Батыр-жырау Қожаберген туралы

Қазақ халқының ХVII ғасырдың екiншi жартысы мен ХVIII ғасырдың бiрiншi жартысында өмiр сүрген ақын-жырлауларының, әншi, күйшi - сазгерлерiнiң және халық батырларының бiрi - Қожаберген жырау Толыбай сыншыұлы (1663-1763 жж.) екендiгi баршаға аян. Толыбайсыншыұлы ақын тек жай ғана батыр емес, кезiнде қазақ халқының әскерiн басқарған қолбасшы, әйгiлi ғұла-ма, шежiрешiсi. Оған оның өз шығармасы “Елiм-ай” жыр-даста-нының бiрiншi бөлiмiндегi мына шумақтар да айғақ бола алады:

Өнерге жас шағымнан құштар болғам,
Самарқанд, Бұхарадан бiлiм алғам.
Атанып үздiк шәкiрт қатарында,
Ең үлкен медересесiн тамамдағам.

Ерлiкпен мағылұм болдым алыс-жатқа,
Ән шырқап, қобыз тарттық көңiл шатта.
Бiтiрiп медересенi шыққаннан соң,
Имам боп он жетiмде мiндiм атқа.

Он сегiзде әйгiлi балуан болып,
Он тоғызда iлiндiм батыр атқа.
Жиырмада имам болмай, ақын болып,
Симайтын iс жасадым шариғатқа.

Тiлiне араб, парсы болдым жетiк,
Оны да қолданбадым өнер етiп.
Шамамша қол бастаған сардар болып,
Мен жүрдiм мұсылманға қызмет етiп
        
        Батыр-жырау Қожаберген туралы
Қазақ халқының ХVII ғасырдың екiншi жартысы мен ХVIII ғасырдың бiрiншi
жартысында өмiр ... ... әншi, ... - ... ... ... бiрi - ... жырау Толыбай сыншыұлы (1663-1763 жж.)
екендiгi баршаға аян. ... ақын тек жай ғана ... ... ... ... ... басқарған қолбасшы, әйгiлi ғұла-ма, шежiрешiсi. Оған
оның өз шығармасы ... ... ... ... ... да ... бола алады:
Өнерге жас шағымнан құштар болғам,
Самарқанд, Бұхарадан бiлiм алғам.
Атанып ... ... ... ... медересесiн тамамдағам.
Ерлiкпен мағылұм болдым алыс-жатқа,
Ән шырқап, қобыз тарттық көңiл шатта.
Бiтiрiп медересенi шыққаннан соң,
Имам боп он жетiмде ... ... ... ... балуан болып,
Он тоғызда iлiндiм батыр атқа.
Жиырмада имам болмай, ақын болып,
Симайтын iс жасадым шариғатқа.
Тiлiне араб, ... ... ... да ... өнер ... қол ... сардар болып,
Мен жүрдiм мұсылманға қызмет етiп.
Сонымен қатар, Қожабергеннiң ғұлама ордабасы, әскер ... ... ... Бұқар жыраудың “Ұстазым” атты дастанындағы мына шұмақтардың
өзi-ақ дәлел бола алады:
Қожаберген ... ... ... тiлдi ... ... ... найза, қобызды,
Домбырасын қолға алған.
Қамалға шабар алдында,
Шығарып өлең толғаған.
Жырын сүйген баршасы,
Болмаса кейбiр оңбаған.
Алла, аруақ жебеу боп,
Жорықта жолын оңдаған.
Қиын-қыстау кезеңде,
Намысын ... ... ... ... дем ... 1663 жылы наурыз айының басында қазiргi Сол-түстiк Қазақстан
облысының (бұрынғыша Қызылжар аймағының) ... ... ... ... жерде бұрын болған Толыбайсыншы қарағайы деген орманның
қой-науында дүниеге келiп, сол туған жерiнде 1763 жылы ... ... ... ... ... ... ... болыпты, оның сүйегiн сол төңiректегi
“Бүркiт қонған” деген орманның маңындағы әкесiнiң есiмiмен аталатын Толыбай
сыншы ... елi ... ... ... ... Дәуленұлы (1603-
1680 жж.) заманында Қазақ, ... ... ... ... ... ... ... Барабы, Құралаш рулары, Шалабай естектерiнiң
(Челябинск башқұрт-тарының) бiрiккен ... ... ... ... ... ... Шалабай башқұрттарының жасағының қазақ әскерiнiң
құрамында болуына оларға ... ... ... ... ... ... ... Қожабергеннiң өз әкесi – Толыбай сыншы да, атасы - ... да, ... - ... ... да өз ... Үш ... әскербасылары
және Орта жүз қазақтарының ардақты ел билеушiлерi болыпты. Оларды өздерiмен
тұстас ақын-жыраулар өлең-дерiне қосып, ерлiктерiн жырларына ... ... ... ... ... - ... Баянауыл өңiрiн мекендейтiн Орта жүз ... ... ... қызы ... Ол кiсi де өнерi асқан сынықшы, ... ... Ол ... ... ... ... ... бiрiншi
бөлiмiнде былай дейдi:
Орта жүз Арғындағы асыл тектен,
Анамның шыққан заты Сүйiндiктен.
Жиырма ұлдың көкжал туған ең кiшi ... қыз ... ... ... өз ... Жамал кезiнде Самарқанд шаһарын және оған қоса
Самарқанд уәлаятын билеп-төстеген, сол шаһарда ... ... ... үлес
қосқан, медересе ашқан. Кiшi жүз iшiнде Әлiм ұлының Төрт қара руынан шыққан
әйгiлi Жалаңтөс Баһадұр Сейтқұлұлының (1576-1656 жж.) туған ... ... ... ... қолбасшы өзiнiң Майлы би, Өтежан, Өтегелдi, Өтеген,
Өтепберген, Өтеулi, Өтемiс, Қарабас, Әмiр, Өмiр, ... ... ... Өтебай, Өтеғұл, Едiл, Жайық, Қожаберген есiмдi ұлдарын нағашылары:
Ақша би, Жалаңтөс баһадұрдың Самарқанд, ... ... ... ... дiни бiлiм беретiн медереселерде ұстаздық қызмет атқаратын
өнерлi, бiлiмпаз ұлдарына ертiп апарып, солардың үйлерiне қойып, сол ... ... ... ұлы ... ... төрт ... он тоғызы
аталмыш қалалардағы медереседе оқып, хадимше сауаттарын ... ... ... көне ... араб, парсы, өзбек ... ... сол оқу ... өте ... ... шығыпты.
Қожабергеннiң әкесi Толыбай сыншы ел қорғаны - ... ... ... ... балташы, өрiмшi, етiкшi, дихан, аңшы, құсбегi, мерген, балуан,
емшi, атбегi, сөзге шешен, ақындық ... бар әрi ... кiсi ... ... ... ... айтты деген нақыл қанатты сөздерде кездеседi.
Адамды да, аттарды да, ... ... ... меруерт, маржан тастарды,
қару-жарақты, құсты, иттi сынап бiлгенi үшiн Толыбайға сыншы ... ... ... ... Қырғыз, Татар, Ноғай халықтары берген екен.
Оның Қарабас есiмдi баласы сыншылық ... ... ... ... үш рет ... аман ... ... Ол турасында ел аузында
сақталған аңыздар бар. Сол аңыздардың бiрi ... көп жыл бойы ... ... ... оқу ... бетiнен орын алған едi.
Қожаберген өзiне дейнгi қазақтың ... өлең ... оқып ... «шығыстың жетi жұлдызы» атанған Жәми, ... ... ... ... ... ... ... солардан
нәр алыпты. Сонымен бiрге ол ертеде өткен Рашид ад-Дин, ... ... ... ... және өзiнен аз бұрын өткен Әбiлғазы баһадұр хан
сияқты ... ... ... шежiре-лерiмен таныс болыпты. Сондай-
ақ, ол тастағы ескi жазуларды да оқи ... екен әрi оған көп мән ... ... оның ... тек”, “Баба тiл” дастандары толық дәлел бола
алады.
Өзiнiң “Ата тек” дастанында ... ... ... ... ... ... тараған ел тоғыз дейдi,
Тартатың күй аспабы-қобыз дейдi.
Башқұрт пен қазақ, ноғай, қарақалпақ -
Төртеуiн шежiрешiлер Өгiз дейдi.
Сондай-ақ, Қожаберген ақын сол ... ... ... ... ... ... шығарады:
Аннас тархан бабамыз,
Ер Алаштың бұтағы.
Бiздiң қазақ бабамыз,
Сол Аннастың ұрпағы.
Алаштан әрi Өгiз ... әрi ... ... ... тегiмiз,
Арғы атамыз осылар.
........................
Өгiз түрiк iшiнде,
Аннастан қазақ жаралған.
Бiздiң Үш жүз елiнiң,
Алаштан бәрi таралған.
Толыбайсыншыұлының шежiрешi-жырау екендiгiн ХХ ... ... өмiр ... ... Торайғыров өзiнiң “Құрбыма” деген өлеңiнде
былайша жырлайды:
Толыбайсыншы баласы Қожаберген,
Тарихынан Оғыз түрiк хабар ... ... ... Тәтiқара,
Үшеуi Қожа-екеңнен үлгi көрген.
.......................
Керейде Қожаберген, Сегiз өткен,
Үш жүздiң шежiресiн жыр қып шерткен.
(С.Торайғыров ақынның ... ... ... ... ... 7 ... 1988 ж.).
Қожаберген жыраудың шежiрешi болғандығы тұралы және оның ... ... ... ... ... шығар-ғандығы жайында қазақ халқының ХIХ-
ғасырдың екiншi жартысы мен ... ... өмiр ... ... ... ... ... Көпейұлы (1858-1931 жж.) өзiнiң “Даналарға” атты
өлеңiнде былай деп ... ... ... ұрып бала жастан,
Тарихын бұл үш жүздiң етiп дастан.
Баласы Толыбайсыншы Қожаберген,
Бой ... ... iске әуел ... оның ... ... ... асыл ердi қасына ерттi.
Қолына қобыз алып өр шабытпен,
Мұра ғып шежiре-жыр тастап кеттi.
Қолбасы ақын-жырау һәм ... ... ... ... әнi менен жырын тағы,
Шығарған Қожаберген бабаңды сүй.
Қожабергенге ақындық аруақ оның жетi жасында қоныпты. ... ... ... ... туған ақын Аулабайдан өз ағалары: Майлы ... ... ... ... ... ... ... ағалары Өтежан
мен Өтегелi баулыпты.
Дiни медереселердi өте жақсы тәмәм етсе де, Қожаберген жырау мен ... ... бола ... Себебi, Қазақ, Ноғай, Қарақалпақ, Шалабай
Естектерi, Сiбiр Татары халықтарына ХУII-ғасырдың бiрiншi ширегiнен бастап
Ноғай даласын мекен ... ... Едiл ... ... ... ... ... Қалмақ басқыншылары ұздiксiз шабуылдап, екi жақ-тан
қыспаққа түскен мұсылмандар-дың әдiлеттi, яғни ... ... ... ... ... ... ... қолбасшының балалары-ның
имам, ишан, софы, молда ... еш ... ... ... ... ... төрт ұлы (жиырмасы Ақбiлектен, төртеуi
әмеңгерлiкпен қосылған жары- Халимаштан туған екен) ... ... ... ... ... ... екi жақты шабуылдарына қарсы
бағытталған ұлт - азаттық әрi қорғану соғыс-тарына белсендi түрде ... ... ... басқа-рыпты. Ел-жұртын шапқыншылардан қорғау жолында
әдiлеттi со-ғыста Толыбайсыншы тарханның ұлдары мен немелерi асқан ерлiктiң
үлгiсiн көрсетiп, олардың ... ... ... ... қаза ... сол ... ... жырлардан елге мәлiм.
Қожаберген жырау 1683-1688 жылдары Әз Тәуке ханның елшiлiк қызметiнде бес
жыл басшылық етiптi. ... ... ... туысы Бөгенбай Маянбайұлы
Ордабасы ауыр жараланған соң, соның орнына Әз ... ... ... ... ... ... (боз биенiң сүтiне шомылдырып,
үстiне ақ киiм кигiзiп, ақ ... ... ... халық 1688 жылы
ордабасы сайлайды. Сол күннен бастап, Қожаберген жырау өзiнiң немере ағасы
Бөгенбай баһадұрдың ... ... әрi ... ... Үш ... Бас қолбасшы болыпты. Ол қазақ әскерiне қоса Ноғайдың Маңғыт,
Қараағаш руларының, Сiбiр ... ... ... ... ... ... ... (Челябинск башқұрттарының), Қарақалпақ
халқының жасақтарына да ордабасы болған екен. Толыбай сыншыұлы ақын әндi
домбыраға ... ... ... қосып, жырды әнмен айтып, қобызға қосып
орындаған екен (шежiре ... мен ... ... ... ... ... ... бойында Қазақ, Ноғай (Қараағаш,
Маңғыт тайпаларының), ... ... ... ... ... екi ... қалмақ шап-қыншылығына қарсы ұзақ жылдарға ... ... рет ... жеңiстерге жетiп, ордабасы, тархан атағын
алған үлкен баһадұр, ... ... Оның ... үш жыл ... ... “Үш би” атты ... мына ... та дә-лел бола
алады:
Басқарып Үш жүз қолын жиырма үш ... ... ... ... ... қайт ... жоқ ... ұзақ соғыс күндер қиын.
Жырау 1710 жылы жаздың ... өз ... бiрi жас ... Қанжығалы
Арғын Бөгенбай Ақшаұлына ерекше ықыласы түсiп, өзiнiң орта ... ... ұзақ ... ... ауыр соғыстарға үздiксiз қатысып, қалжырап-
шаршағанын мойындап, Әз Тәуке ханға өзiн ордабасы қызметiнен босату туралы
өтiнiшiн айтады. Әз ... ... ... бермесе де, өз орнына қоятын кiсi
барын айтқан соң, ... ... - ... ... Үш ... ... билерiн, батырларын арнайы түрде хат жазып, ... ... ... ... сайлау үшiн Құрылтай өткiзедi. Онда
уәзiрлер, ... ... ... ... ... ... қаламайды. Ақыры олар Әз Тәукеге ... ... ... ... Қожаберген баһадұр ақ батасын берiп, ұсыныс жасап, өз
орнына Бөгенбай ... ... ... ... ... ... ... басқаратын Бас қолбасшы етiп сайлатады. Ол жайында өз
ұстазы ... ... ... ... ... ер” ... әйгiлi Бұқар жырау былай дейдi:
Қожаберген ғадыл ер,
Қадырын бiлген қалың ел.
Бөгенбайдай батырға,
Билiгiн берген ардагер.
Қожа-екеме Бөгенбай
Шәкiрт болған жан едi.
Сайлатқан он ... ... хан ... ... жазының аяғында өз еркiмен ордабасылық ... ... ... ... өзiн ... ... Қарабас тархан жасы
ұлғайғанын айтып, өз орнына Орта жүз ... ... шора ... ... ... өз ... ... шора болып, 1710-1723
жылдар аралығында өз жұрты - ... ... ... Ол 1723 ... Сыр ... мекен еткен Кiшi жүздегi қайын жұртына қонаққа
аттанарда, ел-жұртының игi жақсыларын жиып, ... ... өзi ақ ... ... ... өз орнына ағасы Қарабас тарханның үлкен баласы Асқап
сардарды Керей-Уақ елдерiне шора сайлатады.
Толыбайсыншыұлы ... 1723 ... ... ... ... сұлама”
атанған iрi апатты өз ... ... ... ... қырғынның жуан
ортасында болған қарт баһадұр. Сол аса ... ... ол ... ... екi батыр баласынан, өзiне әрi өкiл бала, әрi атқосшы саналған
Айбек, ... атты екi ... ... ... бәiбiшесi екеуi әрең
дегенде көппен бiрге жау ... ... өтiп, аман ... әнiн, ... ... ... жырының бiрiншi бөлiмiн
Қожаберген ақын сол қоршауда тұрған кезiнде шығарып-ты. “Елiм-ай” атты ... жыр да, ән де әр ... ... ... ... iшiнде 1723 жылғы “Елiм-
ай” әнiн, дастанын шы-ғарған Толыбайсыншыұлы жырау. Мысалы:
“Елiм-ай” атты өлең Мiржақып ... да бар. Ал, ... ай” ... ... ... ... белгiлi әншi Тұрсынхан Әбдiрахманова
да жазған. Әдебиетте бiр-бiрiмен аттас әндер, күйлер, жырлар жиi ... ... ... ... әсте ... ... ... Дәстем сал, Бұқар, Ақтам-бердi, ... ... ... ... ... ... ... үлгi-өнеге
алса, батырлықта Бақсары, Бөгенбай, Жәнiбек (Кiшi Арғын) үшеуiнен ... ... ... ... ... ... сол Толыбай
сыншыұлы ордабасыға шәкiрт болып,одан тәлiм-тәрбие алыпты. Қожабергеннiң
бар ... сол, оның өмiрi мен ... ... ... ... ... қал-ғандығы, iздеушiсi болмағандығы. Қожаберген
шығарма-ларының кейбiреуi қазақ халқының ХIХ ғасырда өмiр сүрген педагог
жазушысы, ағартушы-демократы ... ... ... 1879 ... баспасында жарық көрген “Қазақ хрестоматиясынан” (жинақ) және оның
1896 жылы Қазанда жарық көрген “Мәктубат” деген кiтабынан орын ... ... ... ... ... ... берiлген. Соңғы жиырма бес
жылда Толыбайсыншыұлы ақынның өмiрi мен шығармашылығы бiр шама ... 1983 жылы ... ... ... ... “Ерте дәуiрдегi қазақ
әдебиетi” атты жинаққа ендi және онда Қожа-берген жыраудың “Елiм-ай” әнi
мен ... ... ... ... ... ... ақынның өмiрi мен қоғамдық қызметi туралы деректер және ... әнiн, ... ... ... тарихи жырын шығарғандығы туралы
республикалық газет-журнал-дарда, облыстық, аудандық газеттерде бiрталай
зерттеу мақала-лары жарияланды. Атап ... ... ... ... ... ... ... газетiнде 1981 жылы 15 мамырда ““Елiм-
ай” жыр-дастаны” атты, ғылыми ... ... ... және ... 1981 ... ... “Қаратаудың басынан көш келедi” ... ... ... ... ... 1984 ... 3-
санында Қожаберген жырау атты, осы жолдардың ... бiрi ... ... ... 1988 ... ... ... деген, 1988 жылы 27
қыркүйекте жазушы ... пен ... ... “Алматы
ақшамы” газетiнде ““Елiм-айдың” аторы кiм?” атты, шежiрешi ... ... ... 1982 жылғы 22 қантардағы санында ““Елiм-ай” жыр-
дастанының ... ... ... хақында” деген, белгiлi әдебиетшi-ғалым
Т.Сүлейменов “Еңбек таңы” журналының 1989 ... ... ... ... ... шежiрешi, қарт мұғалiм Е.Қалданов “Қызыл ту” газетiнiң 1990
жылғы 23-24 қазандағы сандарында “Елiм-ай” атты ... де ... ... едi. Бұлардан басқа да Қожа-берген ... ... ... ... ... ... газет-журналдарда отызға
тарта зерттеу мақалалары ... ... және сол ... ... атап оның ... ... ... бiрнеше автордың
жиырма шақты мақалалары 1988-2001 жж. Аралығында республикалық ... ... ... ... ... Олардан басқа
Ш.Смағұлов, Қ.Омаров, Қ.Биғожин, Қ.Мұқанов, Ғ.Қадрәлi, С.Жұмабаев сияқты
жергiлiктi зерттеушiлердiң ғылыми мақалалары және ... ... ... ... ... ... жарық көрдi. Сондай-ақ, Қожаберген
жырау филология ғылымдарының кандидаты Т.Сүлейменовтiң 1991 жылы ... ... ... ... серi” атты монографиялық еңбегiнен орын алды
онда автор Қожаберген жырау - Сегiз серiнiң арғы ... бiрi ... оның iрi ... ... ... ақын екендiгiн айтыпты.
Сонымен қатар, жазушы ... ... 1991 жылы ... ... ... ... атты зерттеу еңбегiнiң бүтiндей бiр бөлiгiн Қожаберген
жырауға арнағанын ... ... Осы ... ... Толыбайсыншыұлы
(1663-1763 жж.) ақынға арнап, ... ... атты ... ... ол 1995 ж. “Жетi ... ... ... ... ... 1998 жылы баспа бетiн көрген “Шоқ жұлдыз” де-ген зерттеу
еңбегiнен де Қожаберген жырау орын ... Осы сөз ... 1986 ... ... ... көрген “Өттiң дүние” повесiнде Қожаберген жырау
тұлғасының сомдала ... ... ... да, оның жолын қуушы мұрагерлерiнiң бiрi - Сегiз серi
Баһрамұлы да 1989 жылы ... ... ... кеңес энциклопедиясының қысқаша
төрт томдығының төртiншi томынан орын алды. Онда да “Елiм-ай” әнiн, “Елiм-
ай” күйiн, ... ... 1723 ... ... ... келген iрi апат кезiнде
шығар-ғандығы айтылған. Сонымен ... ... ... бiрiншi
бөлiмi толығынан және екiншi бөлiмiнiң бас жағы “Дала дидары”, “Ауыл”
газеттерiнiң ... ... жж. ... ... де ақтаңдақ орнын
ретiмен жаба түскендей.
Солтүстiк Қазақстан облысының (Қызылжар аймағының) топырағында ... ... ... келген ақын-жыраулардың (Кеңес дәуiрiне дейiнгi) өмiрлерi мен
қоғамдық қызметтер туралы деректер мен шағармаларының дер кезiнде жиналмай
- ... ... ... облысымызға 1936 жылға дейiнде, одан
кейiн де әдеби-тарихи ... ... ... себеп болды. 1936
жылы жазда жазушылар:
Iлияс Жансүгiров, Бейiмбет ... ... ... - үшеуi бастаған бiр топ
әдебиетшiлер мен тарихшылар экспедиция жасаған. Олар облысымыздан Қожа-
берген ... ... ... ... ... ... ақын-жыраулардың
өмiрлерi мен қоғамдық қызметтерi туралы деректер мен олардың ... ... ... ... ... жинаған мұралары 1937 жылғы
зобалаңда құрып кетiптi. Екiншiден, облысымыздан не әдебиет зерттеушiсi, не
тарих зерттеушiсi, не ... ... ... да ... ... ... ... қалуына тағы себепкер болды.
Қожаберген жырау шығармалары, әсiресе, “Елiм-ай” тарихи жырының ... және ... ... ... ... ... тiл” дастаны
және басқа өлеңдерi туған республика-мыздың әр ... ... ... ... ... ... ... кезеңге жеткен. Ел
iшiнде “Ата тек”, “Қойлыбай ... ... ... ... би”, “Үш ... “Үш құрдас”, “Күлдiрмамай”, “Едiге биге”, “Жетi жарғы”
және басқа өлеңдерi ұшырасып қалып жүрдi.
Толыбайсыншыұлы ақын ... ... ... ... ... Танаш”,
“Едiге баба”, “Балға-Балта батырлар”, “Ер Аббас”, “Ер Көшебе”, “Ата ... ... ... ... ... және ... көптеген дастан, “Қойлыбай
әулие”, “Бiлерсiң”, “Күлдiрмамай”, “Жетi жарғы”, “Үш би”, ... ... ... ... ... және басқа бiрталай өлеңдер, “Бүркiт
қонған”, “Көк ... ... ... “Қайран, Арқа”, “Елiм-ай”, “Қалмақ
қырылған”, “Ел айырылған” және бi-раз күйлер шығарса да, оның ... ... ... ... ... кезеңге келiп жетпедi. Қожабергеннiң
әндерi мен күйлерiнiң соңғы орындаушысы ... ... ... ... отыз жетi жыл ... ... қарасты Қорған облысының Макушин
ауданындағы Күмiскөл (Қожаберген жыраудың Күмiс көлi атанған көл ғой) деген
селода ... ... ... ... “Елiм-ай” әнiн Алматы қаласының тұрғыны, сәулет өнерi ғылымының
кандидаты Төлеубек Сейiтқалиұлы ... ... ... ... 1723 ... аса iрi апаттың халық ұғымында қалған ... ... ... ... ... сөз тiркестерi де Қожабергеннiң
“Елiм-ай” жыр-дастанының бiрiншi бөлiмiнiң аяқ жығында келетiн мына ... ... қап жұрт ... шабан болды,
Халқыма аштық, соғыс жаман болды.
Басталып ел сұлауы Алакөлден,
Ақтабан шұбырынды заман болды.
Алакөлдi кейiн бiреулер жаңылысып Алқакөл деп керi ұғынған ... ... ... ... ... көл ... даласында арғы-бергiде болған емес.
Баба жырау бәйбiшесi Айшаны ертiп, сол 1723 ... ... ... ... өз ... келе жатып, орталық Сарыарқадағы Қорғалжын көлi аймағында
ағайын-туғандарымен, ... ... аман ... ... елi ... та, оған ... ... паналаған Барабы, Барын,
Ескер атты Сiбiр татарының рулары да, ... ... да 1723 жылы ... ... ... ... соғысып, ақыры жеңiлген соң, көше
қашып, сол жылы жаздың аяғында Қорғалжын аймағына ... ... ... ... “Елiм-ай” жырының екiншi бөлiмiнiң басында айқын
суреттеп кеткен.
Қожабергеннiң бәйбiшесiнiң есiмi - Айша, ол Кiшi жүз ... Он екi ... ... ... ... ... Қабылан бидiң қызы екен. Толыбай
сыншыұлы жыраудың ... ... Әди, Әли, ... ... ... Науан, Мәди,
Нәби, Ақыл, Бағдат, Мамай, Ноғай, Сағади, Тоқтамыс, Бектемiс, Бекет, Балқан
есiмдi он жетi ұлы, ... ... ... қызы ... ... ... он жетi ... жетеуi және ер жеткен он бiр немересi ұзақ жылға
созылған ұлт-азаттық соғыста жау ... мерт ... ... ... өмiр сүрген заманда Керей-Уақ бытырамаған, қалың ... саны көп ел ... ... ... ... ... қанды
айқастарда көп жауынгерлерiнен айырылса да, Орта жүз Керей-Уақ 1795 жылдың
наурыз айына дейiн ара жiгi ... ауыз ... жұрт ... Сарыарқадағы Қорғалжын аймағында (қазiргi Ақмола облысының
Қорғалжын, Вишневский аудандары мен Қарағанды ... ... ... ауданы
жерлерi) Орта жүздiң Керей-Уақ елi сол Орта жүзге жататын басқа жұрттармен,
Башқұрт, Ноғай, Сiбiр татары ... ... ... Кiшi ... ... ... тұрмыстың қиыншылықтарын бiрдей көрiп, өздерiне
нандық, атқа жемдiк егiп ... аң, құс, ... ... ... жылдар
арасында сол өлкеде тiршiлiк еткен. Құрамында Шалабай Естектерi, Сiбiр
Татары елдерi сарбаздары, Орта ... ... ... деген екi жасаң
руының жiгiттерi бар Керей-Уақ жасағы қарт ... ... ... мен ... ... ... ... Шортанды мен Түмен арасындағы,
Аманқарағай мен Үшбұлақ (қазiргi Омбi облысы мен ... ... ... ... ХIХ ғасырда осы ата мекенiнiң атымен аталған
Үшбұлақ дуаны құрылған) аралығындағы орманды, ... ... ... ... ... бас ... ... соққылар бере отырып,
басқыншылардан 1745 жылдың жазының бас кезiнде толық тазартады. Сөйтiп,
Керей-Уақ ... ... ата ... ... ... барын орналасады.
Оларға бұрын Ұлытау өңiрiн мекен-деген, 1724 жылы ... ... ... руларыда iлесе көшедi. 1723 жылы ... ... ... ... қырылып, артында ұрпақ қалмаған Керейдiң бес
руының босап қалған жерiне Асқап ордабасының рұқсатымен Атығай-Қарауыл ... ... бiр топ елi ... ... ... мен оның iнiсi Асқап шора қоныстарын жаудан ... соң, ... ... мен ... ... ... төрт ... ортақ бiр
медересе, бiр мешiт ашу туралы бұйрық бередi. Содан сол ... ... төрт ауыл бiр ... бiр шағын мешiт ашу үшiн үйлер салуға
кiрiседi, молдалар ... үшiн жас ... мен жас ... ... ... ... хандығы қалаларына аттандырыпты. “Елiм-ай” жыр-
дастанын Толыбайсыншыұлы жырау ... ... ... таратуды өз
мирасхорларына өсиет етiптi. Баба өсиетiн орындауда жыраудың өз ... ... ... және ақынның туған ағасы Қарабас тарханның
ұрпақтары ерекше еңбек етiп, Толыбайсыншыұлы ғұламаның осы ... ... - ... ... хисса-дастандарын, өлеңдерiн елден-елге қолжазбалар
арқылы, әншiлер арқылы таратыпты.
Қожаберген жыраудың “Елiм-ай” эпопеялық жыры қазақ ... ... ... ... жарты ғасырлық әрi ... әрi ... ... ... ... ... тарихи шығарма. Жырдың бiрiншi бөлiмi де,
жыр мен аттас ... ... ... ... әнi мен ... күйi де 1723 ... күзде болған орасан қырғынды ел басына келген
ауыртпалықты ... сол ... ... ... ... ... “Елiм-
айдың” бiрiншi бөлiмiн жартылай ... ... ... ... ... осы жырда Қожаберген сазгер өз өмiрiнен бiрталай
мағылұмат берген.
Толыбайсыншыұлы жыраудың “Елiм-ай” дастаны - бiр нұсқа-лы жыр. Оның ... ... көше ... ... ... қарамай,
әркiмдердiң қолында жүрген үзiндiлерiн сол дастанның өзге нұсқалары деп
терiс түсiнуден ... ... Егер сол ... ... ... ... ... жүрген адамдар әркiмдердiң қолында жүрген үзiндiлердi
жинап әкеп, “Елiм-ай” жырының ... ... ... нұсқасымен
салыстырса, олардың “Елiм-ай” дастанының ... ... ел ... ... үзiндiлерi екенiн анық аңғарар едi.
“Елiм-ай” жырын оқуға жұртшылық неге ынтық? Себебi:
Қо-жаберген шығарған “Елiм-ай” дастанының тарихи ... ... ... ... ... өмiр жолы да, оның ... шығармасы “Елiм-ай” да
жастарды, жас өспiрiмдердi, жас ... ... ... ... ... ... ... жауынгерлiкке, достыққа тәрбиелеуге үндейдi.
Сонымен қатар, Толыбайсыншыұлы сардар “Елiм-ай” жырында 1723 ... ... тек ... туған халқы Қазаққа ғана емес, туысқан да көршi ... ... ... Башқұрттары, Сiбiр Татары халықтарына да
кенеттен келген зор iндет ... ашық та ... ... ... ... бұл жағдайды екiнiң бiрi бiле бермеуi де мүмкiн.
Ақын “Елiм-ай” хиссасының бiрiншi бөлiмiнде тек қана ... ... ... ... ... бұ-рынғы кездегi атауларын, тұрмыс-
салтын, кәсiбiн, елдiң iшкi-сырт-қы саяси жағдайларын, көршiлес мемлекеттер-
мен қандай қарым-қатынаста болғанын, түрiк тектес ... Сiбiр ... ... қалмақтың шыққан тегiн, оның түрiк халқына жатпайты-нын,
қалмаққа жататын тайпаларды дұрыс, айқын ... ... ... ... ұрпақтар үшiн маңызы аса зор екенiне еш-бiр дау жоқ.
Қожаберген ақынның “Елiм-ай” дастанын дұрыс та ... ... ... ... бiрi - ... әскери қайраткерi, бiлiмпаз да аса
дарынды, қадырлы жазушысы, атақты ... есiмi ... ... ... ата: ... ... жыраудай бұрынғы-соңды өмiр сүрген ... ... ... ... ... ... ... айқындап
берген емес. Ол кiсiнiң “Елiм-ай” жыры - әскери дастан! Жас бала кезiмде
оны әншiлердiң аузынан ... рет ... едiм. ... сол ... ... бар ... - ... болатын бiрде. Ал, қазақ халқының аса көрнектi
ғылым қайраткерлерiнiң бiрi, ... ... ... профессор Ермұхан
Бекмаханов ата: “Көшебе керей Қожаберген ақын ... ... - ... ... жыр. Әрi сол “Елiм-ай” ерлiк хиссасының ... - 1723 ... ... ... Алқакөл сұлама” атанған iрi апаттың
суретiн ел көзiне елестеткен бiрден-бiр тарихи құжат!” - деп тұжырып едi.
Осы ... ... ... ... ... ... Әлкей
Марғұлан, академик Ақай Нүсiпбеков, тарих ғылымының докторлары: Бек
Сүлейменов пен ... ... ... да ... ... ... ... жыраудың бiздiң кезеңге жеткен екi дастанының бiрi - “Елiм-ай”
болса, ... - ... ... Бұл ... ... ауыз ... бiзге
жазбаша түрде жеткен тұңғыш көне шы-ғармалардың бiрi емес, бiрегейi деу
керек. ... ... ... ... ... ... ... жырау қазақ
шежiресi туралы, қазақ халқының қалыптасуы, құрамы жайында өз пайымдауларын
жазса, ... ... баба тiлi - ... тiлi ... қазақ тiлiнiң тарихы,
жазба тiлiне және көне тiл, бай тiл ... ... ... ... тiлдi ... - ... ерге ... - деп, туған тiлдi қадiрлеуге,
құрметтеуге, жетiк бiлуге шақырады. “Елiм-ай” дастанынан және ... ... қол ... ... ... ел ... көсем,
сөз бастаған шешен, топ жарған ақын-жырау екенiн бiлсек, “Баба тiл” даста-
нынан оны басқа ... ... тiл ... ... ғалым екенiн
аңғарамыз.
“Баба тiл” дастанының мазмұны Әбiлғазы баһадұр хан (1603-1663 жж.) мен ... ... ... ... да ... ... сынаудан басталады. Бұл
еңбектi кезiнде хандардың хронологиялық тiзбесi ғана”, - деп, ... ... ... ... ... та, “Түрiк, қырғыз, қазақ һәм
хандар шежiрешi” деген еңбегiнде Шәкерiм Құдайбердiұлы да сынаған ... ... ... ... ... ... ... тұра ол сұлтан,
Еске алмапты Үш жүздi.
Соның үшiн, жарандар,
Айтпақ болдым бұл сөздi.
Айналайын, Үш жүзiм,
Әбiлғазыға ... бар ... ... ... ... ... және Үш жүз жеген ұғымдар бiр жұрттың екi атауы
болып, бiрдей ... ... ... пiкiр ... ... атауға,
Iлескен Үш жүз есiмi.
Бiр жұрттың екi аты боп,
Тағдыры ерте шешiлдi.
Шыңғыс ханнан көп бұрын,
Қазақ пен Үш жүз бар атау.
Сөзiме нан, ... ... еш ... батыр-жырау “Қазақ” пен “Үш жүз” атауларының Шыңғыс ханға дейiн
пайда болғанын үзiлдi-кесiлдi айтады. Сонымен ... ... тiл” ... көше ... оның ... өзгерiске ұшырағанын байқадық.
Мысалы: оны Керей, Жәнiбек дегеннiң орнына Әз ... ... ... ... ... хан ... алдында ғана халық боп
қалыптаса ... ... ... ... құрамында хандық болуы
мүмкiндiгi туса да, Шыңғыс ханның шабуылына тап боп халық болу дәрежесiнен
айырылып, Хандық та бола ... ... ... басталып, екi жарым ғасырдан
кейiн қайта қалып-тасып, Керей, Жәнiбек хандардың тұсында ... ... ... ... ... ... ... Көлемi 325 шумақ “Баба тiл”
дастанының бiзге жартысынан көбi жеттi. Алайда ... ... ... ... ... ... ... жағалаларын,
Орал тауы мен оның батыс, шығысын, Батыс және Шығыс Сiбiр ... ... ... ... мекендеген түрiк жұрттарында Х-ХI ғасырда, яғни
Хорезм шахы Мұхаммедтен ... ... ... Алаша ханның тұсында Есiләм
дiнiнiң толық орнығып, салтанат ... араб ... ... Түрiк
ғарпы пайда болып қалыптасқанын баяндаған “Баба тiл” дастаны шумақтарының
түсiп қалғаны, яғни естен ұмытылғаны кiмдi де болса, ... ... ... ... рет ... iске ... ... кегiзге ап,
Қазақша жазу құрасқан.
Таза қазақ тiлiнде,
“Жетi жарғы” жазылған.
Әз Тәукедей ханымыз,
Жоқ едi елдi аздырған.
Өткенде дейiн Әз Тәуке,
Қолданды ел қазақ ... ... ... алды ... ... жүз ... аса ... жазды ел жазуын.
Сөйте тұра көрдiң бе,
Бектердiң бүгiн азуын, - дейдi де
“Сұлтандарға ермеңдер, қазақша жазуларыңды тастамаңдар”, - дейдi.
Дастанның бiр топ ... баба тiлдi - ана тiлдi ... ... ... сақтау туралы насихатқа арналған. Жыраудың бұл
насихат ... ... ... ... ... ... сондықтан үзiндi
келтiрейiк:
Баба тiлдi сақта деп,
Айтып тұрмын жалрыға.
Ақындардың жырларын
Салып көр деп ... ... Үш ... анық көзiңдi.
Түрiктiң басқа ұлынан,
Кем санама өзiңдi.
* * *
Осы тiлдi жек көрген,
Дүниеден қалар құр.
Бағаласаң ... тiлiң асыл - ... ... ... өз ... тiлдi құрметте,
Кiр жұқтырмай салтыңа.
Бұдан әрi жырау қазақ тiлiнiң қалыптасу тарихына тоқталады. Қазiргi ... ... бiр ... ғана жемiсi емес, мың жылдан артық уақыттың
жемiсi дей келе, түрiк тектес халықтар тiлдерiнiң ... ең ... ... тiл дейдi. Ақынның бұған дәлелi: тiлiмiздiң оралымдылығын, ... ... ... ... және көптеген сөздердiң бiр мәнде келетiнi
яғни синонимдiк қатардың көптiгi.
“Тоқсан ауыз сөздiң тобықтай түйiнi бар”, - ... ... ... жырау Толыбайсыншыұлының Қазақ тарихынан да, ... ... да өз ... ... уақыты жеттi.
“Иә, өлмейтiн жан жоқ. Абай баба айтқан “Өлдi ... ... ... артына сөз қалдырған”, - дегендей, қазақ халқының үш ғасырлық
жүрек жарды жыры ... ... ... ... өз ... ... ... СМАҒҰЛОВ,
экономика ғылыдарының
докторы, Солтүстiк Қазақстан
университетiнiң профессоры.
Россия академиясының
корреспондент мүшесi.
ҚАРАТАЙ БИҒОЖАҰЛЫ,
Ауыз әдебиетiн зерттеушi.
Елiм-ай дастаны
I
Жыр басы
Алла өзi алсын бiздi панасына,
Дұшпанның қол ... ... ... қуат ... ... қалдырмасын табасына.
Алаштың алты ұлының бiрi-қазақ,
Жұрт едi қайырымды салты ғажап.
Тiлеймiн жалбарынып жаратқаннан,
Халқымды еткiзбе деп ... ... * ... ... көрiп тұрған жалпыңызға.
Қатал жау әрбiр тұстан шабуылдан,
Келтiрдi ... ... ... ... үшiн ... ... дегдарларым.
Кеңесiп дұшпандардан ел қорғаңдар,
Кетпесiн жау қолында мал-жандарың.
Ассалаумағалайкем, сарбаздарым,
Болашақ көпке тұтқа маңғаздарым.
Қожаберген ... ... ... жағдайды ұқ сырбаздарым.
Ассалаумағалайкем, қариялар,
Ақылға қиын iсте дариялар.
Жау ... ... ... ... үгiт ... жариялар.
Ассалаумағалайкем, шораларым,
Билеген әр аймақты даналарым.
Баршаның ризығы малды сақта,
Қаңырап бос қалмасын қораларың.
Өзегiң қайғы өртеген, дертiң қалың,
Есен бе, мырзаларым, iшiң жалын.
Жастардың ... ... ель ... қалсын десең дүние-малым.
Ассалаумағалайкем, би мен бегiм,
Күн көрген жұрт үстiнен ылғи тегiн.
Төренi қолдап, қараны қағажу қып,
Көбейткен жақсылардың iшкi шерiн.
* * ... ... ... iс қылайын,
Үңiлiп өткен кезге көз салайын.
Ақылмен қиын iстi шешер кезде,
Бұрынғы көсемдерге тоқталайын.
Алла, аруақ, әулиелер желеп-жебеп,
Қазақты ел боларда қолдап-демеп.
Қайтадан үш жүз ... ... орда ... бақыты өрлеп.
Азырақ хандар жайлы айтсам дерек,
Бұл сөзiм халайыққа әбден керек.
Жұртыма ұлғайсамда қызмет етем,
Демеңдер ... менi кәрi ... орда ... ... ... орiс төре болған ханы.
Ту ұстап, ғаскер бастап, жауды жеңiп,
Үш жүздiң ... екен ел ... ... көнеден,
Өткен талай елермен.
Шора болмай кей мырза,
Жұртын ерткен өнермен.
Тоқтақия, Құйыршық,
Орiс ханның ұлдары.
Болмаса да олар хан,
Көп бопты малы, ... ... олар ... тиiп ... ... қорғап өтiптi,
Жаудан асып айласы.
Ақ орданың хандары,
Үәйiс пен Ер Барақ.
Қалмаққа соққы берiптi,
Ғаскерiн тез жинап ап.
Барақ та Ақ ... ... ... ... талай елге даңқы жеткен.
Барақтан Жәнiбек пен Керей туып,
Қазақты өз ... ... ... мен ... ... ... ... Ер Мұрындық туын тiккен
Жау қалмақ сол кезде де көп соғысып,
Жеңiлiп Үш жүзiмнен тiзе бүккен.
Жәнiбектiң ... ... ... қазағымды мықты ел еткен.
Қалмақпен соғысқанда ылғи жеңiп,
Жайнатып жасыл туын желбiреткен.
Солардың хандық құрған кезеңiнде,
Үш жүздiң көп ... қолы ... ... ... ... ... хан боп, ел iсi керi кеткен.
Онан соң Таһир, ... ... ... ... басқара алмай, көп жүдеткен.
Соғыс, аштық жоқ кезде,
Көршi елдермен ұстасқан.
Татулықты сақтау орнына,
Мұсылманмен қастасқан.
Ардақты жұртым-қазағым,
Аузына ... ... ... ... деп еске ... ... олар да,
Жұрт есiнде қалмаған.
Соғыс жоқ тыныш жылдарда,
Үшеуi елдi жұтатқан.
Жүрегiнде халқымның,
Кекшiлдiк отын тұтатқан.
Олардан ... ... ... отырған.
Медересе мен ашып мешiттi,
Көп шәкiрттер оқыған.
Хақназардың тұсында,
Қазақтың халi жақсарған.
Тұтас күйде Үш жүздi
Көп жыл бойы басқарған.
Жұрт ... ... ... боп көп ... өң ... ... егiп ... астық мол алған.
Арпа, сұлы көп шығып,
Аттардың жемi ... ... ... ... ... ... жиып аз жылда,
Халайық жақсы қоңданған.
Жауларды қуған жолатпай,
Тiккен туын құлатпай.
Көсем болған Хақназар,
Жамандық iстi ұнатпай.
Хақназар өтiп дүниеден,
Қайғысы Үш жүз ... да хан ... ... ұлы ... iсiн ... алға ... ... талқандаған.
Жер-суды қорғау үшiн ғаскер жиып,
Қарумен, саяқ атпен жабдықтаған.
Ата аруағын шақырып, ұран салып,
Шығай хан ... да ел ... деп ... ешқашанда,
Үш жүздiң бектерiне хат жолдаған.
Шығай хан алдағы iстi көре бiлген,
Жармақтың жорлығына көңiл бөлген.
Сiбiрдi кәпiрлерден қорғау үшiн,
Татар ханы ... ... ... жау ... елдерiне,
Қызыққан орман, көлдi жерлерiне.
Ит Жармақ мақсұтына жете алмаған,
Жолығып татар жұрты ерлерiне.
Шығайдың үш ұлы да жақсы болып,
Онданы жас ... қол ... ... ... амал ... ол сұлтаннан жан аспаған.
Сақтаған бабалардың тәуiр салтын,
Бұзбаған Үш жүзiмнiң елдiк қалпын.
Дұшпанға ... ... ... боп,
Асырған Қазағымның ерлiк даңқын.
Отырған бiрiнен соң бiрi хан тағына,
Тәуекел, Есiм, Жәңгiр, Шығай , Тәуке.
Солардай көсем болса, өкiнбес ек,
Үш жүздi ... жұрт қып ... ... ... аты ... - ... бiрi - ер, қос Тәуке өттi.
Тiрiсiнде қалмақтан жұртын қорғап,
Елiмнiң тұтастығын сақтап кеттi.
Бұл күнде тап солардай бiр төре ... ... ... ... ... ... ажарларың.
Уағазға құлағың сал бек пен биiм,
Демеңдер мынау төре, мынау ... ... ... ... ... ... ... тыңдап, мыңға бала.
* * *
Мұратқа пенде жетпес iзденгенмен,
Мақсұты орындалмас көздегенмен.
Дүниеден сап-сабымен өттi ерлер,
Найзасын оңды-солды кезенгенмен.
Мың рет орансаң да беренменен,
Кiрерсiң жер ... ... ... ... ... ... ... iстi өлеңменен.
Тараған алуан түрлi бiзден өлең,
Зарлы ән мен зарлы күйдi тыңда менен.
Апатты мына келген жыр етейiн,
Сергiсiн құйма ... кәрi ... ... ұштастырып,
Жайларды бастан кешкен тұтастырып.
Оқиғасын соңғы он жылдың қоса айтып,
Жырлайын осы кезбен ұластырып.
Азырақ бұрынғыны еске алып,
Сөйлейiн әр жылдарға назар салып.
Мән-жайды ... ұғын ... ... деп қапы қалып.
Көршi елге батырлықпен даңқым жеткен,
Сiбiрдiң батыс жағын мекен еткем.
Керейде ... ... кiшi ұлы ... ... жұртын елжiреткен.
Орта жүз Арғындағы асыл тектен,
Анамның шыққан заты Сүйiндiктен.
Жиырма ... ... ... ең ... ем,
Тұңғыш қыз Айдаболдың Ақбiлектен.
Бұла боп басты ордада өскен едiм,
Жасымнан халық қамын жескен едiм.
Самарқанд медресесiн тамам еттiм,
Болар деп қиын жағдай ескермедiм.
Алдағы ... iстi кiм ... ... мәселесiн шешкен едiм.
Сұлу ап Кiшi жүзден Айша сынды,
Тiршiлiк жағдайына көшкен едiм.
Майданда алдаспанға ерiк берiп,
Дұшпанның ... ... киiп, ту ... ... ... сан ... ... желдей жүйткiп ескен едiм,
Сынаққа қамал бұзып түскен едiм.
Көп шығып қан ... ... жау ... ... ... ... ... болып,
Құтылған сыншылықпен Қарабас ер.
Үәзiрi Әз Тәукенiң болған шақта,
Жұтқызған көп жыл бойы жоңғарға шер.
Сол ағам баулып менi ... иiп ... жас ... ... ... ерке ... ... шертпеп едi маңдайымнан.
Ел қорғап, қол бастауда көшелi едiм,
Қазақтың қатардағы шешенi ... ... ... ел ... көсемi едiм.
Тұтас ел жiгi ажырамай, орнаған бақ,
Iшiнде Орта жүздiң Керей-Уақ.
Құт қонып, қыдыр дарып ерте кезден,
Мекендеп Сiбiрде олар тұрған ұзақ.
Астасқан ... ... ... ... бие ... iңген байлап.
Теңге атып, бозбалалар көкпар тартып,
Ән шырқар ақындары топта сайрап.
Ат үстi аударыспақ ойын ойнап,
Әр ... ... ... тойды тойлап.
Сүннет той, қыз ұзату қуанышында,
Күй тартар қыз бен жiгiт гүл-гүл ... ... ... ... той-думанда алтыбақан.
Тербелiп әткеншекте қыз-бозбала,
Сырласып бiр-бiрiне мұңын шаққан.
Есiл, Ертiс, Тобылдың тоғайларын,
Ежелден елi-жұртым қыстап келген.
Аң аулап, қан сонарда бүркiт салып,
Жыл сайын ... ... ... ... екi ... ... қонған,
Төскейге қой мен жылқы, түйе толған.
Бiразы балташы мен ұста болса,
Бiрталай азаматтар дихан болған.
Тоғайын Омбы өзенi ... ... ... ... ... ұстап.
Ертеден Керей қоныс еткен Сiбiр,
Қорғаған жаудан ерлер қару ұстап.
Сiбiрдiң батыс жағын мекендеген,
Ен жайлап Керей-Уақ еркiндеген.
Ту ұстап, ... ұран ... бiрi ... ... ... ... iстi болар дұрыс,
Қызылжар уәлаяты - бiздiң ұлыс.
Көргенiм жас шағымнан қанды майдан,
Өттi ғой басымыздан ... ... ... ... ... ... ... ел қорғадым, жасап жорық.
Салдық пен қолбасылық арқасында,
Қазақтың жер жағдайын бiлдiм толық.
Өткердi қиындықты ... ... ... ... ата ... ... дәу ... жүздiң бұзама деп елдiк қалпын.
Жақындап дұшпан қазақ даласына,
Қайғы кеп Үш жүзiмнiң ... екi ... ... ... мен Қарақалпақ баласына.
Дұшпанмен дайын бол деп шайқасуға,
Насихат мұсылманға айтасың да.
Сiбiрдiң шығысынан ызғар келдi,
Татардың тоғыз бiрдей тайпасына .
Бiлдiрiп елi-жұртын ... соң ... ... ... ... ... ... бәйбiшемнiң қам қылғанын.
Боларын ауыр күннiң сезiп жүрек,
Туысты көрмеймiзбе, көрем бе деп.
Тiрiлiкте елiн көрiп қайту үшiн,
Өтiнiп жарқосағым қойды тiлек.
Тiлегiн Айшажанның ... ... боп алыс ... ... мен азық, киiм, қару қамдап,
Бұл жайды ұлдарыма ... соң ... қос ... екi ұлға да ... көмек.
Белгiсi мұсылманшылық сол болады,
Тiрлiкте бiр-бiрiне жәрдем бермек.
Есiмi қос жетiмнiң Айбек, Ермек,
Үйреттiм екеуiне нұсқа, өрнек.
Сайысқа үлкен ұлдар ... ... ... олар да ... сермеп.
Баламдай қолымда өскен сол екеуi,
Бiзге ерiп, Кiшi жүздi болды көрмек.
Өсiргем оларды да жауынгер қып,
Жаттыққан дұшпандарға найза ... ... жас, iсi ... ұлым ... ... ... Әсет.
Ер жастап жорықтарда бастарына,
Түнеген түзде астына тоқым төсеп.
Барыстың қысы әйтеуiр шусыз өттi,
Ұзамай көктемдағы жылжып ... ... айты жұрт ... балам жол жабдығын дайын еттi.
Туыс ел Арқадағы Арғын-Қыпшақ,
Керейге хабар салды көмек сұрап.
Едiлден Кiшi ... ... ... қол ... ... құрап.
Бiр iнiм Дәстем салдай қолды бастап,
Майданға Арқадағы араласпақ.
Аттанды ту көтерiп, қобыз тартып,
Жер шолып, жан-жағына көзiн тастап.
Едiлге ... ... ... ... ұлым Әди бастап кеттi.
Жайнатып жасыл туды ол да ұстап,
Сыбызғы ап жорық күйiн тартып кеттi.
Өткен күз жау жорығы ... қыс ... алды жұрт ... ... ... шора ... ... Сыр бойына сапар қылмақ.
Дәл биыл елу бiрге келген жасы,
Iнiмнiң домалаған өрге ... сан ... өз ... Асқап едi ғаскербасы.
Бойларын ерлiк, өнер кеткен кернеп,
Ойы бар, жау жолықса, соққы бермек.
Ту ұстап, тұлпар мiнiп, сауыт ... ... ... Әсет, Айбек, Ермек.
Айтқан сөз асылыққа жазбасын деп,
Ел-жұртым жауға жем боп азбасын деп.
Шабуыл ... ... ... дұшпан орын қазбасын деп.
Басталмай елге жорық шықтым сыртқа,
Қоштасып аға-iнiм мен қалың жұртқа.
Көсем боп Керей-Уаққа Асқап қалды,
Болам ба ... ... ... тұтқа.
Батыс Сiбiрдiң елi боп тұрған ұзақ,
Қош бол деп туған жұртым Керей-Уақ.
Көргенше ендi айналып есен болғай,
Дедiм мен қыдыр түнеп, орнасын бақ.
Боларын ... ... ... ... ойлап кеттiм.
Жан-жаққа қарауылдар сарбаз қойып,
Асқапты қолға сардар ... ... ... ... - ... ... ... ғаскер бастап.
Майданда қуат болған жан бауырым,
Жұртыма жолатпаған жауды жасқап.
Барам деп Кiшi жүзге болып iңкәр,
Бiз мiндiк астымызға ... ... төрт жүз ... ... ... ... ... алып сұңқар.
Еш пенде болжай алмас сапар алдын,
Екi ұл мен екi атқосшы ертiп алдым.
Шаттанып сыбызғыны алып қолға,
“Құдая, бағымды аш!?” - деп, кете ... еш ... ... ... ... болар зор қауiп ойды бөлiп,
Бойыма iшкен асым тарамайды.
Өлмей пенде қалмаған ... ... ... ... ... ... ... бiтерi анық,
Жүргенмен сұм жалғанда маң-маң басып.
Басында сәуiр айы шықтық жолға,
Дедiк бiз Алла, аруақ өзiң қолда.
Ай жүрiп, қайын ... ... ... ... ... ұзақ ... жұрт Байұлыда Есентемiр,
Көсемi-Қабыланбек би адал көңiл.
Бәйбiшем сол Қабыланның жалғыз қызы,
Қайнағам Айбасқали, Ерсен, ... алды ... жас пен ... ... ... ... ... амандықты шат көңiлмен,
Басталып кеттi мәжiлiс одан әрi.
Айшажан елi-жұртын келiп көрдi,
Көрiсiп Қабылекеңе сәлем бердi.
“Алыстан әдейi арнап келдiңдер”, - деп,
Үлкендер разы боп ... ... ... жиын болды,
Ат-түйе ел тартуы сыйым болды.
Жұртыма зор шаттықпен қайтар кезде,
Басталып қырғын соғыс қиын болды.
Көбейiп әр аймақта жойқын ... ... ... ... қылыш.
Ауыр күн ел басына орнаған соң,
Тоқталды қатынас пен ұзақ жүрiс.
Құлдырар болғаннан жағдайымыз,
Шөлiркеп ... боп ... ... қару ... ... боп тұр ... ... баянды емес тақтың өзi,
Әркiмге қона бермес бақтың өзi.
Есiркеп мұндай ауыр кезеңдерде,
Бiздерге пана ... ... ... деп ... болып Қуаң Сырға,
Қайта алмай көп қиналдық бiз де қырға.
Жұртымның ... ... ... ап ... ... ... жырға.
Татар, Естек , Ноғай атым жеткен,
Қайтпайтын жауынгер ем алған беттен.
Келем деп ... ... жыр ... ... ... жапа шеккен.
Жұртымнан неге аяйын өнерiмдi,
Жоғалтпан тiрi жүрiп беделiмдi.
Халқымның ауыр халiн баян етiп,
Бастайын “Елiм-ай!” - деп өлеңiмдi.
Айтылар ... мұңы ... ... ер ... ... түйiн.
Шығарған осы жырмен қоса қабат,
Аталсын “Елiм-ай!” - деп ән мен күйiм.
ІІ
Өткен кезең
(Ақтабан шұбырындының алдындағы оқиғалар)
Атыма ... ... ... ... - ... әкем - ... ... ордабасы ем,
Үш жүзде сардар болған қалың қолға-ай.
Қалмақтың қамалдарын бұзған талай,
Әз Тәуке тұсындағы ... ... ... ... ... аға ... ... едiм.
Серiлiкпен жаста шарладым,
Қазан мен Кемер арасын.
Ата жаудан қорғадық,
Мұсылманның баласын.
Жасымда жасап сан ... аса мен ... ... ... ... ... ... боп жүрiп,
Көп ел мен жердi таныдым.
Тастарына таулардың,
Найзамның ұшын жаныдым.
Шығыстың елiн еске алып,
Уайымды бойдан серпейiн.
Iшке ... ... сыр ... ... ... ... малдарын.
Тiлмаш тауып сөйлеттiм,
Шор, Тұба, Саха шалдарын.
Жатқызады олар өздерiн,
Татардың ескi жұртына.
Алаш тауын бiз көрдiк,
Алтайдың шығыс сыртында.
Бабалардың дәуiрi,
Бөленген талай кезеңге.
Өтедi екен сол ... ... өзен ... ... ... атты ... Алаш жерi ... тауын қуандық.
Кездестiрдiк сол жерде,
Татардың руы - Сағайды.
Өздерiне байғұстар,
Бiздi де туыс санайды.
Ауылдарын аралап,
Жөн сұрасаң Сағайдан.
Қалмақтармен ... ... ... ... ... да сандары.
Бiздердi көрiп қуанып,
Атқандай болды таңдары.
Дiнiн, тiлiн, салтын да,
Жоймақ болып қалмақтар.
Татардың Сағай елiне,
Қиын бопты жан сақтар.
Қорлығынан ... ... да ... ... ... аз қауымы.
Пана тұтып бiздердi,
Көштi Сағай Том жаққа.
Бiз сияқты олар да,
Сиынды Алла, аруаққа.
Бөлiнiп ... ... жыл ... ... ... ... ... оңынған.
Ұста қыстақ өңiрiне,
Сағайлар келiп орнықты.
Ұмыта алмас тiрiлiкте,
Қалмақтан көрген қорлықты.
Ұста қыстақ, Кемердiң,
Арасын ... ... ... ... ... екен деп.
Көк көз, сары Меркiт те
Татардың бiр бұтағы.
Қалмақ шапқан кезiнде,
Шаруасы оңбай жұтады.
Оңғұт ... ... едi ... анық ...... Сағай, Оңғұттар,
Табысып қайта бiрлестi.
Ел, жерiн қорғап халхидан ,
Табан тiреп күрестi.
Ағайын еттi Сағайлар,
Барабы, Барын, Ескердi.
Қазақ пен ... ... ... ... ел боп ... бес жылда ес жиды.
Келiп-кетiп саудамен,
Қазақтан көрдi көп сыйды.
Тыңайған аз ел Сағайға,
Жаулар ... ... алыс ... ... ақыр ... сол ... Сағайды,
Тағы да қалмақ жем қылды.
Тартып алып қонысын
Күнкөрiстен кем қылды.
Шабуыл жасап Торғауыт,
Боржiгендердi талады.
Қанға бояп жерлерiн,
Мал-мүлкiн тартып алады.
Атқылады жау ... ... - ... ... қорқытты.
Шапты тағы Жоңғарлар,
Татардың елi - Меркiттi.
Жер-суынан айырып,
Байғұстарды үркiттi.
Қалмақ жаулап алыпты,
Қытайдың жұрты Солонды.
Ел шапқанға қуанды,
Болғандай бiр жолы оңды.
Оңғұт, ... ... ... - ... ... рулары.
Шығыстан кәпiр қалмақ бас салғанда,
Оларда да болмады оқ пен дәрi.
Осы аталған ... ... ... ... ... ... * *
Сұмырай халдан Бошох дүниеден өтiп,
Ұлдары орнын басар қалды жетiп.
Күшiгi Сыбан Рабтан таққа отырды,
Қалмаққа хонтайжы боп ... ... ... ... ... ... көршi елдердi ылғи кемге.
Аңсары күннен-күнге ауа бердi,
Басып ап басқа ... ... ... iнiсi - ... ... елдi жауламақ боп көз алартқан.
Бұйратты , Халхиды да қосып ... ... ... шапқан.
Татардың бiр тайпа елi, аты - Барын,
Олардың қалмақ алды ат пен нарын.
Жер-суын Жоңғар басып қалғаннан соң,
Болды ғой байғұстарға дүние ... ... ... ... алған,
Терiстiк шығыс Алтайға ойран салған.
Айырылып Алтайдағы қонысынан,
Барындар Түмен жаққа ауып барған.
Сыбан Рабтан бастаған кәпiр қалмақ,
Ескер мен ... ... ... мен Барабыны тағы тонап,
Жылатып мұсылманды олжа тапқан.
Сұңқар мен Қарабашты Ойрат шапты,
Татардың бiрталайы қаза тапты.
Қалғаны бас сауғалап, ... ... ... көше ... ... тек есiмi ... Керейлерге паналады.
Қалмақтар Қарқабатқа жеткен кезде,
Татарлар Орта жүздi сағалады.
Көңiлi халхи, жоңғар судай тасты,
Сiбiрдiң татарларын ... ... ... ... Құралаш, Ескер,
Шошынын дәу мылтықтан қатты састы.
Дұшпандар биылғы жыл өте сұсты,
Татарға апат ... ... ... ... көшкен Ескер,
Тап болып жау оғына зәресi ұшты.
Татарлар Керейлерге паналаған,
Ел ... Орта ... ... ... алғаннан соң,
Жартысы Барабы, Ескер аман қалған.
Шабылып жау қалмаққа болып қолды,
Сiбiрдiң татарлары быт-шыт ... ... ... ... ... ит ... қанды жолды.
Қарабаш, Құралаш пен Барабы, Ескер,
Сiбiрдi мекендеген татар жұрты.
Атысар күштi мылтық болмаған соң,
Соққы жеп кеттi ... ... ... ... ... ... қауiп,
“Жылқымды алдыңдар” - деп, жала жауып.
Көршi елдiң айтағына ерген Башқұрт,
Татардың Сұңқар елiн кеттi шауып.
Сiбiр Татары Ресейге қараса да,
Ол ... iсiн Орыс жөн ... ... ... кезде,
Ресей қалмақтарға қой демедi.
Жердiң елсiз қалғанын хош көрдi Орыс,
Оларға қажет болды иесiз ... ... ... қыр ... тiптi ... ... оған ... көп жердi алған,
Хас пен Саха жұртына ойран салған.
Қырғыздың Енесайда қалғандарын,
Жоңғардың жыртқыш қолы жаулап алған.
Ойраттар Алтай жағын басып алды,
Аямай ... ... ... Шор, ... әлсiз елiн,
Доп атып дәу мылтықтан жотап салды.
Береке Шор, ... ... ... қорқып Қырғыз жасып қалды.
Табиғы болған елден ғаскер жинап,
Соғысты созуға жау даярланды.
Шор, ... кей ... ... ... ... Хас, ... ... дейдi.
Шыңғыс хан көшкен кезде ермей қалған,
Қырғызға содан бастап жатады дейдi.
Сыбан Рабтанның баласы ... ... ... ... қыра ... атып дәу ... ... мұсылманды қуа берген.
Аузынан көршiлердiң асын жырып,
Себепсiз көп елдердiң қанын төгiп.
Байыған тонауменен қалмақ ... ... ... бөгiп.
Жоңғарға Дүнген, Сiбе дихан болып,
Шор , Тұба*, Саха мен Хас* малшы болып.
Шаруасын тәуелдi елдер атқарған соң,
Жауыздар дәулеттендi, бақыт қонып.
Алтын, ... мал ... ... мен ... ... жалдап.
Сыбан Рабтан ден қойып өнерпазға,
Ғаскерiн үйреттiрдi он жыл қамдап.
Қамданса да соғыстан тыйылмады,
Құдайға кәпiр қалмақ сыйынбады.
Жартысын жасағының ... ... қуып ... ... өнер қайдан келсiн,
Тетiгiн дәу мылтықтың қайдан бiлсiн?
Он жылғы мол жабдықпен ... ... ... ... ... ... қалмақ меңгерген жоқ,
Дәу мылтық жасауды олар үйренген жоқ.
Көршi екi ел мылтық берiп айдап салды,
Әйтпесе қалмақ бiзге тең келген жоқ.
Қалмақтың шыққан ... ... ар ... ... ... ... арғы Хантайжысы,
Көп елдi жаулап алам деген екен.
Сол иттiң бастап кеткен лаңы да,
Көп құйған күшiгiнiң құлағына.
Басқа елдердi жаулауға құмарытып,
Қалмаққа қан ... ... ... ... ... , ... ... қалмақ әкелдi ажал кәрi-жасқа.
Көп халық Торғауытты қарғаса да,
Тұмсығы тимей тұр ғой оның тасқа.
Татарды ... ... ... жеттi,
Жыл сайын шабуылды жиiлеттi.
Қалмақтар қорғасын оқ жаудырғанда,
Мылтықсыз ... есi ... ... кәпiр алып,
Бекiнген Үшбұлаққа салық салып.
Жантекей , Тоқымбет жалы тағы ... ... ел ... ... дәу ... қолданған соң,
Керейдiң бiраз жерi қолдан кеттi.
Шайқасты кәпiрлермен сарбаздарым,
Бел буып тәуекелге ... ... топ ат ... мұз ойылып,
Көп қалмақ Омбы өзенде суға кеттi.
Сан өттi ... Омбы ... ауыр тидi бұл ... соң ата ... жау ... соны ... жұрт ... қалмақ оқ атсада оң мен солдан,
Майданда айнығам жоқ ерлiк жолдан.
Ежелден Керей мекен еткен Сiбiр,
Қалайша шығарамын оны қолдан.
Қыс ... Омбы ... ... ... ... ... ... хал-хадари мылтық соқтық,
Жоңғарда кеткен көптiң кегiн жоқтап.
Көктемде ... ашты ... ... ... ... ... тосқауылға мергендердi,
Батырлар жауға шапты қамал бұзар.
Соғысты Омбы ... ... ... қолма-қолда соққы бердiм.
Майданда мылтық аз боп атысарға,
Жiгерiн құметтi ғой талай ердiң.
Қол оқпен қалмақтарды сан сұлатқан,
Ерлiгiн көрдiк бүгiн мүридтердiң .
Төнген соң ... ... ... қауiп,
Ордостар оқ боратты амал тауып.
Шар түсiп, маңымызға жарылған соң,
Ештеңе өндiрмедiк жауға шауып.
Шырақтар оқ жаудырды өршеленiп,
Тастауға Омбы өзеннен бiздi бөлiп.
Ерiксiз ... ... ... ат пен нарға қатер төнiп.
Сан рет дәу мылтықтан атылды доп,
Оған қайрат қыларлық ... түк ... ... есеп ... ... ... боқ.
Жер алу жоңғарлардың есi-дертi,
Мықты екен Ресеймен еткен сертi.
Көбейдi ... ... ... ... ... ... Омбы ... ақыр көндiм,
Ептеуге жан шығынын көңiл бөлдiм.
Ойратпен бiр жарым ай ұрыс ... ... ... ... ... қалмақтың елдерi екен,
О сора өзен бойы жерлерi екен.
Үш ғасыр ... бойы ... ... ... ... Омбы ... ... алды,
Ертiске орнап Халхи жатып алды.
Көк шалғын қазақ жерiн қанға бояп,
Жауыздар сахарамда лаң салды.
Керейдi күнбатысқа сырып салып,
Торғауыт Ертiс бойын басып алып.
Терiскей ... ... ... ... ... мазаны алып.
Ертiстiң батысына өтiп алды,
Доп атып жиi-жиi бүлiк салды.
Шегiндiк мылтық бiзде аз болған ... көл, ... көлi ... ... ... қоныстанған,
Орманда, iшкi ашыққа қыстау салған.
Ертiске Омбы өзенi құяр жерiн,
Айнала тоғаймен қалмақ алған.
Аққас* көл, Қарақас* көл және ... ... қоса ... ... ... ... соғыссақта,
Жылжымай сол араға шебiн салды.
Оқ атып дамыл бермей қалмақ елге,
Сын болды қол ... ... ... ұрыс ... ... ... көл мен Аббас көлге.
Бекiнiп екi көлдiң арасына,
Шатырды тiгiп судың жағасына.
Отырдық Көшебе орман қойнауында,
Жауынгер дәрi жағып жарасына.
Бөгеуге ... ... ... Торғауытпен найзаластым.
Майданда дәу мылтықтан алыс тұрдық,
Ғұмырын сақтамақ боп өңшең жастың.
Болсада ерлiгi мен көпке мерей,
Мылтықсыз әлсiредi бiздiң керей.
Тоқтаттық Есiлкөлде қалың жауды,
Үздiксiз ... есе ... боп көп ... пен ... ... ... соң ... шабу.
Керейден тартып алған Омбы өзенiн,
Орысқа кәпiр қалмақ еттi ... ... ... тастап шықтық,
Дұшпанның бой бермесiн әбден ұқтық.
Ор қазып, Есiл көлде жолын бөгеп,
Соғысып қолма-қолды қалмақты ұттық.
Сардардың бiрi iнiм - ... ... ... ... күшiн салып.
Найзалап жекпе-жекте қалмақтарды,
Лақтырды бiрнешеуiн аттан алып.
Тоқтады жау Есiл көлден өтпей берi,
Жоңғарда кетiп тұр ғой елдiң кегi.
Бұл майдан екi жаққа да ауыр ... ... ... мен ... ... Тәуке болса-дағы достыққа ынтық,
Сатпады Ресей, Қытай бiзге мылтық.
Жоңғарлар қорғасын оқ боратқанда,
Найза ұстап, садақ асып, қарсы ... ... ... ... да жерiмiзге көз тастаған.
Өздерi бiзге жорық жасамаған,
Халхилар ... үшiн iс ... ... iсi ұрыс ... ... ... үшiн дұрыс болды.
Қалмақты жабдықтаған қос көршiнiң,
Әуелден көздегенi қоныс болды.
Жазықсыз шапқан талай елiмiздi,
Боялтқан қызыл қанға ... жау ... ... iште жатқан кегiмiздi.
Терiстiк жаққа өтiп орап алды,
Жылатып көп ауылды тонап алды.
Күшiңдi Қожаберген көрейiн деп,
Доп атып, дәу ... ... ... ... оң мен ... Керей-Уақ, Татар қолын.
Қалдық деп бiр күн өлiп, бiр күн туып,
Бөгедiк ұрыс салып дұшпан жолын.
Бұғалық қолма-қолда жауға тастап,
Дұшпанды тұтқын еттi iнiм - ... ... ... жете ... атым ... аяғы ... бiзге тиiп берме-бiрдiң,
Жер құшты бiрталайы қанiшердiң.
Оқ тиiп Есiл көлде қос тұлпарға,
Қасқа ат пен торы ат басын жерге көмдiм.
Майданда ... жебе сан ... ат пен торы атты да көп ... екеуiнiң де басын көмiп,
Жiлiктеп қалың қолға ет тараттым.
Қарақшы торғауыттар әкелдi iндет,
Сасытып шикi ет ... ... ... ... құны ... зор ... бiздi ... жағымыздан орап өтiп,
Шалабай Естегiне Жоңғар жеткен.
Атқылап оларды да дәу мылтықпен,
Жазықсыз кәрi-жастың ... ... ... ... ... ... қарай ауып кеткен.
Орыстың мылтығымен қаруланып,
Орал тау шығысына жаулар жеткен.
Босаған соң қуанып талай қоныс,
Қалмаққа алғыс айтқан билiктi орыс.
Тоқтатып сол арада ... ... ... ұлық ... ... кезде елге жара,
Естекке, Татарға да түспей ара.
Орыстар жоңғарларға қой ... соң ... ... ... Татарға да үстемдiк қып,
Орыстар ол екi елге салық салып.
Оларды өздерiне табиғы қып,
Алымын жүретұғын жинап ... пен ... ... ... иек ... көңiлдендi.
Төлемей соңғы жылдар орысқа алым,
Кәпiрмен қақтығысу жиiлендi.
Сол үшiн қалмақты Орыс айдап салды,
Естек пенен ... өшiп ... ... ... ... ... көлдер иесiз қалды.
Шаттанып бекiнiсiн орыс салды,
Мекенi Естек, Татар ... ... * ... күшейтуде қалмақ ендi,
Боялтып қызыл қанға шеткi жердi.
Алтайдың ... ... ... ғаскерлерi басып кiрдi.
Алтайда салып ойранды,
Ойраттар шапты Найманды.
Дәу мылтықтан шар түсiп,
Бақыты елдiң ... ... ... жыл ... ... ... бетi ... күндер жеткен-дi.
Алтайды ақыр жау алып,
Найманнан хал кеткен-дi.
Жер-суын тастап қалың ел,
Жетiсуға қарай көшкен-дi.
Алтайды қалмақ алған соң,
Жайсаңға қарай жол ... ... доп ... елдi ... қуып ... ... жайған-ды.
Тарбағатайды алмақ боп,
Жаулар тағы ойланды.
Тарбағатай үшiн тағы да,
Наймандармен соғысты.
Мылтықтан оқ ... ... ... ... ... ... жоқ ... жауға алдырды.
Тарбағатай тауын ақыры,
Қалмақтарға қалдырды.
Орап өтiп Найманды,
Шыңғыстауға жау жеттi.
Арғынға салып ... ... ... бен ... ... тiгiптi.
Жетi момын Арғындар,
Жау жеңерiн бiлiптi.
Сонда дағы берiлмей,
Соғысып жаумен көрiптi.
Тойтарыс берiп кәпiрге,
Үздiрмек бопты үмiттi.
Дәу мылтықтан доп атып,
Беттетпептi ... ... ... ... ... ... ... пен Қанжығалы.
Жүргiзбей бөгеу үшiн ата жауды,
Соғысып жер-су үшiн күшiн салды.
Арғынның аты ... үш ... ... ... ... жоңғарларға бой бермеген,
Қазақтың маңдай алды ерлерi едi.
Шыңғыс пен Аягөздi қалмақ алып,
Бөгеңдей қолбасшыны қалжыратты.
Шама жоқ дәу мылтыққа қарсы тұрар,
Қазақтар жерiн тастап ... ... ... ... соң Сырға ауды.
Балқаштың шығысында тойтарды олар,
Өкшелеп қуып келген қалмақ жауды.
* * *
Ойғырдың анасы - ... ... - ... көршi тұрды жиенсiнiп.
Соқтығып Қарақалпақ ағайынға,
Шетiнен жұртымыздың салды бүлiк.
Дүнгеннiң анасы - Қытай, ... - ... ... ... ... ... - ... Жалайырға,
Мазасын кетiрдi, елдiң шабуылдап.
Торпаннан Ойғыр жерi қашық едi,
Тибетпен сиыса алмай қажып едi.
Сыбан Рабтан Ойғырдан ғаскер алып,
Алға сап майдан жолын ... ... қуып ... ... алды,
Жұрт ауып, Хобда бойы босап қалды.
Ел қашып, өлке иесiз ... ... ... ... кеп ... ... Ақсу мен ... Төрт көл,
Қызыл күре-бәрiн де қалдырған соң.
Босқынға Қарақалпақ халқы айналды,
Шапқыншы Бұйрат естен тандырған ... ... ... ... ... көшкен елдi сан атой сап.
Күншiлдiк мұсылманға кесiр болды,
Бимәлiм замананың сырын айтсақ.
Ақтабан шұбырынды,
Алқакөл сұлама
Бұл ... ... ... ... ауды,
Наймандар тастап көштi Алтай тауды.
Жалайыр, Найман - Қоңырат, Қарақалпақ,
Қиналды тоқтата алмай келген жауды.
Терiскей ... ... ... мен ... қуып салды.
Қайран жер жау иелiгiне көшкеннен соң,
Жоңғардың Алатауы деп аталды.
Сауыр, Сайхан тауларын Ойрат ... ... ... ... ... ... жау,
Аямай қырды әйел мен кемпiр-шалды.
Қырылу Алакөлден басталып тұр,
Қазақтар Ұраңқайдан жасқанып тұр.
Ресей мен Қытайға арқа сүйеп,
Жоңғар сұм сол екi ... күш алып ... ... қолы бас ... ... әр ауылдың бос қалып жүр.
Жалайыр, Найман-Қоңырат, Қарақалпақ,
Айырылып қонысынан зар жылап жүр.
Ордос, Шарақ, Харачин - бәрi қалмақ,
Оларды ... ... ... ... көп дәу ... ... ... жолдағы елдiң бәрiн жалмап.
Едiлдiң батысындағы қалмақтарға,
Қатыс деп бiз бастаған ... ... ... ... деп батыс жақтан қазақтарға.
Ызғарлы күншығыстан жел келедi,
Шұбырған Алтай жақтан ел келедi.
Едiлден Ұбашы қалмақ тағы шапты,
Зор ... тас ... кез ... қызықтырып Самар дала,
Жер үшiн көңiлдерi болып ала.
Убашы, Хорос, Шорос, Телеуiттер,
Кiшi жүз ... ... ... өз ... ... ... қоныс тепкенiне.
Жүз жылдан аса азғана уақыт болды,
Едiлден бас сауғалап өткенiне.
Естекпен солар ашқан арамызды,
Ұлғайтып ушықтырып ... ... ... ... ... ... мекендеген даламызды.
Улантып жаулықпенен санамызды,
Жылатып кемпiр-шал мен баламызды.
Ерiксiз баса көктеп келсе-дағы,
Ақыры тастап қашқан даламызды.
Ол соғыс Есiмханның тұсында өткен,
Қалмақты Дәулен атам ... ... ... жолы ... ... таппай паналайтын есi кеткен.
Жолы қиылып жерiне қайта алмаған,
Қазақпен соғысудан қалжыраған.
Қырылып алпыс мың түтiн қақ жартысы,
Қалғаны ес жия ... ... ... ... ... ... ... әрең өтiп кеткен.
Құл болып қызметiңдi атқарам деп,
Жерiне Ресейдiң барып жеткен.
Қалмақты Ресей патшасы қабыл алған,
Мылтықпен жауыздарды жабдықтаған.
Қалмақтың әр тайпасының тұқымы бар,
Отыз мың үй тағы есiн жиып ... ... ... ... ... ... мұсылманды қуу үшiн,
Ноғайға қалмақтарды айдап салған.
Орыстың қоластына енген дұшпан,
Ноғайды жер-суынан қуып салған.
Сонан соң Ноғай жерiн мекендеген,
Жан-жаққа мойнын созып ... ... ... ... ... ... ... иемденген.
Сол қалмақ күнбатыстан жасап жорық,
Көрсетiп жатыр әне жұртқа қорлық.
Дес бермей екi ... ... ... тұр ... ... зорлық.
Ресейдiң қолтығына енiп алды,
Солардың мылтығымен қаруланды.
Жоңғарға батыс жақтан демеушi боп,
Жұртына Кiшi жүздiң ойран салды.
Осылай екi беттеп тидi ... ... ... жиды ... екi жақтан шабуылдап,
Түсiрдi бейбiт елге ауыр салмақ.
Үш ... ... ... ... ... да ... жасап жатқан.
Айдап сап қалмақтарды халқымызға,
Көк шалғын сахарамды шаң, қан жапқан.
Бұл заман, қай-қай заман, қайғы ... ... ер ... ... заман.
Айырылып бала-шаға, мал-мүлкiнен,
Жұртыма апат келдi өте жаман.
Алтай мен Жайсаң жақтан көш келедi,
Тай-тайлақ көш бас ... бос ... ... қандай ауыр,
Мөлдiреп қара көзге жас келедi.
Үш жүздi көршi елдер жоқ аяп жатқан,
Жат болды ... дiндi ... ұшын ... Хиуа ... түгiл,
Дұшпанмен бiрдей болды пәле баққан.
Күшiгi Сыбан Рабтанның Шона Даба,
Халқыма оқ жаудырды келе сала.
Найман мен Жалайырды қуып тастап,
Құрығын тағы ... ... ... ... көрген кептi,
Халқымды қырғын соғыс тентiреттi,
Жалайыр, Найман, Қоңырат, Қарақалпақ,
Жеткiзбей жау тобына ұзап кеттi.
Бостырып Жалайыр мен Наймандарды,
Алтай мен ... ... ... ... Барақ бастап,
Сарысу бойына өтiп қоныстанды.
Көп жылғы мол дайындық арқасында,
Паналап дәу мылтықтың ... ... ... ... Iле мен Шу, ... жерi ... шетi,
Дәл биыл соған ауды жаудың бетi.
Аға ұлы-үлкен жүзге келiп тиген,
Ойраттың қазақты аяр жоқ ниетi.
Сұм қалмақ Үш жүз қанын ... ... көп ... соң күшi ... ... есi ... момын Дулат,
Арғын мен Қыпшақ жаққа көше қашты.
Ұзамай Iле бойын Жоңғар алды,
Қаша алмай Албан, Суан жауда ... ... ... ... зор жылатты Қаңлыларды.
Амалсыз Шуға ауып Төле кеттi,
Соңынан азғана ауыл ере кеттi.
Жау қалмақ бүгiн бiздi жеңседағы
Түбiнде оны қазақ жеңер дептi.
Шағатын қалмақ ... улы ... ауды ... болып құлан.
Келетiн қолдан ендi еш дәрмен жоқ,
Ажырады әке-шеше қыз бен ... ... Шуға ... ел есi ... одан ... сайын әр ауылды жоңғар шауып,
Орнап тұр қазағыма ауыр ... ... ... тұр,
Қатал жау әрбiр тұстан жабылып тұр.
Аяйтын Үш жүзiмдi көрiнбейдi,
Талайтын жолбарыстай шабынып тұр.
Жау болды ағайын ел ... ... ол да ... ... ... ... қоқандады,
Соқтықпақ Түрiкпендер тағы бiзге.
Ресей өршiткен соң өсектi де,
Болғанмен Түрiк елi есептi де.
Жатпенен шонжарлары ... ... ... ... ... ... көмектеспей мұсылманға,
Бермедi қару-жәрдем қысылғанда.
Өштеспей Түрiкпен, Естек, Қоқан, Хиуа,
Жөн едi ... ұшын ... ... ... бұлт ... ... ... қазақ састы.
Жау қалмақ шегiрткеше қаптап кетiп,
Қайран ел есi шығып көше қашты.
Хангелдi өз ... ... ... соғыс бiзге келген пәле дептi.
Қоршаудан шыға алмаған Сiргелiлер,
Шанышқы, Ошақтылар зар еңiрептi.
Мылтығын Ресей, Қытай қалмаққа сатты,
Айдап сап ... ... ... ... ... ... ... елi Ұлы жүздiң Шапырашты,
Жау қоршап, олардың да құты ... ... ... Хорос, Шорос майдан ашты.
Сары Үйсiн, Ысты, Қаңлы жауда қалды,
Қоршаудан Үйсiн жұрты шыға алмады.
Табиғы ... ... ... биi Ұлы ... корғалады.
Туысқан болыса алмай туысқанға,
Ұқсап тұр бүгiнгi күн шын ... ... ханы ... ... ... ... Тәжiк дiн исламға.
Бұл елдер бiзге жәрдем ете алмады,
Сертiне одақтастық жете алмады.
Бәрi де сырт ... ... ... ... ... күте ... ... жұртта күш болады,
Қамсыз елге дұшпандар тұс болады.
Оңтүстiктен тидi кеп түрiкпендер,
Сор ... ... да өш ... ... Қоқан мылтық қару,
Олардың болды ойы бiздi шабу.
Қазаққа күнгей беттен түра ... ... олжа ... ... едi ... мылтық қазақтарға сатылмады.
Аз едi ел iшiнде Күлдiрмамай,
Өзiнiң иесiнен артылмады.
Болсада Өгiз ... ... көп ... ... ... қасқыр болып мұсылманға,
Қандастар жат боп кеттi дәл осы күз.
Құрттатып ет жейтұғын Қалмақ ... ... ... ... ақыр.
Теңемек болып бiзбен терезесiн,
Жауығып жүрушi едi тiгiп шатыр.
Сегiз жүз тоқсан бес мың ... ... ... дәу ... ... жолды.
Жағалай Үш жүз жерiн басып алып,
Халқыма аямастан құрды торды.
Қазақтың сахарасы жүз құлпырған,
Қытай мен Ресейдi қызықтырған.
Күнгейдегi хандықтар көз ... ... ... ... ... жағдайына болып қанық,
Байлаулы қазақ қолын пайдаланып.
Иесiз қалған жерге ... ... ... ... ... ... соң ... көп қиналды даналары.
Бiздерде мылтық жоғын сезген Ойрат,
Жұртымның әлсiз жағын шамалады.
Жасақты қоймаған соң әрбiр шетке,
Насихат жүрмеген соң әркез ... күнi ... ... қазақ,
Тап болды бейғамдықтан зәр iндетке.
Болды ғой заман ақыр япырым-ау,
Жарар едi ... ... ... ... елден сарбаз жиюға да,
Соқтықты қапияда мейiрiмсiз жау.
Айырылды бай-мырзалар саудасынан,
Бектердiң ұшты бақыт сау басынан.
Аң аулап жүрген шағы түске ... хан, ... ... ер iнiсi мен ... ... ... ... әлпештеп-ақ ұл менен қыз,
Адасып қалды-ау ата-анасынан.
Үш жүздiң қалмақ алып ... ... тұр көп ... дәу ... ... ... ... ел тынысын.
Дәл биыл қырсыққандай жаумай жауын,
Қызыл жел үдей түсiп соқты дауыл.
Шөп шықпай, егiн шықпай, қуақшылық боп,
Қуратты дихандардың бақша-бауын.
Қысқа қам ... ел ... қиын ... ... атып, дәу мылтықтан ата жалар,
Қазақты қорғануға келтiрмедi.
Сақтауға өз бастарын кейбiр төре,
Қалмақпен құда болып, амал қылған.
Жаудан аман ... ... ... ауылдары есен тұрған.
Жоңғарға кей төрелер елдi сатқан,
Көсемi жоқ қазақтың басы ... ... ... жау,
Жұртымды ойрандады тыныш жатқан.
Едiл-Жайық бойынан жұрт ағылған,
Алатау, Алтай жақтан ел сабылған.
Халықтың бас-аяғы жиналмай-ақ,
Естiлдi жау дабылы көп ... ... ... ... ... ... ... Ұраңқай, Халхи өрт салғанда,
Қалмады ел жауды қарғап-сiлемеген.
Айырылп талай елдер мекенiнен,
Қоштасты өзен, көлдi әсем жермен.
Сыр ... ... да ... ... де ... ... Шу бойының отап салды,
Таразды шабуылдап Қалмақ алды.
Дәу мылтықтан доп атып, жол тазартып,
Сайрамның шаһарын кеп қоршауға алды.
Жеңiлiп Сайрам халқы кеттi босып,
Үнiнен дәу ... ... ... ... басы ауған босқын елдi,
Жауыздар атқылады алдан тосып.
Сайрамға таяу едi жасыл қала,
Кәпiрлер барып жеттi тап сол ... ... ... ... қалмақ,
Айнымай ұқсап тура жыртқыш аңға.
Шымкентке Торғауыттар басып кiрдi,
Хош көрмей, оқ жаудырды бiрме-бiрдi.
Қаланың тiрi қалған халқы қашты,
Жамылып жанталасып айсыз түндi.
Шымкенттi жасыл қала ... ... ... ... егiн ... ... ... ғайып болды,
Кенеттен қалмақтардың өртi шалып.
Жаулар кеп Түркiстанды алды орап,
Бұршақша дұшпан оғы кеттi борап.
Жан-жаққа жеңiлген ел жөнелдi ауып,
Iлезде ... ... ... сорап.
Түркiстан - Өгiз Түрiк бас қаласы,
Бұл күнде Қазағымның астанасы.
Қанiшер Ойрат қолы жаулап алып,
Оның да шығып жатыр ... едi ... Уәли ... қаза тапты көппен бiрге.
Жастарды қолма-қолға келтiрмедi,
Жастығын ала өлер едi бiрме-бiрде.
Бiлеутке олжаланып малы-басы,
Шаһардың қырғын тапты кәрi-жасы.
Шалқыған мол дәулеттi қазағымның,
Болмады-ау, осы ... iшер ... ... ... ... ... кент жұртының жас баласы.
Тапталып ат тұяғына перзенттерi,
Есi ауып қаңғып кеттi-ау, ата-анасы.
Бiр тобы ... ... ... алды,
Оқ атып шаһар халқын жайпап салды.
Аймағын Қаратаудың түгел жаулап,
Бойында Қуаң ... асыр ... көне ... қала,
Ертеде шықсада одан талай дана.
Бұл күнде жау әскерi оқ жаудырып,
Есепсiз көп қырылды бала-шаға.
Бастарын Қаратаудың ... ... ... суы ... ... ... ... көшiп-қонып,
Кенеттен қалмақ құрды қанды қақпан.
Бұл заман, қай-қай заман, құйын заман,
Шiрiткен тамам жұрттың миын ... ... жұрт ... естi алып қоныс ауған.
Алатаудың басынан көш келедi,
Жорғалар әр көш ... бос ... аты ... ... ондай iстi хош көредi.
Аң орнына сұм қалмақ,
Адамзатты ... ... ... ... ... ... ... елдердiң,
Келтiрмеген шамасын.
Сiбеге киiм тiккiзiп,
Дүнгенге егiн еккiзiп,
Дайындады жасағын,
Бұйрығын қалмақ өткiзiп.
Қырғызға ... ... отын ... ... жинады,
Көнбегенiн шапқызып.
Сахаменен Хасқа да,
Айтқандарын еткiзiп.
Әзiрлеп қару-жарағын
Сөздерiн елге өткiзiп.
Шор, Тұба, Хас, Саханы,
Есiләм дiннен айырған.
Өз дiнiне мойын ұсынтып,
Бақытын ... ... ... ... алып ... жоңғар талады,
Көршi отырған қауымын.
Хошоуыт, Дөрбiт, Телеуiт,
Қалмақтан шыққан сiлiмтiк.
Аш қасқырдай қуанар,
Кездессе жолда өлiмтiк.
Қанға құмар ... ... ... ... ... дұшпан жауыққан.
Сұмырай қалмақ үйреттi,
Жылқының ұстап асауын.
Азық, киiм ... ... ... ... ... ... ... жалтарды-ай.
Батыста шауып Ноғайды,
Шығыста қырып Сағайды.
Ел тонағыш Қалмақтың,
Ниетi әбден қарайды.
Хорос, Шорос, Бiлеуiт
Қалмақтың едi ... ұшып ... өлдi жiгiт ... елден алып дәу мылтық,
Жыртқыш қалмақ шаттанған.
Әрбiр тұстан қазақты,
Құртамын деп аттанған.
Бiздiң қазақ жұрты да,
Алты Алаштың бiреуi ... ... ... ... ... төккiш, бұзық Жоңғардың,
Қалмады ауылы шаппаған.
Сорына болып Үш жүздiң,
Жаулығын халхи сақтаған.
Түркiстан, Сайрам, Таразды,
Қоршады Ойрат жендетi.
Сұлатты нелер шаһыбазды,
Әкелген қалмақ iндетi.
Көрсетiп елге ... Ұлы ... ... ... ... елге ... құрып тұзағын.
Мейiрiмсiз Торғауыт,
Қаланың қырды қазағын.
Медiресе, Мешiттi,
Убашы қалмақ өртедi.
Қылышпен шауып есiктi,
Лақтыра ашып ... ... ... iсi ... де ... ... ... соғу жарандар,
Ерте кезден басталған.
Пiлтелi мылтық бiлсеңiз,
Қарнақта бұрын жасалған.
Әз Тәуке өтiп ... ... ... ... ... ... ... өткен соң,
Елiмде болмай тұтастық.
Ұлдарыңда болған жоқ.
Әз Тәуекеге ұқсастық.
Аға -iнiсiнен мықты едi,
Тәуекенiң ұлы Ғайып та.
Сөк әулетi көре ... ... ... ... ... ... ты,
Астыртын олар өлтiрдi.
Өштескен сол төрелер,
Хандыққа нұқсан келтiрдi.
Мейрамтөбе, шаштөбе,
Шаһарлар ұсақ тым ... ... ... қайта келеме?
Ақ қорған мен Қос қорған,
Иран менен Жалқорған.
Қарнақтың - бәрiн жау ... күн елге тұс ... боп тұр бұл ... ... ... ... Қасқаның,
Тасқа тидi маңдайы.
Дәу мылтық аузы жаман қара үңгiрдей,
Шошынды ел оны көрiп, шама келмей.
Батыс, шығыс көршiден мылтық алып,
Сұм қалмақ ... ... ... жауды көрiп шыдап болмас,
Наймандар дұшпан жайлы хабар берген.
Көршi екi ел ... ... ... қырғызбақ боп желдi берген.
Жолығып көп мылтықты дүлей күшке,
Айналды жақсы тұрмыс көрген түске.
Ресей, ... ... сұм ... ... ... ... ... хақ қиындықта бiздi қолдап,
Ерлерге әулиелер болғай қорған.
Аруақтар халқымызды желеп-жебеп,
Арылар күн туар ма қалың сордан.
“Шеп сал!” - деп ерте ... атам ... ... ... деп дұшпан бүлiк.
Жан-жақтан абайсызда жау кеп алды,
Жүргенде мәз-мәйрам боп ойнап-күлiп.
Болған соң қамсыз күйде сахарамыз,
Келмедi қорғануға еш шамамыз.
Бiр хандық үш ... ... ... ... ... ... Жәнiбек тұсынан
Тұтас хандық болып ед.
Iстерiне хандардың,
Бұқара көңiлi ... ... ... ... шолып ед.
Қолайлы жерге бекiнiп,
Қосынымен қонып ед.
Ұрпақтары олардың,
Атасындай болмады.
Тұтас күйдi ... ақыл ... ... кез болып ел,
Соғыста мылтық болмай қырылғанбыз.
Тынымсыз күн-түн демей жау атқылап,
Быт-шыт боп тобымыздан ... ... ... ... ... атып көп ... өттi ... Үш жүз жерiн иемденiп,
Түсiрдi мұсылманға ауыр салмақ.
Бұл соғыс ... ... ... жер боздақтарды жалмап жатты.
Қыз алып, қыз берiсiп, құда болып,
Кей төре ойда жоқта елдi сатты.
Құдаға Қазақ, ... ... ... ... жар бола ... ... Үш жүзiмнiң жiгiттерi,
Төре, қожа қыздарын ала алмай ма?
Не сұмдық кәпiрлермен құда ... ... ... ... ... һәм құрттатып ет жейтұғын,
Дұшпанға қалайынша көңiлi толған?
Қалмақпен құда болу жарамайды,
Сондайдан елдi ... ... тiлi, тегi ... ... ... бойжеткеннiң жаралайды.
Қыздардың обалына қалмау керек,
Қарғысын бой жеткеннiң алмау керек.
Жауларға ерiксiзден қыз бергенше,
Жүзiнде бұл фәнидiң болмау керек.
Көршi екi ел көмек бермей ... ... ... ... күштi ел еттi.
Жауыздар дәу мылтықтан доп атқанда,
Халқымның бiрлiгi жоқ есi ... сырт ... ... ... ... ... елiмiздiң шайқалған соң,
Торына ата жаудың тұтылғанбыз.
Ел едiк егiн салып, бейбiт жатқан.
Күтпен ек жау ... деп пәле ... қам ... да үлгiрместен,
Жолықтық ата жауға дабыл қаққан.
Қазақтар бiр-бiрiне хабар ... ... ... ... ... жыршылар естiгген соң,
Үш жүздiң барлығына түсiндiрдi.
Едiл мен Сарыарқаға көмекке кеткен,
Сарбаздар тез оралмай ... ... ... еркектерше,
Бұл күнде ат үстiнде адам бiткен.
Жаршылар сақтандырып хабарлады,
Келерi жаудың көпке тез тарады.
Елдегi қариялар мен бала жiгiт,
Шықпақ боп жауға қарсы ... ... ұшы ... айға жарқырайды,
Кермеге жорау аттар байлаған жұрт,
Аузына алды аруақ пен бiр құдайды.
Қорқақтық қиын iсте қол ... ... боп гүл ... ... жас пен ... деп ... ... қорғау үшiн мал мен жанды,
Бала-жiгiт, қарттардан қол құралды.
Сан майданды өткерген қариялар,
Жас жетiп, қайрат кемiп қайғылады.
Аға ұлы-ұлы жүздi ... ... ... ... ... ... мен балалардан құрған топты,
Дұшпандар оқ жаудырып, ұйпап салды.
Қазақтар Бұхар жаққа елшi салды,
Апаттан сақтау үшiн мал мен жанды.
Елшi ... ... ... ... ... Бұхар тынышталды.
Соншалық болды елден ес кеткенi,
Бағдарлап барар жерiн белгi етпедi.
Қоштасып ата мекен, ... ... ... ... әр ... ... ... төнгеннен соң қатер-қауiп.
Бұршақша қорғасын оқ жауғаннан соң,
Отырар күнi ... ... ... боп ... елге жайлаулары,
Бұйырып жауыздарға бар малдары.
Он мыңдап жылқы айдаған мырзалардың,
Қаңырап босап қалды қыстаулары.
Кетiрiп басқыншылар ... олар ... көп ... ... қосы ... ел,
Дұшпанға қала бердi жұрт мекенi.
Көрген соң көп мылтықты қатал жауды,
Бей уақыт бiздiң Үш жүз адамы ... ... жұрт ... ... ... биiк ... ... Бұхар жаққа айдап малды,
Айырылып асқар тау мен шалқар көлден.
Сұм соғыс кездейсоқта жолын байлап,
Бақ тайды аруақ ... асыл ... ... жаулап Қаратауды,
Күнгейлiк Арғын-Қыпшақ жерден ауды.
Арқадан көпшiлiгi көшпесе де,
Аз тобы жол ... ... ... ... ... ... ... Сыр жауда қалмақ.
Қылышын сүйретiп қыс әлi-ақ келедi,
Япырым-ау, бiздiң қазақ қайда бармақ?
Ежелден ... ... - ... ... едi Сыр бойында Алшын елi.
Едiл мен Сыр арасын мекен етiп,
Әуелден көшiп-қонып жүрушi едi.
Жаласы жапқан Естек жалған едi,
Орыстың өсегiне ... ... ... ... салу үшiн,
Жылқысын қалмақ қуып алған едi.
Сыр бойы, Қаратауды қалмақ алды,
Алшынды күнбатысқа қуып ... асыл ... ... ... ... ... қалды.
Шiркiн-ау, ел-табаны тайған ба едi,
Дүние шыныменен жалған ба едi.
Үш жүзге мұнша қалмақ өшiгетiн,
Бұрыннан кегi алынбай қалған ба едi?
Жаңбырша қорғасын оқ сан ... жұрт ... жер таба ... қан ... ... ... ... әйел қалған.
* * *
Бестамды Есентемiр тастап көштi,
Дұшпанға құл болман деп құлақ кестi.
Кiшi жүз жасақтары қарсы тұрды,
Көрсетiп шамасынша жауға сестi.
Көрген соң дәу ... ... қаша ... ... ... Ысық ... ... Торғауыттар аямайды.
Жоңғарлар басқа шауып, төске өрледi,
Қазаққа оқ жаудырып, дес бермедi.
Жағынған хан, сұлтанға бимен ... ... хақ хош ... ... ... ер,
Қиналды елдер жұтып шер.
Көп сарбазды жалмады,
Бауыры суық қара жер.
Зерафшанға ел кеттi,
Естiлерден ес ... ... ... ... ... алмай дала, тау-тасын,
Құрай алмай ел басын.
Жер-суынан айырылып,
Халайық төктi көз жасын.
Мұсылманға әкелдi,
Кәпiр қалмақ ажалды.
Қазақ,Татар ұтылды,
Тойтара алмай тажалды.
Көрген жанды ... ... жоқ ... ... өштiгi.
Сақал да жоқ, мұртта жоқ,
Өңкей көсе, көнтi ауыз.
Ел шапқанға көңiлi тоқ,
Қанға тоймас жалмауыз.
Дариға-ай, ерсiлi-қарсылы ел сабылды,
Алтайда ... ... берi ... жұмсап сырға қарай өтсе-дағы,
Тұсында Алакөлдiң көп шабылды.
Көңiлi жауыздардың жаз болғандай,
Қуанып ел шапқанға мәз болғандай.
Көз тiктi көршi елдердiң мекенiне,
Иесiз Маңғұл жерi аз ... ... ... ... жұрты,
Татардың Маңғұл деген iргелi ұлты.
Шыңғыстың бастауымен көшiп кеткен,
Қымбат боп дүние деген көздiң құрты.
Жиһанға билiк құру болып арман,
Татарлар көп жерлердi ... ... ... ... бiрге көшкен,
Маңғұлдың барлық жерi босап қалған.
Сол жерге қоныстанбай кәпiр жоңғар,
Жер үшiн көршi елдерге шашып ызғар.
Бiз оған ... де ... ... ... қандай сыз бар.
Кей елдер қоршаудағы көше қашып,
Құлжадан берi өттi асып-сасып.
Жетудi Сарысуға арман қылды,
Соққы жеп қалса-дағы қатты жасып.
Маңында Найман қақпа тосып ... ... ... ... ... ... ... жөнелiстi жосып халық.
Жеттi олар өлiп-талып шықпай жаны,
Қосылды қалған қазақ бiзге тағы.
Дұшпанмен соғысқа ерлер ... ... ... кiмнiң бағы.
Басында Сұлу төбе мәжiлiс құрған,
Таба алмай ақыл-айла көп қиналған.
Бәрi де бiр ... ... ... деп аман ... шыбындай жан.
Ойласаң аңғалдықтан болған бәрi,
Естiлдi кемпiр-шал мен бала зары.
Сақтанбай алдын ала ата жаудан,
Не пайда хан мен бектер тапты кәнi?
Арқаға кеткен ... ... ... ... атының мойны талып.
Олар кеп ну қамысқа паналады,
Қалуға өз бастарын аман алып.
Келдi әскер Едiлден арып-ашып,
Шегiне ұрыс салып ... ... ұзақ ... қайтқан жасақ,
Майданға шыға алмады жаумен ашық.
Бұл заман, қай-қай заман, азған заман,
Ел-жұртым апат келiп, тозған заман.
Көршi екi ел ... ... ... ... жүзден сасық қалмақ озған заман.
Едiл мен Жайық жақтан көш келедi,
Ат пен нар әр көш сайын бос ... жер мен ... қиын ... екi ... жас ... ... бiрлiгi жоқ бiздiң қазақ,
Басынып ата жауым еттi мазақ.
Көршiлес екi жұрттан дәу мылтық ап,
Көрсеттi Халхи, Жоңғар елге азап.
Бiз-дағы бұл соғысқа ... ... ... тайталастық.
Бәрi бiр қайда барсаң, бәрiн де ұрыс,
Бет алып Түркiстанға қарай астық.
Алыстан жау қарасы әйгiлендi,
Жиынның болар жерi ... ... ұқты ... қатал дұшпан көрiнгелi.
Ноғай мен жетiруды жиi шауып,
Түрiкпендер жер алмақшы ебiн тауып.
Өңiрiн Маңғыстаудың жауламақ боп,
Төндiрдi егiз ... тағы ... ... Сыр, ... ел ... жедi ... ... таба алмай жанға сая,
Жұрт ойлады шығуды зор қоршаудан.
Көктебенiң басында болып жиын,
Түсiндi ел зор апатты болар биыл.
Құрсаулап жан-жақтан жау қысып келед,
Қоршаудан ... айла табу ... боп ... үшiн ... ... ... ... бағы тайған.
Жағалай жерiмiздi басып алып,
Әр тұстан қалмақ қолы қанат жайған.
Мылтығын Ресей, Қытай сатпаған соң,
Қатынас арадағы тоқтаған соң.
Сенделдi хандар, билер ақыл ... ... елдi ... соң.
Өткен жыл Әйтеке би дүниеден өттi,
Келгенде елу алты жасқа ажал жеттi.
Бағыну бiр көсемге дұрыс қой деп,
Боларын осы апаттың болжан кеттi.
Төреден ... би ... ... ғой көсем сайлар кезiң дедi.
Қазақты алғыр батыр ... жау ... ... ... ... ... төре күнi өткен дедi,
Олардан ақыл-айла кеткен дедi.
Үш жүзiм өзiңдi өзiң ... ел ... ендi ... ... ... топтан көсем iзде дедi,
Жұртыңның амандығын көзде дедi.
Қазақты төре бастап көгертер деп,
Малтаңды би мен бектер езбе дедi.
Данышпан топтан көсем сайла дедi,
Үш ... ... ойла ... ... түгел ерiп,
Бақытын дұшпаныңның байла дедi.
Ақылды болсын батыр ... ... ... ... есен ... ... ... тiл табысар,
Тағы да болсын өзi шешен дедi.
Үш жүзден үш ақылшы болсын дедi,
Қазаққа бақ пен ... ... ... көсемдерiң кемеңгер боп,
Халқыңның болашағын шолсын дедi.
Бұл сөздi бимен бектер ұға алмады,
Бас қосып, дұрыс кеңес құра алмады.
Үш ... ... төре жақ ... ... көсем шыға алмады.
Өткен күн ойлағанмен қайта оралмас,
Бақыт құс ұшып кеткен қайта қонбас.
Өсиетiн Әйтекенiң естерiне ап,
Қазыбек, Төле, Ақсуат ... ... ... ... шешен жорға,
Қиналды ақыл таппай осы жолда.
Сайланған менен кейiн ордабасы,
Үш жүзде Ер Бөгенбай басшы ед қолға.
Қанжығалы Бөгенбай Ақша ... ер де бiр ... ... ... соң ел ... ... ... болды мал мен пұлы.
Атанып ордабасы Ер Бөгенбай,
Он үш жыл жетекшi боп қалың ... көп ... ... ... ... тiрелiп тұр тұйық жолға-ай.
Бөгенге көмекшi боп белгiленiп,
Беделдi болмаса да ел басшысы.
Сайланды Әбiлхайыр отыз жаста,
Кiшi жүз жасағына ғаскербасы.
Деп айтып төремiздi ... ... бата ... ... ... ... араласты,
Өзiнше жұрт тiзгiнiн алып қолға.
Бөгенбай, Жәнiбектей жезделерi,
Сайлатты Кiшi жүзге ғаскербасы.
Әйтпесе Әбiлхайыр дейтiн төре,
Көрмеген бұрын болып қолға басшы.
Алшынның жасағына бас ... ... бұл жас ... күндегенiм.
Мұндайда қол басқару оңай емес,
Үйренсiн сардарлардан бiлмегенiн.
Көпке ұнамсыз болған соң,
Айтпасқа тағы болмайды.
Әбiлхайыр сұлтанға,
Алшынның көңiлi толмайды.
Әбiлхайыр мен ... ... ... ... көтерiп,
Аттарына сөз келдi.
Қолбасы болуы қиын-ау,
Тәжiрибесi аз жiгiттiң,
Белгiлi зайға болары,
Ондайға артқан үмiттiң.
Бiр кездегi шәкiртiм,
Ақшаның ұлы Бөгенбай.
Әбiлхайырды сардар сайларда,
Бiздерге хабар салмады-ай.
Күндегенiм ... ... ... ... ... ... хан қойды,
Жағдайдың ауыр кезiнде.
Сондай жiгiт болса да,
Ұлы жүз жұрты өзiнде.
Төрелерге жол ... мен Төле ... де ...... ... шыққан екi Арғын,
Қос төренiң жездесi.
Сардар еттi балдызын,
Алшынның жоқтай өзгесi.
Жәнiбек пен Бөгенбай
Шәкiртiм едi бiр кезде.
Тым ретсiз iс еттi,
Ақыл салмай ... ... ... ... естiсi.
Оларға нұсқа үйретер,
Сардардың бiздей ескiсi.
Жас биi Кiшi жүздiң Малайсары,
Ол дағы ақыл-айла таба алмады.
Бас ... ... ... ... ... қоршау бұзып құтылғанды.
Малайсары Тайұлы
Шыққан тегi Байұлы.
Байұлы да Берiштен,
Ақылға күшi сай ... ... ... ... деген батырдың
Бiрге туған ағасы.
Кiм жақсы көрер дейсiң ұтылғанды,
Сонда да апаттан ел құтылмады.
Арасы хан, сұлтанның ала болып,
Сақтауға жұрт бiрлiгiн ұмтылмады.
Төрелер Әз ... бола ... ... ... тола ... ... Сәмеке дәрменсiз боп,
Кездейсоқ ел жағдайы оңа алмады.
Едiлдiң арғы жағын қыстап ұдай,
Жүретiн туыс көрiп бiздi қолдай.
Бiрiгiп Кiшi жүзбен тiзе ... ... ... ... Ноғай.
Болысар одан басқа халық болмай,
Қазағым серкесi жоқ болды қойдай.
Желiктi өршелене мейiрiмсiз жау,
Iшсе де күндiз-түнi қанға тоймай.
Тасаттық беруге де ... ... ел ... ... ... ... қарсы құрал аз боп,
Есiл жұрт ығып кеттi-ау, ... ... ... ... ... мекендеген Қазақ, Ноғай.
Кердерi мен Маңғытты көшiрмек боп,
Түрiкпендер көрсетiп жүр күнде құқай.
Қалмақтың шабуылы үдеп ... ... Үш жүз ... кеттi.
Шұбырған босқын елдiң жүрiсiнен,
Қою шаң көтерiлiп түтеп кеттi.
Құлақ тұнды дәу мылтық дәбысынан,
Тоқталды сайгүлiктер шабысынан.
Бұйырып жиған малы ... ... Үш жүз ... жоқ бекiнiс, қамал, қорған,
Неге десең бәрi де қирап ... ... жер ... ... ... қан iшкенге көңiлi толған.
Күз болып, өсiмдiктер құрап солған,
Халқымды Жоңғар оғы шөптей орған.
Дұшпандар дәу мылтықтан доп ... тау, ... көл, дөң, сай, ... қиын болды жау торынан,
Келгенше амал еттi жұрт қолынан.
Қаншама арпаласып соғысса да,
Қырылды бiрталай жан жау ... ... ... жұрт ... ... ... ... сарқып күшiн.
Ұрысқа әйелдер де араласты,
Келгенiн зор алапат содан түсiп.
Әйелдер қолға ұстап құрық, ... ... ... ауыл ... ап ... да арпалысты,
Қорғанбай отырған жоқ құр алақан.
Шошынды шар түскенде Қазақ, Ноғай,
Таба алмай паналауға жыра, тоғай.
Дедiк бiз қарғыс айтып, назаланып,
Келетiн сұм қалмаққа ... ... кез ... зор ... қазақ қаны судай ақты.
Халымыз биылғы жыл мүшкiл болды,
Болсақ та ... жұрт ... ұшып ... қоса ... ... көп ... қорғасын оқ өңкей мәжнүн,
Қара жер сан боздақты ... ... ... ... жер ... емес ... екi iрi елден дәу мылтық ап,
Жұртты қыру әдiсiн тапқан ойлап.
Дүние кейде оңда, кейде солда,
Баста бақ, дәулет ылғи ... ... ... тұлпар мiнген сардарлардың,
Талайы оққа ұшып, қалды жолда.
Iс болды аса қиын ... ... жаяу ... ... ... ... тұрмыс ғайып болып,
Дариға-ай, ойда жоқта болдық пақыр.
Жау керегi меруерт, ... ба ... ... қыру арзан ба едi?
Қашаннан қазақ, қалмақ соғысса да,
Дәл мұндай қырғын, апат болмап едi.
Көңiлi опасыздың тас болады,
Халқына ер-азамат бас ... ... ... ... ... ... көзiне жас толады.
Жөңкiлдi ел бет-бетiне есi шығып,
Бөрi тиген қойларша кеттi ... ... ... алмай ақсақалдар,
Қорқақ қоян секiлдi қалды бұғып.
Құлдырап керi кеттi ... ғой аяқ асты ... Үш ... ... ... бекке болсын обалымыз.
Қорғанар жоқ бекiнiс, қамалымыз,
Талды ғой ерiксiзден табанымыз.
Жау атқан дәу ... ... ... ... ... ... оңда құдай,
Майданда ерлерiмдi қолда құдай.
Әз Тәуке өткеннен соң ... ... ... ... ... ... ... қоспай қайран елiм бытырады,
Хал-жағдай күннен-күнге құлдырады.
Жау атқан дәу ... ... ... ... да жоқ еш ... бар қылыш, қанжар, садақ, найза,
Айбалта, сойыл, шоқпар кетпен, қайла.
Осының бәрiн қару етсек-дағы,
Таппадық қарсыласып ешбiр айла.
Бекiндi мақұлұқ ... жер үй ... ... ... ... шығыс көршi ден нұсқа үйренiп,
Соғысқа шебер болды әдiс алып.
Қазақты оқ күшiмен жерден қуып,
Талайлар алды бетiн жаспен жуып.
“Өлiспей жер мен суды ... - ... ... ... ... ... болып қазақ жерi көркi кетiп,
Дұшпанға Үш жүз малы, мүлкi кетiп.
Тiрлiктен нелер жандар күдер үздi,
Қолынан билiк пен бас еркi ... соң ел ... ауыр ... ... ... қиын болмақ.
Нәуетек жiгiттерi жiгерсiз боп,
Бет қойды Үргенiшке Қарақалпақ.
Қашса да олар ұзап кете ... ... ... сөз ете ... ... ... басы айналды,
Алшынның үстiртiне жете алған жоқ.
Өзгерiп сұры қашып келбеттерi,
Айналып жоғалуға сәулеттерi.
Халифат байлығындай ауқатты елiм,
Қажыды қолдан кетiп ... ... ... ... ... көп ... ... қалмақ күн құрғатпай шабуылдап,
Үш жүздiң оң жағынан тумады айы.
Бiр хандық төрт хандыққа бөлiнген соң,
Даңғойға жұрт билiгi берiлген соң.
Қалмақта соны бiлiп ... ... ... ... ... шашты өрiп,
Бұрым еткен қалмақтар.
Қалдырып аз шаш төбеде,
Тұлым қойған қалмақтар.
Сиықсыз сондай сұмдармен,
Шықтық талай жекпе-жек.
Айдарынан ұстап бас кесiп,
Алған едiк жаудан ... олар ... ... ... атып ... ... жолында.
Ордос, Тумет, Бiлеуiт,
Деген қалмақ елдерi.
Өршелене соғысты,
Керек боп ... ... ... әр ... шалынды қүратты.
Доңызын әкеп лайлап,
Арамдады суатты.
Аңғал қазақ алданған,
Төренiң сөзiн ... жау ... таба ... дағдарған.
Шапқыншылар құтырып,
Даламызды таптаған.
Дәу мылтығын сүйретiп,
Құмырысқаша қаптаған.
Қоғамдаспай хан мен ... ... ... ... ... ... елiм ... құда кей төре,
Қашуға жұрттан ұмтылған.
Тiлiне ерiп солардың,
Қор болды ерлер жұлқынған.
Шығыста ... ... ... Едiл ... ... ... ... бұзық қуларын.
Шордан терi жинады,
Бермесе тауып қинады.
Қорыққан Тұба шонжары,
Қолда барын сыйлады.
Жаулап ... ... пен киiм ... ... құлданып,
Ерiксiз қызмет еткiзiп.
Көршiлес екi ел дем берiп,
Кәпiр қалмақ құтырды.
Жауламақ боп көп ... ... ... ... ... мен ... арасын.
Қазақ пен Ноғай шулаған,
Таппай дерттiң дауасын.
Едiл-Жайқ арасын,
Мекендеген Кiшi жүз.
Тастап шықты қонысын,
Болғаннан соң мылтықсыз.
Жайықтан өттi сал ... ... ... ... бет ... ... шарасыз.
Қаратау мен Сыр бойы,
Көштi жаудың қолына.
Түсiрмекшi Үш жүздi,
Кәпiр қалмақ торына.
Дәу мылтықтан доп атып,
Қазақты қалмақ күйреттi.
Жоңғарға ... ... пен ... ... соң қоныстан,
Өкшесi елдiң сырылып.
Қатын-бала, кемпiр-шал,
Әр жерде қалды қырылып.
Бұл заман, қай-қай заман, Орлы заман,
Орнаған Үш жүз үшiн торлы заман.
Атадан ұл, ... қыз ... ... сорлы заман.
Қаратаудың басынан көш келедi,
Көш бас сайын бие, iңген бос келедi.
Ауылдар жұбын жазбай бiрге көшсе,
Бiр-бiрiн қиын жолда ес көредi.
Бiрiгiп ... ... ... ... ... да ... келмес едi,
Мұсылман бiрлiк құрса жақындасып.
Бiз-дағы бұл аттанға аттан қостық,
Деп ойлап ... ... ... ... елдi ... ... жау ... жолын тостық.
Шабуыл қазақ үшiн болып ауыр,
Қоныссыз қаңғып қалды талай ауыл.
Әр жерге топталысты шұбырған жұрт,
Келе ме қайғырғанмен өткен дәуiр.
Болмаса бiр ... елге ... тұр әр ... үлкен қауiп.
Көз тiгiп Орыс, Қытай торауылдап,
Күн сайын мазалайды қалмақ шауып.
Қалған соң көршiлерден көңiлi суып,
Талайлар алды бетiн жаспен жуып.
“Берiлмей қан ... ... - ... ... ... ... туған Қазақ, Ноғай, Қарақалпақ,
Ел едiк, мал өсiрiп, жатқан жалпақ.
Бас ... ес ... ... ... жау кеттi таптап.
Жазықсыз қанын төгiп талай жанның,
Тұсында ... ... ... ... апат ... ... боп тұр,
Түбiне әбден жетiп қазақтардың.
Қазақтан бақыт шiркiн, тайған ба едi,
Қалмақта бұрын мылтық болған ба ... ... құсы ұшып ... ... ... ба ... елде ... көп ұзамай,
Қалмақтың шабуылы аз болғандай.
Ұшырады шұбырындыға жас пен кәрi,
Сұм заман қазақтарға қас болғандай.
Болған соң сахарасы кең жер ... жоқ Сыр ... ... ... жұт, ... ... қабаттасып,
Көрем деп кiм ойлаған ауыр азап?
Япырым-ау, мынау құтсыз жыл ғой қоян,
Қазаққа дегенi ме қанға боян.
Жаралы һәм ... ... ... ... ... өлдi ... ноян!
Қирады ақ орданың сүйектерi,
Кiлемнiң ыдырады жиектерi.
Соғыс, аштық, суыққа ұрынған соң,
Қарттардың селкiлдедi иектерi.
Бешпенттiң қырқылды ғой ... ... ... ... ... мен шал,
Үйсiз қап айдалада дiрдектедi.
Талды ғой сарбаздардың бiлектерi,
Шайылды сардарлардың жүректерi.
Бөгелдi жау оғынан қазақ ... ... ... ғой ... ... ... қайың, теректерi.
Тыным жоқ күн-түн сайын шабысуда,
Ерлердiң қайтып қалды жүректерi.
Сазандай балғын өскен балалары,
Дүние-жиһаз толы қоралары.
Қолды боп жиған мүлкi ата ... ... көп ... ... ... ... ұшты,
Күндерi той-думанды, мерекелi.
Бытырап шiл боғындай тозып кеттi,
Болса да бiздiң Қазақ берекелi.
Хан, патша қазынасындай болған ... ... ... толған далалары.
Мылтықты хайуандардан көрiп азап,
Үш жүздiң көп қайғырды даналары.
Сорлаған жесiр болып аналар көп,
Зарлаған жетiм қалып балалар көп.
Айырылып жер-суы мен ... ... ... ... көп.
Бұлт төнiп, ауыр күн орнап бастарына,
Iндет кеп кәрi менен жастарына.
Жас келiп ... ... ... таудың тарғыл тастарына.
Ұшырап шабуыл мен аштық, жұтқа,
Кезболды ауыр соғыс бiздiң жұртқа.
Қамалап жан-жағынан ... ... ... ... су мен ... күн де ... аса суық,
Қазаққа қиын болды зор күн туып.
Халқыма аштық, соғыс бiрдей келдi,
Тұрғандай ғазырейiл төнiп жуық.
Сұм соғыс, ... пен жұт ненi ... ел ен ... пен ... малдан.
Дұшпандар оқ жаудырып, кiмдi қойсын,
Хал кеттi нелер алып сардарлардан.
Сайғақтай сая таппай туған жерден,
Қашып тұр ... ... ... ... таяқ ... жерде қалды өлiп нелер мерген.
Жасыл жердi басып шаң,
Судың бетiн боян қан.
Есi шығып ... басы ... ... ... ... өшiктi.
Атысарға мылтық жоқ,
Халымыз болар нешiк-тi?
Орыс, Қытай көршiмiз,
Ойраттарды жақтаған.
Мылтық алып солардан,
Жорыққа қалмақ аттанған.
Мұсылмандарды қырғанға,
Халхи мен ... ... ... ... ақтабан.
Қанға құмар Торғауыт,
Дәу мылтықты сүйреттi.
Үстi-үстiне доп атып,
Даламды тегiс күңiренттi.
Көрсеттi жазмыш бұл iстi,
Болсақ та жұртқа аяулы-ақ.
Қарқыны болып тым ... ... алды сұм ... тайып қапа боп,
Қостары ауған шоралар.
Паналауға мекен жоқ,
Босқын болды көп жандар.
Басқыншы дұшпан желiгiп,
Кең даламды таптаған.
Қоярдай жалмап көрiнiп,
Соғысып дамыл таппаған.
Байқап ... ... ... ұқсайды қабанға.
Татулық жоқ, мейiрiм жоқ,
Жау болды адам-адамға.
Жап-жасыл қазақ жерлерi,
Күз болған соң сарғайып.
Халықпен бiрге күйзелдi,
Қасiретi тым ... ... ... ... ... ... ... доп атып,
Қаптады қалмақ бұл маңға.
Билер де көп сөз қозғап,
Тiршiлiк жайын ойланған.
Ерлер де көп атсыз қап,
Жаяу ... ... сұм ... елге зор ... етiп өзiнше,
Жұртымды болды құл қылмақ.
Садақтан басқа төрт түрлi,
Қалмақтың бар мылтығы.
Қырса да жұртты басылмайды,
Қанқұмарлық ынтығы.
Орнатып жұртқа ... ... боп ... ... ... ... қалмақ баптаған,
Оларды көршi ел шаптаған.
Жолдамалы жендетппен,
Көбейiп саны қаптаған.
Жалдамалы сұмдарын,
Айдап салып халқыма.
Қысқа қамды жасатпай,
Ұрындырды салқынға.
Мiнетiн тым ... өгiз ... жаяу ... ... ... ... қолы қаймығып тұр,
Тең түсер дәу мылтыққа құрал болмай.
Хиуа алып түрiкпеннен арғымақты,
Орнына берген ... ... ... ... ... Түрiкпендi жабдықтапты.
Үш жүзге ықыласы түспей қатты,
Бұхар да Түрiкпенге мылтық сатты.
Алайда елшi сыйлық апарған соң,
Сол себеп ... ... ... ел ... ... аз да ... ... Бұхарға да алым төлеп,
Олармен тiл табысты қырылыспады.
Көп өсiп Арғын-Қыпшақ өнген едi,
Рахатын молшылықтың көрген едi.
Арасын Ташкент, Торғай ... ... ... ... ... едi.
Шығысын Қаратаудың қыстау етiп,
Батысын Сарыарқаның жайлаушы едi.
Арқаны жыл ... ... ... қызығына тоймаушы едi.
Қара өткел, Шу арасы Арғын ... ... ... ... жүз ... Тарақтылар,
Егiн сап, мал өсiрiп күн, көредi.
Көп жерiн Сарыарқаның мекен етiп,
Өнермен Арғын-Қыпшақ өрлеп едi.
Аң аулап, саят құрып ... ... ... ... ... ... пен жұт ... заман,
Қазақтан бақыт құсы ұшқан заман.
Қолында мылтықтары болмаған ... ... ... ... ... бен Сыр бойынан көш келедi,
Көш бас сайын атандар бос ... ... ... ... ... ыстық жас келедi.
Жас келмей екi көзге қайтсiн ендi,
Жұртымыз зор апаттан сескенедi.
Мұздады жылы жүрек ... ... ... елге ... ... ... ғой заманымыз,
Тозды ғой жаяу жүрiп табанымыз.
Толассыз дәу мылтықтан доп атылып,
Сарқылды әдiс-тәсiл, амалымыз.
Апатқа дейiн қазақ көп ел едi,
Жiгiтi әншi, ... ... ... ... өзiм ... ... сан соғысып көрген едi.
Шеткi жер қолдан қолға өтушi едi,
Көбiнесе жау жеңiлiп кетушi едi.
Кешегi Әз Тәукенiң ... ... ... ... ... күнгi хандар серттi бола алмады,
Пайда тiл көршi елдермен таба ... ... ... ... ... Орыс, Қытай табандады.
Мұндай боп жаудан маңдай таймап едi,
Қалмақ жеңiп, қанатын жаймап едi.
Сан майдан, талай ауыр ... ... оқ ... едi.
Хан едi ұлы жүздiң таз Жолбарыс,
Үйсiннiң дәулетiне мас Жолбарыс.
Санасу ... ... ... ... ... қас Жолбарыс.
Төле менен Ханкелдi,
Бiрi - батыр, бiрi - би.
Жолбарысты хан сайлап,
Тiккен оған арнап үй.
Ол екi ердiң ойынан,
Жолбарыс хан ... ... ... ... ұқпады.
Болғанда жаумен арпалыс,
Қамданбады еш Жолбарыс.
Ақылсыз сұлтан сол екен,
Маңдай да соры бес қарыс.
Әбiлхайыр сұлтанды,
Десе де жұрт айлалы.
Қазақ үшiн ол төре,
Түбiнде болмас ... ... ... ... ... ерге ... ... бiрi қалды-ау, тынысы.
Қол басқарып көрмеген,
Әбiлхайыр деген төреңiз.
Кiшi жүз қолын бастар деп,
Ол қуға қалай сенемiз?
Татардың бiр тайпасы Дәрмен екен,
Едiл де ... ... ... ... Қалмақ шаба бергеннен соң,
Күнгейге ауа көшiп келген екен.
Олар да Байұлы мен бiрге болды,
Қайғырып ... ... ... ... ... қосты,
Кеспек боп жау өтетiн әрбiр жолды.
Батырлар, билер ... ... ... жаумен егестi,
Босанбақ болып құрсаудан.
Қорғанбақ боп жыланнан,
Құтылмақ боп лаңнан.
Шоралар көп кеңесiп,
Көктөбеге жиналған.
Бөгенге көмекшi екен деп,
Әбiлхайыр мен ... қиын ... ... тайыпта.
Сыр бойы, қаратауды келген қыстап,
Кiшi жүз жоңғарлардан ... ... жүз, Кiшi жүз боп тiзе ... жау ... ... ... ... құрдық кеңес,
Уайымы мол жандарда болмай егес.
Ырду-дырду болатын ештеңе жоқ,
Басталған жау шабуылы оңай ... ... ... ... жұрт ... Арқа ... әрбiр жоқтан келген ауыл,
Қаратаудың терiскей бөктерiне.
Екiншi Күлтөбе бар бұл бөктерде,
Таяу жер бiз отырған Көктөбеге.
Ер терi, аттың терi ... ... ... ... ... ... алғаннан соң,
Халқымның көбiсiнде ат болмай тұр.
Мiнетiн көлiктерi болмаған соң,
Көңiлi ерлерiмнiң шат ... ... көп ... жау кеп ... ... көше ... жүз Кiшi жүздер күнгейдегi,
Қоршауда да тұрып жаумен арпалысты.
Бұл екi ел жауынгер едi әуел ... ата ... ... жүз, кiшi жүз боп ... ... жастар тайсалмастан.
Бiз-дағы ата жаумен майдандастық,
Халхидың жендетiмен найзаластық.
Дұшпанға қолдан намыс бермеу үшiн,
Таңдаулы тайшысымен ... жан ... ... зар ... ... балам, бәйбiшем де сақтанып жүр.
Iлесiп ұлдарыма бiр топ ... ... ел ... ... * ... ... ... өзен
Бойлары Қарақалпақ мекенi екен.
Қазақпен бауыр болып олар-дағы,
Ертеден бiрге көшiп жүредi екен.
Ақыры Қарақалпақ қоныс таңдап,
Шығысына ... өңiрi ... ... да қазақтармен бiрге болып,
Басынан жақсы өмiрдi кешкен екен.
Түркiстан аймағының шығыс жағын,
Мекендеп бiрталай жыл Қарақалпақ.
Қазақ пен тату-тәттi көршi ел болып,
Байланбай тұрған едi ... ... ... көп жыл бойы ... ... соң ... шатақ.
Шығысын Түркiстанның тастап көштi,
Iлесiп қазақтарға Қарақалпақ.
Бектерi Қарақалпақ болып жалтақ,
Оларда ой болмады күшiн қоспақ.
Түбi бiр туысқан ел болса-дағы,
Майданға шыға алмады бiздi ... ... қиын ... ... ... ... басқалары болысқан жоқ,
Қалмақпен үш жүз жылдай соғысқанда.
Әлi де жарты ғасыр соғысар ел,
Жалмамақ көп жандарды сұм қара ... екi ... ... ... ... ... бауырды көрмеймiз жек,
Қашқанын және олардың тұтпаймыз кек.
“Тұқымы азғана елдiң құриды”, - деп,
Соғыстан ... ... ... ... ... бақи ... деп әрқашанда қолдағанбыз.
Бөлiнiп қиын кезде кеткеннен соң,
Өлеңмен өкпе-назды жолдағанбыз.
Қалжырап қалды ... құты ... ... қалды жасып.
Жеңетiн ата жауды күн туса екен,
Бақытқа қадыр Алла жолды ашып!
Өкпе-наз қата болса, кешiр, ... ... ... ... ... мұсылманның панаңа алып,
Үш бiрдей жаудың үнiн өшiр, Алла!
Әлеумет, үш дұшпаның-кәпiр бәрi,
Қарғаған үш жауды да жас пен ... ... екеу ... ... сап,
Жоңғарға берген мылтық, оқ пен дәрi.
Бiздiң сөз қас дұшпанды меңзеу деп ұқ,
Бiр емес ата ... үшеу деп ... ... ... душар болсақ,
Жұртымыз құрып кетер, осыны ұқ!?
Болмайық соның үшiн ... ... ... бағынышты.
Тiрiсiп Қазағымның тәңiрiм қорғап,
Жат елге ете көрме табынышты.
Күлтөбеге жиылып,
Жасықтықтан тыйылып.
Ұрысқа ... бел ... ... сиынып.
Бүгiнгi күн-мұнар күн,
Жер бетiн тұман басқан күн.
Қытайлар аспас асудан,
Кәпiр қалмақ асқан күн.
Бейғам ... ... ... ... ... ... мылтығы,
Қалмақтан қазақ қашқан күн.
Мылтығы көп ұраңқай,
Шарасынан тасқан күн.
Ақыл таппай қиналып,
Билерiм қатты сасқан күн.
Паналар жер таба ... ... ... ... ... ... ... күн.
Сәмеке, Ғайып, Барақтар,
Хиуамен ақыл қосқан күн.
Хонтайжымен құда боп,
Аяқты керi басқан күн.
Жазығы жоқ жұртыма,
Жоңғарлар соғыс ашқан күн.
Қазақ, ... екi ... ... ... ... бауырлар,
Жеңiлiп жаудан қашқан күн.
Дұшпанмен құда кей төре,
Елдiң сырын ... ... ... Үш ... пен ... ... ... тайып Қазақтың,
Ерсiлi-қарсылы жосқан күн.
Жау iндетi жеткен күн,
Үш жүзден қайрат кеткен күн.
Күшiне қару сай болмай,
Өкiнiп ерлер өткен күн.
Қазақтың ауыр ... бегi ... ... ... олар ... ... түткен күн.
Түрiкпеннiң шонжары,
Кердерi елiн шапқан күн.
Қазақ пенен Ноғайды,
Жылатып олжа ... ... ... ... неге кектенген?
Жаулықтың бiлмей себебiн,
Билердiң iшi өртенген.
Жер сұраған кезiнде,
Мейман етiп ... ... ... жерлерiн.
Келiссе де оған бектерi,
Алтайға бiрақ көшпедi.
Сыйласақ та оларды,
Жаулықтың оты өшпедi.
Көше қалса Алтайға,
Бермек болдық жәрдемдi.
Уәделессекте әуелi,
Кейiн қабыл көрмедi.
Бостан-босқа өшiгiп,
Татулыққа еш келмедi.
Жазығы жоқ ... маза ... ... ... қолы ... сөзi Үш ... еш ... Бұхар, Қоқан да,
Қазақтарға қатайды.
Бiзден барған елшiге,
Мылтық сатпай шалқайды.
Алауыз болып мұсылман,
Бiр-бiрiне жәрдем етпеген.
Бауырмал, жомарт ел едiк,
Ешкiмдi сырт теппеген.
Не пиғылдан тап болдық,
Бiле ... ... ендi ... жоқ,
Мылтық құрал iздеп те!
Пана болсын бiр Алла,
Әлсiреп ... ... бер деп ... ... жалпыға!
Орта жүздi төрелер,
Екi бөлiп билеген.
Алдап момын қауымды,
Нан есептi ... елдi ... пен ... ... төртке бөлiнсе,
Болама халқым береке?
Әбiлмәмбет солқылдақ,
Ақ балшықша борпылдақ.
Келiспейдi ерлермен,
Қабандарша қорсылдап.
Соңына халқын ерте алмай,
Шептi бұзып өте алмай.
Әбiлмәмбет хан ... ... кете ... ... ... ... жым болды.
Сәмеке, Болат, Барақтың,
Әлсiздiгi шын болды.
Бұрынғы хандар секiлдi,
Қазiргi хандар болмады.
Ынтымақ кетiп төреден,
Жұртымыз содан оңбады.
Тiрiлiктi ойла ... ... хан ... ... ... ... паң ... халқым сорлады,
Дегенi бүйтiп болмады.
Iрi апатқа тап болып,
Қайғының ... ... ... ... ... ... көркi болар ед,
Ынтымақ құрса Алашпен.
Қата болса, бұл сөзiм,
Сәлем бер ме ... ... ... ... би ге ... көшкен Жолбарыс.
Сарысуға бармап ед,
Секiлденiп Арқа алыс.
Бұл күнде Шудан Сырға ауды,
Болғанменен жер алыс.
Сырға да ... ... ... ... да жек ... Үш жүз ... тағы бөлмеймiн.
Төре-төлеңгiт, қожа да,
Қазағымның ұлы ғой.
Мұсылманның бәрi де,
Бiр Алланың құлы ғой.
Хандықты төртке бөлдi деп,
Өкпеледiм хандарға.
Ренжiмей қалай тұрасың,
Миғұла ... ... жұрт ... өкше ... сұм ... шапшып құтырған.
Соғысуға болмай хал,
Нелер сабаз болды дал.
Әр жерде қалды көмiлмей,
Бала-шаға, ... көп ... көп ... сұлу сымбатты,
Көзiнiң жасын бұлаған.
Қазақтың жасыл даласын,
Түтiн мен шаңға орантты.
Ата ... - жау ... оқты ... ... ... қалды анасыз.
Көшке ере алмай әр жерде,
Науқастар қалды панасыз.
Құмалақтай қорғасын,
Нелер жанды сұлатты.
Дәу мылтықтан шар ... ... ... айырып,
Ата-ананы шулатты.
Сүйгенiнен айырып,
Аруларды жылатты.
Дүлей жоңғар санасыз,
Жеткiншектi кемсiттi.
Ата-анасыз ұл-қызды,
Жылатып қатты өксiттi.
Бармағын шайнап долданып,
Ер жiгерi құм ... шеке ... жас ... ... ... таптаған.
Дәу мылтықтан бет қайтып,
Қамалға ерлер шаппаған.
Жүректерi шайлығып,
Шайқасуға батпаған.
Ертелi-кеш сабылып,
Ел-жұртым болды-ау ақтабан.
Жекпе-жек шығу аз болды,
Мылтығына ... мәз ... ... қыспаққа,
Қалмақтың көңiлi жаз болды.
“Босқа өлуге болмас”, - деп,
Садақ тарттық Қалмаққа.
“Қалған жанды сақта!” - деп,
Сиындық Алла, Аруаққа.
Намысы бар азамат,
Соғыспай құр жатпаған.
Қару ... ... ... ... бе деп ... ... ... жүз - Алшын Бай ұлы,
Байбақты Дат балуанның.
Көтергенiне қарасаң,
Жасыл ала ту болды.
Жебенiң ұшын майлайтын,
Ағаштан алған қу болды.
“Не болса да ... - ... ... өлем”, - деп.
Батырлар қолға найза алды,
“Қоршауды бұзып өтем”, - деп.
Бастады ерлер көп қолды,
Аршуға жаудан бар жолды.
“Майданда өлген ... - ... басы шу ... бозбала көп жан-жағымда,
Жырларым жаққаннан соң құлағына.
Көңiлi босап-қорқып жылаған соң,
Бұлайша қайрат бердiм жан-жарыма.
Қуарып өңi кеттi манатым-ай,
Тозып тұр ... iшiк ... ... ... ... ... тұр ... Алла, я Аруақ пана болғай,
Кенжесi ем Ер Толыбайдың ортан қолдай.
Келдiм деп алпыс бiрге мойымаймын,
Көрсетем қайратымды осы жолда-ай.
Жете алмай туған жерге ... ... тұр ... ... жылап менi налытпашы,
Отпын шал да болсам жанатындай.
Қайғырып жасытпа Айша ... ... да ... аман-есен бұзып шықсақ,
Арқадан жолықтырам өз елiмдi.
Нағашым Айдабол би, Күлiк мырза,
Iсiне туған халқы болған риза.
Аруағы сол екi ... ... ... ... елдi дәм ... ... ... Айша жанарыңды,
Тауыспа бүйтiп менiң амалымды.
Сiбiрге сенi арқалап жеткiзермiн,
Жыл жүрiп тоздырсам да табанымды.
Күнасыз пенде болмас сұм ... еске ... ... ... ... ... ... болмас жылағанда.
Ақбура, Тұлпар менен Қабыланбек,
Бiр туған нағашы атам iнiлерi едi.
Аруағы үшеуiнiң қолдау болар,
Олар да шарапатты нағашым едi.
Дүние ... жол ... ... мал ... бас құралмаған.
Көзiңмен зор апатты көрсең-дағы,
Айшажан, үмiт үзбе бiр Алладан.
Көрiп тұрсың Айшажан,
Мынау қырғын-жосықты.
Қаза тапты қанша ... деп ... ... ... ... жау ... соң мылтығы,
Қалайша елiм қорғанбақ?
Затын алып темiрдiң,
Күшiмен майлы көмiрдiң.
Балқытпадық әр ... ... ... ... темiр әр жерден.
Сылтау етiп сынықты,
Қалдық кенже көп елден.
Қырды дұшпан қазақты,
Шынымен болып қас надан.
Төбе шашым тiк тұрды,
Халқымды көрiп қиналған.
Түршiктiрдi жанымды,
Естiлiп ... ... ... жас ... ... ... басқа Ғайыпқа,
Сенем деп ерлер алданған.
Туысы оның Болатқа,
Ерем деп елдер сандалған.
Жол-жөнекей қарасам,
Қырылған халық орасан.
Өлiп ... әр ... ... бура ... ... ... ... соғу шаруасын,
Үш жүз боп қолға алмадық.
Ойлаған мен Айшажан,
Төгiлген қайта толмайды.
Қалғанға берсiн береке,
Өкiнгенмен түк болмайды.
Ой ... ... ... ойды.
Армансыз болып өтпеспiз,
Тоқтатайық осы ойды.
Мiнекей, көрдiк iстi басқа салған,
Жауыздар халқымызға салды лаң.
Бәрi де көрген қызық түске ... ... ... ... ... ... ... ерген жарым Айша,
Дүниеде кiм қиналмас бағы тайса.
Кiм бiледi Қазақтың да айы оң ... ... мен нұры ... - деп, бастай бер, Айша жарым,
Бiз айтпасақ, кiм айтар елдiң зарын.
Жауға шабар мылтықты ... ... айту ... ғой бар ... әнге сал, ... ұғып ... ... есiне алсын халық.
Өлмесемде жайылсын елге хиссам,
Үлгi болсын ұрпаққа атым қалып.
Кенжесi ем Толыбай сыншы Қожаберген,
Бата ... Әнет ... Әз ... жұрт ... ... ... өртенген соң айттым өлең.
Бiз айтпай көптiң зарын кiм айтады,
Батырды ұзақ соғыс қартайтады.
Кенеттен елi-жұртын жау шапқан соң,
Жырауды шабыншылық ... жау мен ... ... ... ... ... амандықты бiр Алладан,
Үш жүздi қашан қорғап ескередi?
Қарт ақын осындай да ... ... жай ер ... ... ... айтпағанда,
Пайдалы насихатын қайда айтады.
Халқыма жәрдем бер деп хақтағала,
Қолға ұстап ... туды ... ... ... ... ... ... мұсылманға:
-Ассалау мағалайкум,әлеуметiм,
Дұрыс қой, осы бүгiн алған бетiң.
Қолда бар қаруларды пайдаланып,
Жойыңдар жау әкелген зор iндетiн!?
Соғысу ата жаумен-бұл мiндетiң,
Аянбай қылыштасар ... ... ... ... жер құштырып,
Сопы мен айықтырғай елдiң дертiн.
Асынған құтты болсын жарақтарың,
Сөзiме құлағың сал қарақтарым.
“Шабуылы сұм қалмақтың күштi екен”, -деп,
Кетпеңдер жаудан ... ... ... ... ... азаматым,
Болыңдар жаудан кектi қайтаратын.
Кеудеңде шыбын жаның болса егер,
Жоғалтпа жер бетiнен қазақ атын.
Болып тұр халқым үшiн ауыр кезең,
Найзаңды, боздақтарым, жауға ... өз ... ... жiгiт оңа ... ... ... ек ... қарсы ұрандасып,
Майданға аттанушы ек қатарласып.
Биылғы қалмақ қолы басым болды,
Тоқтату қиын боп тұр ... ... ... ... ... ... төзем?
Қалмақтар дәу мылтықтан доп атқанда,
Сiлкiндi тау, орман, көл, тоғайлы ... ... ... ... да елдi ... ... ... тобың бұзбай, азаматым,
Арылар әлi-ақ бастан қиыншылық.
Жемегей саяқ жүрiп жаудан таяқ,
Жүрген жоқ ... бiздi ... ... ... ... көп,
Мылтығын атпақ болып тұрған таяп.
Пайдалан, Қазақ, Ноғай құралыңды,
Көтере айт “Алаш!” - ... ... ... ... ... ет,
Жоғалтпай қоржындағы Құраныңды.
Қазыбек, Ер Жәнiбек, Алдабек би,
Көрдi олар өз жұртынан кеткенiн күй.
Үшеуi тозған елдi ... ма, жас пен кәрi, ... ... ... ұлы бiр ... ел емеспiз дүнияға.
Үлкендi кiшi сыйлап әрқашанда,
Топ болса, сөз бастатқан қарияға.
Сақтанып ұйымдасып, тiзе ... ... мұны ... хош ... ... құрап, естi жисақ,
Алла, аруақ баршамызға күш бередi.
Тастама халы азыңды мықтыларың,
Қоныстан жылжымаңдар күшi барың.
Мекеннен марал ауса, жайы болмас,
Есте ... бұл ... есi ... мен бек, ... ... ел ... ... сарбаз жинап, жаумен соғыс,
Сөздерiн ғазазiлдiң тыңдамаңдар!
Қаратау, Сыр, Сарыарқа, Едiл-Жайық,
Тұрақты Қазақ жұрты қонысы деп.
Санаңдар түп қазаққа соны лайық,
Әуелден мал кiндiгi өрiсi ... ... ... ... ... жер үй ... ... түзден.
Қазақтың қыздарына жараспайды,
Қалмақтың бектерiне көзiн сүзген.
Қыздарым, келiндерiм, жауынгер бол,
Дұшпанға басыңды име, ұсын ба ... де ... ... кек ... өжет жан ... ... топ құрыңдар,
Ерлерше киiнiңдер, сай тұрыңдар.
Ұрыста өл, мазақ болма, берiлмеңдер,
Қалмақты қанжарменен шапқа ұрыңдар.
Таралған Үш жүз ұлы бiр ... де ... ... әр ... көре ... “ой, ... ... қиуадан.
Тарқатпа, сарбаздарым, жиыныңды,
Оңайлат жаудан кек ап, қиыныңды.
Қалмақты жеңiп шығып, құдай оңдап,
Боздақтар қайтадан тап үйiрiңдi?!
Елестеп көз алдыңда бұрынғы күн,
Шығарма өткендi ойлап, ... ... ... пенделер сергек болғай,
Иманын жолдас етсiн өлгенiңнiң!
Пайда жоқ қайғырғанмен, жамиғатым,
Ешқашан жасымаңдар, ... ... жау ... жеңiлденсе,
Артады бұрынғыдай салтанатың!
Мұхаммед үммәтiмiз - құдайға құл,
Сiздерге бабаң айтар өсиет бұл.
“Адам басы - ... ... - ... ... ... ... қыл!
Соғыста қиындыққа шыдай берсек,
Дұшпанға қырылатын келер кезек.
Табағын жаудың өзiне қайта тартар,
Бөгенбай, Ер Сары, Асқап, Жабай, Көшек.
Бiрiңдi бiрiң қолда қысылғанда,
Татулық - ...... ... ... ... ата жаумен ысылғанда.
Сынап көр бұл соғыста бағыңызды,
Сындырмай жау ... ... ... тура тисiн,
Дәлдеп ат, кере тартып жағыңызды.
Ауыр күн ұзақ тұрмас ... ... жүр ... ... ... бол,
Естек жап, ұйымдасып ес барында.
Сүйей жүр әлсiзiңдi әлi барың,
Қолдағы жолдас болсын қаруларың.
Майданға жау ... ... ... мен ... болсын сыйынарың.
Дәрменсiз сұлтандарға ел ермесiн,
Қазағым ғазазiлдi дос көрмесiн.
Қазiргi төрт ханда да береке жоқ,
Оларға ендi тiзгiн жұрт ... ... ... ... ... емес сұлтанды,
Тайдырыңдар билiктен.
Қысылшаң мұндай кезеңде,
Айырылмаңдар бiрлiктен.
Мейлiң төре, қара ... ... ... ... ... бата алған,
Түйе балуан атанған.
Балта керей Тұрсынбай,
Асқан батыр қатардан.
Он жетiсiнен мәлiм Тұрсынбай,
Ертiсбай ердiң баласы.
Жаста ... ол ... ... ... шошыр айбатты,
Көп батырдан қайратты.
Қалмақ тигенiн естiсе,
Дей бер жауды жайратты.
Сондай ерлер аттанса,
Жоңғардың құрыр шарасы.
Iшкерiлей енуге
Келе қоймас ... - ... жерi ... - деп,
Атаның мүлкi болсын жиғандарың.
“Жау қалмақ - ата дұшпан қанiшер”, - ... ... ... ... ... талапты ерге” деген жанмын,
Есiркеп қашан Алла жеткередi?
Тәңiрден елге амандық тiлеп жүрмiн,
Қазақтың iсiн қашан хош ... ... ендi ... ... ... жердiң бұйыратын.
Сауықшыл бейбiт жатқан Қазақ едiк,
Жау көрсек, қарсы бiрге ... едi Кiшi ... ... Жайнақ,
Жау десе, аттанушы едi жүзi жайнап.
Ол-дағы халқын жинап, ... ... “ә” ... ... ... ... азаматым,
Ұнаса менiң айтқан насихатым.
Қожа, молда, ишандар уақытша,
Қоржынға сақтап қойсын шариғатын.
Намаз оқып жатқанда, жаулар қырар,
Атылған дәу мылтықтан доп кеп ... қып ... ... ... ұстап алып, тұтқын қылар.
Көңiлiң Алла мен дiнге болса таза,
Тартқызсаң жау қалмаққа қатаң ... ... орын ... ... ... қаза!
Тұрммыстың көрдiң, мiне, ауырларын,
Сау болғай, қайда жүрсең, бауырларым!
Тастама, ата-анаңды, ұл-қызыңды,
Қасыңда бiрге жүрсiн алған жарың!?
Қалмақтың күнi ... ... ... кен ... да ... болсын!
Өткендер ендi қайта тiрiлiп келмес,
Аз қазақ тiрi жүрген аман болсын!
Санама бiрiңдi артық, бiрiңдi кемге,
Бiрiңдi-бiрiң деме сүрiнгенде.
Әрқашан тобық бұзбай, бiрге ... азда ... ... ... естерiңе ойда жоқты,
Көрсетпе бiр-бiрiңе қоқан-лоқы.
Зор апатттан қалсаңдар аман-есен,
Аларсың әлi-ақ ... ... бақ, ... ... жоқ,
Пендеге шыдамдылық дес бередi.
Жоққа қуып еш жүйрiк жеткен емес,
Бiреуге ерте, бiреуге кеш келедi
Орнатар дұшпандарға заман ... ... ... ... батыр,
Естiсе қалың қолын бастап шығып,
Жоңғарды отырғызар мұзға тақыр.
Саспаңдар, жұртты ұйыстыр, даналарым,
Дұшпанның көрсеңдерде соққыларын.
Қалмаққа шығын болмай, майдан берсең,
Белгiлi болар ... жоқ ... ... ... ... мен қарт ... келсе, жоңғарлардың көзiн оям.
Қаншама арпалысып соғыссақ та,
Дiнкенi құртып тұр ғой мына қоян.
Желкiлдеп бәйшешектей ... ... ... ... көзге түскен.
Асынған қару- жарақ көген көздер,
Қоршауды бұзып шыққай ерен күшпен.
Көп әлi көретiнiң ... ... ... ет, ... құр ... ... қылмай,
Байлап ат дұшпаныңды мергендерiм.
Жырларым құлағыңа тие қалса,
Ұғып ал, есiңе ұстап,азаматым.
Тiрi жүрсең, қайта тап жер- суыңды,
Жоғалтпа жер жүзiнен үш жүз ... ... екен ... ... ... әрi ... әрi сыншы.
Естiсе жау тигенiн аттан салар,
Жырына оның, халқым, құлақ түршi!?
Бұқаржан биылғы жыл отыз жаста,
Атағы ақындықпен ... ... де көп ... ... шығар,
Түскен соң ауыр бейнет қайтсын басқа!
Азаттық қамын ойла милыларың,
Қосқайсың елдiң басын сыйлыларың.
Дұшпанға бас ... ... ... ... көрген қиындарың.
Қалмақты, шамаң келсе, қыра бергей,
Өмiрдiң көрем десең рахатын.
Тiрлiкте жауыздарға есе бермей,
Бабаңның мақұлдаңдар насихатын!
Есен бол, әр уақытта, ... ... ... бiрiң ... ... ... босқа тозып ауылдарың.
Күн туса, ел бетi оңға бұрылатын,
Әңгiме-кеңес, думан құрылатын.
Жұртымыз өз қалпына келер едi-ау,
Болса егер жау ... ... ... ... ... қасқыр заман,
Көршi ел жоқ қазақтарға қас қылмаған.
Дұшпанға кездескенде соққы бергей,
Дұрыс iс-жауға кеуде бастырмаған.
Алынсын сұрыпталып ... ... ... мен ... бөле- жарып,
Оңайлат iстерiңнiң қиындарын.
Керейдiң батыры бар Ақпанбеттей,
Оғанда қоймаушы ендi дұшпан беттей.
Естiсе ғаскер жинап, ту ... ... тиер ... ... ... ... тау мен ... жерден жау алуы болмас оңай.
Майданда Қазақ қолын аруақ қолдап,
Халқыма ... Алла пана ... ал ... ... көпке тұтқа даналарым.
Дұшпанды батылдықпен тойтарыңдар,
Жоғалтпай жау алдында беттiң арын!?
Бастасын тозған елдi көсемдерiм,
Ақылшы ... ... ... езуi ... ел санамай,
Тiзе қос, күштi жинап есендерiң!?
Зор соғыс мұныменен тыйыла алмас,
Қазақты кәпiр қалмақ жоқ қыла алмас.
Дүние кезек деушi едi ... екен Үш жүз ... ... ... ... ... сол -
Аршыңдар Қазақ үшiн бақытқа жол.
Қажыма, сескенбеңдер, iлгерi ұмтыл,
Жастардан тез ... ... ... ылғи ... ... ... жауды ұзатпай тентiретер.
Бөгенбай, Ер Сары, Асқап, Жабай, Көшек,
Қалмақты қойша қырар, зар еңiретер.
Қазағым дәулетi мол, қарқынды ... ... ... ... ... аққу құс секiлденген,
Жұртымның қыз-келiнi алтын едi.
Үмiттiмiн әлi-ақ халқым оңалар,
Кәпiр қалмақ, жер бетiнен жоғалар!
Балаларым, жауды жеңiп күйретiп,
Тұғырына қазақ ... қона ... ... ... ... ... өл, жауға тiрi берiлмеңдер,
Төкпеңдер, азаматтық беттiң арын!?
Қалмақпен басталғанда үлкен ұрыс,
Қаршылдап жарқылдасын алмас ... өт ... ... ... ... ... тұрыс.
Би мен бек, жұртты ұйыстыр, қарап тұрма,
Артыңа алаңдама, мойын бұрма”?
Кейiнгi елдi ертетiн сардарлар бар,
Олар да құлақ ... ... ... ... ... сөге ... қарт ... төге көрме!?
Кек қайтар дұшпаныңнан, ұландарым,
Басқаға көңiлiңдi бөле көрме!?
Қайраттан, қимылдап қал, боздақтарым,
Есiңде болсын менiң айтқандарым.
Жауларды қол оқпенен топырақ ... ... ... ... ... аруаққа сыйыныңдар,
Топ-топ боп әрбiр тұсқа жйилыңдар.
Әр жерден жау қалмақты бас салыңдар,
Бытырап құр жүруден тыйылыңдар!?
Күй ... қүй ... бiттi ... қоршау бұзып үлкен ұрыс.
Қайғыдан ұран салып серпiлiңдер,
Бұл сөзiм менiң айтқан болмас бұрыс.
Аршыңдар жұрт ... ... ... көк ... оңды-солды.
Соғыста жолың болғыр қолбасылар,
Бастаңдар сұрыпталған қалың қолды.
Аман бол, ел қамқоры жарқындарым,
Алмастай қан майданда жарқылдағын.
Жұрт қамын естерiңе ап, ескере ... ... ... ... ... әнге ... күйге қостым,
Алдыңа тарту етiп, жырды тостым.
Насихат халайыққа тағы да айттым,
Жiгерi артса екен деп көңiлi бостың.
Тыңдады өсиетiмдi Үш жүз халқы,
Ұнатып ... ... ... сөз көпке арнадым,
Жазсын деп игiлiкке апат арты.
Жырымды ұғып жұрттың қаны қызды,
Тастамай жетектедi ұл мен қызды.
Батырлар ... ... алға ... ... ... ... қазақ қорқып бұға алмады,
Қалмақтар жекпе-жекке шыға алмады.
Мылтығы жеткiлiктi қанiшерлер,
Бiрме-бiр шайқасуды қаламады.
Лап ... ... ... ... шықты,
Қалмақты қоршап тұрған шаншып жықты.
Қайсы бiр жас өндiрлер оққа ұшса да,
Қайтпасын бiздiң жақтың жау да ұқты.
Түспен деп ендi ... ... ... ... қас жауына.
Орта жүз, Кiшi жүз боп күшiн салып,
Дұшпанның быт-шыт қылды құрсауын да.
Жағдай жоқ көршi ... ... мен өлiм ... белдескендей.
Мылтықсыз бiздiң Үш жүз жүрсе-дағы,
Тап қазiр болдық жаумен теңдескендей.
Ер емес жаудың туын ... ... жоқ ... дәу мылтығын сұмырайлар,
Қолма-қол соғысуды ұнатпаған.
Садақ пен мылтығым бар “күлдiрмамай”,
Кезiм жоқ атысқанда тигiзе алмай.
Халқыма насихат жыр айтқанымда,
Қоршауды бұзып шықты бiрi ... ... ... ... ит ... ... жүз, Кiшi жүздер садақ тартып,
Ерiксiз дұшпан жақтан ту ... ... ... ... таптап өттi мергенiн де.
Қазақ, Ноғай баршасы ұран салып,
Дұшпанның талқандады шеңберiн де.
Бөгелмей зуылдата садақ тарттық,
Күлдiрмамай мылтықпен көздеп ... ... ... көк ... ... басын шаптық.
Қазақтың қарт батыры ем ардақтаған,
Жырымды топқа салып салмақтағам.
Қан кешiп, сан майданда жүрсем-дағы,
Жоғалтпай өз бойыма ар ... боп ... ... ... ... Кiшi ... көрiп едiм.
Елiме қайтар шақта жау қоршады,
Жаратқан, осыншама не қып едiм?
Қазаққа қиын болды келген iндет,
Ежелден жауға ... ... да жау ... ... ... ұлым майданда өлдi Науан, Әсет.
Майданда соғысқанда шаһыбаздарым,
Қиналып қысылып едi жер боп тарын.
Сұм қалмақ қорғасын оқ жаудырса да,
Қаймықпай шайқасып ед ... ... екi ... оққа ... ... қара жердi барып құшты.
Өлiмiн төрт батырдың көргенiмде,
Өртенiп iшi-бауырым күйiп пiстi.
Төртеуi бiзбен бiрге ... ... Кiшi ... ... ... қан майданда шейiт болды,
Төрт ботам жау қалмаққа не қып ... соң ... iстi ... ... ... ... айғай.
Шаныштым оңды-солды көк найзамен,
Жығылды талай жендет салып ойбай.
Пенденiң бала деген жүрегi ғой,
Аз күндiк тiршiлiкте тiрегi ғой.
Ұлдардың жаудан кегiн алу үшiн,
Қалмақтың ... ... ... ... ... ... ... аттың жалын.
Әйтеуiр бiр өлiм деп қылыштастық,
Қазақтың қорғау үшiн мал мен ... ... ... бiр-ақ өлiм,
Дұшпаннан алған дұрыс елдiң кегiн.
Келсемде алпыс бiрге ... ... ... ... ... ... ... әлдi жидық,
Уайымды, босаңдықты мүлдем тыйдық.
Алысқан ат үстiнде ит халхидың,
Ұстап ап айдарынан мойнын қидық.
Уақиға ауыр ... ... ... ем ... ... ... ... шыжым найза жылдамдата,
Қалмақты сұлатуды мақұл көргем.
Болсам да қол бастаған батыр ноян,
Қайғыны iшiмдегi қалай жоям?
Қасымда қалың жасақ болмаса ... ... ... ... ... ... атым ... тұр ақ сауытым жағасынан.
Қайралған қайқы болат алдаспаным,
Боялды қызыл қанға ... ... төрт жыл ... өттi,
Орта жас ол да менi тастап кеттi.
Ит қалмақ соғысуға душар қылды,
Болмаса ақсақалдық кезең жеттi.
Жасымнан ту ұстаған болдым сардар,
Соңыма ерiп ... ... ... ... ... ... қатал жауға,
Iсiне құдiреттiң не амал бар?
Жау алды қазақтың кең сахарасын,
Талайды оққа ұшырып, кесiп басын.
Күнасыз жүктi әйелдiң iшiн тiлiп,
Найзалап ... жас ... бұл ... ... ... ... соққы берейiн деп.
Дұшпанға ыза кернеп, қарсы шаптым,
Майданда шейiт болып өлейiн деп.
Қалмақпен ұрыс салдық аянбай-ақ,
Аялдап алды-артыма ... ... ... да ... ... шабақтадық аямай-ақ.
Жүрекке шабыншылық салды жара,
Бөлiндi ел бiр-бiрiнен дара-дара.
Жоңғармен ұлғайсам да кескiлестiм,
Тағдырдың жазуына бар ма шара?
Пендеге опа болмас дүние жалған,
Жау үшiн ... құны ... да Алла ... ... ... маржандалған.
Атаның еркiн өсiп дәулетiнде,
Бөленiп сән-салтанат сәулетiне.
Сарбазсыз жолаушылап жүрсем-дағы,
Қаймықпай шығып жүрдiм жау бетiне.
Көргенде Хорос, Шорос, Бiлеуiттi,
Убашы, ... мен ... ... апат ... - ... кәрi ... қайнап кеттi.
Құрымай ендi дұшпан бiзге күн жоқ,
Ерлердiң жүрегiне ... ... ... ... ... ... қол ... зор шайқасқа ұрыс соңы,
Жаңбырша жауып кеттi қалмақ оғы.
Дұшпандар оқ бората бастағанда,
Шегiндi шығын болмай қазақ қолы.
Кең дала ... ... ... ... ... ... ... бiздiң ғаскер,
Болды ғой тiрелгендей от пен суға.
Қалжырап күшi азайған есiл ... ... ... ... ... барлар пайдаланып,
Бет қойды Сарыарқаға тез жеткелi.
Жанына қиыншылық қатты батып,
Азаптың улы ... бәрi ... ... жоқ ... ... ... аш, жалаңаш қона жатып.
Бұл заман, қай-қай заман, ... ... ... ... ... iзiңнен шаң борайды,
Қар жауған қантардағы қыстан жаман.
Қанданды қазақ атам кең даласы,
Өлiк пен ашқа толды сай-саласы.
Құтқармақ елдi апаттан болсадағы,
Әнеттей ... ... жұрт ... ... ... ... ... бәрi кеттi.
Жеткiзбей халхиларға кеткен елдiң,
Бiразы Сарысуға барып жеттi.
Келтiрдiң жұртыма iндет қатты, құдай,
Қара жер ел табанына батты, құдай.
Жаяудың жүрсе аяғы ауырады,
Халқыма ... ғой ... ... апат Үш жүз ұлын ... бақ, ... құты ... қазы-қарта жеген қазақ,
Дариға-ай, шөп тамырын қорек еттi.
Жоқшылық ... соң адам ... өш ... ... бұта.
Қазағым шөп тамырын қорек етiп,
Қампайтты iшiн сумен жұта-жұта.
Бейнетке жол-жөнекей әбден батып,
Тоқтайды дем алмақ боп аздап ... ... ... жоқ,
Ойлайды жан сақтауды басы қатып.
Көсемдер қайғыланды қатты налып,
Жарымжан, ... ... ... ... ... ... Арқа ... қашқан халық.
Өкшелеп артымыздан бiздi қуып,
Жетуге қалмақ қолы қалды жуық.
Жауға дәлдеп шiрене садақ тарттық,
Қалдық деп бiр күн өлiп, бiр күн туып.
Қалмады ... ... ... да ... боп ауыр ... ... оқ ... олар,
Қоярдай қалған елдi бiрден жалмап.
Мен талай жау шебiне салғам ойран,
Iсiме Үш жүз ұлы қалған қайран.
Атақты Ер ... ... тұр ... ... ... пайдам.
Қазаққа болмасам да үлкен тұтқа,
Насихат тағы да айттым барша жұртқа.
Жырымды шегiнген қол қабыл ... ... да ... соғыс, жұтқа.
Ел намысын қозғадым,
Ұзақ сөйлеп созбадым.
Қайрат берiп ерлерге,
Бұлайша бiр ... ... жас ... өскен ұлдарым.
Дұшпандарға бас име,
Құламасын тiккен туларың.
Жау келдi деп қайғырма,
Табаныңды тайды ма!?
Жебе барат қалмаққа,
Естерiңнен айырыл ма?!
Ұрандап шық ... ... ... ... ... ... ... тайғанға,
Сес көрсетiп жайнаң да.
Абдырама ерлерiм,
Қалмақ қанат жайғанға.
Қас ойлаған кәпiрдiң,
Қабыл болмас тобасы.
Естен кетпес қазаққа,
Иттердiң салған жарасы.
Қалмасада ... ... ... ұрыс ... ... ... Қалмақты,
Аударып тастап салмақты.
Тойтарайық жауызды,
Құрсаулатпай жан-жақты.
Батырлардың ағасы,
Қырықта жас шамасы.
Қорған ... ... ... Арғын Бөгенбай -
Алтынды тонның жағасы.
Осы күнгi сардардың,
Бәрiнен артық бағасы.
Бес жасы кiшi Бөгеннен,
Албанның ерi Ханкелдi.
Бөлiнсе де жұртынан,
Бастауға жарар ғаскердi.
Тазартылар күн ... кең ... ... ұл ... ... ... жоқ ... болар панасы.
Жұртты қырған Ойраттың,
Жыртылар әлi-ақ жағасы.
Қазақтар түйiп қабағын,
Жаудың орып тамағын.
Қайта тартар ... ... ... қып ... ... ... ... жерiн тазартып,
Тайдырар дұшпан табанын.
Қайтарылар жерлерiң, -
Тау, орман, өзен, көлдерiң.
Болашағы үшiн ... шық ... ... ұран ... ... ойранын.
Желбiресiн құлпырып,
Бөрiлi жасыл байрағың.
Халқымның соры арылып, бағы жансын,
Дұшпандар топырақ ... жер ... ... ... ... ... жеп,
Айырылып жер-суынан қайғылансын!
Қолынан ата жаудың дәулет кетсiн,
Жай түсiп, елi-жұрты құрып бiтсiн!
Талқандап Қалмақтарды мекенiнде,
Қазағым желбiретiп туын тiксiн!
Келедi көп ... ... ... тiзе ... ... ... ... жұрттың қарғысына,
Қалмақтың көрер күнi болар жаман!
Мұны естiп ... ... ... көңiлденiп, бек шаттанды.
Iлгерi қалмақ қолын жүргiздiртпей,
Жiгiттер садақ тартып, айбаттанды.
Көрсеттi өндiрлерiм жауға айбын,
Тарқады оны көрiп, шер мен қайғым.
Сарбаздар ... қол оқ ... ... ... дөң мен сайдың.
Батырлар халхиларға шегiп айбат,
Көп бөгеп Қалмақ жолын ... ... ... ... жабылса да,
Күллiсiн қазақ қолы шықты жайпап.
Жендетi Сiбе, Ұраңқай сасып қалды,
Убашы, Торғауыттар жасып ... ... ... ... ... тасып қалды.
Бiздiң жақ бiрме-бiрде басым түстi,
Қылыш пен найза ұрыста асып түстi.
Алысып қалмақтармен ұмар-жұмар,
Көрсеттi бұл ... ... ... де “Ошыбайлап!” ұран салдым,
Дұшпанның қорлығына назаландым.
Қасық қаным қалғанша соғыспақ боп,
Қалмақтың батырларын найзаладым.
Майданда ақыл-естен адасқанда,
Өлшеусiз ерiк бердiм ... ... қиды ... ... мен ... ... менiң ерлерден ардақты емес,
Өткен күн көз алдымда жай бiр елес.
Жүз жиырма төрт мың пайғамбар мен
Отыз үш мың ... да ... ... ... ... емес.
Дүние опасы жоқ жалған екен,
Бiзден басқа да ерлерден қалған екен.
Өлiп кетсем, соғыста шейiт ... ... ... ... ... ... ... iшiнде Көшебемiн,
Жорыққа он жетiмнен төселгенмiн.
Жекпе-жек Қалмақтармен шыққан шақта,
Желкесiн қидым талай ерсiнгеннiң.
Бұл ... ... ... ... ... ерлiк арым барған емес.
Алпыс бiрге келгенше бiрме-бiрде,
Жау дендеп, ат ... ... ... да ... ... ... ... қолдап iстiң келгенiн де.
Аллаға шүкiр, беделсiз болған емен,
Түсiнем жұртым, ... ... ... ... ... ... ер атанып көпшiлiкке.
Айырылып қасыма ерген төрт боздақтан,
Тап болдым дәл бүгiн мен кемшiлiкке.
Зор апат ... ... ... тұтып, ғарыптерге күлген жоқпыз.
Кез болдық абайсызда бұл iндетке,
“Ертегi” тыңдайық деп жүрген жоқпыз.
Батыр деп түсiп жұрттың ықыласы,
Болып ем жас ... ... ... бұзған жиырма бесте,
Сыйлап едi мұсылманның кәрi-жасы.
Жерлерiм-Ертiс, Есiл, Тобыл бойы,
Елiмнiң жайылушы едi ешкi-қойы.
Күн туып, ата жаудан кек ... iске ... ... ойы.
Белгiлi мырзалықпен жұртқа жайлы,
Орта жүз Керейде елiм Ашамайлы.
Есепсiз көп өсiп едi тайлақ-тайы,
Болған соң жер-суы оның тым жағдайлы.
Жағасында түйе қаптаған,
Суы тұзды ... ... ... ... ... ... ... қолды ерiм-ай.
Ит жүгiртiп, құс салған,
Бетегелi белiм-ай.
Үйрек ұшып, қаз қонған,
Айдын шалқар көлiм-ай.
Дағдарып тұрмын бүгiн мен,
Бетпақтың қуаң шөлiнде-ай.
Бiр-бiр ... ... Арқа ... ... ... ... мiнiп, ту ұстап,
Кернейлеткен бегiм-ай.
Көкпар тартып, сайысқан,
Жасыл алқап дөңiм-ай.
Күн туарма дұшпаннан,
Қайтатұғын кегiм-ай.
Қайран ... ... ... Сiбiр ... жуып, кiндiк кескен жер,
Кетембе, сенi көре алмай.
Бiлмедiм жолда мұндай сор боларын,
Апаттың қазақ үшiн зор ... жүз ... ... ... ... iстiң алда не ... қалып едi жасақ бастап,
Ел басшысы сайлап ем, халқым қостап.
Жаудан жұртын жүрме екен қорғап аман,
Қуатым, сүйенiшiм iнiм ... ... би, ... ағам,
Үш ағам аман ба екен жау оғынан.
Көрем бе туған елдi, көрмеймiн бе,
Биылғы жаудың бетi өте ... ... ... алыс ... не болары бiздiң халдың.
Тiрi боп елмен бiрге кездесерме,
Үйдегi он ұл, бiр қыз ... ұзақ ... ... ... күн ... ма, ... ... аға-iнiмнiң аман-ба екен,
Ең кенжем - жалғыз қызым, құлыным ... ағам ... ... қария едi,
Ақылға, ерiлiкке де дария едi.
Бүл күнде жетiп, тақтан тайды,
Әйтпесе даңқы көпке ... ... ... ... ... малдың,
Нақақтан қанын төгiп талай жанның.
Бiз кеткенде, жорықта жүрген бес ұл,
Шiркiн-ау, тiрiмiсiң, қайда бардың?
Зәресiн алып едi сан дұшпанның,
Келтiрiп тәубасына ... ... қол ... кетiп едi,
Тұңғышым, есен бе екен Әди жаным?
Қорғаны болып едi жан мен малдың,
Қазақта ... едi ... ... ... ... ... ме екен, аман-есен, Дәстем жаным?
Аққас көл, Қарақас көл ... ... ... жал ағашында.
Отырар шұбат iшiт күн болар ма,
Үлгi айтып Керей-Уақ баласына?
Қоян жыл дәл ... бiр ... ... ... ... кiсi едiм ... елге елшiлiкке ылғи барып,
Халқыма адал қызмет iстедiм ғой.
Кезiнде сардар болған сансыз ... ... әкем ... Толыбай.
Жетсекте бұрын талай жеңiстерге
Жолықтық бүгiнгi күн күшi зорға-ай.
Тайынбай ... ... ... қой ... ... қалмай жауда.
Майданда өлсем, әйтеуiр шейiт болам,
Дұшпаннан қорқып жанды етпен сауға.
Кешегi жас өспiрiм ... ... ... ... жыл ғұламалардан дәрiс алдым,
Меңгерiп үш-төрт тiлдi дер уақытта.
Екi жыл Бұхарадан және оқыдым,
Ие боп ... ... ... ... жас шағымнан құштар болғам,
Самарқанд, Бұхарадан бiлiм алғам.
Атанып үздiк шәкiрт қатарымда,
Ең үлкен медересесiн тәмамдағам.
Ерлiкпен мағылұм болдық алыс-жатқа,
Ән шырқап, қобыз тарттық ... ... ... ... ... боп он жетiмде мiндiм атқа.
Он сегiзде әйгiлi балуан болып,
Он ... ... ... ... имам болмай, ақын болып,
Сыймайтын iс жасадым шариғатқа.
Артықша болмаса да ... ... ... қас ... әз Тәукенiң заманында,
Сан рет тайдырып ем жау табанын.
Тiлiне араб, парсы болдым жетiк,
Оны да ... өнер ... ел ... ... ... ... қызмет етiп.
Мекендеп Тобыл, Үшбұлақ екi арасын,
Қазақтың жырға бөлеп ен даласын.
Сауықшыл Орта жүздiң Керейi едiк,
Ұш жүздiң жат ... еш ... өсiп ... ... аға- ... ... ... етiп ел әкелген,
Қалмақтың көз салмаушы ем қалқашына!
Адам деп өн бойына өнер ... iшi деп ... менi ... он ... араласып,
Болған жоқ қожа, софы, молда, ишан.
Хат танып, дiн исламның ... ... ... ... болғам.
Әз Тәуке дәуiрiнде сардар болып,
Ту ұстап, тұлпар мiнiп, қол ... ... мына ... бағы заман,
Болар ма баяғыдай тағы заман.
Қара орман - туған жерiм алыс ... ... ... ... едi қос немерем - Меңгер, Сапа,
Тар жерде соларды ойлап болдым қапа.
Өзiм де ұзақ жолда мандымадым,
Айрылып төрт ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс - халы ауырлады.
Алдырмай жауыздарға елге жетiп,
Көрем бе, аға-iнi, бауырларды.
Ажырады ұл атадан, қыз анадан,
Қырылды ел ... ... ... ... Алла қуат берiп,
Кек алар күн туар ма дұшпандардан?!
Арғы атам - Ордабасы Дәулен батыр,
Едiлге, Алтайға да тiккен шатыр.
Қараған Қазақ, Естек қоластыңа,
Аруағың ... ... ... жатыр?!
Лақтырып жауға қол оқ ерлер жылдам,
Турадық дұшпанды ... ... ... ауыр ... ... ... өлең қылғам.
Өткерiп бастан бәрiн шатақтардың,
Iсiне көп күйiнiп жалтақтардың.
Асқанға да бiр зауал болар ақыр,
Быт-шытын шығар ғар жұрт қалмақтардың.
Көрмессiң сұм ... тым ... да ... ... көп ... қазақ бөгеп, тойтарған жер,
Сол күннен “Қалмақ қырылған” деп аталды.
Қазақтың қамсыздығын жаулар сезген,
Тыңшысы қалмақтардың елдi кезген.
Шал-кемпiр кейпiнде боп жер ... ... ... ... ... ... түстi,
Қысымға ап көрсетiп ек оған күштi.
Баяндап қару-жарақ, ғаскер ... ... ... ... ... қаша ... ұрыс салды,
Бетпақта адастырды қалмақтарды.
Арқаға күнгейдегi қазақ ауып,
Шу, Талас, Сыр, ... ... ... Ер Байғозы қолдың басы,
Жиырманың алтауына келген жасы.
Бұл-дағы Кiшi ... ... ... ... ... ... Кiшi жүзден Тайлақ мерген,
Сұлатты көздегенiн атқан жерден.
Бiр мерген Саңырық атты жараланды,
Тайлақтың жолдас болып қасына ... Кiшi ... ... ... әуел бастан кектi едi.
Ағасы Тайлақ мерген Байрақ, ... ... ... ... едi.
Баласы Бекежанның мерген Тайлақ,
Садақпен жау қалмақты атты байлап.
Ағасы оның Қайрақ ғаскер жинап,
Дұшпанға қарсы аттанған қару сайлап.
Әйгiлi ... ... ... ... ... жекпе-жекке шыққан емес.
Өзгеше мергендiкпен көзге түскен,
Болмаса қылыштасып етпес-егес.
Байғозы қолма-қолда екен күштi,
Ер болып,жеке ... ... ... ... ... ... ... “Таңбалы тас” болып шайқас,
Қазақтар ата жаумен салды айқас.
Қалмақтар үстi-үстiне оқ боратты,
Дегендей Үш жүз ұлы көрiп байқас.
Соғысып осы жолы байқасқанда,
Қаймықпай басқыншымен ... ... ... ұта ... қазақтармен шайқасқанда.
“Айнакөл” жағасында қырғын болды,
Қанды ұрыс екi жаққа қиын болды.
Орта жүз, Кiшi жүз боп қарсыласып,
Қалмақтан алты мың жан ... ... келе ... ... ... ол ... ... жолы.
Сескендiк ерлер, құрал аздығынан,
Әлсiз боп қалған жасақ оң мен солы.
Қамданған жасақ жиып тiгiп шатыр,
Қолбасшы Әбiлхайыр қайда жатыр?
Сәмеке, Ғайып, Болат, ... бар ... ... ... күттiк Әбiлхайыр келедi деп,
Тосыннан жауға соққы бередi деп.
Алайда, көмекшi қол көрiнбейдi,
Қорықтық халық ... ... ... ... сұлтан сөзi майда,
Мақтанған жайшылықта Барақ қайда?
Қытай мен орыстарды мақтаушы едi,
Тапты екен сол жұрттардан қандай пайда?
Әйтсе де көп боп ... ... ойға ... елерменi.
Жоңғарлар мылтықтан оқ жаудырса да,
Көрiндi екi жақтың теңелгенi.
Кiшi Арғын Қараманның әулетiнен,
Бар екен ... ... өз ... сол ... жас ... ... да дәулетiнен.
Ер шыққан Кiшi Арғыннан жас Бөгенбай,
Көңiлi қалмақ десе тас Бөгенбай.
Дұшпанға бiр бүйiрден келiп тидi,
Арғынның жасағына бас Бөгенбай.
Дұшпанға қарсы тұрды ... ... ... жаудың жолы.
Айнакөл жағасында тоссақ-тағы,
Келмедi Әбiлхайыр жиған тобы.
Шегiнiп Үзкент жаққа болдық бармақ,
Үзкенттi болды ойымыз қорғап қалмақ.
Аспаннан тiлегендi ... ... ... ... қанды қармақ.
Бөгенбай болды жұртқа үлкен сүйеу,
Болмады Үш жүз үшiн ендi күйреу.
Әбiлхайыр сұлтанға ол кейiдi,
Болса да төрелерге өзi ... ... ... ... деп бұл майданда паруардигар.
Ат қойды Үзкентке кеп Жоңғарларға,
Жауларға кезек келдi қырғын табар.
Бес мыңдай жау қырылды Үзкент жақта,
Екпiндеп баса-көктеп келген шақта.
Тойтардық ... ... ... өте ... ... жаққа.
Бұл жерде Төлегатай бейiтi бар,
Қасында қайынатасы Қылышты ... екi ... ... ... дедiк бiздi әруақтар.
Төлегатай Қылышты софы қызын апты,
Мекендеп Үзкент маңын тұрып қапты.
Ұлғайған да аулақтап өз жұртынан,
Үзкенттегi ... ... ... екiншi бәйбiшесiнен
Туған ұлдар Балталы, Бағаналы.
Ел болып кейiн олар өсiп-өнiп,
Қонысқа Үржар екен таңдағаны.
Қалмақ келiп шапқанда, олар да ... ... ... ... аман ... бұл жұрттардың,
Құтылған балықтай боп құрған аудан.
Қылышты софы қызынан туған екен,
Балталы, Бағаналы деген ерлер.
Екi асылдың батасы қабыл болып,
Олардан тарап ... ... ... ... ... ... ... басты адамы Өтемiстен.
Сол арада жолығып дидарластық,
Бағаналы мырзасы Өтемiспен.
Бейiтке дұға оқып, ... ... көп ... ... тiлеп.
Арқаға өтуге елге басшы болдық,
Аштықтан қалса-дағы халық жүдеп.
Құтылу үшiн жаудан болып азат,
Шыдатпай ... ... ... ... түскен жендетiне,
Тигiздiк Мiрдiң оғын дәлдеп қадап.
Атсада дәу мылтықтан ... ... ... ... ... ... кеп бас ... қалмақ қолы жедi соққы.
Iлгерi жаулар қадам баса алмады,
Бөгелдi ... аса ... ... ... ... жүздiң қанын шаша алмады.
Қайғырып қазақ елi шектi уайым,
Зор апат төмендетiп хал-жағдайын.
Жырымды әрi ... ... ... ... ... ... ... тегiн сұрасақ.
Бiлмек болып жарандар,
Шежiреден қузасаң.
Сауал қойсаң бiздерге,
Үш жүздiң деп қай ұлы?
Кiшi жүз - Алшын iшiнде,
Он екi ата Байұлы.
Байұлыға жататын
Есентемiр ... ел ... ... - ... жерi едi.
Ерлер шыққан бұл елден,
Жұртқа басшы киелi.
Қоныстанған жерiнiң
Шұрайлысы едi Шиелi.
Жiгiттерi жауынгер,
Шеттерiнен бөрi едi.
Жұтқызған жауға қайғы-шер,
Қамалға шапқан ер едi.
Алдынан өрген ... жоқ көп ... ... кең ... ата ... ... соң соғыстан.
Дәу мылтықты дұшпаннан,
Есентемiр жұрты ығысқан.
Жағалбайлы, Жаппас пен
Есентемiр, Кердерi.
Орал тауға көшпекшi,
Жаулары шайқап iргенi.
Алшынның әйдiк шешенi,
Есентемiр елi көсемi -
Қайын атам Қабылан ... ... кiсi ... ер ... ... бiрi ... да беделдi,
Кiшi жүзге бел едi.
Айла-амалға кемел-дi,
Баурап көршi-көлемдi.
Топтастырды маңына,
Жiгiттердi өнерлi.
Көп қиындық көрсе де,
Алдағы iстi ... ... ... ... ... ... ... Төспенен.
Ақыл қосып екеуi,
Көшейiк бар да ес деген.
Алла, Әруаққа сиынып,
Тас түйiн боп ... ... ... ... ... күз,
Күннiң көзiн бұлт басты.
Тозған елге басшы боп,
Жағалбайлы, Жаппасты.
Есентемiр, ... ... ... ... - кәрi, бiрi - жас,
Сөздерiн қауым қостап ап.
Амалсыз тастап Сыр ... ... ... ... төбеге,
Көшпек болған жиын-топ.
Ту көтерiп көсемi,
Соңына ертiп көп елдi.
Тәуекелге бел буып,
Көштi ... ... Төс ... ... ес ... алтыда жасы бар,
Қалмақтарға өш батыр.
Сансызбайдың өзiндей
Көрсеткен жауға сес батыр.
Үзкентте болған ұрыста,
Қалмақты қырған гүж ... ... ... қия ... де жұрттың жылады,
Көз жастарын тия алмай.
Көз жасын төктi ел мен ер,
Iштерiне толып қайғы - шер.
Аударып табан ... ... тауы ... ... ... ... ... жүз Әлiм жерi едi.
Алшынның Әлiм тайпасы,
Алты аталы ел едi.
Шықса да талай ... ... ... ... ... құрған ауға.
Кiшi жүздiң төрт руы бетiн бұрды,
Ырғыз, Ор, Ойыл, Елек, Орал ... ... ... әр ... қойды бiраз Алшшын Мұғаджарға.
Күнгейлiк Кiшi жүздер бел байлады,
Бармақ боп жер кiндiгi - ... үш ... көп ... тобы ... ... ... ... Қаратау да қоныс болмай,
Iлесiп Орта жүзге Алшын көштi.
Шығысын Сарыарқаның қалмақ ... ... ... тау, ... мен ... ... Жоңғарлар кеп салық салды.
Мекенi едi Арғын-Қыпшақ, Тарақты елi,
Арқаның Қытайлар аспас сары белi.
Тапталып дұшпан аты тұяғына,
Қазақтың қор болды ғой ... ... пен ... шаһар араларын,
Орман, тау, өзен, көлдi далаларын.
Қыс қыстап, жазда жайлап, еркiн өсiп,
Ту ұстап, тұлпар мiнген шораларым.
Түркiстан, Сайрам, Тараз, Ташкент маңын,
Мекендеп Орта ... ... ... қоныс етiп, егiн салып,
Өсiрген қой мен түйе, жылқы малын.
Осындай кең байтақты мекен ... жүз ... ... жапа ... ата ... мал-мүлкiнен,
Тұрмысы жұртымыздың керi кеткен.
Аумаған көп аймақта ел қалмаған,
Халқымды қалмақ оғы көп жалмаған.
Сандалған саудагердiң айтуынша,
Арқаның Батыс ... жау ... ... ел ... ... зар ... мекен таппай жаяу-жалпы,
Шұбырып жүрген iзiн жол қылады.
Ит жоңғар шабуылдады бiрнеше ұдай,
Қоршауды бұздық, қолдап аруақ-құдай.
Ертiс, Есiл, Тобылға жетпек болып,
Келемiз Айша екеумiз ... ... да ... қан ағын ... ... ... улай-шулай.
Аштарға аттың бiрiн сойып берiп,
Аттандық көңiлденiп ерлiк буға-ай!
Құрбан қып шалған атым күрең жорға,
Бiз ... ауыр ... ұзақ ... Айша ... ... еттiк,
Бар ғой деп атысатын мылтық қолда.
Солмаған жоқшылықта бiздiң ... ... ... ... ту ... ... емен,
Жасыл ту он жетiмнен болдың серiк.
Бөрiнiң басы, жарты аймен
Жұртымның туда белгiсi.
Байрақты ондай ұстайды,
Қол бастаған ер ... ... ... -
Жүректi жiгiт белгiсi.
Табанды болса сардардың,
Өрге басар әр iсi.
Жақсының бала кезден алдын көргем,
Қаймықпай қалмақтарға майдан бергем.
Ер Көкше, Ер ... ... ... ... мен - Қожаберген.
Сыйынып аруақ пенен Жаббар хаққа,
Мiнгестiк Айша екеуiмiз ақ боз атқа.
Құтылып жаудан алыс кете бардық,
Әйтеуiр ... ... ит ... ... бастық ақ боз атқа,
Бет түзеп бiз жөнелдiк Арқа жаққа.
Ауылға жетем деген зор үмiт ... ... ... ... iлбiп келедi көкшұбар ат,
Ертеден жылқы малы ерге қанат.
Суына Сарысудың ... ... соң ... қан iшiк ... Сарысудан етiп амал,
Сол жерде қамыс буып жасадық сал.
Салға отырып, аттарды жетектеп ек,
Өзеннен малтып өттi жануарлар.
Аттанып Сарысудан ... ... ... де ... ... сөз сөйледiм,
Шыққанда Арқадағы кеңiстiкке.
Алладан ендi тiлегiм,
Сақтап бiздi саламат.
Елiме аман жеткенше,
Денеме салма жарақат.
Алпыс бiрге келгенде,
Кездестi бiзге бұл ... ... алда күн ... ... ... елге ... ұрыс ... де қалмақ қамалап.
Тiлеуiн көптiң тiлейiк,
Ел-жұртпен бiрге жүрейiк.
Қан ... ... та ... елдi ... жүрсек саламат.
Ауыр күн кетер қиналтқан,
Құдай берсе зор қуат.
Батырлар мен көсемдер,
Ғаскерiн бастап ұрысқа.
Майданда жауды еңсерер,
Ерiк ... ... ... жау ... ... ұран сап.
Тазартылып жыртқыштан,
Ұзамай қалар жер босап.
Қысаңшылық жойылып,
Халқымыз ... ... ... ... ... шын ... сайрандап,
Қымыз iшiп жайраңдап.
Тұрмыстары түзелiп,
Асыр салар жайнаңдап.
Арылар бастан бар азап
Қалмаққа төнiп жұт, дозақ.
Қалпына келер толқысып,
Дәулеттi ... бар ... ... деп боз ат ... елге бiз де ... атып жеп ... ... қалды шұбар ат.
Айырылмайық ақылдан.
Болмасада көңiл шат.
Қайғыра көрме ой ойлап,
Қалармыз деп жаяулап.
Есен болсақ жан-жарым,
Барармыз жұртқа аяңдап.
Бөгелмейiк ... ... ... ... ... ... ит қалмақ.
Жағдайдың бәрiн шамалап,
Сулы жердi жағалап.
Жау мен жұт қабат қыссада,
Бұрылмай артқа алаңдап.
Орта ... ... ... ... ... ... ... сыншы баласы -
Қожаберген жырау ем.
Сыйлаған елдiң данасы,
Қамалға шапқан шаһыбаз ем.
Сiбiрде туған жерiме,
Өзiмнiң туған елiме.
Жеткенiмше жыр ... ... ... жоқ көптi жамандап,
Бөлгем жоқ жұртты алалап.
Барғанымша халқыма,
Дастанды қойман тамамдап.
Көрсеттiң көпке қысым қатты, құдай,
Қара жер қабырғама батты, құдай.
Табаным жаяу ... ... ... атты,құдай.
Бұл заман, қай-қай заман, шұбар заман,
Қазаққа жаулар торын құрар заман.
Ертiс, Есiл, ... ... ... күн ... ма есен ... қап жұрт жүрiсi шабан болды,
Халқыма аштық, соғыс жаман болды.
Басталып ел сұлауы ... ... ... ... ақын ... ... ... тарихи эпопеялық жырының
екiншi бөлiмiнiң бас жағы.
Ортасы қазан айы ... ... ... жиiледi күннен-күнге.
Тамыздың ортасында басталды ұрыс,
Толастап көрген емес әлi күнге.
Мамырда қалмақ ашқан қанды майдан,
Майданнан көп елдердiң бағы ... ... ... ... жаулап,
Сол себеп көше қашқан Қоңырат - Найман.
Тамызда жау жасағы Сырға жетiп,
Бостырды көп ауылды зар еңiретiп.
Жан-жақтан дұшпан қолы ... ... ... састы, дегбiрi кетiп.
Дәл екi ай Қаратауда болды соғыс,
Бермедi қанiшер жау жұртқа ... ... ... керi ... бұл кез ... ... ырыс.
Алыстап майдан жерден шықтық ұзап,
Артымнан ел де келедi ұбап-шұбап.
Сал жасап, Сарысудан iлгерi өттiк,
Жаратқан бергеннен соң бойға ... ... етiп ... ... көп ... ... таныс.
Қарасы қалың жаудың көзге iлiнбей,
Ұрыстан бұл күндерде қалдық қалыс.
Бұл шақта бөкен-киiк ауып кеткен,
Құстар да жылы ... ұшып ... ... ... ... ... тамақ қылдық шыққан беттен.
Құлжаның етiп бөлiп, азық еттiк,
Қуанып бұған-дағы ... ... ... босқын елге алда жүрiп,
Қалжырап Сарыөзенге зорға жеттiк.
Арқадан Қаратау мен Сыр бойына,
Бет алып шұбырған жұрт көрiнбейдi.
Арқадан Зерафшанға ... ел ... ... одан ... ... ... Орта жүздер алыс көшпей,
Дұшпанның шабуылына көп кездеспей.
Қалған жұрт Қорғалжынға жиналыпты,
Табысып туысқанмен безiнбестей.
Қорғалжын ... ... ... ... мен бек, хан мен батыр кеңес құрып,
Сол жерде көптiң мұңы ... ... ... айырылыпты,
Шығын боп азаматы қайғырыпты.
Арқаның шығысынан тиген дұшпан,
Оларды қонысынан тайдырыпты.
Жасымнан көп шыққан саң сапарға алыс,
Жорықта жүрген жердiң бәрi таныс.
Байқасам жеткен кезде ел ... ... ... қалың қамыс.
Құяды Қорғалжынға бiрнеше өзен,
Осы өлке маған таныс жiгiт кезден.
Ағалар ... ... ... ... ... кезгем.
Қамыс пен тоғайларды паналаған,
Барлығы жұрттың шымнан үй қалаған.
У-шусыз жиi-жиi қоныстанып,
Халайық өзен, көлдi сағалаған.
Қорғалжын талай көлден құралады,
Ондағы ел мал асырап қуанады.
Бұл ... ... жұрт бай ... көп ... сия алады.
Кейбiреу шым оя алмай кештеу қалып,
Кiретiн баспалдақпен жер үй ... ... ... оның сыз ... ... қып барша халық.
Қуандым елдiң шетi көрiнген соң,
Қол ұшы шеткi ... ... ... топтың берген қабыл алдым,
Жұрт сыйлап, арқам бiрден кеңiген ... кеп ... ауыл ... ... ... аттан.
Қолтықтап екеумiздi кiргiздi үйге,
Еске алып, ерлiгiмдi етiп мақтан.
Әр ... өз ... ... ... ер елi-жұртын көредi екен.
Атағым жастайымнан жайылған соң,
Өзiмдi сырттай бәрi бiледi екен.
Қарсы алып жiбектей боп есiлген соң,
Дем алдық, төрде ... ... ... үйге ... соң, ... ... аяқ ... көсiлген соң.
Маужырап келген күнi ұйықтап қалдық,
Екеуiмiз бәйбiшеммен ... ... бел ... ... ... ... естi жиып дұрысталдық.
Оянып ұйқымыздан бетi-қол жуып,
Көңiлдi жадыраттық қалған суып.
Дастарқан жайып, алға табақ тартып,
Құрметпен үй жандары отыр жуық.
Таныссам үй иесi Арғын ... Бес ... ... ... Бес ... ... жас қатарында балғын екен.
Сұрап ем есiмi оның Қасым екен,
Ақылы тең-құрбыдан ... ... ... ... ... аулап,
Ешкiмге телмiрмеген асыл екен.
Ас iшiп, ауқаттанып жайланған соң,
Асықпай әңгiмеге ... ... ... ... ... сауал қойып сайланған соң.
Бәрi айтты: сiздi сырттай бiлемiз деп,
Құлаққа ерлiгiңдi iлемiз деп.
Даңқыңа баба сiздiң бек ... ... боп ... деп.
Сұрады ақсақалдар майдан жайын,
Тыңдауға үлкен-кiшi отыр дайын.
Әуелi өлеңменен естiртпек боп,
Өтiндiм айтпақ болып мәнi-жайын.
Сөйткенде көңiлдендi бiздi тыңдап,
Хабарымыз әлеуметке әбден ... ... ... ... ... еттi ... бәйбiшемдi, өзiмдi де,
Қатты аяп, есiркедi жүзiмдi де.
Ардақтап төрлерiне отырғызып,
Тыңдады ықылас қойып сөзiмдi ... ... ... ... ойға баттым,
Аздан соң “Елiм-ай” деп, күйдi тарттым.
Халайық көздерiне жас алғанда,
“Елiм-ай” әнiн шырқап, жырын айттым.
Аңғардым тыңдауға жұрт ...... ... ... апат ... моншақтап жас төгiлгенiн.
Сонан соң аз кiдiрiп тыныс алдым,
Баяндап оқиғаны алғыс ... ... күнi ... ... ... ... сай ер ... болмаған соң,
Қалмақты орыс, қытай қолдаған соң.
Быт-шыт боп жеңiлгенiн елдiң ... дәу ... ... ... ем ... елде ... ... бiрi қалмай ерген екен.
Жетiптi Қорғалжынға малын айдап,
Жаратқан өзi ... ... ... ел ... ... емес ... да құр ... емес кенде.
Бәрiнiң күнелтерлiк азығы бар,
Қарасып жатыр аш пен ... ... ... ... туған елдi көрмек болып.
Аға-iнiм, ұл-қызыммен табысуға,
Тезiрек Айша екеумiз жүрмек болып.
Қалмақтар аса жауыз жыртқыш тектес,
Қорлығы ол ... ... ... кеп ... ... жер,
Қорғалжын аймағында Құлан өтпес.
Түзеткен дер кезiнде iстiң мiнiн,
Өткiзген ел қорғауда жастық күнiн.
Өзенге Құлан өтпес жеткен ... ... ... ... ... мiнiп шықтым сыртқа,
Кешiкпей табыстық кеп туған жұртқа.
Айшажанмен екеумiз бек ... ... ... елге ... ... түсiп iнiлермен,
Аяулы сыйлайтұғын келiндермен.
Бауырымызға қысып сүйiп балаларды,
Құшақтап амандастық кәрiлермен.
Қолдасып ... ... ... ... де топ ... таяқ ұстап,
Үш бiрдей туған ағам көрiнбеген.
Шаттанып беттен сүйдiм ұл-қызымды,
Көрген соң сау-саламат жұлдызымды.
Жадырап Айша екеуiмiз рахаттандық,
Иiскелеп баға жетпес құндызымды.
Табысса да ... ... ... ағаларым.
Шошыдым ажал тапқан екен ғой деп,
Өзiмдi ерке ... ... сала ... ... көңiл,
Дедiм мен неге қысқа мынау өмiр.
Үш ағам ... да ... ... ... бiзден кеттi дегбiр.
Жастардан үздiк шыққан Жұмай, Жабай,
Сөйледi тура айтпай сөздi жанай.
Өлiмiн үш ағамның естiртпек боп,
Келiптi би мен бектiң бiрi ... боп ... соң ... ... бiр сезiп тұр деп бұл жайды ақыр.
Жақсысы Керей-Уақ ортаға алып,
Естiрттi Тоқпанбет би, Жабай батыр.
Жау төнiп, жұрт жағдайы болып ауыр,
Айырылған жер-суынан ... ... ... ел ... қайтыс бопты,
Үш бiрдей жасы үлкен қайран бауыр.
Шығардым үш ағама отыз жоқтау,
Жұбатып ел ... ... ... артып, қан майданнан оралғанда,
Өлiмi үш данышпан қиын соқты-ау.
Есiтiп ақтық сөзiн қала алмадым,
Топырақ қабiрiне сала алмадым.
Зор апат ойда жоқта жолды бөгеп,
Дариға-ай, ... елге бара ... де ұзақ ... бетi ... ... Айша ... айтып.
Жұбатты жан-жағынан сабыр қыл деп,
Оған да еркек, әйел тоқтау айтып.
Қалмаққа Керей-Уақ қарсы тұрған,
Бiраз жас қан майданда шығын болған.
Аз уақыт ... елге ауру ... ... қаза ... бiр ... оқ жаудырып қырып сапты.
Көшпеуге Көк Есiлден белдi буған,
Аббас ... ... да ... ... Аббас дейтiн iнiсiнен,
Таралып бiраз Керей өскен едi.
Хансадақ Аббас керей тiзе қосып,
Бермеймiз жердi жауға дескен едi.
Ақыры ... де ... ... ... ... ... ... атып дәу мылтықтан қалмақ қолы,
Асқаптың жолын бөгеп, кедергi еткен.
Аймағын Көкшетаудың мекен қылған,
Меркiт керей Жоңғармен ұрыс қылған.
Ежелгi қонысын жұрт қалай ... жер ... ... ... ... өңiрiн еткен қоныс,
Керейлер ата жаумен салыпты ұрыс.
“Өлiспей қыстау-жайлау бермеймiз”, - деп,
Асынған жарақтарын болат-құрыш.
Айбалта, қылыш, күрзi, ... ... ... қару ... ... пайда.
Қолданып сойыл, қанжар, пiлтелiсiн,
Дұшпаннан жеңiлмеске еткен айла.
Сұм қалмақ дәу мылтықты қолданған соң,
Қоныстан Керей-Уақ сырылыпты.
Хансадақ, Аббас керей Есiл ... жау ... ... пен ... ... үш ... Керейден,
Ойында болмай шеп құру.
Асқаптың сөзiн ұмытып,
Мылтықты жаумен соғысқан.
“Өлмей жердi бермен!” - деп,
Табан тiреп ... ... доп ... ... де ... ... ... қанға тойынған.
Бес руы Керейдiң,
Соғыста құрып жоғалды.
Есiл, Тобыл, Көкшеде,
Мал мен мүлкi тоналды.
Қайтсе де елдi сақтап қаламын деп,
Күнгейге iнiм ... ... пен ... ... ... соң ... тоймас құбылжықты.
Қорғаған Балта, Сибан, Тарышыны,
Тойтарып жан алатын алдашыны.
Көшебе, ... Уақ ... ... ... аман ... Сибан Керейлер қырылса да,
Қорғауға оларды Асқап жанын салған.
Жаралы, кемтар, науқас адамдарын,
Қалдырмай жау қолына жинап алған.
Тұқымы елдiң құрып кетедi деп,
Қазақ, татар, ... ашып ... сап неше ... ... ... ... шаршағаны.
Қондырған көштердi әкеп әрбiр сайға,
Халқының қамын ойлап еткен айла.
Ұшыратпай зор қырғынға ауылдарын,
Ер Асқап ақылынан тапқан пайда.
Балта, Көшебе, Тарышы, Абақтың да,
Шығын ... ... ... ... ... Уақытың да,
Оққа ұшқан қан майданда сарбаздары.
Барлығын ауылдардың алға салған,
Алды-артын қарауылдап байқап алған.
Iлгерi көштiң бәрiн аттандырып,
Өздерi жаудың жолын ... ... ... ... ... емес ... жұртын сақтау ерге арман.
Асқаптың өнерiнiң арқасында,
Апаттан Керей-Уақ аман қалған.
Сiбiрде қалмақтардан ... ... ... көшiне ерген.
Шалабай аймағының Естектерi,
Iлесiп қазақтарға ода келген.
Келген соң үлкен апат барлығына,
Тап болып жазмыш iсi жарлығына.
Бәрi кеп Қорғалжыннан қоныс тептi,
Кейiмей жаңа ... ... ... ... ... ... ... бес ел Қорғалжынға шоғырланды,
Жер-суын алғаннан соң кәпiр қалмақ.
Арғында Бес ... ... ... Нұра, Баян, Қарқаралы.
Суы тұщы, шөбi шүйгiн малға жайлы,
Құйқалы ғажап жерлер Арқадағы.
Саны тең Арғынменен, Найманменен,
Күн кешкен Керей ... боп егiн ... һәм ұста ... ... ... ... сайманменен.
Көсемi Керей-Уақ Асқап iнiм,
Тiрiлiкте теңдесi жоқ айым-күнiм.
Әрдайым жаттықтырып ... жоқ ... ... ... ... тозған жұртқа болды ошақ,
Келген ел бiр-бiрiне жайып құшақ.
Жатырқау ешбiр жанда болмай кеттi,
Тату боп бiрге өскен адамға ... Үш жүз ... ... ... ... - ... керек көңiлде кiр.
Қалмақты жеңем деген елде үмiт бар,
Қолдаса жұртымызды аруақ пен пiр.
Болса да осы күзде жаңбыр сирек,
Нажағай жарқылдады, күн күркiреп.
Соңында ... айы ... ... ... ғұмырымда алғашқы рет.
Қарасаң Ақ жұмысы қандай ғажап,
Қар түспей Сарыарқада күз болды ұзақ.
Тәңiрiм қазақтарға болысқандай,
Баршаға құра ... ... ... та ... жақтың күзi суық,
Қашқан ел тез түңiлдi көңiлi ... ... ... ауыр ... ... тағы апат ... ... өзгергендей,
Тәңiрiм Арқаны елге меңзегендей.
Ердiң ерi, егiздiң сыңары қалды тiрi,
Халыққа хақ жәрдемiн жiбергендей.
Бұл ... ... ... ... кез құйрықтан бұққан заман.
Соғысқа дайындығы болмаған соң,
Бет қайтып, жаудан халқым ыққан заман.
Шабуыл қыс бастала ... жау ... ... ... ... ... тым ... Сарысудан берi аспады.
Қазаққа ұйымшылдық жарасып тұр,
Аштарға тұрғын елдер қарасып тұр.
Науқас пен кемтарларды ... ... ... жаны ашып ... қыстан аман қамын ойлап,
Қайғыны басқа түскен болдық жоймақ.
Бөлiсiп қолда барын жан сақтады ел,
Жаралы жұртқа кiмдер кiнә қоймақ?
Аттары сарбаздардың тұрды ... ... ... ... тосын болар шабуылдан,
Өткiздiк қатал қыстың күнiн санап.
Жiгiттер аттары жоқ нарға мiнбек,
Ұзамай күнi ертең көктем келмек.
Жауынгер киер шекпен тоқу ... ... отыр ... өрмек.
Жақсылар мәжiлiс құрып айтып ойын,
Дұшпанға көрсетпек боп iстiң ... өтiп, ұлу жыл ... ... тiлек тiлеп, наурыз тойын.
Дедiк бiз ұлу жұртты ұлытпасын,
Сақтасын, қалған елдi құрытпасын.
Қазақтар қайжда жүрсе, аман болсын,
Жер-суын ... ... ... ... ... жиылып тұр,
Насихат құлағына құйылып тұр.
Жеңiске жеткiзгей деп кешiктiрмей,
Бәрi де Алла, аруаққа сиынып тұр.
Мiнекей, сағындырған келдi ... жер ... ... ... ... құс жадырады,
Қоңыр жел жылылықпен сүйiп беттен.
Наурыз да өттi, сақтықпен көкек те ... ... мал ... күндiз-түнi жортуылда,
Салар деп дұшпан келiп қалың өрттi.
Кешiкпей мамыр айы жылжып жеттi,
Қалмақтар Сарысудан батысқа өттi.
“Қыпшақтың өзiнен кеп алды”, - ... жау ... ... ... елдiң өшiн,
Тосылған халқым үшiн оққа төсiм.
Ұлу жыл ... тағы ... да ... деп ... ... пенде бұл шаруамды жек көрмеген,
Жаралы науқасты емдеу дұрыс деген.
Жұртыма аман келiп табысқан соң,
Жинадым сынықшы, емшi әрбiр елден.
Арасы ... емес ... қыл деп ... ... ... ... емшi тобы содан,
Аралап кiсi емдеудi еттi машық.
Ол топқа хал-хадари бердiк сыйлық,
Қалтқысыз орындалып еткен ... ... ... құрап,
Осылай аз да болса, естi жидық.
Ғаскерге қартайсам да ... ... ... ... ... тобын жауынгердiң ертiп жүрiп,
Арқаның бiраз жерiн барлап, шолдым.
Көңiлiм жер аралап, болмады тоқ,
Бұрынғы ақ үйлi ауыл ... ... ... ... қыстау көрiп,
Шерленген жүрегiме түстi ыстық шоқ.
Арудың ақша жүзi солған заман,
Кәрi-жас ... ... ... ... ... орнын басып,
Қарқылдап гүл-бақшаға қонған заман.
Қазағым, ақ ниеттi қайран ... ... ... ... ... ... көзiңдi сал,
Мекенiң, туып-өскен қайда жерiң?
Үй тiгiп отырушы ең әрбiр ... ел ... ... ... кермелерге байлап қойған,
Бура сан, мұзбел тұлпар атың қайда?
Еркiңмен көшiп-қонып кең ... ... ... ... ... ... ... жаудан қорғап,
Дұшпанға қолдан намыс бермеп едiң.
Ту ұстап, сауыт киiп, тұлпар мiнiп,
Құлашты тым биiкке сермеп ... боп ен ... пен зор ... ... ... ... едiң.
Мырзалар қазық қағып, желi тартып,
Ботаны құлынменен байлап едi.
Iргесiн ақбоз ... ... ... ... оттан түспей қайнап едi.
Сапырып сары қымызды дәрi орнына,
Қазы сап тосап жасап iшушi ... ... ... ... да ... түсушi едiң.
Қондырып ауылдарды жайлы орынға,
Мейманға ақ үй тiгiп сайлап едiң.
Бағыланды қонағыңа таңдап сойып,
Жал-жая, қазы-қарта шайнап едiң.
Уа, жұртым, сол бiр жақсы ... ... ... ... қане, үйiң қайда?
Халайық, уақытымен басын қосып,
Той-думан болып тұрар жиын қайда?
Түйiнiн әрқашан да даудың ... ... ... биiң ... той, ... ... ... беретуғын сыйың қайда?
Заманды құлдырар деп ой да бар ма,
Семiрткен серке менен қой да бар ... ... ... ... ... ... бар ма?
Болар деп малға ықтасын жаңбыр болса,
Жасалған лайықты қорда бар ма?
Қыс-көже, жазда-қымыз, тегiн тамақ,
Байғұстар күн көрерлiк орда бар ... дәм ... ... ... ... арнаған баспана жоқ.
Шаһардың бәрi бiрдей жау қолында,
Қазақта хан отырар астана жоқ.
Байлар аз ие ... ... қиын бұл кез жүру ... түгiл бас қайғы дегендейiн,
Малшы, жалшы жұмсайтын шонжар қайда?
Мырзаға, мал кеткен соң, жағдай қайда,
Бақ қоңған баяғыдай маңдай қайда?
Он мыңдап жылқы-түйе ... ... ... ... шаруа-жайға.
Ерен батыр болса да жалғыз оқтық,
Кiмге жолдас болғандай дүние боқтық?
Жиналған мал мен ... ... ... да ... екен бiрер жұттық.
Ақ үйлi ауылдардың көркi қайда,
Жиналған асыл жиһаз, мүлкi қайда?
Жайылған қой мен ешкi, ... ... құба ... ... ... ... сәнi ... құйқылжыта әнi қайдда?
Күй тартып, жыр шығарған ұзақ таңға,
Қауымды шаттандырған серi қайда?
Көп емiп жер ... ... ... соқа ... ... еткен.
Диханның бiреуi жоқ қарап тұрсам,
Киетiн үстерiне қой жүн шекпен.
Қайғырған қазақ, ноғай қайран жұртым,
Бұл күнде шаруаң ... iшiң ... ... ... мен ... ... соң ... күтiм.
Қонақжай, қолы ашық, салты ғажап,
Жартылай көшпелi жұрт бiздiң қазақ.
Сайданбай алдын ала қорғануға,
Дариға-ай, бейғамдықтан ... ... ... ... мына ... ел ... мен ... кейiнгiге жыр қып айтар,
Көзiмен бұл сұмдықты көрген адам.
Түрiкпендер Маңғыстауды алды басып,
Күнгейлiк Алшын, Ноғай көштi ... ... ... да, бөрi ... кебi болды айтсам ашық.
Майданда нар түйедей бақырғанмен,
Айбарлы арыстандай ақырғанмен.
Қорғасын оқты мылтықсыз күнiң қараң,
Ұрандап жұртты ... ... да ... ... қалған жалпың,
Дұшпаннан қорғануға бәрiң талпын.
Би мен бек, батырларым, мылтық соқтырт,
Аты өшпей, қалсын десең туған ... ... ... тыңда, ерлер,
Майданда өзiңдi-өзiң шыңда, ерлер!
Тек қана жауды ... бақ ... ... ... тұрма, ерлер?
(Бұл бөлімнің соңы сақталмаған)
“Елiм-ай” жырының үшiншi бөлiмiнiң бас жағы.
Ташкенте жетiп жаулар лаң салды,
Бәрiн де жолдағы елдiң қырып салды.
Тiгiлген ақ ... ... ... ... ... ... халхи қолы алды басып,
Жазықсыз кент жұртының қанын шашып.
Қырылып жатқан бiздiң ... ... еш ... ел жоқ жаны ашып.
Көп жандар оққа ұшып, өлiп қалды,
Бiразы түн жамылып кетiп қалды.
Шаһардың ... ... ... ... мекен етiп қалды.
Башқұрттан ел тарайды Қайсақ, Естек,
Бұларды ағайын деп есептесек.
Жат елдiң сөзiне ерiп азғырылып,
Олар да бола ... ... ... ... ... қайта оралды,
Қырғызып Қуаң шөлде бiраз малды.
Iндеттен жиi ауырып қунан, тайлақ,
Байырлап ол жоқта жұрт тұра алмады.
Ыстық боп жау алса да ... ... ... ... қайтты бiр топ елдер.
Атысар қолда мылтық болмаған соң,
Майданда көп қиналды ардагерлер.
Келген жұрт жаудан жерiн ала алмады,
Алмақ ... ... бара ... Алшын мен бiрге ауды,
Торғайдан басқа барар жер қалмады.
Бұл қайтқан Арғын-Қыпшақ елдерi едi,
Соғысып Ташкент үшiн ерлерi өлдi.
Шу бойы, ... ... ... ... - бәрi Орта жүз ... ... Арғын-Қыпшақ жерлерiнiң,
Жағасы Қабырға өзен батыс шетi.
Қалмаққа жерi кетiп көшкен елдiң,
Бұрылды ... ... ... бетi.
Дұшпаннан соққы жеген топ жарандар,
Көп қарғап қалмақтарды шектi ғой зар.
Арқаға Арғын-Қыпшақ түгел қайтпай,
Бойында Зерафшанның қалған ел бар.
Әбiлхайыр төреңiз,
Хан болудан үмiттi.
Қолға ... iстi ... оған ... ... үшке жасы ... тұр.
Қолдаған соң жездесi,
Көсемге өзiн балап тұр.
Қанжығалы Бөгеннiң
Хан етпек оны ойы ... хан ... iсте сойы ... ... хан ... ... ... жойылар.
Сыртқы дұшпан басынып,
Талайдың көзi ойылар.
Бөгенбай ерге балдыз ғой,
Әбiлхайыр, Жолбарыс.
Билiк тисе оларға,
Ұзамай болар арпалыс.
Ақшаның ұлы - ... ... iсi ... ... ... күшi ... хан мен ... ендi түзетпек.
Кiшi жүз Алшын жұртына,
Әбiлхайырды хан етпек.
Ел басқарып оңдырмас,
Әбiлхайырдай сұлтаның.
Ондайды хан ғып сайласаң,
Тозып кетер ... ... ... бермес жайсаң, қасқаға.
Адастырып халқыңды,
Кiрiптар етер басқаға.
Тұсында Әйтекенiң шыға алмаған,
Бекетер мен дұрыс ... құра ... ... ... ... төре елдi ... қой Әбiлхайыр мансапқұмар,
Бойында қулығы мен сұмдығы бар.
Күншiлдiк, тәккаббарлық мiнездерi,
Айтпаса да iсiнен көрiнiп тұрар.
Хысырау ұлы Ғайып та,
Хиуаның ... ... ... бос ... емес ол да ... төре - бәрi де,
Қазағымның баласы.
Қиналғанда халқына,
Ақыл айтар данасы.
Аталғанмен Үш жүз деп,
Бөлiнiп жiкке көрмеген.
Табанды елiм-қазағым,
Жат сөзiне ермеген.
Ұйымшыл болып ... ... ... ... ... адам азғағы.
Соңғы кезде байқалды,
Мықтылардың азғаны.
Белгiлi болды көршi елге,
Халқымыздың тозғаны.
Дұшпаннан қатты қорғанып,
Бәрiмiз де аман болайн.
1759 жылы жаздың ... ... елге ... ... ... келiп, мүлдем
қартайған Қожаберген жырауға сәлем берiп, қазақ әскерiнiң жеңiске жетiп,
жер-суды қайтарып алғанын айтып, қарт ... ... ... Қожаберген
жырау қолына қобыз алып, “Жеңiс” атты ... ... ... ... сыншыұлының “Жеңiс” атты толғауы бiздiң ... ... ... ... ... жазып алмапты. Бiздiң қолымызға түскен “Жеңiс”
толғауның ... ... ... ... ... ұсақ елдi ... ... қалмай қуып, әскер барса,
Қ алдыр деп бiздi тiрi зарлап едi.
Бөгенбай ... ... ... ... сұмдар аһ ұрады.
Салыққа ақ терiсiн төлеймiз деп,
Қ ырма деп ендi бiздi зар қылады.
Қ азақтар қалмақтарды сол арада,
Қ ысымға ап құн ... еттi ... ... жас кезiнде тұтқын болған,
Қ арт қалмақ ел атынан бердi жауап.
Қ орыққан соң Маңғұлмыз деп ... ... ... ... ... ... жоқ, тамақ та жоқ, аш-жаңалаш,
Қ арғысқа белшемiзден батқан едiк.
Қ азақ пен Қытай қолы екi жақтан,
Қ ырған соң осы жаққа ... ... ... ... жаяу-жалпы,
Маңғұлдың даласына асқан едiк.
Қ арғысы мұсылманның тура келiп,
Қ алмақтың ... көбi ... ... боп ақырында,
Тығылып жатыр едiк мұнда келiп.
Жеңiлдiк жасаңыздар ендi бiзге,
Етейiк бiз қызмет ендi сiзге.
Соқтыққан себепсiзден ... ... жоқ ... ... күнәсiз жұрт қарғайды екен,
Зұлымдар өз бастарын жалмайды екен.
Құ руға бiздiң қалмақ ... ... ... бармайды екен.
Деп айтып әлгi естiсi зарланған соң,
Мойнына ап бар айыбын қарғанған соң.
Бөгенбай шабуылды ... ... ... ... ... ... ... қазақ емiншегiн,
Иесiз жерге келген келiмсегiн.
Алдына Бөгенбайдың әкеп тартты,
Бойжеткен көп қыз бен жас ... сөз ... ... ... ерте ... бұл ... деп.
Жамылған Маңғұл атын мүсәпiрсiп,
Күнаһар қалмақ сендер жалғаншы деп.
Маңғұлдың тегi - татар, түрiктен деп,
Болады шашы ... ... ... дерi ... ... ... ... жас кезiмнен бiлемiн деп.
Татардың Маңғұл деген сол тайпасы,
Ү пiнiң ар жағында тұрады деп.
Олар да бiз ... ... ... ... неге тым бекер деп.
Кездессе сендердi де Маңғұл қырар,
Қ атардан қалмайтын ел жауынгер деп.
Шыңғыс хан бастап ... ере ... ... ... үндерi өшкен.
Шыңғыстың шыққан тегi - Маңғұл ру,
Татардың күштi жұрты көзге түскен.
Бiздерге ... емес ... ... ... жерге барамыз деп.
Татардың жиырма руы түгел көшкен,
Жайлы жер өзiмiзге табамыз деп.
Татардың алды ... асып ... өзен ... ... ... ... ... жирен Маңғұл,
Қазан шаһар маңайын мекен еткен.
Едiлдiң Қама деген саласы бар,
Сол суға Маңғұл, Мишар ... ... мен ... ... ... ... ... жайлы орын деп кеңес құрған.
Қ азан да ескi Түрiк қаласы екен,
Жайлы орын мұсылманның панасы ... ... ... ... ... ... ... екен.
Татардан Бұлғар, Қырғыз, Дәрмен тарап,
Олар да жүрген шарлап қоныс қарап.
Сардардың ... ... ... жерiн алған таңдап.
Көп елдi қырып, сендер салдың бүлiк,
Жүрсеңшi өтiрiк айтпай жайың бiлiп.
Маңғұл деп өздерiңдi айтқан үшiн,
Бәрiңнiң тастайын ба iшiң ... ... ... ... жаңғырыққан атырабы.
Қ алмақтар қазаққа құл боламыз деп,
Бiздердi қырмаңыз деп зар қылады.
Қайрат жоқ құрыған соң шарасы да,
Шұбырып қыз, қатыны, ... ... аш, ... ... ... иесiз жатқан даласына.
Қоға мен көк шөптi жеп жүрген қалмақ,
Өзеннiң жатқан екен жағасында.
Жығылып Бөгенбайдың аяғына,
Жалынған ... ... ... аң ... ... төлеп,
Қызмет қазақтарға етемiз деп.
Ешкiммен қол көтерiп соғыспаймыз,
Тып-тыныш дүниеден өтемiз деп.
Жылаған орыннан бәрi ... ... ... ... ... бiрi көп ... жарай алмай,
Жығылған сол арада әлi құрып.
Ант бердi қазақ ханы Абылайға,
Жалынып Бөгенбай мен Қабанбайға.
Уәдесiн ... ... тағы ... ... ... ... Тұрсынбайға.
Бас иiп Ерсары мен Ер Жабайға,
Және де шапырашты Наурызбайға.
Қ алмақтар ... ... ... ... ... Олжабайға.
Ант берiп, қолын қойды қалмақ шартқа,
Зар болып тамақ, киiм, мiнер атқа.
Қ ытайдың керуенiне жалданды олар,
Баратын сауда ... ... ... ... соң ... ... мұсылманның көңiлi тойды.
Абылай сарбаздарға олжа бөлдi,
Керөлең жағасында жасап ... бата ... ... күн ... соң ... ... жеңiспенен елге қайтты,
Сарбаздар қос ат мiнiп астарына.
Басқаның жерiн алған күшпен зарлап,
Қ алмақтар жеңiлiс тапты ... ... ... ... мекенiне,
Алла, аруақ Үш жүз ұлын ақыр қолдап.
(Бұл бөлімнің соңы ... ... ... ... ... ... хиссамды
Қаза тапқан бәрiңе!
Қарт қолбасшың қайғырып,
Қобыз ап қолға зарланған.
Разы болсын аруағы,
Өткендердiң жалғаннан!
Аузына харам салмаған,
Қиянатқа”еш бармаған.
Шейiт болған ... ... ... жан аман жүрiңдер,
Соғысып жаумен көрiңдер!
“Елiм-айдай” хиссамды,
Бәрiң жатқа ... Алла ... ... сақтасын!
Тiрi жүрген әлеумет,
Өлгеннiң кегiн жоқтасын!
Дұшпаннан кек алуға еттiк шешiм,
Ел-жұрттан ... ... ... ауыр ... баян ... апат ... ... шал да болсам едiм қорған,
Қарғытым тұлпарымды терең ордан.
Қайғырып қан майданда жыр ... ... ... ... өзiм ... атым ... ... жұртым құлақ салсын.
“Бабамның Қожаберген дастаны” деп,
Ұмытпай кейiнгi жас есiне алсын!

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 230 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Бөгембай Ақшаұлы3 бет
Абай Құнанбайұлының өлеңдерінің тәрбиелік мәні8 бет
Ер Шотан (1705-1786)2 бет
XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал16 бет
Ел тарихын ұмыттырмаған ән30 бет
Қожаберген және Қазақ тарихы15 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь