы, ырду – дырдудан басқа құмары жоқ аңғал жұрт деп ... ... ... тұрғандағы үйінің аула сыпырушы шалына қарап, ... ... ... ... ... алуы да ... екен деп ... нағыз екі аяқты ши бөрілер екен ғой. Ығы – жығы Уфада моп – момақан
болып жүргенмен, ұлы түзге аяқ ... – ақ, ... ... жан – ... қамап, арс – арс етіп қоя бермеді ме! Анада Ор бойына жеткенше
қылмаған ... ... ... ... ма! Онда ... ... соң, ... жете алмады. Күштері жеткенде, Чижовтың полкінің
кебін бұлар да киетін еді. (Әбіш ... Он ... ... ... ... Елең- алаң романы.Тәуекел бөлімі. Алматы, Өлке баспасы 1999 ж ... ... ... ... ... ... ... ішкі
жымысқы ойын қалың оқырманына сездіреді. Автордың ішкі ойы, оның шығарма
төңірегіне байсалды кейіпкерлерді ... ... аса бір ... ... әдебиет тілінінің өзіндік сипатын түсінуде көркем әдебиеттің
өзін, жалпы өнердің бір түрі ретінде ерекшелігін ... мәні ... ... әдебиетінің тілі – дамудың жоғары сатысындағы биік өрелі
тіл, нағыз өнердің өзі. Көркем ... ... ... ... ... тілдік
композициясын құрайтын тұтастықтардың автор сөзі мен сөзінің алатын орны
ерекше.
Автор бейнесі мәселесі В.В. ... ... ... ... ... ... ... орталық, негізгі мәселелердің қатарын
құрайды. «... Но ... ... ... и ... прежде всего в
отношении задачи выяснения внутреннего единства стилистических средств
литературного произведения, а шире ... ... в ...... ... ... ... Образ автора – это та цементирующая сила,
которая связывает все стилевые средства в цельную словесно – художественную
систему. ... ... – это ... ... ... которого
группируется вся стилистическая система ... (В.В. ... ... ... ... ... 1959 г 100-101 ст. 654)
Жоғарыда айтылғандардан мынадай қорытынды жасауға ... Ең ... ... ... тәжірибенің нәтижесі ғана емес, ол - ...... ... Сондықтан ол тілдік стилистикалық ...... ... ... ... бола ... ... шығарманың
тілінен, оның баяндау құрылымынан, ішкі ой ағысынан көрінеді. Сондықтан
шығарманың ... ... ... ... арқылы «автор бейнесінің» сан
алуан қырларын, оның қалыптасу, даму ... аша ... ... ... ... ... және ... сөздерінен көрінеді.
Негізінен, автор шығармасында өзі баяндаушы болады. Кейбір жағдайда
автор өзінің ... ... ... ... алуы ... ... ... не оған қатысушы, не бақылаушы куәгер түрінде баян етеді.
Баяндаудың бұл ... ... өз ... не ... ... автордың перспективасын таңдауына байланысты. Автор бір жағдайда
шығармасында қзі жасайтын шындық ... ... ... ... ... одан ... енді бір ... бейнеленетін шындық пен өзінің
арасына ... ... ... одан алыстайды. Баяндау перспективасының
құрамына енетіндер: шығарма авторы мен ... өз ... ... құрастырылған әдеби – көркем бейне) арасындағы қарым ... ... ... бір ... ... және ... бағыт – бағдары. Бұлардың бәрі бірлікте автордың ... ... ...... ... ... ... Алматы 1999 ж.50-51 беттер)
Жалпы Ә.Кекілбаев – шығармаларындағы ... ... ... ... ... ... ... ой арқалайтын
құдірет – күшімен қазіргі қазақ қаламгерлері ... ... биік ... ... мен «Елең - алаңды» оқып отырған кезде көбінесе ауыз ашып,
көз жұмып, таңдай қаққаннан басқа ештеңе ... ... ... ... ... ... да «қаламынан парасат тебіндейтін» зерделі ... ... әрі ... сұңғыла тілді жаөушы екендігіне көз жеткізеді. Сөз
болып отырған романдарда кешегі бір күндердің ... ... ... ... ... ... да жоқ. ... дәл осы қазіргі кезде жазылғандай
әсер береді.
2.2 Қос үнді ... ішкі ... ... ... ... ... ... тілі – сезімнің, толғаныстың, сөздің, ойдың
бірыңғай ағыны әспеттес әсер қалдырады. ... Бұл ағын көп ... ... Сол әр ... ... ішінен автор бағытын ... - ... ... ... ... биік ... деңгейінен көрінуіне септігін тигізер
фвктор өте көп. Қаһарманның дүниетанымын да, оның ... ...... да, сырт ... да оны ... ортаның сипатын да және
олардың шынайы көркем ... ... ... ... ... ... немесе факторларға жатқызуға болады. Қандай
туындының да ... ... ... ... адам ... ... мәлім.
Сондықтан адамның ой – түйсігі, мінез – ... сөзі және ... ... сәйкестік әлгі аталған компоненттердің жетекшісі
болса керек.(М.Серғалиев. Сөз сарасы. Алматы ... 1989ж 121- бет. ... төл ... ... төл сөзден де, төлеу сөзден де өз алдына
ерекшелігі: ол автор сөзінің түсінік сөзін ... ... ... ... ... тән сөздері және синтаксистік құрылысы төл ... ... өз ... ... ... төл сөз емес, оның атынан
автордың топшылағаны түрінде болады. Бұл жағынан ортақ төл сөз ... ... ... мұнда төлеу сөзге тән байланыстырушы дәнекерлер ... ... ойы бар ... ... айтуға, ойлауға байланысты
етістіктер қатыспайды» (А.Әбілқаев Қазақ тіліндегі төл сөз бен төлеу сөз.
Алматы, 1956 ж ... ... төл сөз ... ... да ғалымдар сындарлы пікірлер ... ... ... төл сөз ... ... жайға автор көзқарасы
мен кейіпкер көзқарасын біріктіріп, бір ... ... ... ... ... ... Көркем әдебиет тілі және оны мектепте оқыту.
Алматы, 1982 ж 50- ... ... ... отақ төл ... ... ... ашып
көрсетін тұжырымдар жасалды. Тілші ғалымдар ортақ төл сөздің автордың
кейіпкерлерді ... да және оның ішкі ... ... қажеттілігі
аңғарылды. Ортақ төл сөзді көбіне ғалымдардың бірқатары көп үнді дауыстар
деп те атап жүр. ... де осы ... ... ... ... ... ... автор сөзі, ортақ төл сөз сияқты баяндау ... ... бірі ... ... ... – біріне білінбей ауысуы арқылы ... ... ... ... ... ой – ... дүниесін жан
– жақты ашу көзделінеді» (Б.Шалабаев Көркем проза тілі. Алматы; «Білім»,
1994. -81 ... ... ... ... жетекші орын алады. Бірақ белгілі ... ... ... жол ... Бұл ... тілдегі диалог,
монолог, ішкі монолог, ортақ төл сөздерді арқылы орындалады.
Көркем шығарма ... ... ... бірінші және үшінші жақтан
баяндауынан көрініс береді. Екі жақтан баяндау тәсілінде де ішкі монолог
тәсілісі қатысып ... Осы ... ... ... ... ... мақсатында жазушыға көмекке қос үнді сөз категориясы
келеді.
Көркем шығармада автор атынан ІІІ жақта айтылғанның бәрі мазмұны ...... мәні ... әрдайым бірдей бола бермейді.
Баяндаудың кейбір жақтарында автормен қоса ... да үні анық ... үнді сөз – топ мен ... ... ... ... үйлестіруге мүмкіндігі бар стильдік тәсіл. Оның маңызды белгісі
– баяндаудың обьективті ... ... ... ... ... ... ... ортақтығында (двуплановость
повестования). Әңгіме баяндаудың қос ... ... ... ... ... сөз, ... сөйлем, сөйлемдер тобының
өзінен автордың жасырын бағасы байқалатындығында. Мұндай екі жақтылық, ең
алдымен, ... ... ... ... ... ... ІІІ – ... ал мазмұны, айтылғанның модальдық – экспрессивтік мәніне,
қолданылған сөздердің лексикалық ... ... оны ... ... ... ... Қагатты тіл. Алматы. Санат
1995ж 71-72 беттер 141)
Егер кейіпкер ойы, ... өз ... ... төл сөз түрі ... ... ... ... мазмұнынан гөрі қалай ойлағанына, сол
мазмұнның көріну еркшелегіне көбірек аударған ... еді. ... ... ... танылатын болса, шығарманың құндылығы анықтайтын белгінің бірі
де образ. Қаһарманның жан ... ... ... сол ... ... психологиясын, мінез – құлқын нанымды бейнелеу – шынайы образ
жасаудың бірден – бір сара ... ... ... ... үйлесімді амалы - қос үнді сөз. Өйткені
кейіпкердің ішкі сезім дүниесіне, ой ... ... ... ... ... ашып ... қос үнді сөз көмегімен жүзеге асып отырады.
Сөйтіп ол кейіпкер ойы мен ... ... ... не ... бейнелі түрде жеткізіп, кейіпкер мінезінің ... ... ... неме ... ... жоғалды екен?» - деп ойлады Әбілқайыр. Көз
алдында жолбарыс та, бөрі де ... тек ... ... оның жұлдыздай
ағып бара жатып жалт бұрылып артына қарағаны қалыпты. Есіне енді ... бір ... ... ... сол төрт ... хайуаннан көрген екен ғой.
Құдыреті күшті құдай – ай десейші! Екі аяқты адам мен төрт аяқты ... ... тап ... ұқсастық бола береді екен. Сонда ...... ... ... ... ... бұлтақ түз тағысы мен біреудің
әлпештеп алақанына салып отырған қырмызыдай ... жас ... ... ... ... ... болмақшы? Манағы мұның көзін
иектеген сиқыр күш енді мұның ақылын иектейін деп жүрмесе не етсін! ... ... Бұл осы ... ... ... ... Жолбарыс... Бөрі...
Түлкі... Құрт – құмырса... Енді кеп жаңа ғана өзі ... ... ... да, ... ... мен ... келіншектің кісіге қарағанда бір адам
арбалып қалатындай сиқыр күш бар ғой! Ол не күш ... ... екен ғой. ... таңы ... ... ... ... жымысқы күлкі
оның да мынау бүлк етпей ... да қояр ... ... қоңырқай жүзіне
тегіннен – тегін қонақтап жүр дейсің бе...(Әбіш Кекілбаев, Он екі ... ... 3 том, ... ... ... ... Өлке ... 1999
ж, 251-253 беттер )
Қос үнді сөз – кең мағыналы, көп тармақты күрделі құбылыс. Қос үнді
сөздің ... ... ... әсер ... ... ... Олай ... қос үнді сөз ... ... ... ... ... ... тікелей
қатысты. Қос үнді сөз арқылы жазушының не кейіпкердің психологиялық
жағдайы, ... – күйі ... ... бір ... ... ... кейіпкер
образын бейнелеу жүзеге асады. ... қос үнді сөз ... ... ... ойының жалпы ағымын ғана беріп қоймай, түрлі
экспрессивтік – эмоциялық қырларын; ... ... және сол ... түрлі ассоциацияларды қоса білдіреді (Г.Т. ... ... ... стильдік ерекшеліктері (Оқу құралы) Алматы. Ғылым баспасы 2001 ж,
17 бет).
Қос үнді сөз автор мен кейіпкердің ішкі ... ой ... ... ... жүк ... ... ... қалай ойлап, қалай қызмет
атқарары бір ғана авторға байланысты. Сол себепті автор ... ... ... ... ... ... Ішкі ... адамның психологиялық
тұрғыдан саралануына үлкен ықпал жасайды. Сонымен ... ішкі ... ... ... ... ... ішкі сезімі арқылы
қалыптасады. Жұмысымызда атап өткендей, әдебиетші ... өз ... ... үш ... атап көрсеткен. «Тегінде ішкі монологтың авторлық және
персонаждық түрлері ... де бар. Ішкі ... ... түрлері
негізгі үш жағдайда байқалады. Атап айтсақ, ішкі монолог кейіпкердің ой –
сезімін жеткізетін автор сөзі ... да ... ... түрі – ... өз ... ... ішкі ... Үшінші түрі – кейіпкер роліне
көшкен автордың сөзі, ішкі монологы» ... Ішкі ... ... ... ашудағы көркемдік қызметі). Алматы. Ер
Даулет- Қазақстан, 1994 ж . 19 бет).
Ішкі монологты осылай бөліп ... ... ... ... ... іштей қалай ойлай алатынын байқай аламыз. Сонымен бірге
автордың ішкі ой ағысыда сара ... ... ... алады. Жалпы Г. Шоқым атап
өткендей қос үнді сөз бен ішкі монолог ... тепе – ... жоқ. ... ... ... осы қос үнді ... көмегі арқылы
стилистикалық категорияға айналады.
... Енді, міне, Әбілқайыр сол ... бір ... ... екі ... қалған Тұяқтың басына өз қолынан зобалаң төндіргелі тұр. ... ... бар ... ... ... соған тірелмек.
Әбілқайырдың бағын соңғы рет сынайтын жері жалпақ алаштың алдында
айрандай ... бара ... ... ... жиып ... бір жиып ... ала ... мәңгілікке біржола айырылатын жері осы. Осы жолдан қалса,
баяғыдан бергі есек дәмесінің бәрі желге ұшып, ... ... ... ... ... ат құрығында кетеді. Мынау жанын талай ... ... ... ... ... құба ... көзі де, аты да біржола
өшеді. Енді ешкімнің жадына да, ... да ... боп жым – ... ... бері осының бағының жанбағанына тілектес боп сырттай көз
сатып отырған талай қара жүректің құдайлары береді де ... Жұрт ... ... оқ ... ... алға ұстағанын, ел басына күн туған қилы
заманда екі рет ақ киізге мінгізіп төбелеріне көтергенін, ... ... ... - ...... ұмытады. Күні кеше Қарақұмның қалың
жықпалында, Ордабасының қара шоқысында күндей ... ... ... ... ...... қисаймай қарғыс атады. Сол кездегілеріндей бұл жолы
да басын ... мен ... ... тек өзі үшін ғана ... ... үшін де,
өзінің абыройы, солардың игілігі үшін де ... бел ... ... ...... қазақтың талай ноқта ұстарының көкейін
тескен, бірақ ... ... ... ... іс ... ... алмаған
шаруаға бас тіккені үшін сөз естіді. Ол ... ... тек ... ... ... ... сәбтге тимек. Бұның басындағы қырсықтан ешкімге
ешқандай жазығы жоқ ... ... ... ... Бұның дүниедегі ең бір
іші жылып еміренетін адамының талай ... соң ... бой ... келе
жатқан жас терегін мына жарық жалғаннан қармап қалған жалғыз талын жасыл
боп түсіп ... ... Жоқ, ... Беті ... Үрім – бұтағыме
қарғысқа ұшырап кетсе де, Тайланның жалғызын антқа ұстамайды. Мынау ... не ... де, ... ... болсын (Ә. Кекілбаев. Он томдық шығармалар
жинағы 4 том. Үркер романы. ... ... ... Өлке ... 1999 ж, ... ... үнді сөз ... берілген бұл ішкі монологтар кейіпкер болмысының
кез – келген ... ... ішкі ... нанымды жеткізген. Үлкен
шеберліктің нышаны болған осы тәсіл образ табиғатын жан – жақты, ... ашу ... мол ... ... ... ... ... қос үнді сөзді кейіпкердің
ішкі монологын, яғни ішкі ойын беруде ұтымды пайдаланған. Ғалым ... қос үнді ... ішкі ... берудегі тәсілдердің ең тиімдісі
екені байқалып тұр.
Қос үнді сөз - әдеби шығармадағы автор ... ... сөзі ... тектес, солармен бір қатардағы құбылыс. Ол – авторлық баяндау
мен қатысушылар сөзі. Қос үнді сөзде ... де ... да ... ... ... ... ... ойлата білетін ішкі монологта
да бар.
Белгілі бір сюжет желісімен байланысты немесе ондағы қатысушы адам
жөнінде, сондай – ақ ... бір ... ... ... ... сөзінен,
авторлық ремаркадан кейіпкердің оқиғаға қатысы кейде қоса сезіліп тұрады.
Кейбір оқиға үзігін, ... ... ... ...... әр кез өзінің геройының атынан баяндап тұрған сияқты болады. ... ... ... құрылысы және мазмұны тұрғысынан таза авторлық
ремаркадан аздап болса да ерекшеленіп тұрады. Бұл ретте ... ауыз ... ... ... ... ... кейіпкердің көңіл күйі, ой арманы
сияқты жеке бастың сыры ара – тұра көрінбей тысқары қалып ... ... ... ... өзі тіл ... ... қарапайым етіп құруға, авторлық
ремарканы керек жерінде кейіпкердің жалпы жеке басының сырына ... ... ... ... ... ... бұған қарап кейіпкердің көзқарасы
тұрғысынан баяндалатын мұндай ситуацияда, авторлық ремаркада ... ... екен деп ... жасауға болмайды. Әрине,
стильдің обьективтік ... ... ... ... ... шеберлігімен байланысты.
Қос үнді сөз - әдеби шығармадағы автор сөзі, кейіпкер сөзі деген
ұғымдармен тектес, солармен бір ... ... Ал – ... ... қатысушылар сөзі.
Көркем шығармада авторлық баяндау арқылы жүзеге асатын ішкі монологтың
жай – жапсары түптеп ... ... ... ішкі ... ... айдан анық.
Автор өз ойының желісін көркем шығарма бойында береді. Қос үнді сөзді автор
мен ... ... ... және ... ... ... мен айырмашылықтарын көруге болады. Мысалы; кейіпкер сөзі – ол
мазмұны жағынан да, грамматикалық пішіні жағынан да кейіпкердің өз ... ... ... ... ... ... ... сөзіне
қосақтала айтылатын ремарка, немесе сол маңайдағы авторлық баяндау арқылы
білдіріледі. Ал қос үнді ... сол ... ... ... ... ... ... Қос үнді сөзде әрі кейіпкер көзқарасы, әрі соған
қатысты автор бағасы беріледі. Сонымен бірге қос үнді сөздің таза ... да ... бар. ... ... ... ... ... жоқ, оқырман одан тек автор үнін, сөзін, ... ... ... көреді. Ол мазмұн жағынан болсын, түгелімен автордікі. ... үнді ... ... не ... ... ... иелігі, дербес
меншіктілігі байқалмайды. Ол грамматикалық пішіні жағынан авторға тән
болғанымен, кейде тең ... ... ... Өйткені мұнда қаһарманның да
үлесі бар.
... Әбілқайырдың құдайы беріп отыр. Жан – ... ... ... бір ауыз сөз ... ... ... күліп отыр.
Мынау ажырықты жерге тап болған аш жылқыдай естері кете қаужаңдасып жатқан
қазақтарға: «Қап, ... ... ... - ... ... ... қыдырта
қарап қояды. Ара – арасында елші жаққа көзін тастап, оның екі езуі екі
құлағына ... мәз ... ... ... ... ... міне, осындай
ғой. Баяғыдан бері неге ... жүр ... - ... белін жазып, иығын
тіктеп, «а ... деп ... бет – ... сипап қояды. Тәуба, тәуба...
Тек осы бағытыңнан жазба! Мына дастарқанды қазір отырған отыз ауыз отыз ... ... отыз есе ... ... аңыз ... айта ... ғой. ... қашан да қаңқу сөздің қолында емес пе! Баяғыдан бері қабағың осылай
жазылып, қолың осылай ашылғанда ғой, ... мына ... май ... жүзі ... ... ... еді. (Ә.Кекілбаев. Он екі томдық шығармалар
жинағы. 4 том. ... ... ... ... Өлке ... 1999ж. 236 ... кейіпкердің ішкі ойы арқылы бүкіл халықтың бар болмысын
суреттейді. Қос үнді ... ... ... психологиялық суреттеу
жасап, кейіпкердің сезімін білдіреді.
Қос үнді сөзі ... ойы, ... мен ... өз ... ... қаһарман атынан автордың топшылауы ғана. Сол себепті қос
үнді сөз көркем шығарамадағы монолог тәсілінің түзіліміне зор ықпал ететіні
белгілі.
Авторлық ... ... өз ... ... ... бірі – ... іштей сөйлету, ойлату тұстары. Әбіш
Кекілбаевтың біз қарастырған туындыларында көп ... көп ... - ... хан. ... шығарманың өн бойында оқырманға өз
ойлауымен және ішкі ... ... ... тұрады. Әбілқайырдың қалай
ойлап, қалай болашаққа бағдар жасайтынын оқып отырып - ақ ... ... Мына ... Әбілқайырдың қабырғасына қатты батты. Оның осы ... ... ... ... ... тіс ... ... бір ойының
күлі көкке ұшпаса қайтсын. Атақты батыр құдыққа түсіп кеткендей ... Бір күн ...... ... жоқ. Екі күн ...... хабар
жоқ. Енді хан өз ойының орындала қоймасына көзі жетіп, күйзеле бастады.
Қап, мына ... ... ... ... – ақ ... – ай. Әлгі он
екі би ертең Сарыарқаны бір өздері жаңғырықтырып даурығатын ... – ау ... ... енді бұдан әрі тосқызып қойса, іргелес жатқан ағайын жұртпен
елдіктен ... Бұл он екі биді аңды ... ... ... тұрмақ еді.
Сол екі ортада жалындаған жас батыр қашанғы шыдар дейсің, желпініп өзі де
атқа ... ... да ... сол еді. ... ... орта ... ... қарсы алып, төбеге көтеріп, қонақ қылып, бұйымтайын өз азынан
естіп, оны сол ... ... ... риза қып ... ... еді. Сонда,
қашан дегенмен, жас қой, арғынның пәлен жылдан тізгінін ұстап, ... орып ... он екі биі, ең ... ... алдын көре алмай апталап
жатқанда, өзі екі ел ...... ... айқай шаруаны ернін
қимылдатып үлгермей жатып, жайғастыра салғанына ... ... ... – жұрт ... ... ... ... берген Әбілқайырға да қатты
риза болатын шығар. Сонда Жәнібек желпінгенмен қалың арғын желпіне ... Жел ... ... он екі билері мына оқиғаға қуанарын да, қуанбасын да
біле алмай, желкелерін қасып қайтар еді. Азуы алты ... ... ... бергі бұйда ұстарларына емес, енді ғана ат жалынан тартып мінген
жас перендеріне қарыздар боп қалар еді, ал ... ... ... ... еді. ... екі ... да мерейі өсіп шыға келер еді. Міне соның бәрі
сорпаның ... ... ашып – ... ... ... ... екі томдық шығармалар жинағы. 3 том. Үркер романы. Тығырық. Алматы. Өлке
баспасы 1999 ж 331-332 ... ... ... ... ... қай тұрғыда ойлап, қандай
шешімдер жасай алатындығына көзіміз жетеді. ... өз ... ... отырып, бүкіл халықының намысын ойлайды. Сонымен бірге кейіпкердің
ішкі монологы автор баяндауының бірінші жағында ... ... ... ... ... ішкі ... ... бейнелей алған.
Көркем шығармада баяндау көп ... ... ... ойымен
беріледі. Сондықтан бұл баяндауда ... ... ... ... ... Автор кейіпкердің ішкі ойын берерде небір тілдік құралдарды
қолданғаны белгілі. Кейіпкер бейнесін ... ... ... оқиғаны
суреттеуде автордың сөзді қолданудағы шеберлігін көруге болады.
... Мынау ... ... ... шегі мен ... ... ... түрі ... Зығырданың қайнағанда кімді боқтарыңды да білмейсің.
Үйде қалған қатыныңды боқтайын ... ол ... да ... жуып
бергеннен басқа жазығы шамалы. Астыңдағы атыңды ... ... о да ақ ... көк тер боп ... салып келеді. Патша апайға тіл тигізу құдайдың ... Оның ... ол ... бір рота сыйып кететіндей айлапат
төсегінен қайдағы бір тілін ... ... ... ... арақ
ұрттап, қияр қажаған орыс адамына орын тие қоймайды деседі. Мынау ... ... бір бар – жоғы ... қаңғырма халықтың қайдағы бір бар –
жоғы белгісіз қаймана ханына жер түбінен елші шаптырып отырғанда да ... емес ... бе! ... ауызына ит сарығыр әлгі Бирон найсаптың
мынау құла далада ... ... алып ... кім ... Он екі ... шығармалар жинағы. 4 том. Үркер романы. ... Өлке ... 1999 ж 7 ... ... де ... шыққан елшілердің бастаушысының ішкі ойы.
Берілген ішкі ой авторлық баяндау арқылы ... ... ... үнді сөз – авторлық баяндау мен кейіпкер сөзіне қарағанда, қай
елдің болмасын көркем әдебиетінде әлдеқайда кейін пайда ... жаңа ... ... болуы әрбір ұлттық әдебиеттің даму ... ... ... ... Қай ... болмасын баяндау стилімен
жазылған көркем әдебиетінің дамуының ... ... ... ... сөзі мен ... ... ара – ... ашықтығы тән болған.
Әдеби шығармада әркім өз атынан ғана сөйлеген. Автор қаһарманның ішкі жан
дүниесіне барлау ... да, өз ... өз ... суреттеген. Тек
кейінірек әдебиетте адамның ішкі сезім дүниесін жан – жақты және ... ... ... артуымен байланысты, екінші жағынан,
кейіпкерге тілдік мінездеме беру амалдарының ... ... ... ... қос үнді сөзде қолданыла бастаған. Олай болса қос үнді
сөздің кең көлемді ... – қай ... ... ... ... жаңа ... ... бір
белгісі сипатты.(Х.Кәрім. Қанатты тіл. Алматы, ... ... 1995ж 93 ... ішкі ... ... біздің ұлттық әдебиетімізгі ХХ ғасырдың
басында проза ... ... таба ... Ж.Аймауытовтың тілінен бастау
алған ішкі монолог көбіне кейіпкердің ішкі ойын ... ... ... үшін қолданып келген дәстүрлі монологтан бөлініп шығып, дәрбес
тәсілге айналды. Авторлық ойлау мен ... ішкі ойын ... ... ... бөлінген ішкі монологта бір ойды бір ой тірсектеп, ... ... ... ... ... көп ... сезім құбылысының
тұтастығы сақталмайды. Ойлау қабілетіндегі және адам ... ...... ... ... және еріксіз сәттегі сезімдік
құбылыстар ішкі ... ... ... ... ... ... күні ... мойынынан да бір ауыр жүк түскендей болды.
Басында ақ патшаның ... ... ... ... ... ма деп, ренішін
басқалы шақырып еді. Сол үшін де ... ... ... ... – ды. ... бері жат жерде, от ... ... ... ... немеге дәм татырып, пейіо көрсетіп, көңілінің құрыс –
тырысын ... ... деп ... – ды. Тевкелевтің бұл келісі
Әбілқайырдың ойлағанынан гөрі де орындырақ болып шықты. Оны хан ... ... ... ... ... өзі ... ... отырған жоқ
па!» - деп ойлап еді, келе – келе көзі айқын жете түсті.Ет пен ... ... ... көзі ...... ... қоя ... Ал
қымыздың тұсында: «Біткен жерім осы екен!» деп зәре құты қалмағаны бірден
белгілі ... .(Ә. ... Он екі ... ... ... 4 том
Үркер. Айқас бөлімі. Алматы Өлке баспасы 1999 ж 230 бет)
Автор Әбілқайыр мен елші ... ішкі ... ... бере ... үнді ... ішкі ... жасаудағы ең тиімді тәсіл екенін аңғартты.
Бүгінгі таңда тіл білімінде ... ... ... ... тану үшін жазушы шеберлігін бір ғана стилистикалық тұрғыдан емес,
оның ... ... ... ... ... ... де ... болады. Көркем шығарма тілі – қыры да, сыры да
мол дүние. Әрбір қалам қайраткерлерінің табиғи ... ... ... ... ... ... сөз өнерінде өзіндік қолтаңбасы,
сөз қолданыс тәсілі, сөз ... ... бар. ... ... жан ... нәр ... ... де әсем сезім ұялататын сиқырлы сыр ... ... ... Сөз ... сан алуан тәсілдері мен
шынайы шеберліктің ... біз, міне осы ... ... көреміз. Басқаша
айтқанда, әрбір жазушының әр қырынан көрінер, өзгеден дараланар өзіндік сөз
өнері, топ ... ... ... ... кезі тілдің осы қызметіне
байланысты.
Автордың алған кейіпкерлері үнемі бір ой қақтығысында жүреді. Өзімен -
өзі сөйлесуі арқылы ... ... ... ... ... ... ішкі әлеміне жіті үңіліп, оның мінез – құлық, іс -
әрекеттерін ... ... ... ... ... ... ... шығармасында болмасын кейіпкерлер көбіне бір – бірімен бетпе – ... ... ... ... іс ... көрінбейді. Қайта бұған керісінше
оның кейіпкерлері ішкі толғаныс, ой ... ... ... да ... кейіпкерлері бір – бірін толықтырып, бір – бірінің мінезін
нақты ... ... ... ... Осы ... ... «Үркер» мен
«Елең - алаңда» өзінің шырқау биігіне ... ... ... ... ... емес Ресей және Орта Азия мен Еуропаның сол кезеңдегі хал
... ...... даму ... үңіледі. Әбілқайырдың
ұзақ сонар ой – толғанысы арқылы берілетін тұстары оның ел ұстаған, білім –
тәжірибесін, ...... өте ... ... Екі ... ... бәрі бір ғана Әбілқайырдың көзқарасы арқылы беріледі. Бұл
тәсіл белгілі дәрежеде артықшылығы болғанымен қиыншылығы да аз ... ... ... ... айтпақ идеяны қалың ой ағысының қатпар – қатпар
қалтарыстарында қалдырмай жіті ... ... ... ... ... талдау негізінде жазылған. Сонымен бірге бұл ... ... жүйе – ... бой ... ... ... ... Әбілқайырдың бұл сапардан бір сезгені – ақ ... ... ... деп күдірейе кетер көпек төбеттерден гөрі аңысыңды ... тап ... ... тазыларға келіңкірейді екен. Олармен ... өзі ... сарт – сұрт ... ... түсе ... ... түрі шамалы. Бірақ, қайтеді... Шыдайды – дағы... Іргеден басып,
күнара ... қара ... ... ... ... жан тапсырғаннан
гөрі іргеден сығалап өзіңді баққан сұқты көзбен аңдысып отырып бала өсіріп,
мал баққан әлдеқайда дұрыстау ... Жер ... ... ... ... ... ... түптеп келгенде, қызыл қарын жас баланың қамынан
артық мұрат болмаса керек. Ол ... ... әке, ... ана неге пейіл
болмаушы еді?!Міне бұл да, өз ... өзі ... ... ... бір ... тағы да ... ұстатып шырылдатып жат қолына
тастап кетіп келе ... жоқ па! .(Ә. ... Он екі ... ... 5 том Елең - ... ... бөлім. Алматы Өлке баспасы 1999 ж 400-401
беттер)
Жазушы кейіпкердің ішкі жан күзелісін қос үнді ... ... ... ... апарып берген баласының болашақ қамын ойлаған әке, өз
оитбасымен бірге халық қамын ойлаған кейіпкер тұлғасын көрсетеді.
Автор Әбілқайырды ... ... жаңа ... ханы етіп ... Әрине, бұл құптарлық ниет, жақсы нышан. Дегенмен, тарихи шындық
пен халықтың ақиқаттан ... ... ... ... осы ... ... жүйелеп сөз етеді. Әбілқайыр тағдыры – оңай ... ... ... ... кіші ... ғана ... ... оған бүкіл елдің ... деп кінә ... ... Ол бар ... ... ... қол астына
тұтастай енуді арман етеді. Іс жүзіне келгенде, бірақ оған бет – ... ... ... мен ... ырық ... ... семсерін білеп қарсы
шығады. Әбілқайырдың оларды күшпен көндіруге дәті ... ... ... ол ой – жады ... ... күй ... Жазушы Әбілқайырдың
өзімен - өзі тұйықталып, тығырыққа тіреліп, тегеурінді іс әрекетке көше
алмай ... ... ... ... ... сары ... ... бипаздап жеткізеді.
... Хан ол әңгімеге араласқан жоқ. ... ... ... ... ... көз ... ... төбеде. Маңтөбе десе Маңтөбе... Ойы – орыс
елшісімен мәмлесі ... ... ... ... ... ... ... жер ошаққа толтырып, төбесіне кілем жайып, күллі ұлыстың
ауызынан ақ май ... ... атын ... ... жер түбінен
келген шаруасы діттеген жерінен шығып, дені жайылған құрметті ... саят ... ... ... толы құсы мен ... толы ... міне сол ... бүгін өзі риза боп келеді. Көкжиектен
шұбарытып шыға ... ... ... ... ... ... ойлап
қояды. Хан орда сол Қарақоғаға қонады. Маңтөбенің ығы мен ... мол ... хан ... ... ... ... жерге ақ патшаның елшілігі
жайғасады. Маңтөбенің өз бауырына сол сый ... ... ... жолатпайды.
Қалған ауылдар айдаладан көзіңді шұқып тұрған айқай төбені шыр ... ... ... ... орналасады. Сонда елшілікті тек төбенің
ұшар ... күні – түні көз ... ... ... ... сақшылар ғана
емес, бүкіл ауыл түгел ... ... бола ма!... жұрт ... не ... дейсің! Қымыздың буы мен
қыздырма әңгіменің желіне ылығып, ақ патшаның елшісіне қаралық ... ... ... ... ... қапы қалмастай боп абай отырған жөн... (Ә.
Кекілбаев. Он екі томдық шығармалар жинағы. Үркер романы. Тығырық ... Өлке ... 1999 ж 353-354 ... ... автор атынан берілген шығарманың басты кейіпкері
Әбілқайырдың елшіліктің келер алдындағы қамдалу үстіндегі ішкі ойы, сезімі.
Автор ... ... жіті ... ойы мен ісі ұштасып жататын кемеңгер
ретінде ... ... адам ... өмір ... ... дүние есебінде
суреттеу мен жазушы қойған басты тіршілік мәселесіне қатысына қарай ... ... ... түсінігі әр алуан кейіпкерлердің ... ... ... жасалатыны мәлім. Адамдардың сюжеттік – оқиғалық
қақтығыстарынан ... ... ... ... ... ... ... Шындықтың сан қилы қыртыс – қабаттарын,
ұғымдық мол аспектілері ... - ... ... ... кемшілік іздейтіндер – ниеті
бұзық адамдар, ал сол ... жан ... ...... ... ұятты, тәлімсіз кітап болмайды, жаман я жақсы ... ... ... ... тіршілігі – суреткер үшін шығармашылықтың бір ғана
қыры. Суреткер – ... ... ... егер әу ... ... айта бастаса
қаламының қасиетін жоғалтады. Суреткер үшін ой мен сөз ... ... ... Күнә мен ... – шығарманың шын азығы... (О.Уайльд.
Избранное. Свердловск. Изд. Уральского ун\та. 1990 с.21). Бұл ... ... ... өмір сүрген, өз шығармашылық отына өзі күйіп ... ... ... ... ...... ... бөлінбейтін сезңм бірлігін айқындайтын
өнердегі шындықты сомдаудың тәсілі мен түрі. Адам санасында сурет ... ... ... мен ... ... ... ... философтар. Дегенмен көркем әдебиеттегі ... ... ... мен типтік бейне дәрежесіне көтерілген кейіпкерді елестетеді.
Әдебиетшілердің өнердегі шындық деп бірте – ... көз ... ... ... айтады.
Сырты сыз, іші телегей теңіздей тынымсыз мағыналы мінез жиынтығы -
Әбілқайыр.
Ә.Кекілбаев бас ... ... – ақ ... ... ... ... аңғал, кейде, жауар бұлттай түнерсе, тілін тапқанға
күншуақтай жадырап жөнелетін, бір ... бола қаны ... ... бір уәдеге
бола басының қайда қаларымен ... ... атқа ... ... қас
батырдың өзі.
Ә.Кекілбаев шығармаларында әр кейіпкер өз бетінше ойланады және оларда
автордың бақылауы болмайды. Мұнда ішкі монологтан гөрі ой ... ... ... ... ... – ақ ... кейіпкерлерінің ішкі ойы, қабылдау
жүйесі бейне бір бақылаусыз, адам еркінен тыс, ойлау ... өз ... ... ... ... ... ой мен ... ағыны автор
құрған ойдан қалай дегенмен алыс кете ... ... Бұл жолы ... ... рет күркіреді. Жұрт тоғыз рет аспанды
шатынатып айқас ... Оның әр ... ... ... ... ұзақ ... осыны сонау Ертіс бойындағы Әбілмәмбет пен Әбілмансұр естір ме еді,
Торғай бойындағы Барақ, Сарысу ... ... ... бойындағы Батыр
сұлтандар естір ме еді! Іштері қыж – қыж ... – еді – ау! ... ... ... Бопай, Злиха, балалары естір ме еді! Төбелері көкке бір жетіп
қалар еді! Шіркін, бұл жалпақ қазақ даласы түгел естір ме еді! ... ... ... ... ... еді! ... ... мынау жүз елу бт естіп тұр.
Іштерінде не жатқанын білер ме еді? Ертеңіне елдеріне не ... ... ме ... Он екі ... шығармалар жинағы. 5 том. Елең –
Алаң. Екінші бөлім. Алматы Өлке ... 1999ж 384 ... ... арқылы кейіпкер мен автордың қоса қабат ойларын байқауға
болады. Кейіпкерінің ішкі ойын автор өз атынан бере отырып, қос үнді ... ... ... қос үнді сөз ... – автор мен қаһарманның субьективтік
көзқарастарын ... ... ... ... ... ... қажетті де маңызды белгісі – баяндаудың екі ... ... яғни қос үнді сөз ... әрі ... ... әрі ... ... бағасы бірден бейнеленетіндігінде.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 93 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. халықаралық әдеби байланыс27 бет
Беруші және қабылдаушы оптикалық модульдер10 бет
Драмалық монологтың көркем әдебиеттегі рөлі24 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы34 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ономастикалық кеңістігінің лингвомәдени сипаты24 бет
Монолог және оның түрлері, функционалдық, стилистикалық қызметі53 бет
Адамның жеке басын тексеріп қарау кедендік бақылаудың ерекше нысандары ретінде47 бет
Адвокатураның мақсаттары мен қызметінің нысандары72 бет
Адвокатураның мақсаттары мен қызметінің нысандары туралы84 бет
Азаматтық құқық бойынша меншік құқығының нысандары мен түрлері23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь