Жергілікті диалектілер мен әдеби тіл

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2

I тарау

1.1. Жергілікті диалектілер мен әдеби тіл ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2. Жергілікті тіл ерекшеліктері және көркем әдебиет ... ... ... ... ... .8

II тарау

2.1. Кейіпкер тілі: диалект сөздердің қолданылу ерекшеліктері ... ..15
2.2. Ж. Аймауытовтың диалектология туралы ойлары ... ... ... ... ... ..17

III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23

IV. Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
Кіріспе

Тіл білімінің диалектілер мен говорларды зерттейтін саласы – диалектология (диалектос – сөйлеу, говор, логос – ілім деген грек сөздерінен құралған) деп аталады. Диалектологияның міндеті – жергілікті тіл ерекшеліктерін тексеру. Қазақ диалектологиясы қазақ тіліндегі говорлар мен диалектілерді зерттейді. Диалект, говор деп халықтық я ұлттық тілдің өзіндік ерекшеліктері бар жергілікті тармақтарын, бөліктерін айтамыз. Ол жалпы тілге тән ортақ белгілерден өзгеше ерекшеліктерді қамтиды.
Диалект деген термин тілде жалпыхалықтық сипат алмаған, белгілі бір жерде ғана қолданылатын ерекшеліктердің жиынтығын, өзіне ғана тән
Тілдік ерекшеліктері бар жекелеген аймақ, территорияны білдіреді. Бұл мағанада диалект халық не ұлт тілінің құрамды бөлігі болып табылады.
Говор – жергілікті диалектілердің шағын аймақты қамтитын бөлігі. Мәселен, Қазақстан жағдайында диалект екі үш облыс көлеміндей жерді қамтыса, говор бір обысыл немесе екі үш аудан көлеміндей жерді ғана қамтуы мүмкін. Оның қанша аймаққа таралуы говорлардың қалыптасу тарихына, ондағы нақты жадайларға байланысты. Негізгі тілдік белгілері бірыңғай говорлар ғана диалект ұғымын тудырады. Бір диалектінің ішіне оның басқа диалектілерден айырмасын көрсететін негізгі ерекшеліктерін және өздеріне ғана тән неғұрлым ұсақ ерекшеліктерін сақтай отырып, бірнеше говор енуі мүмкін. Жергілікті ерекшеліктердің таралу шегіне қарай кейбір тілдерде говорлар подговорға бөлінеді. Негізгі диалектілк ерекшеліктері бірыңғай болып келген говорлардың жиынтығы наречие деп те айтылады.
Шынында, диалект, говор, наречие деген терминдер бірінен бірі сонша алыс кеткен ұғымдар емес. Бәріне де жергілікті тіл ерекшеліктері негіз болады.
Белгілі бір халыққа, бір ұлтқа жаппай түсінікті әдеби тәл нормасынан (сондай ақ тілдегі басқа диалектілерден) өзгеше ерекшеліктер болса ғана диалект бола алады. Әдеби тілдегі жалпыға белгілі сөз, яғни зат атауы диалектіде басқаша айтылуы мүмкін, мысалы, әдеби тілдегідей зардабы, салдары деудің орнына жергілікті жерде зарпы, тегі, заты деудің орнына сойы, талаушы – шабаған, беймаза – бейана, кебек – буыз, үнемі – бойлай, әрең – шаққа, табалдырық – тебелдірік, есік ілгегі тепкі, шұлғау – байтаба болып айтылады. Тіпті әдеби сөздердің жергілікті халық тілінде әлденеше варианты кездеседі: сіріңке кеүірт, күкірт, шырпы, шағар, ши, оттық, шақпақ; шылапшын ләген, жам, кірлен, шылаужын, тас; кесе самал, пиялай, кесе, тас аяқ, шын аяқ, ақпыр, ақпар, кардон, жанан; күрке балағаш, балаған, шәйла, шабра, кепе, аткүрке, алтаяқ, қопын, лапас, жаппа; известь әк, ақтас, нотас, утас, ақкеріш т.б. Бұл сияқты лексикалық өзгешеліктер жеке сөздердің мағыналарында да кездеседі. Әдеби тілде де,
диалектіде де кейде сөздердің айтылуы бірдей болады да, мағыналары әр түрлі болып келеді, мысалы, көрім деген сөз бір жерде жақсы деген мағынада , бір жерде жаман деген мағынада қолданылады. Сол сияқты там деген сөз үй және мола деген мағынада әр жерде әр түрлі ұғынылады. Тәте бір жерде әке, бір жерде аға, кейде апа, әпке мағынасында қолданылады. Тәртіп қаулы, бұрыштама, нұсқау, бұйрық мағыналарында айтыла береді.
Диалектологияның қалыптасу тарихы этнографиямен тығыз байланысты. Өйткені диалектілер мен диалектілік ерекшеліктер этнографиялық белгілермен ұштасады. Шынында, жергілікті халықтың әдет ғұрып, тұрмыс – салтындағы заттар мен ұғымдардың атауы болып келетін диалектизмдер аз емес. Осы тұрғыдан алғанда, диалектілік ерекшеліктер аса маңызды этнографиялық белгі болып табылады. Мысалы, Қостанайдың Жангелдин ауданында тайтұяқ деген сөздің жалпы халық білетін мағынасынан ( тай тұяғының көлеміндей сом күміс) басқа мұз оятын құрал деген мағынасы тағы бар. Бұл атау жергілікті халықтың мұз оятын құралды тайдың не аттың тұяғынан жасау әдетінен туған. Тандыр ( нан) – кейбір оңтүстік аудандарда қабырғаларына нанды қарып пісіруге арналған пеш атауынан шыққан.
Әдебиеттер тізімі:

1. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. I кітап. Алматы, 1996
2. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. II кітап. Алматы, 1999
3. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы. Алматы, 2001
4. Қалиев Ғ., Сарыбаев Ш. Қазақ диалектологиясы. Алматы, 1991
5. Қазақ диалектологиясы. Алматы, 1965
6. Кеңесбаев І., Мүсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі Алматы, 1975
7. Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, 1971
8. Омарбеков С. Қазақтың ауыз екі тіліндегі жіргілікті ерекшеліктері.Алматы, 1965
9. Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері. Алматы, 1960
10. Омарбеков С., Жүнісов Н. Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі.Алматы, 1985.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
....................................2
I тарау
1.1. Жергілікті ... мен ... ... тіл ... және ... ... ... тілі: диалект сөздердің қолданылу ерекшеліктері......15
2.2. Ж. ... ... ... ... ... мен ... зерттейтін саласы –
диалектология ...... ... ... – ілім ... ... ... деп аталады. Диалектологияның міндеті – жергілікті
тіл ерекшеліктерін тексеру. Қазақ диалектологиясы қазақ ... ... ... ... ... ... деп ... я ұлттық тілдің
өзіндік ерекшеліктері бар жергілікті тармақтарын, бөліктерін айтамыз.
Ол жалпы ... тән ... ... ... ... қамтиды.
Диалект деген термин тілде жалпыхалықтық сипат ... бір ... ғана ... ... жиынтығын, өзіне
ғана тән
Тілдік ерекшеліктері бар жекелеген аймақ, территорияны ... ... ... халық не ұлт тілінің құрамды бөлігі болып табылады.
Говор – жергілікті диалектілердің шағын аймақты ... ... ... жағдайында диалект екі- үш облыс көлеміндей жерді
қамтыса, ... бір ... ... ... ... ... жерді ғана қамтуы
мүмкін. Оның ... ... ... ... ... ... нақты жадайларға байланысты. Негізгі тілдік белгілері бірыңғай
говорлар ғана ... ... ... Бір ... ... оның
басқа диалектілерден айырмасын көрсететін негізгі ерекшеліктерін ... ғана тән ... ұсақ ... ... отырып,
бірнеше говор енуі ... ... ... ... шегіне
қарай кейбір тілдерде говорлар подговорға ... ... ... ... ... ... говорлардың жиынтығы наречие деп
те айтылады.
Шынында, диалект, говор, наречие ... ... ... алыс кеткен ұғымдар емес. Бәріне де ... ... ... ... бір халыққа, бір ... ... ... ... ... (сондай-ақ тілдегі басқа диалектілерден) өзгеше ерекшеліктер
болса ғана ... бола ... ... ... ... белгілі сөз, яғни
зат атауы диалектіде басқаша айтылуы мүмкін, мысалы, әдеби ... ... ... ... жергілікті жерде зарпы, тегі, заты
деудің ... ... ...... беймаза – бейана, кебек – буыз,
үнемі – бойлай, әрең – ... ...... есік ... ... шұлғау – байтаба ... ... ... ... сөздердің
жергілікті халық тілінде әлденеше ... ... ... ... күкірт, шырпы, шағар, ши, оттық, шақпақ; шылапшын - ... ... ... тас; кесе - ... ... кесе, тас аяқ, шын
аяқ, ... ... ... ... ... - ... балаған, шәйла,
шабра, кепе, аткүрке, алтаяқ, қопын, лапас, жаппа; известь - әк, ... ... ... т.б. Бұл ... ... ... ... мағыналарында да кездеседі. Әдеби тілде де,
диалектіде де кейде ... ... ... ... да, мағыналары әр
түрлі болып келеді, мысалы, көрім деген сөз бір ... ... ... , бір ... жаман деген мағынада қолданылады. Сол сияқты там
деген сөз үй және мола ... ... әр ... әр ... ... бір жерде әке, бір жерде аға, кейде апа, әпке ... ... - ... ... нұсқау, бұйрық мағыналарында
айтыла береді.
Диалектологияның қалыптасу тарихы этнографиямен тығыз ... ... мен ... ... ... ... ... жергілікті халықтың әдет - ... ... ... заттар мен ұғымдардың атауы болып келетін диалектизмдер аз
емес. Осы ... ... ... ... аса ... ... болып табылады. Мысалы, Қостанайдың Жангелдин
ауданында тайтұяқ ... ... ... ... ... ... ( ... көлеміндей сом күміс) басқа мұз оятын ... ... ... бар. Бұл атау ... ... мұз ... ... тайдың не
аттың тұяғынан жасау әдетінен туған. Тандыр ( нан) – ... ... ... нанды қарып пісіруге арналған пеш атауынан
шыққан.
Кейбір елдерде ... осы ... ... ... ... көмекші қызмет атқарады. Совет тіл білімінде диалектология
ұлт тілінің, ... ... ... ... ... ретінде қалыптасты. Тілдің диалектілерге бөлінетіндігі ертеден –
ақ ... ... көне ... ... вульгаризм (тұрпайы
сөздер), провенциализм ( аймақтық, облыстық тіл ... ... ... – диалектілік ерекшеліктерді білгендіктен шыққан.
Бірақ 19- ғасырға дейін диалектілік ерекшелік тілдегі «қате сөйлену» дұрыс
сөздің «бұрмалануы» ... ... ... ... Осы ... ... Батыс Еуропада, Россияда ... ... ... сол ... тілге де ерекше назар ... ... ... ... мен фольклерлардан әлі толық ... ... жеке сала ... дами бастады. Диалектолгияның жеке
сала ретінде ... ... ... орыс ... И.И
Сревнквский, А. А. Потебня, А. А. Шахматов көп еңбек сіңірді.
Диалектология тіл ... бір ... ... ... оның ... артып, зерттеу объектісінің шеңбері кеңейе
түсті. Зерттеу ісі халық ... ... ... анықтаумен
тынбай, тіл тарихын ... да ... роль ... ... саралануына және сипатына қарай диалектология – сипаттама
диалектология және ... ... ... екі салаға бөлінеді.
Сипаттама диалектология мәндеті – тілдегі диалектілер мен ... ... және ... ... сипаттау, сол
жайында жүйелі түсінк беру. Тарихи диолектологияның міндеті – ... мен ... ... ... ... ... тарихын зерттеу. Диалектологияның бұл екі ... ... ... ... ... ... ... әбден
анықтап, танып, түсініп алмайынша, көлемін ... ... ... ... ... ... диалектілер мен әдеби тіл
Тіл дамуының қазіргі сатысында ұлт ... ... және ... бар. ... ... - қалыптасқан не қалыптасып келе жатқан
әдеби тіл де, ... ...... ... ... мен ... тіл мен диалектілердің қарым – қатынасы жайында сөз болғанда,
негізінен, екі мәселе ... ... ... тіл мен ... бір
– біріне тигізілетін әсері, әдеби тілде диалектизмдерді пайдалану ... ... ... ... негіз болу жайы. Бұл мәселелерге ... ... ала бір ... ...... қай – ... да ... тіл
білімінде толық бірыңғай пікірге келіп, ғылыми негізде ... ... ... әдеби тілді байыту – сирек ... ... ... ... ... ғана. Тек белгілі бір ұғымды білдіретін сөздер
әдеби тілде жоқ болса, сонда ғана хергілікті сөздердің кейбірін ... ... ... тілге енгізуге болады. Мысалы, қазір баспасөзде, ... ... ... ... ( ... ... ... межемді
(азулы, тырнақты), мүдежат, немелтай (шөберенің балалары) т. б. жергілікті
халықтың тілден ауысып кірген сөздер.
Қазақтың ұлт тілімен ... ... ... ... ... ... кейбір тіл мамандары қолдаса да, зерттеушілердің бірқатары қазақтың
ұлттық әдеби тілі диалектілік тегізде ... ... тіл ... деп есептейді. ХІХ ғасырдың екінші жартысында жаңа ... ... ... ... ... Абай мен Ыбырай өз шығармаларын ... ... тән ... ... жазған жоқ, қазақтың жалпыхалықтық
тілі негізінде жазды. Абай мен ... ... тілі мен ауыз ... сөз ... шебер пайдалана отырып, халық тілін жазба әдеби тіл
дәрежесіне ... ... ... ... тіл ... ... ... нормаға келтірудің нақты үлгісін жасады. Абай мен Ыбырай өз
шығармаларын сол өздері туып ... ... ...... ... ... – жазып шығарды деген пікірлер дәлелсіз.
Тіпті ондай диалектілердің болған - ... әлі ... ... ... ... ... әдеби тілі жалпы халықтық негізде жасалды дейтін
пікірдің мәні осындай.
Ал С. А. Аманжолов ... ... ... ... ... ... оның ... қазақ тіліндегі солтүстік-шығыс диалектісі деп ... ... ... ... ... ... ... тілі тарихында Абай мен
Ыбырай алатын орны жөнінде оның ... ... ... ... Ол да жаңа ... қазақ әдеби тілінің, яғни қазіргі ұлттық
әдеби тілдің негізін ХІХ ... ... ... мен, ... ... ... ... Абай мен Ыбырай осы жаңа бағыттағы
әдеби тіл негізін қандай тілдік ... ... ... ... ... ол басқаша қарады. Абай мен Ыбырай – кездерінде бүкіл ... ... ... ... өздерінің туған өлкесінен көп ұзап шықпағаны
белгілі. Тіпті бір дәуірде өмір ... ... ... Ыбырай,
Абай бір – бірін білмеген, олардың сырттай таныстығы туралы мәлімет жоқ.
Баспасөздің әлсіздігінен олар ... ... ... ақын – жазушылардың
шығармаларымен, тілімен таныса алмады. Оның үстіне араб, парсы,түркі, татар
тілдерінің әсері күшті ... ол ... ... сөз таза ... ... Сол ... Абай мен ... шығармаларын өздерінің туған
өлкесіндегі халықтық тіл мтериалдары ... ... ... ... ... ... ... бұл – оның солтүстік шығыс
диалектісі еді. Жергілікті ... ... ... қалыпқа келтіріп
пайдаланғандықтан, олардың тілі бүкіл қазақ ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір аймақтағы жергілікті халық
тілінің грамматикалық құрылысы мен сөздік қоры ұлттық әдеби тілдің ... ... ... қалыптасуындағы Абай мен Ыбырайдың ... рөлі ... осы ... ... ... ... ... өмір сүрген
ортадағы жергілікті халық тілін сұрыптап, ... ... ... ... ... әдеби тіл болуына жол, негіз салуында. Олар өз
шығармалары арқылы ... ... ... ... сөзді, сөз
тіркестерін сұрыптап қолданудың үлгісін көрсетті. Осылар бастаған ... ... ... етушілер онан әрі дамытты.
Бірақ әдеби тіл бірте – бірте дамып отыратындықтан, оның ... ...... ... ... ... болмайды. Солтүстік –
шығыс диалектісінде сақталып қалған тіл ерекшеліктері де аз ... ... ... ... ене алмайды. Тіпті қазақ әдеби тілінің негізін ... ... ... қазір әдеби тілде қолданыламйтын араб, парсы
сөздері мен ... ... ... ... ... говарға тән
кейбір сөздер мен грамматикалық тұлғалар бар: ... ... ... ... ... ... ... малын көре алмай, борышын түгел бере
алмай көрінгенге обықты», «Бәрі де ... еді ... ... іздеп,
ізерлеп», «Артынан «ол нем» - деп, ұялып, кезнесіп», «Жем іздеген бір түлкі
кездей келді сорына».
Ал басқа диалектілердің әдеби ... ... ... олар әдеби
тілдің толығып баюына өз үлестерін қосуда. ... ... ... ... ... ... ... байытуда. Мәселен, оңтүстікте
бау-бақша, мақта егісі мейлінше дамыған. Қазір ... ... ... ауыл ... ... ретінде қалыптасқан сөздер аз емес. Батыс
облыстар ... ... Арал ... ... ... туралы да осыны айту
керек. Сөйтіп, қазір әдеби тіл ... ... ... ... ... ... деп қортындв жасайды. Міне, қазақ әдеби
тілінің ... ... ... проф. С. Аманжоловтың пікірі осындай.
А. Ысқақов пен Ә. Хасенов: «Қазақ тілі ... тіл ... ... ... аздап даяр материалдардың да, тарихи
тұрғыдан қарағанда белгілі ... ... бір ... болған
диалектілердің де аздап әсері болғанын жоққа шығаруға болмайтын мойындаған
дұрыспа деп ойлаймыз», - деп жазады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... біз
көрнекті түр колык, проф. Н.А. Баскаковтың енбектерінен де ... ... ... ... ... диалектіні жеке-жеке сипаттай отырып, былай
дейді: « Солтүстік-шығыс диалект қазіргі қазақ әдеби тілінің негізі ... ... ... ... ... ... және басқа қазақ
әдеби тілінің негізін салушылар осы ... ... және ... ... ... ... әдеби тілге ортақ белгілермен сипаталады».
Қазіргі уақытта қазақ тілінде диалектілік ерекшеліктер бар ... ... ... ... ... ... құрылысын сипаттайтыны
даусыз. Дегенмен ... ... ... ... ... ... ... жігін, бөліну жайын, Қазақстанның орталық, ... ... тіл ... ... тексермейді, бұл мәселені түбегейлі
шешу мүмкін емес.
1.2. Жергілікті тіл ерекшеліктері және көркем әдебиет
Көркем сөз ... ... ... ... халық өмірінен, халық
тілінен алатыны, оны ... ... ... ... ... ... Халық тілінің табиғи мүмкіншілігін ... ... ... ... ... ақын – жазушылар ғана ... әрі ... ... ... ... кеңейте алады. Мұның ... ... ... ... ... мен ... даму процесін
жетілдіруге мүмкіндік ... Сол ... ... тіл ... сөз шеберлерінің орны ерекше бағаланады.
Әдеби тілдің даму бағыты әрқашанда ... ... ... ... ... оның даму ... ... енгізеді.Сөз өнерінің шебері әдеби
тілдің белгілі дәуірдегі осындай даму тенденциясымен, бағытымен есептесуге
тиіс. Ол өзі тән ... ... ... ... ... ... ... белгілі кезеңде негізі салынған әдеби ... одан әрі ... ... ... ... әдеби тілінің даму
бағыты ұлы Абай шығармаларында анықталмағаны мәлім. Абай ... ... ... ... осы ... даму ... ... шеберлікпен
дамытып отырған ақын-жазушылар бізде аз емес. Бірақ көркем әдебиетпен
айналысып ... ... ... ... ... ... ... жете түсінбейтіндер де бар. Сондықтан кейбір шығармаларда қолданылу
аясы тар сөздер, тілімізді шұбарлайтын диалектизмдер жиі кездеседі.
Көркем ... ... ... ... ... оның ... тығыз байланысты. «Әдебиетші өз материалын- тілді, сөзді –
жақсы білуі керек, олай ... ол өз ... өз ... пікірін
кескіндеп бере алмайды, харектерлер суреттерін көзалдыңа ... - деп М. ... ... ... жақсы білуді талап еткен. Ол
– тілдік материалды « әдебиеттің бірінші элементі» деп ... ... ... ... ... әсерлі, бай болуына ұқыптылықпен көңіл
бөліп, тілдегі бар ... ... ... ... ат ... ... тілді
байытуға себепші болды. Бірақ кейбір ақын, жазушылар оқушы жұршылығының
басым көпшілігіне түсініксіз, бір ... не бір ... ... ... ... ... көбірек қолдануға әуес.
Біз талс тудырып жүрген мәселелердің бірі – ... ... ... ... ... ... мәселесі. Көркем әдебиет
тілінде жергілікті ... ... ... ... деу дұрыс емес. Бірақ
әдеби тілде баламасы бар диалектизмдерді авторлық баяндауда көп қолдана
бермей, ... ... ... ... ... ... ... Өйткені
диалектілік ерекшеліктердің ішінде әдеби тілімізді байытатын ... ... ... шұбарлайтын сөздер де кездеседі.
Көркем әдебиет тілінде диалектизмді пайдалануды сөз еткенде біз екі
нәрсені біз шатастырмауымыз керек. Диалектизмді автордың өз ... ... бар да, ... тілінде беру жағы бар.
Кейде жазушы сипаттап отырған кейіпкерін өзіне тән ... ... ... диалектизмдерді әдейі қолданады. Бұл ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Мысалы,
жазушы М. Әуезов «Абай жолы» ... ... мен ... ... Алматы маңында айтылатын жергілікті сөздерді (ояқ, бұяқ,
мұқым, тегмен шекпі, әкем, айталы) орынды ... С. ... ... ... ... және ... кейіпкерлерге жүдә сияқты сөздерді
айтқызу арқылы ... қай ... ... ... ... ... Қ. Абдықадыровтың кейбір шығармаларында («Тәтті қауын») оңтүстік
өлкеге тән ерекшеліктер айқын берілген.
Аудармашылардың арасында түпнұсқада кездесетің диалектизмдерді ... ... ... ... ... говорлардағы тиісті балама сөздер
арқылы ... ... ... ... бар. Егерде біз Шолоховтың «Тынық дон»
шығармасында кездесетін диалектизмдерді қазақ ... ... ... ... онда біз ... ... ... отырған Дон
казактарының тілдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін көрсеткен боламыз.
Біздіңше, түпнұсқада кездесетін диалектизмдерді аударудың үш жолы
бар.1) түпнұсқадағы сөздер қазақ тіліндегі ... ... ... дыбыс
жағынан әуендес болса, оларды қазақ тіліндегі сөздермен беру керек. Мысалы,
«Тынық дон» ... ... ... ... бурсак сияқты сөздер
осы принциппен шекпен, шәке, бауырсақ болып дұрыс ... ... ... әдеби тілде баламалары болса, оларды ... ... ... ... 3) ... ... ... жоқ орыс
дщиалектизмдерін аудармай, түпнұсқадағы ... ... ... ... ... ол ... ... түсінік берген жөн. 4)
Сөз тіркестері кқбнесе әдеби тілдің материалдары негізінде сөз болып
жүр де, ... сөз ... мол қоры ... арнаулы еңбектер
жазылмай келеді. Бұл материалдарды жинаудың, зерттеудің қазақ тіліндегі сөз
тіркестерін жан-жақты тексеру, заңдылықтарын ашуда және ... ... ... ... көрсетуде үлкен маңызы бар.
Говорлардағы сөз тіркестердің құрамындағы сөздердің өзара байланысу
тәсілі немесе жасалу тәсілі әдеби тілдегідей.
Говорлардағы ... ... ... қабілеті күшті. Кейбір сөздер
бірнеше тіркестердің жасалуына негіз болады. Мысалы, батыс ... ... ... жеке қолданатын ілкі(алғашқы) мен әзірде сөздері өзара ... ... ... ... те ... ... ... негіз
болады. Мысалы: ілгі мезетте (алғашқы кезде). Қанша себептік болса да, ... ... ... Петрович ойына сап ете түсті (Ғ. Сыланов). Ілкі ... ... ... ... ... бригадлаларда ілгі әзердежұмыс
ойдағыдай болады ма, кейін жолға қойылды (Орал, Чап). Осы ... ... ... ... ... қолданылып тұр. Бұлар келген, ... ... ... сөздерімен де тіркесіп айтылады. Келген ... ... ... ... әзірде (жанағы кезде, жаңа ғана), манағы әзірде
(манағы кезде), ... ... сөз ... ... ... ... сөздерге байланысты. Көптеген сөз тіркестерінің құрамында әдеби
тілде жоқ сөздерді кездестіруге болады. Ол сіздердің өзді-өзінің тіркесуі
арқылы да ... ... сөз ... ... ... ... ... қарсы егу) тіркесіндегі сіздердің екеуі де дәл осы ұғымда ... жоқ ... Ал ... ұру ... салу), мәнтті болу (ықыласты болу),
күстәні қылу (сықақ ету), боржа болу (қолдың бос ... ... ... жоқ ... ... ... боржа сөздері әдеби тілдегі болу,
ұру, қылу ... ... ... Екінші ерекшелік –сөздердің
мағыналық жағына байланысты. Көптеген сөз тіркестерінің құрамындағы сөздер
- әдеби тілде бар ... ... олар ... ... ... айтылмайды. Мысалы: жан созу (жан таласу), дыбысты
адам (атақты адам) т. б.
Говордағы сөз ... енді бір тобы ... ... де ... олар ... ... тіркес түрінде, ал әдеби тілде еркін тіркестер
түрінде кездеседі. Мысалы: шетіне шығу, жүзі жапырылу днген тіркестер ... ... ... ... жүзі ... ... тіркестеріндегі нақтылы
мағынасында қолданылып еркін тіркес құрап тұр, ал говорларда асып туған,
жүзі шыдамау ... ... ... ... ... кездеседі. Мысалы: Абай
адам баласының шетіне ... адам (Қ. ... ... ... бар ... жүзім жапырылып жүре береді (Қ. Орда, Арал).
Үшінші ерекшелік – кейбір тіркестердің ... ... ... ... ... ьолу – ... ... болу (Ө. Орда, Арал), Кеуім
уақыт – ... ... (Қ. ... ... сөз ... ... ... етістіктердің, әсіресе деп
және бол көмекші етіскіктерінің түсіп қалуы жиі ... ... ...... деп ... Қатысып жүрген ұрыстарыңа халық ... ... ... ... бе, жоқ, әлде сол ... ... өріс боларлық
мағлұмат алып жүрсің бе? ( Н. Нұрпейісов). Міндет білу – міндет деп ... ... ауыл ... ... ... ... міндет біліп,
көшшілікті жегуге түсінік жүргізді. (Қ. ... ... ... де бұл ... ... құрылыстарда,
құрамында басы артық сөздері бар сөз тіркестері де ... ... ...... Жаңа ... ... ... Құланды жайлы
ешқандай нәрсе білмегені (Қ. ... ... ... ... ... де ... ... мағыналық жағынан лексика
симантикалық топ болып ... ... сөз ... ... сөйлемнің
бір-ақ мүшесі болып келеді. Мысалы, Қазақстан большевиктерінің ... ... ... ... етек жайды. Сөйтіп, олар баланы ... (Қ. ... ... Есей ... ... ... қуып ... ызалы
жолбарыстай қып-қызыл көздерінен от төгіп, тараласып жүреді (Ә. Нұрпейісов)
деген сөйлемдердегі етек жайды (етек ... ... алды ... ... (от шашып) тіркестері лексикалық топ болып, сөйлемнің бір ғана ... ... ... ... және ... ... синтаксистік түйдек қалпында айтылатын сөз тіркестерін ... ... ... ... түйдектер. Бұлар тұрақты сөз тіркестерінің қатарына
жатады. Құрамындағы сөздердің жеке ... мен ... ... ... ... ... арсында жақындық бар. ... ... ... ... ... ... түрге бөлуге
болады.
а) құрамындағы сөздері жеке алғанда әдеби ... ... ... иық болу – ... ... ... Бірақ Сатаевта, Қожақаев та тартымды
ешнәрсе айта алған жоқ, ұзақ цифр ... ақ иық ... ... тозу- тарап, ыдырап кету. Бригадада байққұлақ ... ... ... ... ... тозып кете жаздады.
Ақырет көру – азап көру. Арнаулы үйдің жоқтығынан әркімнің тастанды
үйін иеленіп, өте ақырет кқріп келеді.
Бой ...... ... ... ... бой ... ... қалдырған жерлерді қайта қайтарып алумен бірге және бірнеше
хуторларды ... ... ... болу – ... лағатындар, артық сөйлеушәлер.
Бүйірін шертіп шығу. Тойып шығу, күйлі шығу (мал туралы) 1952 ... ... ... ... ... ... айналып жүру. Шаршап, азып-тозып жүру. Аяқ үстінде жүру. Бос
жүру. Ой бойлай аяқ үстінде жүреді.
Ай үйлі ... ... ... ... ... ұлы байғұтан – кез-келген
адам иттің ұлы байғотан барып жатыр емес пе?
Не атамда, не ботамда жоқ- бүрын ... ... ... ... ... Не атамда, не ботамда жоқ еді бұл пәле ... ... алу – ... ... алу. ... білімі төмен
жас мұғалімдерді ерекше қолтыққа ... ... бер – ... ... ... тұз ... ... келіп тағы да жұмысқа бағдар айтып
директорға жедел берді.
Жұбатқа алу- ... ... ... ... олар ... ... ... салу – жайлап салу. Дүйсен атының тоқымын илалап сал. Еөңілі
біту- көңілі толу, тыну. Полк ... мен ... ... ... ... Зилберманға да бірінші рет осы кеш көңілдері
біткен (Ә. ... ... сүзу – ... ... ... ... ... сүзіп, жақын жылдарда алдына мың қара ... ... өзі ... бере білу – ... болу қол ұшын ... Жазғы маусымдағы
қарқынды күшейтіп балық аулауға балықшылардың 100% шығуына мұрындық бере
білулері міндет.
Сұрау бермеу – бағынбау, ... ... те ... ... ... қарсы тұрды.
Бала иығы болу. Жәрдемші болу. ... ... бала иығы ... ... ... ... ... басынан асыру жұмысты салақ істеу. Ол жұмысты басынан асырып
жүр.
Шарт беру – шарт ... ... ... ... жылдың толық
жоспарын ендігі айда 75% орындап шығу шарт ... ... ... ле
болса есінде болар. Шыдам жанның жалықтыру – шыдымы кету. Кеңіс ауаға байау
тарап ақырын жайылатын көгіс дәрі ... де Петр ... ... ... жоқ, шыдам жанын да жалықтырды. Шыдам жанын талдыру деп те
айтылады.
Аттан салу ат салысу , үн ... Бұл ... ... жоюға аттан
саламыз.
ә ) құрамында әдеби тілде кездеспейтін сөздер бар фразалық түйдіктер.
Аласат салу- білдіру, ойрандау. Қарағым, ... ... сап ... ... ... үзу, айырылу, жұрдай болу. Совет халқының алдында
адамгершілікке жататын барлық ... ... ар- ... баз ... фашистерін талқандау міндеті тұрды.
Башайлап көрсету – бақайшағына деген көрсету. Жакзғы ... ... ... тілейтіндерін башайлап –ақ көрсеттік. Маш ... ... ... ... ... қайтару. Қаржымын қайтарыпсың ғой.
Пыш болу – қатып, семіп қалу. Биыл жаңбыр суы кем болып, ... пыш ... ... басу – ... көлден балық ұстау үшін қамыстан істелген ... ... ... ... шығару. Ел арасы егер қылып, ойым жоқ
шұрқан салатын. (Жамбыл )
Үрдіс қылмау – ... ... ... ... үрдіс қылмаған
құралмен істей алмаймын.
2.1. Кейіпкер тілі: диалект, басқа да сөздердің қолдану
ерекшеліктері.
Көркем шығарма негізі - тіл. ... өз ... ...... ... ... ... ашуы, кейіпкердің өзгелермен
әр алуан қарым – қатынасы, ішкі ... сөзі ... ... басқа да
ерекше белгілері көркем тіл арқылы беріледі. Сондықтан да ... тілі ... өсу, ... жету ... да ... ... таңба басқандай даралаудың басты жолы - ... ... ... ... және осы ... ... ішкі ... қатысы. Мәселен, «Боран» ... ... ... мен Қасболаттың бір-біріне мүлде ұқсамайтын бөлек ... тек ... ... ... мен тілінде емес, тұтастай
алғанда болмысында, жан дүниесінің өзгешелігінде.
Т. Ақтан «Қаһарлы күндер» романында ... ... ... ... ... ... оқиғалары үстінде тұлғаласа, кей
персонаждарды даралауда ... сөз ... ... ... ... ... ... – жазушы шығармасында кейін соғыстың жан
беріп, жан алысқан қан төгісінде көрінетін тұтас Ержан взводын
суреттеп отыр. ... ... ... ... ... жағынан
толыққанды ашу қиын. Осы ынғайда жазушы кейіпкерді даралаудың басқа да амал-
тәсілдерін молынан қамтуды ойлайды. Романдағы мұның белгісі – ... ... ... жеке бір ... ... ... ... тыс көп
қолдану дағдысы, тіл мүкістігі, ішкі толғанысына орай бір ... ... ... ... ... ... айтылуға тиісті сөзді
бұрмалап жеткізу , т. б. болып ... ... ... тілі ... ... алуан түрін туындысында қалауын тауып қолданған. Соның
кейбір үлгілеріне «Қаһарлы күндер» романы негізінде тоқтап өтелік.
Экспозиция міндетіндегі бір ... ... ... ... - әскерге шақырылған қатардағы жауынгер Көжектің дәл аттанар
алдында эшоланынан кездейсоқ қалып қоюы. Соғыс жағдайындағы бұл тосын жай ... ... ... әсер ... ... ерекше қиналғаны – взвод
командирі Ержан. Батальон командирі Мұрат ... ... ... ... өкінеді. Сол Көжекті Зелениннің тауып, эшалонға қайтып әкелуі
де – роман кейіпкерлерінің әңгіме өзегі. Соның бірі – қатардағы ... мен ... оны ... алып келеке етуі. Осы диалогтер де
кейіпкерлердің тіл ... ғана ... сөз ... ... де ... Ақтан романда басқа да кейіпкердің сөйлеу дағдысына мән беріп,
ерекшелеу байқалады. Мәселен, әдемі жұқа ... әсем ... ... қоңып шашты, полктың штаб бастығы, мойор Кубциановтың сөйлеу ... ... Ол өзін ... ... ... адам санайды. Сол
ерекшелігін әскери жағдайға қарамастан байқатып отырады.
Қорыта айтқанда, ... Т. ... ... ... ... кейіпкер тілін даралауға мән беріп, оның әрі ... ... ... қолдануда ізденген.
2.2. Ж. Аймауытовтың диалектология туралы ойлары
Жергілікті тіл ... ... ... ... ... ... алына басатады. Шындығында, қазақ тіліндегі тіл
ерекшеліктерін алғаш рет ... әр ... ... ... ... айырма сөздердің ана тілімізді байытуға зор үлесі
болатыны жайында ... рет ... ... ... Ж. Аймауытов екен. Мақала
1962 жылы науырыздың тоғызында «Еңбекші қазақ» газетінде «Тіл ... ... ... ... Сөз жоқ, бұл ... ... ... тараихын,
біз айтып жүргендей емес, одан ... ... ... ... ... аталған мақалада тіл байлығын арттыруға оның тазалығын
сақтауға ерекше назар аударады. Газет, ... ... ... ... ... өзі ... өз ... жоқ бір сөз тауып, «мынау әлде
кімнің тілі» деп ... ... ... ... ... ... әр губерниесінде өздері ғана қолданылатын, өзге ... ... бар. Мұны ілім ... «Жергілікті тіл (провинциолизм)» деп атайды
дейді.
Автор ... бір тіл ... таза ... ... оның басқа
тілдермен қарым-қатынас жасау нәтижесінде ... ... ... ... Бұл ... қазақ тәлә де құралақан емес
деп қарайды. Қазақтың қай елінің, қай губернесінің тілі нағыз ... ... ... ... ... тіл екенін кесіп ату қиын. Мысалы бөкейліктерде
татар, араб, парсының, ... ... мен ... ... ... пен ... Семей мен Ақмолада орыс пен араб тілдерінің ықпалы ... айта ... ... ... таза тілі аз ... шығатынын ескертеді.
Тілімізде әлде қашан сіңісіп етене болып кеткен: пайда, ырас, дұрыс, пенде,
дос, пара, мейман, қымбат, ... ... т.б. ... ... ... енген
сөздерді қалай пайдаланбай тұра аламыз. Ол түгіл ... ... деп ... ... деп ... ... әрі ... әрі грек жүртында да бар екен,
мүны қайтеміз деп сауал қойып, мұндай тілімізде ... ... ... ... ... ... тіліміз де таза тіл екендігіне зер салады.
Мақалада енді бір ерекше назар ... ...... тіл өзгешеліктері жайында. Автор «әр елдің өз жерінде айтылатын
тілдер бар.Семей, ақмаолалықтар «дөкей» десе, торғайлықтар ... ... ... ... ... сөздер бар: «біркелкі, бірыңғай, бір өңкей»
днген сөздер бар, «әтей, ... ... ... ... ... қасақана»
деген сөздер бар, осылардың қайсысы дұрыс? Шын қазақтың таңбасы қайсысында
басылып тұр?» - деп бір ... әр ... әр ... ... ... ... Семейде «кигіз, кірпіш, түндік» десе, Торғайда «киіз,
керпіш, түңілік»; Семейде «тора қыстау» ... ... «көң ... ... ... деп атайды. Бұдан басқа да әр ел өзінше дұрыс сөйлеп жұрмін
деп ойлайтын ............ арыс – ... – терте –
ағлөбле; белағаш – белдік – білдік; сіріңке – ......... ... ... қай ... ... баға бергенде де кесіп
айту қиын екеніне назар аударады.
Сондай-ақ әйдік пен дөкей , бірыңғай мен бірөңкей, кигіз бен ... мен ... ... мен ... ... пен ... қайсысы дұрыс деу
надандық болар еді – дейді автор.
Мақалада бөгде, ... ... ... ... ... қабылдау, тіл
тазалығын сақтау жайына да көңіл аударылған. Бұл ... ... ... бола ... оның ... ... бара ... бөгде жұр сөздеріне жол
бермеу керек, тілді тазартып отыру ... деп ... ... ... ... ... көң, там, ұй ... земленкіні; оттық, шақпақ,
күкірт тұрғанда сіріңкені; ыңыршақ, ... ... ... ... тілдерді бұзылып бара жатқан тілдер деп қарайды.
Халық тілінің байлығын асыру үшін жергілікті тіл ... ... ... ... жайында да жазушы пікірі айқын. Бұл
тұрғыдан жазушы қазақ баласы бірінде жоғын бірінен алуға ... ... ... Мәселен, Орал Торғайдың «әйдігін, кілеңін, дырауын, керімін,
қасқасын, сойын» неге ... ...... ... ... бар, ... тек, тұқымды білдіреді), бқкейліктердегі «абиешшік» орнына қолданатын
«орман сақшысы» ... ... ... ... болатын, қуана қарсы
алатын сқздер деп ... ... ... сөздерді қабылдауға абай болуды да ескертеді.
Мысалы, жалақы ... ... ... қабылдау артық. Ал далу, құт, ... ... ай ... ... әлі де ... ... керектігін
айтады.
Диалектологияны зерттеу тарихына байланысты ойыңызды Ж. Аймаутовтың
жоғарыда аталған ... ... мына ... ... жөн ... «Бір ... тіліне бір елдің адамы күлу – бірінің бірі ... ... Ол тек ... ... тегінде киімге күлудің қажеті жоқ.
Тымақтың үлгісі, киімнің пішімі, ... ... ... ... ... Қазақстанның ел болу, үш жүзінің басы ... ... мен ... ... ... ... ... жұқтырады; киім де, тіл де,
салт-сана мидай ... ... ... ... ... ... ... барған азаматтар Сырдың тілінен де тәлімін ... ... ... құп, ... ... тілдері жалпы қазақтікі болып кетеді.
Қайдан келсе де, ... тілі ... ... керек,» - дейді. Бұл әбден
дұрыс айтылған пікір.
Қорыта келгенде, Ж. Аймауытовтың бұл мақаласы диалектология жөнінде
бірінші ... ... ... болса да қазақ тілінің сөздік құрамы, кірме
сөздер, жергілікті ... тіл ... оның ... ... ... ... сөйлеу тілінен сұрыптап алу тәрізді сүбелі
мәселелерді көтерген. Бұл ... ... осы ... ... ... мәнін
жойған жоқ. Қазіргі кезде жергілікті тіл ерекшеліктерінің өзгешелігіне,
таралу шегіне ... ... ... ... ... ... орталық,
солтүсік т.б диалектілері деп бөлген.
Демек, Ж. Аймауытовтың бұл пікірі қазіргі диалектологтар пікірінен
қабысып ... ... ... ... ... мақал – мәтелдерде де кездеседі. Мысалы:
Батырдан сауға, мергеннен ... ... ... шыда.
Ел аузына елек қойып болмас.
Тозған елді там жияр.
Кері кеткен еріншек, кеусен сұрауға да ... жоқ кісі – ... ... ... көмбе үстінен шығады.
Тауық құсқа ұшу жоқ, там ... көшу ... ... де, айта шағым кетпесін.
Ауыз – дарбаза, сөз – самал, құдай ұрғанға не амал.
Егдеге ізет, ... жол, осы ... ұран ... кіші, қарны әйдік, қой семірсе көтерер,
Қарны кіші, аузы әйдік, ит ... ... ... сат, ... ... ... ... лақтаған шыбыш артық.
Есек қодығымен, шеңгел собығымен.
Жақсы жүрген жеріне кент салады,
Жаман ... ... өрт ... жаманы қоға, құс жаманы шажа.
Асты қуыс ішер, я туыс ішер.
Қаздағы балық – қазандағы балық.
Жайынның жаңсасын жеген жатпас.
Сонымен ... Н. ... « Ана ... ... де кездеседі:
Тиген жаудың өз жерінде,
Қыздырыңдар қан майданды!
Шығандаңдар биік көкке,
Мініп болат сұңқарлары.
Қыздарың ... ... ... ақ ... ... ... ... айдындай,
Алғырлығы әмбе бай...
Жеткізбей желге заулайды,
Автомобильмен шығандап.
Әуелі Қызылорда туған жерім,
Кіндік кесіп, ... ... ... түндік бауға ес кіргенен,
Шаңдатқан кірпікшешен қуған жерім.
Үкі етіп үпелекті таққан жерім,
Қызығын балалықтың тапқан жерім.
Болысып кәрі әжеме жүн ... ақ ... ... жерім.
Сілтідей Сырдың бойын тындырып сап,
Өзбек пен түрікпенге де барып едің.
Ішінде не саңдңқтың сынға ... асып – озып алып ... көк ... бар ... ... соқтық ерін,
Бау тағып күдеріден тартпасына,
Алтындап құйысқанын қойдық тегін.
Қорытынды
Әр халық үшін тіл – ... ... та ... ... ... ... мен тот ... тіні. Тіл құндылығын,
қасиетін ... ...... ... да, ... ... де содан.
Тілдің жаны – оның құрамындағы ... Сөз ... ... әйгілі ғалымдар мен жазушылар өткен ғасырлардың өзінде – ... ой ... ... түсіріп, кейінгі ұрпақтарға ... ... ... әр ... ... - ... ... тілдің құрамындағы бір
саласы ғана деп ұғынған жөн. Мына бір сөз ... ... ... жеке – дара тіл ... ... аталуының себебі - ол
жалпы бір тілге тән ... ... ... сол тілдің бір
тармағы ... ... ... өзік ... ... ... ... деп бұра тартып, біле тұра ... ... ... ... ... жеңіл, тарихи шындықпен шыңдалған мына
бір деректерді ұсыну ұнамсыз бола ... ... ... әр ... ... ру, ... бірігуінен қалыптасқаны дау
тудырмаса керек. ... ... ... болған халық – ежелгі ... ... ... Олай ... ... ру, ... ... сақталып қалған іздің қазіргі халық тілінде ... ... ... ... халық мұхит ортасындағы аралға
көшіп ... сол ... дәл ... сияқты ру, тайпадан
қалыптасқан басқа да ... ... ... ... ... қарым-
қатынаста өмір сүріп қала береді. Сол қатынастың бәрі тіл ... ... ... сөз ауыз ... ... ... жаңылысқан
болар едік. Басқаны былай қойғанда, осы көрсетілген екі деректің ... ақ ... ... ... ... себебі болар еді.
Әдебиеттер тізімі:
1. Қазақ тілінің диалектологиялық ... I ... ... ... ... ... диалектологиялық сөздігі. II кітап. Алматы, 1999
3. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы. Алматы, 2001
4. Қалиев Ғ., Сарыбаев Ш. ... ... ... ... ... ... ... 1965
6. Кеңесбаев І., Мүсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі Алматы, 1975
7. Балақаев М. Қазақ тілінің ... ... ... ... С. ... ауыз екі ... ... 1965
9. Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері. Алматы, ... ... С., ... Н. Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі.Алматы, 1985.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Диалектілер мен қарапайым сөздердің қолданылу ерекшеліктері29 бет
Жергілікті диалектілер8 бет
Әлемдік тілдер.Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктері жайлы8 бет
Жергілікті диалектілер және оларды зерттеудің маңызы12 бет
Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)8 бет
Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары) туралы7 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
Африка халықтарының этникалық-лингвистикалық құрамы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь