Ғабит Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» романының көркемдік ерекшелігі

Кіріспе.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы.
Дипломдық жұмысының өзектілігі. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің абыройын асырып, мәртебесін биіктеткен классиктердің бірі, көрнекті жазушы Ғабит Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» романы қазақ әдебиеті тарихындағы әскери тақырыпқа жазылған алғашқы шығармалардың бірі. Бұл роман 1941.1945 жылдары неміс басқыншыларына қарсы күресте кеңес одағы халықтарының көрсеткен ерлігі хақында сыр шертеді.
Шығарманың бас кейіпкері . Қайрош Сарталиевтің прототипі Керчь, Қырым майданындағы көзге түскен барлаушы, Кеңес Одағының Батыры Қайырғали Смағұлов.
Жазушының бұл шығармасы жайында ғылыми мақалалар жазылып, сыни пікірлер айтылды. Диплом жұмысымызда романның көркемдік ерекшеліктерін қарастыруды мақсат тұттық.
Ғабит Мүсіреповтің бұл романының идеялық.көркемдік ерекшелігін қарастырудың өзіндік маңызы бар. Біріншіден, роман бұрынғы одақ халықтарының Отан соғысында көрсеткен ерліктерін, ұлттар арасындағы достықты, біртұтастықты дәріптейді.
Екіншіден, жазушының өзіндік стилі мен поэтикасын, сөз қолданыстарын саралап анықтау арқылы романның қазақ әдебиетіндегі алатын орнын нақтылауға қол жеткізуге болады. Мұның бәрі жинақталып келіп, диплом жұмысының көкейкестілігін айқындайды.
Диплом жұмысының мақсаттары мен міндеттері. Ғабит Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» романының көркемдік ерекшелігін анықтау . жұмыстың басты мақсаты. Осы мақсатқа жету үшін мынандай міндеттер туындайды:
1. Романдағы жазушы қолданған көркемдік тәсілдерді талдап, суреткерлік шеберлігін таныту;
2. Автордың кейіпкер тұлғасын сомдауы мен мінезін ашудағы шеберлігін пайымдау;
3. Алғашқы повесть нұсқасын романмен салыстыру;
4. «Қазақ солдаты» романы туралы бұрын.соңды жазылған сыни мақалалар мен еңбектерге сүйене отырып, өзіндік ой.пікір қалыптастыруға тырысу.
Жұмыстың теориялық және әдістемелік негіздері: Диплом жұмысын жазу барысында қазақ әдебиеттану ғылымындағы орныққан теориялық тұжырымдар мен қағидалар негізінен басшылыққа алынды. Сонымен бірге талдау, жинақтау және салыстыстыру әдістері қолданылды. Зерттеудің дерек көзі ретінде Ғабит Мүсіреповтің 1980 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан шығармалар жинағының 3 томы алынды. Салыстыру мақсатына орай Ғабит Мүсіреповтің 1945 жылы жарық көрген «Қазақ батыры» повесі мен «Қазақ солдаты» романы қарастырылды. Бұларға қоса әр жылдарда баспасөз бетінде жарияланған Ғабит Мүсірепов туралы түрлі мақалалар да пайдаланылды.
        
        Кіріспе.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы.
Дипломдық жұмысының өзектілігі. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің абыройын
асырып, мәртебесін биіктеткен классиктердің ... ... ... ... ... солдаты» романы қазақ ... ... ... ... ... шығармалардың бірі. Бұл роман 1941-1945 жылдары
неміс басқыншыларына қарсы күресте ... ... ... ... ... сыр ... бас ... – Қайрош Сарталиевтің прототипі Керчь, Қырым
майданындағы көзге түскен барлаушы, Кеңес Одағының ... ... бұл ... ... ... ... ... сыни пікірлер
айтылды. Диплом жұмысымызда романның көркемдік ерекшеліктерін ... ... ... бұл ... ... ерекшелігін
қарастырудың өзіндік маңызы бар. ... ... ... ... Отан ... көрсеткен ерліктерін, ұлттар арасындағы
достықты, біртұтастықты дәріптейді.
Екіншіден, жазушының өзіндік стилі мен поэтикасын, сөз ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі алатын орнын нақтылауға
қол жеткізуге болады. Мұның бәрі жинақталып келіп, диплом ... ... ... ... мен ... Ғабит Мүсіреповтің «Қазақ
солдаты» романының көркемдік ерекшелігін анықтау – жұмыстың басты мақсаты.
Осы мақсатқа жету үшін ... ... ... ... жазушы қолданған көркемдік тәсілдерді талдап, суреткерлік
шеберлігін ... ... ... тұлғасын сомдауы мен мінезін ашудағы шеберлігін
пайымдау;
3. Алғашқы повесть нұсқасын романмен салыстыру;
4. «Қазақ солдаты» романы туралы ... ... сыни ... ... сүйене отырып, өзіндік ой-пікір қалыптастыруға тырысу.
Жұмыстың теориялық және ... ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымындағы орныққан теориялық тұжырымдар мен
қағидалар негізінен басшылыққа алынды. Сонымен бірге талдау, жинақтау және
салыстыстыру ... ... ... ... көзі ... ... 1980 жылы ... баспасынан шыққан шығармалар жинағының 3
томы алынды. Салыстыру мақсатына орай Ғабит Мүсіреповтің 1945 жылы ... ... ... ... мен «Қазақ солдаты» романы қарастырылды.
Бұларға қоса әр ... ... ... ... ... ... түрлі мақалалар да пайдаланылды.
Диплом жұмысының құрылымы. Жалпы жұмыс кіріспеден, негізгі бөлім ... және ... ... ... тұрады.
Әр ұлттың тарихында өмірімен де, еңбегімен де туған ... ... оның ... ... ... болады. Осындай
азаматтардың қатарына қазақ ... ... ... ... ... ... ... Ғабиден Мұстафин сияқты ұлы тұлғаларды
жатқызамыз. ... ... ... қазақ халқы ғана емес, бүкіл әлем
мойындап, шығармалары көптеген шет ... ... ... ... әдебиетінің абыройын асырып, мәртебесін биіктеткен
классиктердің ... ... ... ... ... пен ... дарқан дарын, академик- ... ... ... Ері ... ... сөз ... халқымыздың алыптар тобындағы ақиықтарның бірі – Ғ.
Мүсірепов туралы ұлы тұлғалардың, ақын – ... ... ... ... ... сүйене
отырып, диплом жұмысымды бастауға бет бұрдым.
Қазақ кеңес әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі Ғабит ... 1902 жылы 22 ... ... Қазақстан облысы Жамбыл
ауданында ... ... ... жыл басы деп ... ... ... киіз ... Қазақ даласының ең суық жағын ... ... ... ХХ ... бас ... де қыс ... киіз үйде ... екен.
Ол күні жерде сілкінбеген, күн түгіл ай да ... есте ... да ... ең алды ... ... ... де ... алмаған менсіз де
үбірлі-шүбірлі бір қара үйде тағы бір бала туа салған да, ... ... ... ат ... ... ... өзінің автобиографиялық
әңгімесінде.
Оның азанмен қойған аты – Ғабде-әл Ғабит. Бұл арабша–«құлдың ... сөз. ... бір ... ... ... осылай қол қойып жүрген
шағы болды.
Ғабит документтерінде «1902 жылы туған» ... ... ... ... оның документтерінде «1900» ... ... ... себебі неде?...
...Санаған шағымызда, Ғабиттің де сөзінің жаны бар болып шықты: мен
туған жылдың «сиыры» - ... ... деп ... анық бір ... ... ... ... жыл наурыз айымен – яғни, ... ... ... егер мен 1901жылдың апрелінде тусам, (бұл жасымды Ғабитша
дұрыстауға тырысқан жоқпын, себебі – бір жас ... ... ... ... ... туған Ғабит, әрине 1902 жылы туған болады. /2.11-12/
Сауатын ауыл молдасынан ашқан ол он төрт ... ... ... орыс ... ... ... Осы мектепте оған белгілі педагог,
жазушы Бекет Өтетілеуов орыс тілі мен ... ... ... ... ... жолына түсуіне бұл жағдай айтарлықтай ықпал жасайды.
Бұл турасында жазушы кейіннен «Бекет менің қыссаға ... ... мені ... ... ... ... ... кластық орыс мектебін бітірген соң, ол Бекет Өтетілеуовтің тікелей
көмегімен ... ... ... мектепте білімін жалғастырады.
Осында жүргенде орыс, батыс әдебиетіне зер сала ... ... ... ... арта ... Ғ.Мүсірепов жоғарғы бастауыш мектепті 1921
жылы бітіреді.
Төңкерістен кейінгі қазақ ... ... өмір ... ... те ел ішіндегі саяси науқандарға араласып кетеді, мектепті бірге
бітірген жиырма шақты ... ... ... ... ... ... ... келіп қосылып, ақ қазақтарға қарсы күреседі. ... ... ... ... ... ... бастығының орынбасары
қызметтерін атқарады. Сол кезде елге танымал болып қалған. С. ... оның ... ... ... ... ... ... Рабфакта оқыған кезде (1923-1926) ол әдебиетке бет бұрғандай болды.
Алғашқы әңгімесі қабырға газетінде жарияланды. ... ... Ғ. ... «Мен сол ... ... ... кейбір
жағынан жоғары дәрежелі мектептермен теңесе алады – ау деп ... ... ... жағынан көп нәрселерді түбірлеп оқытушы еді.
Қалайда он тоғызыншы ғасырдағы орыс классиктерін мен сол ... ... ... ... ... Горький бағыты »,-дейді.
Рабфакты бітірер кезде жазу талабы ... де ояна ... ... ... рет ұзақ әнгіме жаздым ( кейін ол «Тулаған толқында» деген
повеске айналып, менің бірінші басылып шыққан еңбегім болды»,-деп жазады.
1925 жылы ... ... ... әңгімесі «Еңбекші қазақ» газеті
бетінде жарық көрді. Жұмысшылар факультетін бітіріп, «...Бірақ ... ... ... де ... ... ... тұрақтай алмай,
Омбыдағы ауылшаруашылық институтына барып түстім. Ол кезде оны академия деп
атайтын. Әдебиетке ... ... ... Есеп ... ... ... ... аудармалы егін салысып жүріп те ой ... ... ... ... ауылшаруашылық үйірмелеріне кеткенде мен әдебиет
үйірмесіне жазылдым. Жеті студент ортадан жалдап, өзін ... деп ... ... бір педагогтан қыс бойы оқыдық», -деп жазды
ол.
1927-1928 жылдары Шортандыдағы (Шучинск) орман шаруашылығы
техникумында ... ... ... ... бастап көркем
шығармашылықпен белсенді түрде айналыса бастайды. Ол ... ... ... ... баспа орындарында әртүрлі қызметтер атқарады.
«Қазақстан» баспасының директоры, Қазақ АССР Оқу халық комиссариатының өнер
секторының ... (1933), ... ... «Социалистік Қазақстан»
газеттерінің бас редакторы (1934-1935) БК (б) П ... ... ... ... ... ... (1936); ... партия Комитетінің саяси –ағарту бөлімінің меңгерушісі (1937).
Ғ. Мүсірепов 1938 жылдан 1955жылға дейін бірыңғай ... ... ... ... ... бас ... ... одағы басқармасының бірінші хатшысы болды. 1966жылдан
өмірінің соңына дейін тек шығармашылықпен шұғылданды. Социалистік ... ... ... ... ССР Ғылым Академиясының академигі, ССРО және Қазақ ССР
Жоғарғы Саветтерінің депутаты, Қазақстан ... ... ... ССРО және ... ... ... ... хатшысы,
Азия-Африка елдерімен достық –ынтымақ жөніндегі кеңестік Комитеттің және
Еуропа ... ... ... ... ... және Мемлекеттік
сыйлықтар жөніндегі комитеттің мүшесі ... ... ... ... Ол ... ... дамытуға сіңірген еңбегі үшін көптеген
ордендермен, медальдармен марапатталып, әдеби, ... ... ... ... ... ... ... кейінгі
қазақ даласында болып жатқан саяси-әлеуметтік оқиғалар көрініс тапқан.
Алдында әңгіме болып жазылып, кейіннен (1928) ... ... ... көрген
«Тулаған толқында» жиырмасыншы жылдардағы ел өмірінде орын алған саяси
күрес, оның ... ... ... ... әсері суреттеледі.
/4.364/
«Тулаған толқында» повесінің ... ... ... ... тұсында болады. Мұнда негізінен алғанда екі жастың өмір
шырғалаңына ұшырап, көп ... ... ... ... үшін ... ... баяндалған. Балықшы жігіт Біржан мен ауыл ... ... ескі ... ескі салт – сана ... ... жаңа ... аяқ
басуы айтылады мұнд. Бірақ ол кезде жастардың сүйгеніне ... ... ... өте қиын ... ... ... аузында сөзі бар, айналасына
әкімшілігі жүріп тұрған бай ... ... ... ... де
тартынбаған кез. Бірін –бірі сүйетін Біржан мен Шәйзаның арасына да ... бірі ... ... килігеді. Өзінің қартайып, жер таянғандығына
қарамастан, Оспан болыс қалай да Шәйзаны қолға ... ... ... ... ... ... ... көрінісі. Үстем тап өкілі
атаулы әйел ... ... ... алып та ... Қалың мал төлесе ,
барлық дау шешіледі дейтін ... ... ... Ғ. ... ... ... ХХ ... С. Көбеевтің «Қалың мал», М. Дулатовтың «Бақытсыз Жамал» ... ... яғни бұл ... көтерген мәселесі - әйел
тағдыры, әйел теңсіздігі.
«Қос шалқар» (1928), «Көк үйдегі көршілер» (1929), «Бір адым ... ... ... (1932), ... ... (1934) ... әңгімелерінде төңкерістен
соң қазақ даласында болған саяси өзгерістер – байларды тәркілеу, ... ... ... ... осы ... көлдің жағасында өмір сүріп жатқан
елдің тұмыс-тіршілігіне жаңа заман әкелген жаңалықтар әсерлі бейнеленеді.
Әңгіменің ... ... да ... құрылған: автор «Қос шалқарда» үш ... Әр жолы ... ... көркем баяндау арқылы бұл ... ... ... ... ... ... «Қос ... бұрын Қасым
байдың иелігінде болып келсе, соңғы келгенінде халықтың меншігіне айналған.
Еңбекші жұрт ұжымдасып, ... ... ... ... ... ... де бере ... Елдің еңсесі көтеріліп, ертеңгі күнге ... арта ... ... колхоз құрылысының қазақ шаруаларының тіршілігіне,
психологиясына әкелген өзгерістері көрініс тапқан.
«Талпақ танау» (1933)- Ғ.Мүсіреповтің ғана емес, ... ... ... ... ... табыстарының бірі. Колхоз ... ... ... ... ... оның жаңа ... де ... шаруашылықтағы жаңалықтардың ауыл кедейлерінің психологиясына
айтарлықтай өзгерістер әкелгені шебер суреттеледі. /4.365-366/
Осы жоғарыда айтылған «Қос ... мен ... ... ... жаңа ... жаңа өмірдің ықпалы арқасында ... ... ... ... ... ... он жылдың ішінде (1928-1938) оның қаламынан: «Қос шалқар», «Талпақ
танау», «Көк үйдегі ... ... және т.б. ... ... ... ... повестері; «Ана» циклындағы қысқа новеллалар;
«Әдебиет айтысына», «Мен қалай жаза ... ... хаты ... ... ... «ҚазАППтың бүгінгі міндеттері», «ҚазАПП жаңа
дәуірде», «Социалистік құрылыс дәуірі–түрі ұлттық мазмұны пролетариаттық
көркем әдебиеттің ... ... және т.б. сын ... ... жылы Ғ. ... «Қыз жібек» драмасы бойынша қазақтың
мемлекеттік музика театрында (Қазір Абай ... ... және ... ... ... қойылды. 1935 жылы жеке кітап болып шыққан драма кейіннен
либреттоға ... 1956 жылы ... ... ... жинағының
үшінші томынан орын алды.
Ғ. Мүсірепов 1936 жылы Бейімбет Майлинмен Всеволод Ивановпен бірлесіп
«Аманкелді» киносценарийін жазды. Қазақтың ... ... ... ... жылы ... көрермендер тарапынан жоғары баға алды.
Ол 1938-1955 жылдар ... ... ... жұмыспен
шұғылданды.
Осы он жеті жылдың ішінде оның қаламынан: - «Қозы ... Баян ... ... ... (1942) атты ... ... ... (1950) қыссасы; «Ер ана» (1942), «Ана кесімі айнымайды» (1942),
«Ақлима»(1944) және т.б. ...... ... ... ... ... ... солдаты» романы (1950) және «Оянған өлке» романдары
(1953), М. Горький туралы (1943,1948,1950) үш ... ... ... ... сын ... ... (М.Әуезов пен Л.Соболевтің осы аттас трагедиясы
туралы – С.Ж..) ... ... ... «Айтыс қатарға қосылды», «Халық
таныған жазушы» (С.Мұқанов туралы-С.Ж..), ...... ... жаңа
белі», «Алып ақын атамыз» (Жамбыл жөнінде – ... ... ... ... ... ... ... деген поэмасы, Әбу Сәрсенбаевтың «Ақша
бұлт» өлеңі туралы –С.Ж.. )...және т.б. көркем сын, өнер туралы ... ... ... мен очерктері шықты.
Белгілі жазушы өзінің 50 жасқа толуын «Оянған өлке» ... ... ... /1.14-16/
Ғ. Мүсірепов 1955-1966 жылдар ... ... «Сөз жоқ, ... ... (1962), ... ... (1963), «Айгүл
қойшының бір күні» (1964), ... (1965) және т.б. ... ... ... бір ... ... ... «Әдебиет тілі
жайында», «Кино өнерінің келелі мәселелері», ... ... ... ... ... көңіл , ажырамас ... «Ұлы ... «Тың ... ... ... қозғалысы жаңа белесте», «Мұхтар
Әуезов туралы сөз», «Дос жүректен мың да бір ... ... ... тағы ... әдеби-көркем сын мақалалары, публицистикалық мақалалар
жазды.
Ғ. Мүсірепов 1968 жылы қазақ кеңес әдебиеті мен филологиясын ... ... үшін ... ССР ... ... ... болып сайланды.
Республика жұртшылығы 1962 жылы көрнекті жазушының 60 ... ... атап ... 1966-1985 жылдар аралығында біріңғай ... ... жылы ... ... ... ... бір ... атты поэмасы
үшін Қазақ ССР-ның Абай атындағы мемлекеттік ... ... ... ... жуық уақыт көлемінде оның қаламынан: «Ұлпан»(1975),
«Жат қолында» (1984) романдары, «Қыз жібек» киносценариі (1968), «Ақан ... ... (1979); ... ... ... (1981), ... жыры»
(1967), «Жапон балладасы» новеллалар циклы (1967), «Жиырма төрт сағатта»
(1970), «Боранды түнде» (1972), «Екі әйел-екі дүние» (1977), ... ... (1980), және т.б. ...... «Асқындырып алмайық,
достар» (Көркем тіл туралы-С. Ж..), «Аға ... ... ... ... ... (Ш.Мұртазаевтың «Жұлдыз көпір» романы туралы-С.
Ж.)«Талмай ізденіңдер», «Биік мұрат», «Ұлы ... ... ... ... «Авгейдің ат қорасынан бастайық» (Көркем тіл жөнінде –
С.Ж..). «Дәстүр мен жаңашылдық», «Ұлт ... ... - ұлы ... - ... ... ... тағы сол сияқты А.Сүлейменовтің
кітабы, СССР халық ... ... ... ... І.Омаров,
М.Әуезов туралы көптеген сын мақалалары мен эсселері, ... ... ... жылы ... экрандарына «Қыз жібек» атты екі сериялы көркем
фильм шықты. ... Ғ. ... ... бұл ... қазақ кино өнерінің
алтын қорына қосылған үздік туынды болып табылады.
Республика ... 1972 жылы ... ... 70 ... ... атап өтті.
Ғ. Мүсіреповке 1974 жылы кеңес әдебиетін дамытуға сіңірген зор еңбегі
үшін Социалистік ... Ері ... ... ССР ... ... Президиумы 1977 жылы академик ... ... ... дамытуға сіңірген зор еңбегі үшін ... ... ... ... Уәлиханов атындағы бірінші дәрежелі сыйлығын
беруге шешім қабылдады.
Республика жұртшылығы 1982 жылы ұлы ... 80 ... ... ... ... жылы «Жат ... ... шықты. Бұл әйгілі «Оянған өлке»
романының екінші ... еді. Отыз ... ... қауышу сәтті аяқталды.
Шығарманы оқырман қауым жылы ... ... сын ... ... осы жылы Ғ. ... ... ССР ... жазушысы деген атақ берілді.
Ұлы қаламгер Ғабит Мүсірепов өзінің бүкіл творчестволық ғұмырында,
өмірінің ... ... ... СССР және ... Жазушылар одақтары
басқармаларының секретары болды. /1.18-20/
Ғабит Мүсірепов өз кезеңіндегі ... ... ... ... ... ... бір қатар орден, медальдармен марапатталды. ... үш рет ... ... ... ... ... ... Қызыл Ту, Халықтар достығы ... СССР ... ... ... ... мен ... ... туған халқы
мен ұлтының мақсат мүдделеріне адал қызмет етуге арнаған, аянбай еңбек
еткен ... ... ... 1985 жылы 31 желтоқсанда 84 жасқа қараған
шағында дүниеден өтті.
Бірақ оның ... ... мұра ... ... ... ... буындардың еншісіне қалған саф асылдай мұраның идеялық– ... ... ... ... сайын өзгеше бір қырынан ашыла беретініне,
адамды және адамзат баласын ... ... ... ... мәңгілік құдіретін жарқырата түсетініне ... жоқ.. ... ... ... қашанда таңдануға лайық тұлға!» - деген көрнекті
суреткер Әбдіжәміл Нұрпейісовтің ... ... ... ... ... ... ... тақырыптарын салыстыра келе, мынандай
қорытынды шығаруға болады: көрнекті ... Ғ. ... ... жазушылар арасындағы ана тақырыбын ең мол, ең өнімді, ең сұлу
жырлаушылардың бірі. Оның ана ... ... ... қатарына
«Адамның анасы», «Өлімді жеңген ана», «Ананың ... ... ... арашасы», соғыс кезінде жазылған «Ер ана», ... ... ... ... «Екі ... екі ... «Ана ... әнші Майра » әңгімелерін жатқызамыз.
Көрнекті жазушы Ғ. Мүсіреповтің ана туралы әңгімелері ... ... ... ... жазу ... жағынан өзгеше өрнек әкелген
бағалы шығармалар.
Жазушының ана ... ... ... ... ... де, ... де ... повесі. Шығарманың көлеміне, қамтылған
оқиғалардың ауқымына қарай, қай бір зерттеушілер роман деп те атап ... он ... ... ... ... ... ... Повесть өмірде болған тарихи шындыққа негізделген. /4. 371/
Сонымен, сөз соңында айтарымыз, қазақ халқының көрнекті жазушысы ... ... де, ... де ... ұлы ... ... Махмұтұлы
Мүсіреповке қазақ әдебиеті тарихында өшпестей із ... ... өз ... ... ... үшін, дүние жүзілік деңгейге көтеру
үшін аянбай сіңірген ... үшін ... ... ... «өлмейтуғын артына сөз қалдырған» алыптардың бірі
екеніне ... жоқ. Осы ... ... ... «Мүсіреповті
мақтаудың керегі жоқ. Мүсіреповпен мақтану керек» деген ... ... ... еске ... көңіліміз тағы бір есе көтерілері сөзсіз...
Кеңес одағының құрамында болып, Қазақстан ... ... оның ... ... ... ... Бұл соғыс
жалпы одақ үшін де, оған бодан болған халықтар үшін де ауыр кезең болды.
Большевиктер ... ... ... қалмас үшін өзіне қарасты
барлық халықтарды соғыстың апатына ... ... бірі боп ... ... ... ... да ... соғыс мүддесіне қызмет етті. Кеңес
одағының Еуропалық бөлігінен көптеген зауыттар мен оқу ... ... ... ... көшірілді. Оның үстіне өкімет сенімсіздік
көрсеткен біраз халықтар (шешен, неміс,кавказдағы ... т.б.) ... ... ... ... ... елдегі жағдайды ... күн ... әсер ... Ерлер майданға кетіп, ... ... мен жас ... ... ... ісі ... елдің бүкіл экономикасы соғыс қажетіне
ыңғайланып қайта құрылды. Соғыс ... ... ... ... да осы
жағдайлар белгіледі. Әдебиет өзінің негізгі жұмысын ... ... ... ... пен ... ... еңбегін танытарлық
үгітке құрды, партияның саяси үгітшісі болды. Фашизмның басқыншы саясаты
мен жауыздығын ... ... оған ... кек ... ... туды. Сонымен бірге әдебиет алдына майдандағы жауынгерлер мен
елдегі еңбек ... ... ... ... ... көпке үлгі етіп
көрсету міндеттері ... ... ... ... ... көркемдік
бағытына бірсыпыра нұқсан келтірді. Қаламгерлердің көбі ... ... ... ... білген, етене тақырыптарын тоқтатып, төтен талапқа
құлақ асуға мәжбүр болды. Соған қарамастан, қазақ ... ... мен ... ... ... осы ... жаңа көркемдік ізденістерге
барды./6. ... ... ... де ... ... ... Әдебиетіміздің
қолы жеткен биігі, қуантар жемісі ең алдымен осы жанрмен өлшенеді. Бірақ
мұндай табысқа жету жолы, ... ... да, оңай ... жоқ, біз ... ... ... ... өттік.
Өркен жайған қазақ халқы өзінің ... ... мен ... ... ... елдерге де жария еткісі келді, кешегісі мен
бүгінгісіне жаңа ... ... көз ... сана ... ... өзіне-
өзі есеп бергісі келді. Қол жеткен тарихи табыстар, ұлы ... ұлы ... ... ... ... етті. Демек, «Абай Жолы», «Ботакөздер» —
ұлы дәуірдің шабытты қарқынына, ... ... ... ... еді. ... ... ... уақыт талабын орындады. Замайымыздың қаһармандық
тұлғасын, тарихи белестерді бейнелейтін эпикалық ...... ірі ... жанр ... ... ... тағы бір жағдайға
тап боласың: әрбір кесек дарын иесі, ... ғана тән ... ... ... ... ұқсамайтын өзіндік даралық қасиеті бар стиль құрайды.
Мәселен, XX ғасыр ... ... ... ... ... ... ... Хэмингуэйді алып қараңыз, бір-біріне соншалықты
ұқсамайды, бірақ бір-біріне соншалық жақын, даналығы ... ...... ... ... ... ... жалпы әдебиет өресіне байланысты. 1941—1970 жылдардағы творчестволық
тәжірибе бұған айғақ: әскери роман жалпы әдеби процеспен бірге ... ... ... ... ... бай. Жалынды жыр мен асқақ ән, роман мен
повесть, новелла мен әнгіме, пьеса мен ... ... ... таңда бар.
Романтикалық жалын, лирикалық тебіреніс, ауыр ... ден ... ... бұл ... ... ... Қай ... қаңдай
түрде жазылса да, өнер туындысы тамыр тартатын құнар—шындық. Творчестволық
процесс те соны ... ... ... ... сайын шындық
шыңырауына бойлап, халықтық тұлға жасау биігіне көтеріліп келеміз.
Көп ... ... ... ... отрядының бірі — қазақтың сөз
өнері де құнарлы шығар-маларды миллиондаған оқушыға ... ... ... ... өз проблемасы мен өз тарихы бар. Ұлы Жеңіске, жас
қауымды тәрбиелеуге, көркем сөзді дамытуға ... өз ... бар. Өз ... ... ... ... Ұлы ... ат салыспаған қазақ
қаламгері болған емес. Ән мен жырда, хисса мен поэмада, ... мен ... мен ... ... ... ... паш ... көкірекке
жеңіске деген сенім сезімі төгілді.
Соғыс жылдары көркем шығарма көп жазылып, бұла ... ... ... ... аға буын, жас буыннын жан тебіренісі, ізгі арманы,
ой-сезімі, қаһармандығы - ... ... ... адам сол ... ... ... ... екі үлкен топқа бөлуге болар еді. Бірінші ... ... ... ... ... ... ... жазылған
шығармалардың көпшілігі жатады. Бұлар — жалынды, жарқын туындылар, асқақ,
ағынды шығармалар. Кеңес халқының жан ... ... мен ...... ... . ... жауынгерлердің қаһармандығы мен рухани асқарлығы
мадақталып, фашистердің айуандығы мен азғындығы әшкереленді оларда. ... киын ... ... ... ... ... патриоттық ісінен
асқақ, арынды леп еседі. ... ... ... ... ... ... ... БұлқышеВ, Қасым Қайсенов әңгіме, очерк, повестері,
Ә. Сәрсенбаевтың «Офицер күнделігі» т. б.— міне, ... ... ... ... есте ... Жеңіс күнінен бірнеше жылдар кейін
жазылған ... көбі ... Отан ... ... оның алғашқы
кезеңі — қиын, ауыр кезеңі бұл ... ден қоя ... ... ... ... күшінің қатыгез сыны болған соғыс ауыртпашылығын
көрсету, ұрысқа қатысқан жауынгерлердің терең толғанысына ... ... ... ауыр ... аққан жас, төгілген қан, құр-бан болған жандар —
қысқасы, «окоп шындығын» бейнелеу — міне, бұл кітаптар ... Ауыр ... адам ... рухани асқарлығы көзге ұра айқындалады.
Бізде тек белгі бере бастаған бұл ... орыс ... ... ... ... Ю.Бондарев, Г.Бакланов шығармалары—нақты
мысал. Әскери шығарманың бұл тенденциясы— реализм дәстүрінің ... жаңа ... ... Отан соғысын суреттеуде айтарлықтай еңбек сіңіріп жүрген
жазушының бірі — халқымыздың ... ... ... Момышұлы. «Москва
үшін шайқас», «Жонарқа», «Бір ... ... ... ... ... атақты қолбасшы, соғыс шындығының талай жайларын суреттегең.
Отан соғысының ең бір қиын-қыстау шағына — ... ... ... ... ... ... ... — қазақ әскери
прозасының табысы. Москва... 1941 жыл... адам ... ... ... қатаң сынның қыл үстінде тұрған шақ. Жара ауыр, шығын ... ... ... пен ... бұл ... да абыроймен өтті.
«Қаһарлы күндерде» осынау қысталаң кезеңнің киындығы суреттелген. Роман
беттерінен арпалыс тудырған ауыр сезім мен соғыстың қиын келбетін, ... ... ... ... ... «Күткен күні», С. Бақбергеновтің
«Қарға тамған қаны», Ж. Жұмаханов ... ... ... ... ... ... ... Момышұлы, Мәлік Ғабдуллин, Әди Шәріпов,
Қасым Қайсенов, Тоқтағали Жанкелдин шығармаларын тебірене оқисыз. Ол
кітаптардан өрт ... ... ... ағаның көңіл қошын, жан тербелісін
көресіз, қарулас дос, жолдасына деген ыстық ... куә ... ... ғана ... ... ... көңіл–күйіне бойлағандай әсер аласыз.
Қазақтың алғашқы күрделі әскери шығармасы-«Қазақ солдаты» романының
халық ықыласына бөленгелі ширек ғасыр болды. Бұл ... ... ... ... оқиды, жас әдеби қауым ықпал-әсер алады. Романды ... ... ... ... ... ... ... тіркеске айпалды:
«Зытып келем, зытып келем. Артыма қарай-қарай зытам... ... ...... ... ... ... ... — қорқып келемін». Ғабитке
тән сүйкімділікпен жазылған бұл сөздерді қайсымыз сүйсініп айтпадық? Ана
тілінің әсемділігіне ... ... ...... ... одан ... ... әдебиетінің кең
тараған белгілі шығармасының бірі. Қазак, әдебиеті әлемдік ... Ұлы ... ... ... ... ... шет елге барған алғашқы полпредтің
бірі, Қайырғали ... ... ... Польша, Румыния, Чехословакия,
Франция, Бельгияға барып, жаны ... дос ... ... қаһармандық
тұлғасын, таза жүрегін танытты.
«Қазақ солдаты» романы туған топырағында да жақсы бағасын алды. ... 3. ... М. ... Е. Исмаилов, Т. Нұртазин, Т. Ахтанов,
Е. Лизунова сияқты белгілісьшшы, жазушылар қазақтың алғашқы ... ... ... кең ... қарап, үздік көркемдік құбылыс деп
көрсеткен. Мысалы, сыншы И. Арамилев: «Совет ... ... ... ... В. Некрасов, О. Гончар, М.Бубеннов,А. ... ... ... ... ... игергенмен өзіндік өзгешелігі
бар, өмір автордың өз позициясы биігінен ... деп атап ... ... ... идея, тақырып сияқты романның келелі компонентін
талдаған сыншылар, оның композиция мен сюжетіне— автордың өмір ... ... екі ... ... ... ... Е. Лизунова («Казахстанская
правда», 1949, 19 октябрь), В. Закруткин («Литературная ... 1950, ... бас ... ... ... шағы суреттелетін бірінші бөлім
артық деген ой тастады. Осы тұжырымды сынаған М. ... «Сөз ... ... былай дейді: «Бұл пікірмен ... ... ... бас ... сол балалық кезін жан-жақты кең қамтып ... ... ... ... даму ... тән ... ... кезеңді
көрсетеді.» (1967, 49).
Зерттеушінін. пікірін қуаттай отырып, белгілі жазушы В. ... Е. ... ... ойланарлық логика бар екендігін ашып
алған жөн.
Соғысқа арналған алғашқы қазақ романы — «Қазақ солдаты» ... ... із — аз ... ... ... де, өнер де айтарлықтай жаңалық,
өзгерістер орын теуіп, ... ... ... ... де, ... уақыттың темір үзер тегеуірініне төтеп беріп, рухани қазынамызға
айналған мүлік ... ... — бұл да ... ... жазушылар кейіпкердің кешегі күндерін де, ... да кең ... ... ... сәттерде ғана әртүрлі шегініс,
толғаныстар арқылы елес ... ... жүр. ... серіпелі суреті —
шығарма төрінде.
«Қазақ солдатын» Ғабит Мүсірепов қазір ... ... ... ... ... сонау 1945 жылдары қаламгер қалыптасқан классикалық дәстүр-
үлгіге көз ... ... Ары ... ... ... Флобер, Толстой,
Горький, бері қараса қазақ халқының жыры, «Абай жолы»... Кейіпкердің жастық
шағы, ұзақ ... ... ... ме, жоқ, болмаса ғұмырының аз уақыты
қамтылды ма — бұл принцип, әрине, шығарма сапасына ... ... ... ... де, ... ... ... мерзімді қамтып, шымырлата жазу кең
өріс алғаны да шындық.
«Қазақ ... ... мен ... М. ... ... ... «Тар жол, тайғақ кешу» сияқты ... ... В. ... Е. ... сөз болып отырған романның
алғашқы бөлімін қабылдай ... енді бір ... ... ... ... шағын өте-мөте ұнатқан. Мысалы, белглі француз ақыны Пьер ... ... ... ... Кюри ... ... «Пансэ» журналы «Қазақ
солдаты» романының бірінші білімі тамаша суреттерімен, шығысқа тән әдемі
юморымен ... ... әсер ... деп жазған./16. 18-19./
Жауынгерлік тақырыбы қазақ әдебиетіне бұрыннан да жат емес еді.
Қаһармандық эпос пен әрқилы жаулаушылық кезінде ... ... ... де ... ... төтен соғысты қазақ халқы басынан
кешірмегенді. Сондықтан жаңа дүние жүзілік ... ... ... оған жаңа ... жаңа сапа беру ... ... ... болды. /6. 67-
68/
Ұлы Отан Соғысы тақырыбына яғни әскери тақырыпқа арналып көптеген
көркем шығармалар ... ... ... ... де бұл ... ... көп ... тақырыпта ақындар тарихи адамдар ерлігін нақты суреттеп, оларды
характер-тип ... ... ... Бұған мысал ретінде
А.Тоқмағанбетовтің ... ... ... ... Ғ.Ормановтың
«Полковник», «Мәлік», Ә.Тәжібаевтың ... ... ... ... ... ... қызы», Қ.Әбдіқадыровтың «Қазақ
батыры Нүркен Әбдіров» деген сияқты өлеңдерін атап көрсетуімізге болады.
Сонымен қатар Отан соғысының ерлік оқиғалары ... ... да ... ... ... ... «Ақын өлімі туралы аңыз»,
Қ.Бекхожиннің «Жиырма сегіз», Д.Әбілевтің ... ... ... ... І.Есемберлиннің «Сұлтан» поэмалары және
т.б.
Соғыс жылдарында поэзиямен қатар прозаның үлкен үлгілерінде де ... ... одақ ... ... ... ерлігі, қазақ
халқының тылдағы жанқиярлық еңбегі , өмірі кеңінен суреттелді. Мысалы, Ғ.
Мүсіреповтің «Қазақ батыры» повесі, ... ... ... ... ... ... атты романдары...
Ұлы Отан соғысы тақрыбына арналған күрделі шығармаладың бірі – ... ... ... ... ... қазақ совет әдебиетінде совет
халқының неміс–фашист басқыншыларына қарсы қаһармандық күресін көрсетуді
мақсат еткен тұңғыш көлемді шығарма болып ... /3. ... ... ... жазылған көркем шығармалардың ішінде ұлы
суреткер Ғ. Мүсіреповтің 1945 жылы, соғыстың соңғы жылы ... ... ... шыққан «Қазақ батыры» деп аталған ... ... ... ... ... сапасы жағынан болса да әскери шындықты
мол қамти, оны ... ... ... ... да, Отан ... ерлік көрсетіп жүрген жауынгерлердің іс-әрекет, мінез-құлықтарын
көркем бейнелеуі жағынан да қазақ прозасына ... соны ... ... ... айналған бұл шығарма оқырман назарын ... ... ... /3. 54/
1985 жылы (өзбек аудармашысы Носир Фозиловтың еркін аудармасы) «Қазақ
солдаты»ның ... ... ... баспадан шықты. Бұл кітаптың
соңындағы Ғ. ... ... ... авторы профессор О.Шарафиддинов:
«Уруш ... хам ... ... ... ... ... шахслар
характерини татқиқ этишда давом қилади. Бунинг оқибатида у Совет Иттифоқи
қахрамони Қайирғали ... хает ... ва ... ... ва уни ... қилиб олиб «Қозоқ ботири» деган қисса яратади.
Кейинчалик бу ... ... ... ... ва ... ... ... келади » деп жазды.
«Қазақ батыры» повестының кезінде жұртшылық ... ... ... ... ... ... ... Повесть пен
романның арасында бірсыпыра сапалық айырмашылықтар ... ... ... айтқанда, төмендегілерді көрген болар едік. ... ... ... соңғы вариантының алғашқыдан қаншалық
өзгергенін, творчествалық ізденісін түсіну үшін қажет.
«Қазақ ... ... бір ... – қаһармандардың іс-әрекетіне
жеткілікті дәлелдеме жасалмағандығында, қайсыбір жағдайда суреттеулердің
нанымсыздық тудыратында еді. Бұл көркем ... үшін ... ... ... ... сендіруі үшін кейіпкерлердің әрбір әрекеті табиғи,
шыншыл баяндалуға тиіс. Көркем шығарма объективтік ... анық ... ғана ... ... мәнге ие болмақ.
Ғ. Мүсіреповтің «Қазақ батыры» повесінде жасанды жағдаятқа құрылған ... аз ... ... бәрі ... ... ... ... кемітетін еді. Мәселен, совет жауынгерлері майдан шебінде
мына ... ... ... ... ... ... ... бес күзетшінің аяғының астынан жорғалап өтіп,
қалаға ... ... өріп ... көп ... бір де бірі ... жоқ»
/8. 35/.
«Гүрің –гүрің сөйлеген дыбыс жақындап еді, серейген үш неміс екен. Бас
салып ... ... ... ... /8. ... ... ... киініп алып еркінше араладық..
Неміс солдаттары тамақ ішуге кіріскенде, біз де ... ... ... ... ... ... өзім жабайы солдаты болып, тамақ
алып жатқан кезекке мен де тұра ... ... ... ... ... ... ар-ұр,баж-бұж сөйлесіп , арсылдасып тұр. Біреуімен
ұрсысып қалам ба деп,менде зәре жоқ, ... ... ... ... ... ... тұра бердім. Менің кезегім келгенде мен бір қате жасадым –ау
деймін, аспазшы маған қарап бірдеме деп қалды...
Уәде ... сап ете ... ... ...... ...... жөнелт! – деген сөз еді... ... алып ... /8. ... ... жер баспалдақпен үш неміс офицері шығып барады. Алдымда
екі миномет атып тұр. ... ... ... , ақ ... сыпырып тастап,
иығын жарқыраған неміс офицері болып, үш офицердің артынан аяғымды саспай
басып мен көтеріле ... ... ... ... ... ... ойға қарай құлай берген
қуғыншымды да көрдім. Ақ шапанды қайта кие ... оның ... ... де ... ... ... бердім» /8. 65/
Бұл суреттемелерде жеңілдік, жадағайлық жасандылық бар екендігі әр
кімгеде аян ... ... ... ... кемшіліктердің бір саласы ... ... ... ... де ... ... ... көркем
сөздің бүгесі мен шігесін жақсы білетін жазушы кейде дыбыс ... дәл ... болу ... көңілді азырақ бөліп кетеді. Мәселен,
«әр пулемет өзінше күйсейді», «шәуілдеп кетті», «жас ... ... ... ... «бір арс етті», «бөшкедей қаңғырлай бастады»,
«құтырған бурадай ... ... деп ... ... ... ... ... Немесе «біз де тепедік», «құйын соққандай етті», «астан-
кестенін шығарды», «өршелене ... ... ... де нағыз
суреткерлік шеберлік деп айту қиын. Ғ. Мүсірепов тамаша публицист жазушы
екені белгілі.Көбінесе оның ... де ... ... келеді. Сөз
ұйқастары да шешен төгіліп отырады. Бірақ кей-кейде сол шешендік көркемдік
дәлдікке апара бермейді.
Повестің композициялық бітіміне, идеялық ... ... ... бірі – ... ... ... ... қатысы шамалы, бас
идеяны күшейтпейтін қосалқы, жанама оқиғалардың кездеспейтіндігінде еді.
Мәселен, Жиренше ... ... ... ... бір ... ... қатысы шамалы болатын.Яки болмаса балалар үйіне Шегендерді ұстап
апармақ болған милиционердің әуре–сарсаңын ұзақ ... ... ... де онша ... емес еді. ... ... ... бейнелегенде де
қажеттігі шамалы эпизодттар кездесетін. /3. 55-56/
1945 жылы ... ... ... ... 95 беттен 28 қысқа-қысқа
бөлімдерден тұратын ... ... бас ...... ... қатар повесте анасы, ағасы Досқали, Шеген, Бораш, ауылда
сүйген – сары ... ... ... Самед Абдуллаев, Ушаков, Ильев, Вася,
Толстов, Мельник, майор Ковешников т.б. кийіпкерлер бар.
Ал бұл «Қазақ батыры» повесінің 1950 жылы ... ... ... ... ... басылып шыққан нұсқасы шамамен 300 беттен тұрады. Роман ... үш ... ал бұл ... өзі ... ... ... ... бөлімі он тараудан, екінші бөлімі он үш ... ... он бір ... ... Романда повестен өзгешерек бас кейіпкер ... ... ... ... ... Қайроштың балалық
кезінен сүйген қызы – сары қыз деп аты аталмаса, романда – ... ... ... ... ... ... ағасы – Досқали болса, романда –
Айдынғали, ...... ... ... романда – «басқарма» немесе
«қарамұрт» (шын ... ... ... ... ... ... желісінің кеңдігіне қарай,
ауқымына қарай көптеген кейіпкерлер қосылған. ... ... атап ... бейнесі балалар үйінің бастығы - Құдайберді Қозыбағаров, бухгалтері
– Лазарь Монсеевич, бас ... ... ... ... оқу бөлімінің
бастығы – Рахим Теміралиевич, шаштараздағы кассирша – Катюша, шаш алушы –
Саша Мухин, ...... ... ...... Шуруп, комсомол
жұмысын басқарушы – Ералин, ... ... ... ... ... лейтенант Алексей Горькин, полковник Орехов, майор Русаков,
радиошы Женко, Сергей Астахов, Семен Зониннің ... қызы – ... ... Михаилович Буденный, оңтүстік жігіті - Әбен, обком мүшесі – Күләй
Даниялова ... ... ... ... кейіпкерлерді атап өтуге болады. Бұл
кейіпкерлердің барлығы оқиға желісінде бастан-аяқ қатыспайды, оқиғалардың
дамуы барысында қатысып жатқан кейіпкерлердің көбі ... жаңа ... ... тағы бір ... мұнда Қайрош пен Ақбота қайта ... ... ... ... ... суреттеліп ұзақ әңгімеленеді.
Романның негізгі оқиғасы повестегідей. Бірақ жазушы повестегі ... ... ... ... ... ... көп қосып повесті толықтыра
түскен.
Ғ. Мүсіреповтің ... ... ... батыры»жаңа бір белес болып
табылса, осы шығарманың «Қазақ солдаты» деген атпен ... ... ... бір ... ... Бұл екі нұсқа жазушының шеберлік сатысындағы бірінен
кейін бірі ... ... екі ... ... /5. ... ... Ғ. Мүсірепов «Қазақ солдаты» романында біз жоғарыда атап
өткен «Қазақ ... ... ... мен ... ... ... ... көркемдік жетістіктер бар. Бұрынғы
кейбір басы артық эпизодтар мүлде ... ... оның ... ... септігі тиетін суреттемелерді енгізген. Жаңадан
қосылған оқиғалардың бірі–Севастополь маңында болған бір ... ... ... совет әскерлері де, жау жағы да бірін-бірі жеңе алмай ... ... бір ... ... ... ... қарауындағы
жауынгерлер өзара қызғылықты әңгімелер айтады. Осы тұста олардың мінез-
құлқы, ... ... ... ... солдаты» романында кейіпкерлерді психологиялық мінездеу толыға
тереңдей түскен. Әр қаһарманның өткен-кеткенінен ... ... ... ... ... ... бейнесі әрдайым көз алдымызда тұрады.
Мәселен, Володия Толстовтың көңіл – күйі ... бір ... ... айқын
көрінеді. Новороссийскіні жаудан азат еткенде, Володя Толстов қаланың шет
жағындағы өзінің үйін ... ... ... ... ... тас ... ғана ... Ол өзінің ет жақындарының өлі тірісін де білмейді.
Сағынып көрген ... мына ... ... Володя қатты мұңға батады.
Қаһарманның осы тұстағы көңіл күйі өте сәтті суреттелген.
Ғ. Мүсірепов романында ... ... ... ... Олардың ішінен
характерлердің ішінен мінез ерекшелігін танытатын түйін, ситуацияларды
таңдай білген.Қайырғалидың да, Вася ... де, ... ... ... ... ... психологиялық сәттер мол. Кейіпкерлердің ... ... ... қоймай, олардың ой-толғанысын, ішкі жан– дүниесін
бере білуі де – суреткерлік табыс. Қайырғалидың қалтасына анасының ... ... ... қайта-қайта оқитындығы да өз орнында қажетті деталь
болып табылады. Ол майданда жүргенде бір сәт те өзінің елін, туған ... ... ... ... бейнесі адамдық келбеті осы сияқты
әр ... әр ... ... арқасында толысып шығады.
Шығарма кейіпкерлерінің басына тән ерекшеліктер белгілі ... ... ... тек қана ... мен Ақботаның, Шеген мен
Қайырғалидың арасындағы қатынастар ғана емес, бұдан ... да ... ... тартылып отырады.Бір мезгіл Семен Зонин мен Нинаның
арасындағы жайлар сөз ... ... ... ... ... Самед Абдуллаев сияқты кейіпкерлердің бастарында да түрлі-түрлі
қызғылықты жайттар кездесіп ... ... ... ... жағы да характерлерін мінездеу жағы да саралана , ... ... ... ... ... ... шебер
сомдалған.Мұнда негізгі мәселе –кеңес заманында туып-өскен адамның өсу,
жетілу жолы басты әңгіме болып ... ... ... ... ... ... азаматтық қалыптасуы арта береді.Романда көлденең
бұрып әкететін, негізгі идеядан жырақтататын қосалқы ... ... ... ... оқиға, сурет бояулары белгілі ... тиіп ... ... да, ... өсу жолы да ... ... өрбиді.
Ғ .Мүсірепов өзінің повесінде Қайырғалиды көбінше барлаушы ретінде
көрсеткені мәлім. Оның ... ... ... ... де ... ... еді. Шығарманың жаңа ... ... ... бұл екі ... ... тұсы да ... ... нұсқасында Қайырғали басқарған бір ... ... ... адам ... ... ... ... Батыры атағын алғаннан кейінгі істері де ... ... ... аяқталуы басқаш.
Ғ. Мүсірепов романының жоғары көркемдік сапаға ие болуына шығарманың
алғашқы нұсқасына ... ... да ... ... ... жығы ... белгілі сыншы – ғалым Е. Исмайылов повестің көптеген жетістігі
мен кемшілігін ... атап ... ... болды.
Негізінен қайтадан жазылған «Қазақ солдаты»романы жарыққа шыққанға
дейін біздің ұлттық әдебиетімізде бұл ... ірі ... ... жоқ ... ... кең ... ... көлемді романдар мен ... ... ... ... күндер», Қ.Исабаевтың
романдары, Ә.Әбишевтің «Саржан», С.Бақбергеновтің ... ... ... т.б.) соғыстан кейінгі , ... ... ... /3. ... Ғ. ... «Қазақ солдаты » романы қазақ халқы әдебиетінің
ғана емес, ... ... ... ... ... ... және ... қуантқан құнды көркем еңбек болды. Бұл тұралы О.Шарафиддинов
былай ... ... ... ... Улуғ ... ... мавзусида
езилган биринчи йирик эпик асардир. Юксак ғоявий-бадиий фазилатларга эга
болган бу роман уша йилларда ... ... ... сезиларли ходиса болди
ва қисқа муддатта купгина қардош халқлар ... ... ... ... ... де, ... солдаты» романы аз уақыттың ішінде шет елдерде өз
оқырмандарын тапты яғни бұл кітап ұлттық әдебиеттің шет елге ... ... ... жатады. Романның туңғыш рет 1950 жылы Алматыда
Қазақтың мемлекеттік ... ... ... жеке ... ... ... ... Бұдан кейін роман бір неше рет басылды.
«Қазақ солдаты» орыс тіліне ... сан рет ... ... ... рет 1949 жылы ... жарық көрген еді.
«Қазақ солдаты»романы КСРО халықтары тілдеріне аударылды. ... ... ... ... 1960 жылы ... ... 1962 жылы ... тіліне
аударылып, кітап болып басылып шықты.
«Қазақ солдаты» романы шетел тілдеріне де аударылды. Роман 1951 жылы
болгар, поляк ... 1952 жылы ... ... чех ... жеке ... ... шықты.
Шет елдің сыншы, жазушылары романды ... ... деп ... ... ... ... журналы Бельгияда шығатын газет (роман
Франция мен ... 1958 жылы ... ... ... осындай тамаша
шығарманың жазылу себебі еліндегі мәдени-қоғамдық өзгерістің жемісі деп
көрсетті.
Ұлы суреткер Ғ. ... ... ... ... ... ... бейнеленбеген күрделі құбылыс–соғысты кең көлемде суреттеген шығарма.
Демек, Тәкен Әлімқұловтың «Ғ. ... өзін де, ... ... ... ... өте әділ айтылған.
Сұрапыл соғыс бітпей жатып соғыс тақырыбында қалам тарту жазушының
азаматтық ... ... еді .Бұл ... суреттелген тарихи шындық, бас
кейіпкердің басынан кешкеноқиға мен соғыс суреті ... т.б.) ... ... ... ... ... сипатын айқындай түседі.
Көрнекті жазушы Ғ.Мүсіреповтың ... ... ... ... ... тақырыпқа жазылған алғашқы шығармалардың бірі екендігі
белгілі.
Шығарманың бас кейіпкері өмірде болған Адам .Ол – ... ... ... ... ... Сарталиевтің прототипі Кеңес Одағының Батыры
Қайырғали Смағұлов.
Жазушы Қайырғалиды батыр деп айтады. ... ... ... ... ... ел ... ... шақта жанын ... ... өз ... ... ... ... озық туындылардың бірі «Қазақ солдаты» романының
жазылуына себеп болған оқиғалар қандай, жазушы мен ... ... ... ... ... қай ... ... Ұлы Отан соғысы тақырыбына көлемді
шығарма жазар алдында қаламгер өзіне қандай шығармашылық ... ... ... Ғ. ... ... шығармасына қатысты жинақтаған шекізаты,
суреткерлік тәжірибесі, жазушы ... ... ... туралы
көкейімізде жүрген сұрауларға біз филология ғылымының кандидаты Амантай
Ақайұлы мен ... ... ... ... Қадыр Жүсіптің
мақалаларынан жауап ала аламыз.
Жазушының өз шығармасының шынайы шыншылдығына ерекше мән бергеніне ... ... ... ... күә.(«-Әуелі келісіп алайық; сіз
ешнәрсені жасырмайсыз, мен ешнәрсе қоспаймын. –Жоқ, сіз ... ... ... жасырмаймын... Уәдеміз осы болды...»)
«Қазақ солдаты» романы жазушы Ғабит Мүсіреповтің ... ... ... де ... жайларға толы көркем туынды. Осы романды
жазу ... ... ... шығармашылық көңіл-күйді бастан өткізген.
Автор бұл шығарманы жазуда көп ізденген, ұзақ ... ... ... ... ... ... солдатының» ойға оралуынан ... ... ... ... ... ... ерекшелігі, өзгеше тосын сыры бар
Бұл шығарма суреткердің соғыс ... Қ. ... ... жан-жақты
зерттеп, терең білгенін мейлінше айқын көрсетеді/12.65./.
Қайырғали Смағұловтың қалайша кітап кейіпкері болғанын білу ... ... ... профессор Қадыр Жүсіптің «Егемен Қазақстан»
газетінде жариялаған «Қ. ... «Мен ... ... ... ... ... үзінді беруді жөн ... ... ... ... ...... облысының Қайыршақты
ауылында туған. Батыр ағамен талай ... ... ... ... еді. ... – кіші ... бала ... ашылып, шүйіркелісе кететін. Жауға
сонша қатал болған адам, досқа жаны нәзік болатын.Бүгінде сол ... ... жоқ. О ... болғалы да біршама уақыт өтті. Мен ... ... ... ... еске ... ... шәкірттеріме әңгімелеп
беретін едім. Сөз зергері ... ... ... сол сәтті қағазға
түсіруді жөн көрдім. Болған сөзді болған күйінде баяндайын.
-Аға сіз Ғабит Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» ... бас ... ... ... ... Ғабит аға дәл сізді неге ... ... үшін ... басқа да батырлары немесе солдаттары жетпейтін
бе еді? Ұлы жазушының көзі неге ... ... ... мен ... ... күз айларында Новороссийск қаласын ... ... ... ... ... ... ... майдан мені Совет
Одағының Батыры ... ... ие етті ... ... ... жау
орталығын алуда ерлік ... үшін ... ... ... ...
медальдарға ие болд . Рота ішіндегі он адамға батыр атағы берілгенеді, олар
мыналар болатын: ... ... ... ... Анатолий Кокорин,
лейтенант Николай Топольников, старшина Иван ... ... ... ... ... (Константин) Смағұлов, кіші сержант ... ... ... Фурсов, старшина Самед Абдуллаев, қатардағы
солдат Владимир Эсебуа.
Майдандағы аяқ-қолымнан ... ... ... ... аман-
есен шыққаннан кейін бұйрық бойынша Батыр атағын ... ... ... бір ай ... ... ... ... ... де Алматыға жол тарттым. Бір айлық демалыстың мақсаты ... ... ... ... елде ... өткізіп, жастарды патриоттық
рухта тәрбиелеуге ат ... ... ол ... ... ... кім күтіп алғанын және
ертесіне жас жігіт республика ... ... ... ... ... ... ... залда жазушы, журналист және
қарапайым халықпен ашық кездесуде ... ... ... ... ... , ... күйде болғанын айтады. ... ... ... Ж.
Шаяхметов оны Ғабит Мүсіреповпен таныстырады. Сосын Ғ. ... ... ... ... .Ол ... Қ. ... аға ... есігін өзі ашып, мені алдыңғы жағына отырғызды да ... ... ... ... ... сен ... ... менің
бүгінгі зор табысым, тақырыбымның басысың, ... ... ... ... ол. ... ... ... осы сөзі құлағымда мәңгі ызыңдап тұр...
Тамақтанып болған соң, ... ... ... ... ішетінімізді
ескертті де , жұмыс бөлмесіне келіп, әңгіме-дүкен құрдық . Ой, жайсаң адам-
ау өзі ... ... алды да ... ... бере ... ... отырған маған да сол керек еді. Туған ағаммен сырласып отырғандай
шешіле сөйледім .
Тіпті шешен болып кеттім. Көңіл ... ой - ... ... шығардым. Ғабең, менің жаңа қырларымды ашқанда терең сырлы ой
көзімен ... ... ... ... жастық, шәкірттік, солдаттық, майдан
сырларын көз алдына елестетіп, менімен бірге жүргендей болды ма ... ... отыр еді, ... ... ... ... шығармашылық тәжірибесіне зер ... ... ... өмір ... ... мен ... жолы ... байқар едік. Жазушы «Қазақ батыры» повесін, «Қазақ солдаты» романын
жазу барысында өз кейіпкерін ... ... ... ... ... ... Алматыға шақырып алып ... Өзін ... ... сұрақтарына жауап алған. Қайырғалидың айтқан ... ... ... ... ... сөйлеу мәнерін, азаматтық
болмысын, мінез-ерекшелігін жан-жақты зерттеп, естіген әңгімесін ... ... ... қорытып, әбден жетілдіріп барып, шығарма
желісін содан кейін анықтаған. Сөйтіп, романды жазу барысында ... ... ... оқиғасын нақты өмірлік шындыққа құрып, кейбір
нанымсыз тұстарын көркемдік шындық шеңберінде ойша ... ... ... бір тоға ... ... ... ... оның
мейлінше еркін сөйлеуіне жағдай туғызып, көлденең сұрақ қойып та отырған.
Осы айтылған жайларға ... Ғ. ... ... ... ... осылайша жинастырып кәдесіне жаратқан.
Ғабит Мүсірепов Қайырғали айтқан ... ... ... ... ... Жазушы естіп-білгендерін сол күйінде ... ... ... ... ... ... ... кейін таңдап
алған. Материалдарды ... де ... ... ол ... суреткерлік
шеберлігінде олардың логикалық жағынан керекті деп тапқан мәліметтерді ғана
пайдаланғаны ... ... ... ... ... Қайырғалидың
өз өмірінен алынып, суреттелген. Жаңа шығармасын жазу ... ... бір ... автор былайша көрсетеді: «Менің жазудан гөрі ізденуге,
әлденелердің себебін ... ... ... табиғи құбылыстарының
шешімін жорамалдауға уақытым көбірек кетеді. Мысалы: ... ... ... ... «Олар Отан үшін алысты» ... ... ... ... Полевойдың, Ванда Василевскаяның, Б. Бұлқышевтің ,
тағы басқа авторлардың соңғы ... ... ... ... Бауыржан
Момышұлының он күндік лекциясын тыңдадым. Мәлікпен бір жеті ... ... бас ...... ... екі жеті ... ... кәсіп емес— өнер, 1987,35-бет.).
Осының бәрі жазушы Мүсіреповтің жазу ... мен ... ... сыр ... ... романын жазамын деген ой-жоспар жазушыда ... Ал ... өзі ... ... арнайы нұсқау тапсырма, кездесу
әсерінен туындаған. Арнайы нұсқау тапсырма әсері дегенде айтарымыз ... ... ... ... ... туған жерге демалысқа келеді. ... ... бір топ ... ... ... ... Олардың ішінде сол
кездегі үкімет басшыларының бірі Ж.. Шаяхметов, Т. Тәжібаев, Ғ. ... ... ... Ж.. ... ... ... Қайырғали
Смағүұлов туралы шығарма жазуды тапсырады.
Сонымен бірге қаламгерге бұл идеяның тууына әсер еткен жағдайлардың ең
бастыларының бірі сол ... ... ... еді.
Атап айтқанда, 1944 жылғы 1 сәуірде Атырау (Гурьев) ... ... ... «Ер ... ел ... ел сенімін ер ақтар» деген
айдармен Кеқес Одағының Батыры Қайырғали Смағұлов туралы ... ... Бұл ... ... ... Б. ... «Үстем
болсын мерейің» және Ж.. Оспановтың «Батырға» ... ... ... ... ... О. ... ... туған жерінде» деген
очеркі басылған. Айтылған материалдарда ... ... ... ... ... ... ... құрылыс» газетінің 5—7—8
сәуірдегі сандарында Кеңес Одағының Батыры Қайырғали Смағұловтың қаласында
жерлестерімен болған ресми кездесулері ... ... ... ... осы «Социалды құрылыс» газетінің 9-сәуірдегі санында Қайырғалидың
суретімен бірге КСРО ... ... ... 1943 ... ... ... ... жылғы 9 сәуірдегі санында «Казахстанская правда» газеті ... ... ... ... ... ... бір ... адам туралы жазылған сан алуан
материалдар жазушы Ғабит ... ... ... ... ... ... Қ. ... ерлігі туралы деректер
осылай бастау алған. Ал шын бетбұрыс Қайырғалидың елге демалысқа келген
кездесуімен ... ... ... ... ... Қайырғалимен үш күн
әңгімелеседі. Кейін соғыс аяқталғаннан кейін де бінеше рет ... / 12. ... ай ... ... , ... ... аттандым.
Майданнан аман- есен оралғанша Ғабит ағаны ... ... ... аман ... хабарымды естіген соң, 1945 жылы шыққан «Қазақ
батыры» деген шағын кітапты маған сәлемдеме ... ... ... ... кітап баспадан шығысымен республикаға таралып, біздің облыста да ... ... ... ... астанаға жеттім, ұлан-ғайыр той болды. Бір
оңаша қалған сәтте Ғабең: «Қайырғали, сен енді ... ... ... де ұлымсың »,- демесі бар ма?!...
Ғабит- аға, мен – іні. Ғабит – қазақтың ұлы жазушысы, мен - ... ... аға ... ... Аруағыңнан айналайын–ай, ешқашан өлмейді
ғой, өлмейді!... /14.2/
Өзі танысқан даңқты батыр адамның ерлік істерін басқалар да ... ... ... осы шығарманы жазуды алдына мақсат етіп қояды.
Осылайша көрнекті сөз ... ... ... ... бәрін
түгел айтпаса да, ең керекті-ау, қажетті дегендерін оқырман алдына жайып
салған.
«Қазақ солдаты» романының басты кейіпкері ... ... ... ... ... өмір ... ... Өйткені Қайроштың прототипі — Кеңес
Одағының Батыры Қайырғали Смағүлов.
Қайырғали 1919 жылғы 24 ақпанда Гурьев облысының ... 24 ... ... ... колхозында дүниеге келген. Анасы 14 ... ... ... ... көзі ... осы — Қайырғали. Армия қатарына
1939 жылы алынады. Солдаттық өмір ... ... ... қаласында бастап,
фин соғысына қатысып, 1941 жылы ... ... ... ... ... ... Керчьті азат етуге қатысқан. 1943 жылы
17 қарашада Батыр атағын алған. Қазір ... ... ... ... ... Қайырғалиды повеске, романға сол күйінде ... ... ... мен ... ... ... ... айырмашылықтар да баршылық.. Ал повестегі Қайрош пен ... ... да ... бір-біріне ұқсамайтын ерекшеліктері айқын
аңғарылады. Қаламгер ... ... ... ... ... әр ... аша, толықтыра түскен. Сондай-ақ повестен белгілі
образдың бұрынғы ... ... ... қанағаттанып қалмай, сол
образ логикасына орайлас көріністер ... ... ... ... ... тұлға жасауға көп көңіл ... ... ... ... ... ... бөліп алып, идеясына орай, тосын
жағдайға қойып суреттейді. Кейіпкерлерін керемет ... ... ... ... де автор дәстүрлі повестегі жолдан шығып кете
алмаған. Көне сүрлеу мен жаңа іс ... ... ... Кейінгі жөндеуінде
автор қосымша детальдар мен көріністер арқылы Қайрошты шынайы көрсетпек
болған. ... ... ... ... ... боп ... етіп ... сол уақыттың өзінде ержүрек болып қалыптасуын ... ... ... ... ... ... ... қалдырмайды, өзімен
бірге қиялдауға, армандауға жетелейді. Жазушы Қайрошты әртүрлі сүрлеулі
жолға салып, өмір ... ... ... ... ... ... әкеледі. Қайроштың өсу эволюциясы, өміршең бейнесі — соның айғағы.
«Қазақ солдатының» жазылу тарихы туралы ... ... ... 1982
жылы ҚазПИ-дің филология факультетінің студенті Жанбибі Дүйсенбаева ... ... ... кездесіп, әңгімесін қағазға жазып алған
болатын. Жазушыға мынадай сұрақтар қойылған екен.
Сұрақ : — Сіз ... ... ... өмірде болған толық
деректерді пайдаландыңыз ба?
Жазушы: — Қайырғалиды Гурьевтен екі рет шақыртып ... ... ... ... сөз ... ... ... Соғыста болған жағдайларды
ғана алдым. Мен Қайрошты интеллигент адам ... ... ... ... ... ... шыққан жауынгер бейнесін жасадым. Қарапайым адам
— мен үшін өте қымбат ... ... ... ... гөрі ... еді. Жалпы Қайроштың басында болмаса да ... ... ... жайттар алынды.
Сұрақ.: — Шеген өмірде болған ба? Прототипі бар ...... ... ... Екінші бала Бораш та болған жоқ, Бірақ
сол кездегі балалардың типі. Жетім балалар үйінде өскен ... ... мені ... ... ... ... ... ал Қайырғали: «
Шеген де, Борашта өмірде болған, «Нефтяник» клубында болған ... ... ... ... екеуі де барды. Ал олардың соғыстағы
өмірлері маған белгісіз», — деген еді ... ... Бұл ... екі ... ... қайшылығы да бар екендігін айтуымыз қажет.
Қорыта ... ... ... ... ... ... ... көріп, тікелей араласқан шындықтан өрбіп, ой елегінен
өтіп, көңілде ұзақ уақыт қорытылған, шын ... ... ... /12. ... ... ... ... іргетасын қалауда өзіндік
орны бар жазушы Ғ.Мүсіреповтің кешегі Ұлы Отан соғысы тақырыбына ... ... ... ... Бұл ... ... ... кезеңдерін суреттеу арқылы оқушысын Отан тарихының соғысқа ... ... ... өмір ақиқатымен табыстырады.
Кешіп өткен әр оқиға—Қайрош санасының әр сатысындай, әр жанмен танысу,
жақындасу, достасу — өз ... бір ... адам ... өмір тану ... ... ... кітапта болар-болмас қана орын ... ... ... ... ... ... бір ... жаманнан безініп,
жақсыға талпыну мектебі. Мұндай «мектептер» Қайрош жолында қаншама ... ... ... азамат, интернационалист етіп тәрбиелеген осы
мектеп, осы орта.
«Осы мектептерді» Пьер Филибер «жас жанның асыл ... ... ... ... ... жазушы сезімтал жае геройынын, көңіл-күйін барлай, қадағалай
аша отырып, оның дүние танымыныц ... ... ... ... уақыт пен адам бейнесі эпизод, новелла арқылы «Қазақ
солдатының» өн бойымда қос ... ... ... Бұл — ... көркемдік әдісі.
Қайрош өмірінің он үш жылын қамтитын ... ... ... шекараны
суреттейтін екінші бөлімінің алғашқы тараулары негізгі оқиға — ... ... ... кең ... ... ал не бәрі үш жылды
қамтитын екінші, үшінші ... ... ... қаһарманның ерлігі
мен сезімдері, етігімен су ... ... ... ... Ұлы ... бір ... ... тану ғылымы роман композициясының үш негізгі түрін белгілейді:
сюжеттік жүйе алма-кезек ауысып, қатар тартылған параллелді, ... ... ... композиция және ... ... ... тура ... ... ... ... өз ара
араласып, қосылып композицияның басқа да ... ... ... ... ... беретін құбылыс.
«Қазақ солдаты»— сатылы ... ... ... ... «Оянған өлке» күмбезіндей ... ... мол, ... ... ... Қайырғали Сарталиевтің прототипі — Советтер Одағының
Батыры Қайырғали ... та, ... ... — оның ... ... сатыларын негізінен қайталайтыны әдеби жұртшылыққа аян. Ал қашанда
прототип — дайын тип-образ емес, өмір ... ... ... ... дәл сол ... өнер ... ... сұлба бола бермейді,
мықтағанда нысана.
Ысмағүлов анкетасы жазушы қиялынан ... соң, ... ... ... ... жас ... өкіліне айналған. Бірінен кейін бірі жазылып,
ширатыла түскен очерк-повесть-роман — осы ... ... ... ... Қайырғали Ысмағұлов өмірін романға өзек ... ... ... ... ... ... ... Дос-жолдастарын
таңдап алу, өмір өткелдерін сүрыптау, Ана, Ақбота, ... ...... ... ... ... картина — бәрі, бәрі
саралауға түсіп, көркем образ — тип жасау ... ... ... ... өнер құбылысына айналу процесінен кейін ғаиа оқиға шеңбері
кеңіп, ... ... ... ... ... Қайрақтыдан қашқан қара табан бала нардың жүгін көтерген көркем
образ биігіне көтеріліп, ... ... ... ... ... топталып, ұлы майданда өрт кешіп, өлмес ерлік ... ... ... ... бірге көтерген Қайрош тағдыры — көптің тағдыры,
ұрпақ тағдырына айналған. Бұл — роман идеясы.
Эпизод-новелла, оқиға картинаның ... осы ... ... ... ... толық ашылмақ. Мыңдаған адам тар көпірден өте алмай, бомба
астында ... ... ... ... өгіз ... ... ... еске түсіріңіздер. Бұл бір жай эпизод сияқты. Барлаушы
Ысмағұловпен дәл мұндай ... ба, ... ма, ... ма — ... ... Мәселе — эпизодтағы кемпір бейнесі халықтың кең ... ... ... бар ... ... ... күйінде. Бомбалаудаи кейін
кемпірмеп кездескен Қайрош та осы ойды түйеді:
«Кемпір байғұстың тірі қалғанына қатты қуанып ... ... ... ... елеусіз ғана жүріп, ел үшін мұңайып, көп үшін қайғырып жүрген
кемпір кімге болса да құрметті... Бұл бір өзім дегенді ұмытып ... ... ол ... ... ... ... жарасыма ем айтып келген
шығар. Бізге де сол бір-екі ауыз жылы сөзін айтуға келіп отыр» /9.144/.
Кемпір мен ... ... рет ... кездеседі:...«Машинаның. біріне
мініп әлі бір қыр аспаған кемпірді қуып жеттік. Өгіздерін ақырын ... ... бара ... ... бір-бір сүйіп, кемпір қала берді...
— Жолдарың оңғарылсын, қарақтарым, бақытты болыңдар бәрің де. ... ... ... жоқсыңдар. Мен ылғи қәндай ... ... ... ... отырдым,— деді» /9.150 /
Міне, кішкентай бір деталь, кішкентай бір ... Егер осы ... ... ... ... ... жетпей тұрғандай сезінер едік...
Ленинград жағдайы Айдынғалидың хатынан көрінеді, ел, тылдың жай-
жапсарын Ана, ... Гуля ... ... ... ... ... ... негізгі қаһарман тікелей ... ... ... ... үшін ... Кавказ үшін соғыс, Новороссийск тіүбіидегі
шайқас, Керчьтегі күрес—бұлар тікелей және кең суреттелген. ... ... ... тәісілдер қолданған.
Сондай соғыс сырып ашатын оқиға-детальдарға — жаралы матрос пен ... ... ... өлімі жатады...
Ана, Шеген, Ақбота, майдандас достарын былай қой ... ... ... ... орын алмай, жол-жөнекей қалып қоятын оқиғалар мен
кейіпкерлер Қайрош көңілін ... ... із ... осы ... ... ... жас кейіпкердің, сезім дүниесін, өмір ... ... ... қисынымен келіп, ұтқыр қиысқан. Герой эволюциясы
— сюжет белестері. Ал Шеген де, Бораш та, ... ... та, ... те, ... ... де, Вася да ... ... Біз барша тіршілікті осы
замандастардың бірі—Қайрош Сарталиевтің сезім ... ... ... бізден жасырып қалған сыры, бүгіп ... сөзі ... ... ішкі ... ... күлкі-наз, батырлық, неше түрлі
соғыс суреттері Қайрош замандасының тұлғасын аян еткен. Бұл ... ... кез ... ... ... төс қалтамда жүретін, шешемнен келгеи соңғы хат ілікті. Хатта
не жазылғанын жатқа ... де, ... оқи ... ... ... ... ... Шешемнің хаты бесіктей тербетіп
әлдеқайда туған елге алып ... Ояу ... түс ... ... ... ... төсегімнің бас жағына келіп тұрған шешемді көрем. Жүзінде
бар ананың ... ... ... ... ... ... ... басымды
бір сипап қойып, енді маңдайымнан сүюге еңкейіп келе жатыр... Шешенің ыстық
дем алысы, шешенің таныс исі. Әуелі маңдайымнан сүйеді, одан ... ... ... бе, ... бе, ... ба, ... құмары қанғанша сүйе береді,
сүйе береді» /9.142—143/..
Сөйтіп, романның, ішкі бітімі, ... ... ...... өмір ... ... бітпейді, сонымен бірге, Қайрош
замандастарының қаһармандық тұлғасын жасаудан туған ерекшелік
Қайырғали — жаңа өмірден өз орнын ... ... ... ... ... ... құлаш ұрған жас. Жаны да, ары да таза. Өсу жолдарын барлық
бел-белестерімен ... ... ... жаңа адамның қалыптасу, ... ... ... өмірі жеңіл болған жоқ: жоқтықты да көреді,
жетімдік ызғары да батады. Бірақ, Отан ... ... ана ... ана ... ... ... ... бірі Қайрош өмірдің талай ... ... ... жанындай жақсы көрген патриот болып қалыптасады.
Қайрош тағдыр-талайы — ... ... ... өмірлік жолы. Өркені өскен
Қайрош пен оның, достарының ерлікке толы өмірі — біздің қоғамның ... ... Жеке ... ... ... ауыр болса да, Отан-ана оларга
әр уақытта демеу, алып жүрегінің нұрына бөлейді. Ауыр ... ... ... ... ... ол мал ... ... үйінде болсын,
шаштаразыда жұмыс істесін, әскер қатарында болсын — ізгі ... оны ... ... ... ... да, ... мұқалмай, жасымай
өседі. Қайрош өмірінін, ... ... ... ... Жай ... ... бірақ ол соншалықты рухани өрелі; не сүйеніші, не ... ... орын ... ... ... ... ... Қайроштар бейнесі біздің қоғамның қаншалықты жарқын
екендігін байқатады. ... ... ... ... ... іштей астасқан. Қайрош бойынан автор ... мол ... ... ... ... ... қиындыққа мойымау, биік
мақсатқа құштарлық—Қайрош және оның ... ізгі ... ... тарихи ұлы уақиғалар мен рухтас жандар арасында ашылады. Ұлы Отан
соғысында оның ... ... ... ... ... ... достарына деген ... ... ... куә. Әр ... әр ... көрінетін Қайрош бейнесі осы
адамгершілік, ізгі қасиетімен тұтас. ... ... ... жерін — байтақ
Отанын шексіз ... жас ... ... да, ... да ... ... Адам ... дақ салар мінез-құлықты ол қабылдамайды,
жағымпаздық, тоғышарлыққа жиіркене, жек көре қарап, адалдық үшін ... да, ... ... бастап фашизмнің жауыздығына дейін
— арамзалықтың барша түрі оны қатты ... ... ... мектептің ауырлығын біле тұра сұранып, Қайрош кетеді. Бораш әнші
болуға ... ...... Сергей Астахов — суретші болмақ. Сөйтіп,
біреулері болып жатыр, біреулері болам деп талпынуда. Олар білімге, өнерге
мансап үшін емес, елі үшін қол ... тер ... ... ... ... ... жұртты таң қалдырсам-ау!»— деп аңсаған ешқайсысы
жоқ. Ал Отан үшін күресте шетінен ... ... ... ... ... бас ... Қайырғалидың өсу белдерін
белгілейді. Жоғарыда айтқандай, Қайрош өмірінің әрбір ... орай ... ... ... ... ... мен ... оқу
бөлімінің басшылары әр қыры, әр бояумен көрініп, ... ... ... ... ... ... Гуля ... жанамаланып суреттелсе де,
басты кейіпкер бейнесін ашуда маңызды роль ... ... ... ... ... ... ... бейнесін толтырып, толықтырып отырады.
Қайроштың арман-тілегін жетелеп отыратын өте ... ...... ... романтикалық асқақтықпен суғарылған сүйкімді образ. Әркез ... ... ... ... ... аға ... Шегеннің орны айрықша.
Оның өмірінен Қайрош өз ... ... ... ... ... ... Ер жігіт Шеген тілі лепті: «Ой, қорқақтап, төмен тартса,
сезім күліп, жоғары ... ... ... ... ауыр сынға төтеп ... ... ... да ... ... ... — Ұлы ... әбден
шынықты. Кавказдың өр кеу-десінен құлап аққан асау Теректің жағасында дем
алып отырған солдаттар жартасқа ... ... Абай ... ... Бұл ... ... ... татулықтың тарихи
топырағын көрген дейміз.
Сандаған оқиға-эпизодтарда жазушы осы ... не бір қыл ... Үйі ... ... ... ... ... көріп, Володя Толстов
қалай тебіренсе, Қайрош та ... ... Жат ... ... ... ... ... Зонин, Петр Ушаков, Самедтер келешек ... ... ... ... күлі аспаннан келе күйрейтініне күмән келтірмейді. Бұл
— өз күшіне, Отан қуатына өз ісімен ... ... ... ... ... шебінде, әсіресе, Қайырғали образы толысып, жан-жақты ашылған.
Майдандас ... ... ол ылғи ... өртінің ішінде, толғаныс-
тебіренісі де молырақ — басқа достарының көп сыры Қайырғали ... ... ... ... өз ... өз ... қасиеті бар. Ревякин —
шебер, саяси жетекші, ақылды азамат; Мирошник — батыл да батыр, өжет ... ... ... ... адал дос, ... ... ысылған
жауынгер; Петр Ушаков кешегі еңбек адамы, бүгін сұсты барлаушы. Вася ... ... ... ... ... ... ол ... келешекті
армандайды, достарын да сол ізгі келешекке шақырады. ... ... ... тура ... тарт!... Біз Одерге жетіп қалсақ, ар жағы ... қуып әуре ... ... ... Мен ... ... күні
билетті Қарағандыға деп алам» /9.310/. Бұл жеңіске күмәнсіз сенудің
көрінісі болса ... ... ... ... ... ... ... идеясының
бірі–композициялық сюжеттік шешімін жақсы тапқан. Қазақстандық Қайырғали,
Волга бойынан келген Семен, өзбекстандық Самед, Вася ... мен ... ... ... ... Орал ... мен ... Мирошник — кең
байтақ Отанымыздың бұрыш-бұрышынан келгеин майдандас жауынгерлер, бейне ... ... ... дос, ... ... ... азабын көп
жеңілдететін, келешекке сеніммен көз жібертетін де осы ... ... де, дәл ... Мұны өздері де біледі. «Жаудың бірлігі — күшінде
болса, біздің күшіміз — бірлікте»,- деп толғанады ... ... ... ... ... ... қаһармандар құрамы — кең-
байтак ел келбеті, Ұлы Отанымыздың болаттай берік бітімі. Күнделікті әскери
өмірдің, жолдастық қарым-қатынастың, ... ... ... ... ... ... ... сәттердің бәрінде де достық
сезім, жас жандар көңіл қошы ... ... ... ынтымақ, шын
достық, адамгершілік атмосфера — тек біздің елімізде орын теуіп, біздің
әдебиетіміз суреттеп жүрген асыл ... ... ... мол шығарма. Абзал азаматтармен бірге сіз
көктем гүлін аралайсыз, адам, әлем ... ... ... ... жан ... ... қошы, мөлдір жүрегі сізді тазалық, адамгершілік
атмосферасына жетелеп әкеледі. Қайрош пен Ақ-бота, ... мен ... ... ... көктем гүлін жарқыратады.
Қаталсоғыс Қайроштарды от – жалынға аямай-ақ салып жіберді. Қос ... ... ... екі ... ... күйі ... ... романындағы бір
арнадан шыққан тұтас, бірақ айқын сезілетін стильдік қос ағынды тудырған.
Әскери шындықты суреттеу үшін ... ... ... ... ... ... қолданылған. Ғасырлар бойы қалыптасқан қанатты сөздер,
уытты тіркестер, мақал-мәтелдер де аз емес романда. Қазақтың бедерлі, ... ... ... ... ... ... әбден жараған. Тіпті,
әскери терминдер мен ... ... ана ... тағы бір ... зор ... ... еткен қара бұйра жалын көпірдің темір төсегі мен тақтайларын
жұлып алып, аспанға атып ... ... ... мен ... ... құлап
суға түскенше, не болғанын анықтай алғанымыз жоқ. Жанар ... ... ... ... кейін қарасақ, көпірден қалған бір белгі жоқ. ... ... суға ... құлаған екі танкі көрінеді. Суды күмп-күмп ... ... ... ... ... ... қор-қор етеді. Жарқ етіп,
жағаға шапшыған су, сарылдап қайтадан өзенге құлап жатыр. Лықсып қап, ... ауыр қара ... өзен ... ... жүйткіп, тағы ілгері
кетті... Біріне бірі соқтыға екі ... танк суға ... ... ... ... ... қалыпты».
Немесе: «Дүние тұтас тулағандай астан-кестен... ақ бұршақтар төгіп тұр.
Дүниедегі бар үн біздің ... ... ... ... ... ... тіл ... құбылып, өзгеріп отырады. Ол — ... ... ... ... ... ... атқан Қайрош, Шегендер тілі
азамат болған шақта аясын кеңітіп, көп ... ... ... ... жан ... өзара тұтаса келіп, тұлғалы
картиналар жасайды.
Кеңес жауынгерлерінің ер ... ... ... ... ... ... адамнан көрі, қолы бос адамның уақыты аз болады».
Немесе: «Шекесі шығыңқы домалақ бастар, ... ... ұзын ... шеке ... ... ... қыртысты бастар, кере ... ... ... ... ... ... ... біткен ашық маңдайлар,
өнерсіз, еті қалың маңдайлар екі жыл бойы ... ... жоқ ... Самед — барлық жауынгерлер қалжыңға жақын жүреді.
— Жайлы төсекке көптен бері жатқаным осы болар,— ... ... ... ... ... — Қожа Насреддин жолдас: «Ұйқың қанса ... ... ... ... ... ... ондаған мысал келтіріп, ұзақ талдауға болады.
Бедерлі теңеу, бейнелі метафора, ұтымды ... көп ... ... ... ... ... ... қаламға қайдан үйір болған, әрбір әрпі көлбей
көсіліп, әрбір сөзі түйе керуеніндей созыльш, бір жолға әрең сиып ... ... ... ... ... жіберген». «Теңіз жағасын қазір түгел
оқпен тінтіп, отпен аластап шығады». ... ... ... ... ... ... қазынасынан:
«Ашса алақаньнда, жұмса жұдырығында», «Нар тәуекелге бел байлап»,
«Елегізер жел де жоқ, елең етер үнде ... «Бұл ... ... ... «Құс ... ... ... мал баласы жерге қарайды», «Батыр
түсінде жау ... ... ... ау көреді», т.б.
Біз Қайрош арқылы өмірдің ащы-тұщы кезеңдерін танып, кейде онымеи бірге
қуанып, кейде онымен бірге ... Сол бір ... ... кепіліндей
көңілге алуан түрлі ой ... ... ер ... өсу ... ... мен ерлік әрекеттерін танимыз. Әрі осы арқылы қарапайым
адамдардың - бүгінгі ардагер аға ... - өмір ... көз ... ... әкеден қалған шапанды киіп, ... ... ... алып, өзенге қарай беттеген ... бала ... ... қуып,
сиыршының таяғын әліптің таяғына айырбастау ниетімен артына қарай-қарай
зыта береді. Көз ... ... ... ... өр ... оны ілгері
жетелейді.
Сөйтіп, жеңсігі басылып, желігі ... он ... ойын ... өзі сияқты Шеген мен Борашқа ұшырасып, балалар үйінен өз орнын
тапты.
Жазушы Қайроштың осы ... ... ... ... ... ... Оның ісіне, әрекетіне еріксіз иланып, «шіркін балалық-ай»
деп, өз ... ... ... ... да көз ... салыстыра
қараймыз.
Романда суреттелгендей, ... ... ... ... ... ... өмір ... өте берді. Қайрош алаңсыз өсе берді. Қызмет
атқарып іс орындайтын, ... ... ... ... Оңы мен ... ... бала ... өмірдегі орнын белгілеуге асықты. Сөйтіп, еңбек
жолы ... ... ... тура ... ... бұл ... ... алмады. Әр тарапты ойға батып, толқу үстінде жүргенінде
Шегеннен хат келді «Мен ... әр ... бір ... ... гөрі әрбір
минутында толық өмір сүргім келед», - ... ... сөзі ... ... ... осы сөзі қамшы болды да, Қайроштың жастық жігер талпынысына
кілт өзгеріс енді.
«Қазақстан» ... ... ... ... ... сапары- Қайроштың
есею шағы. Ол басқа түгіл өз үйі, ошақ басындағы тұрмыс ... ... ... арасындағы қарым-қатынас қалпына үңіле қарайды. «Ауыл
әйелдері өз өмірінің ермегі отын-су, құрт-ірімшік маңынан көп ... ... ... ... ... әйелдер», «біздің завод үш сменада»- деп
сөйлеседі», - дейді. Қайроштың бұл ... мән ... оның жан - ... ... сана ... да ... өмір ... көңіл қоюын
танытады. Ол әр мәселе жөнінде ойланып, өмір жаңалығына ... ... ... толғаныстарынан оның ішкі сыры ашылып, азаматтық ... ... ... ... атқаруға ұқыптылығы, іскерлігі, саналылығы
романның екінші бөлімінен бастап терең ашылады. Шекара күзеті, жаңа ... ... ... ... ... ... ... ел туралы толғаныс
Қайроштың адал да ақ ... әрі өсу ... ...... ... ... ... қайрат келсе, оны еліне арнауға
дайын ... әзір ... ... күзету кезіндегі ширығуынан, жаралы
жауынгерлерге ... ... ... ... ... тәртіпке
келтіруінен ерекше байқалады. Қиындықтың қандайына болса да төзе ... ... біте ... қасиет. «Біздің тамақ жеуге
қолымыз босайтын уақыт—жау самолеттері бомбаның астына алып, окопқа ... ... ... дейді ол. Өмір мен өлім белдескен шақтағы, қауырт
істегі, тығыз-таяндағы осы іс-әрекеттерінен-ақ оның кім ... кім ... келе ... ... түседі.
Бүкіл Еуропаны еркінси таптап, тойтарыс көрмей аптыға ... жау ... ... Сиыр мен ... түгіл, үйрек пен тауықты автоматпен атты.
Пісіп тұрган алманы үзіп алмай, ағашын кесіп кұлатып алып ... ... пен ... ... ... қайнатты. Кегі мен намысын
қоздырды. Сондықтан жаудың менменсіген ... ... ... қашу ... ... ... ... үйретуіне тура келді. Шегінген кезде
артта, шабуыл кезінде ... алда ... ... тобының ұраны: «Өлмеу үшін
жауды өлтіру керек, жеңу керек. Керек болса, жеңу үшін өлу керек!» Бұл ... ... ... ... жауынгердің аузынан шығар сөз. Отан үшін қасық
қанын қияр нағыз ерлердің сөзі.
Барлаушылық - ... пен ... ... пен ... ... Қайрош — бұл талапты өтей ... ... сай ... ... ұрыс ... ... және басынан кешкен қиындықтары
соншалық дәл берілген: «Дәрінің ащы ... ... ... ... ... дем алғызбай келеді... Амал жоқ, сол сасық өліктердің
бірінен-біріне ... жан ... ... ... ... ... сол
өліктің бауырына тығыласың. Алақаның әлсін-әлсін ... ... ... ... ... сезіп, тітіркеніп қояды».
Бұдан ауыр, бұдан артық қандай қиындық болмақ?!
Адамгершілік пен достықтың, ізгілік пен бауырмалдықтың небір ... ... ... ... ... ... ... айқасты, біздің
жеңісті көріп өлем»- деген ... ... оның ... ... ... ... қарамастан, теңіз түбіне бірге түскен досы ... ... ... болса да таңдандыратын шынайы
адамгершілік пен ерлік.
Оқтан ... ... ... ... ... ... тек өжет те ер, батыл да
қайратты жауынгер ғана қарсы тұра ... ... пен оны ... сол қасиеттсрдің бәрі де бар. Василий ... ... ... Сарталиевтер—нағыз отты да уытты жауынгерлер. Олардың елім ... ет ... ... құшағы дарқан. Олар өздерінің шынайы таза, уыз
сезімін сол сұрапыл майдан шайқасына апарып салып, ... ... ... ... қуат ... ... атын ұран етіп ... шыққан кезі, бұлардың ел атағын
шығаратын ер екенін бұрынғыдан гөрі таныта түседі. «Жаудың ... ... ... ...... деп қарайтын Қайрош та, оның майдандас
достары да өздерінің кім үшін, не үшін соғысып ... ... ... Бұл ... ... ... мен ... аңғарылады. Әсіресе,
романдағы Егор өлімі мұның кепіліндей көрінеді.
Қорыта айтқанда, романдағы Қайрош бейнесі нағыз ... ... Оның ... ізгілік пен достықтың, қарапайымдылық ... ... пен ... қайырымдылық пен сабырлылықтың небір
тамаша қырларын көре аламыз. Біздің бақытымыз үшін ... оққа ... ... қан ... арпалысқан аға ұрпақтың өмір жолын Қайрош ... Ол ... ... ... ... ... ... кеңестік кезеңдегі ұжымдық шаруашылықтар құрылысының
алғашқы жылдарындағы ел өмірі, Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... фашистеріне қарсы күресіндегі берік ... ... ... ... ... ... суреттеледі.
Туындының бас кейіпкері - Қайрош. Оның мінезі, дүниеге көзқарасы шығарманың
сюжеттік желісінде дараланып ... ... ... аяқ ... ... сөйлеген сөзі оның характерін айқындай түседі.
Роман Қарамұрт «басқарманың» қаһарынан қорқып, ... ... ... ... ... қашқан бас кейіпкердің қалаға келуінен ... ол өзі ... ... ... Бұл ... ... ... аяқ
басқаны секілді. Сонан өмір ағыны оны өзінің әр арнасына салады. ... ... ... ... ... ... бейнеленеді.
Шынайы шындықты, өмір қүбылыстарын қаз-қалпында оқырманның көз алдына
бейнелі түрде көркем етіп елестету—кез келген суреткердің ... ... ... ... ... ... жетім балалар халін
көргенде, оқушыда оларга деген аяныш сезімі пайда ... ... ... ... оны әлі көрмеген Қайроштан Бораштың сынған аяғының жайын
сұраған базардағы айран сатушы кемпірге ол ... ... деп ... Қайроштың ондағы ойы — кемпірдің көңілін өзіне аудару, шапқат-
мейірін түсіру сонан не болса да ... бір ... дәл сол ... ... ... көңілі нені қалап тұрса, соған
байланысты бір түнге жетерлік жақсы әңгіме ... ... ... ... он рет сындырып, жиырма рет есебін тауып жазып алатын ойы және бар.
Кім екенін ... ... бір ... қолына іліксе өтірікті айдамақ.
Қайрош жігерсіз ынжық та, ұялшақ ұяң да емес. Өзінің тұрмыс ... ... ... да білмейтін, болашағына үлкен үміт, зор
сенім арта ... ... да ... ар-намысты бала. Ол сотдай-ақ сергек,
оңы мен солын аңғара біледі. Жақсы мен жаманға ... ... ... қамайтын сарайы оның әрқашан ... Егер сол ... оны ... ... он жыл қамаса ғой, тіпті керемет болар еді деп
ойлайды. Қайроштың ойынша Ақбота да «тәуір» көретін ... оны. ... ... жақ ... ... ... кейде темірдей тиетін қос жұдырықпен түйіп те
қалады, кейде құлағынап ұстап алып «Ендігәрі тиемісің, ә?» деп киіз ... ... қоя да ... ... да ... Ақбота іштей теріс
көрмейтіндей сезіліп, оның бәрін бейне бір шынайы достықтың белгісі секілді
ризалықпен қабылдайды.
Осы суреттеудегі бала ... оның ... да, ... да ... ... ... характерін ерекше шеберлікпен даралайды. Бұл—нағыз суреткерліктің
дәлелі.
«Қазақ солдаты» романында жазушы кейіпкерлер характерін қалыптастыруда
портрет, мінездеу, пейзаж, авторлық түсініктеме, ... ... ... ... ... ... ... Ондағы әрбір деталь,
әрбір жанды көрініс өзіне тән идеялық кызмет атқарып, тұтас бір ... ... мына ... ... ... ... ... ашады:
«Екі ақсақ, бір желаяқ - үш боздақ енді ... ... бет ... ... ... қамы дегенді жаратпаса да болады екен... Амал қайсы...
кейде өнеріңді соған да жұмсайсың! — деді ... ... ба, ... ... — деді ... ... шеті
көріне берген кезде.Шеген басын шайқап:
Костя білмейді ғой. Қоя тұр. ... ... кез ... ... қор кыла
береміз бе? — деді. Балаға ... ... ауыр ... сөз бар ма, мен
дереу:
Неге білмеймін! «Зәурешті» зарлатып жіберемін дедім», - дейді Қайрош...»
/9. 23/
Бұл диалогтың балалар психологиясын ... түсу үшін ... ... ауыл ... өзі ... еңбекші халық ортасы, ... ... ... Оның өміріндегі бет-бұрыс балалар үйіне
түсуінен басталады. Ондағы өткізген бес жылда алған ... ... ... ... ... бара жатқандай» болады. Содан ол өз шамасына
қарай жұмыс, қызмет ... ... Бір ... Шеген балалық дәуірден
өткенін білдіріп оған түйе қоңызын сыйласа, енді өзі де дәл ... ... ... ... үлкендер тобын іздейді. Өзін-өзі: «Осы күнге дейін
бағында жүре беретін қашанғы бала бола бересің?» - деп қайрайды. Сонда ... он ... ... Кәмелетке толмағандығын білдіргісі келмегендей бір
жас қосып айтып, ... ... ... ... ... еңбек етуге,
еңбектенуге бел буады. Қайрошпен облыстық оқу бөлімінің бастығы Рахым
Темірәлиевичтің қабылдауьна ... ... ... да ... таныса
түсеміз:
«- Қайдан келдің? - деді сол қабағының ... ... ... ... ... ... алтыда... - дедім олқы көрінбес үшін бір
жас қосыңқырап.
Бұрын кім болып ... Бала ... - ... ... мағынасына түсінкіремей». /9.53/.
Диалогты оқып отырғанда кейіпкер-баланың, қимыл-әрекетіне, аңқаулығына
аяушылық ... ... риза ... Жас ... ... еңбекке құштарлығын, өздігінен дербес тұрмыс ... ... ... ... ... тоғышар бастықтың менменси сөйлеген
маңғаздығын, бюрократтығын, ... ... ... келбетін көреміз.
Мына диалогтан кеңес жауынгерлерінің ішкі жан дүниесін, ... ... ... сақал-шашты қырау басқан кезде де «Петя, Костя» десіп жүретін
жолдастармыз.
Костя, ... ... біз ... көшесіне де өзге бөлімдерден бұрын кірер
ме екенбіз?...
Неге ... ... ... кіреміз, әрине!» /9.344/
Мәшһүр жазушы өмірдің иірім құбылыстарын анық көреді де, көргенін
көрсете де ... ... ... тани да, танығанын таныта да ... ... ... ... ғана ... ... Бұл орайда ұлы суреткер
Мұхтар Әуезовтің мына сөзін айта кеткен жөн:
«Жазушы қаламынан туған барлық асыл бұйым атаулыны алсақ, әр ... ең ... ... ... ... терең орын алған
күйлерден ... Адам ... мен ... ... ... ... ... болмысымен нақтылы түгел шомған жазушының коңілінен ... ... ... ... ... ... әдебиет шығармасы өзі
де сүйген, өзі де жиренген жаннан шығады. ... ... ... ... ... күліп мәз-мереке көргеп немесе ащы күйік, ыстық жас төгіп
өкінген, жеңілу мен ұтылу ... ... ... жеңіс, табыс пен қуаныш,
шаттық тапқан — қысқасы, бар тынысы ... ... ... ғана шын
шығарма туады»
Бұл ретте әрбір кемел жазушының, ... ... ... ... оны ... ... ... өз қолтаңбасын әкелетінін
ескерген орынды. Тақырып таңдау да ... ... әр ... ... ... болашақ туындының өзегеше үнемі ізденіс үстінде, күнделікті
өмірге зер сала жүріп тапсаң, кейде өз ... ... әр қилы ... ... таптырмай қолыңа еріксіз қалам алдыратыны белгілі.
Романда шығарманың рухани-әлеуметтік мұрат-мақсатын, ... ... ... ... тәсілдерді қолдану шеберлігін
молынан кездестіреміз.
Мәселен, романдағы Қайроштың ... ... ... аға ... ... ... ... алайық:
- Мен жақсы шеше... балаларым көп. ... ... - ... әр ... икемдеп қазақша сөйлеп.
Неше балаңыз бар? - дедім.
Қазір елу...
Мен шын-ақ шошып кеттім. Бір адамның елу ... ... ... ... ... сексен болады... - деді әйел. Мен:
Бір айдың ішінде отыз бала ... ба? ... ... ... тұрып қалдым.
Кескінімде айран-астан таң қалғандық болу керек, әйел күліп жіберіп:
- Бәрі де ... ... ... - ... ... ... отырғаным енді ғана есіме түсіп, ұялып қалдым» /9. 34/
Жазушы осы диалог арқылы Қайроштың бала мінезін ... ... ... ... ... есіне түсіп отыр» оның. Ол өзін жетімдерге
жасалған ... ... ... көріп таңырқай қалған. Ауылда тұрмыс
тауқыметін тартқан, кез-келген бұрышқа аунай кетіп ... ... ... ... рет ... таза ... ... көк кереуеттегі
ақ төсенішті» көргенде ондай тазалыққа қалай жақындаудың ретін ... ... ... ... ұялғанына қарамай, үсті-басын сабынмен көпіртіп ... ... таза ... ... ... дескен. «Сол ақылды, таза
болатын балаңыз ақ ... ... ... бата алмай, кереуеттің шетінде
ғана отыр. Мұндайдың жайын Шеген білер еді, ол ... ... ... жат ... — деп, ... әйел ... кетті. Мана ол маған өрескел
жуан көрінген енді толық қана көрініп қалды.» /29. 34/
Қайрошқа алғаш көрінгендегі ... ... ... ... ... ... ойбайлата» оған қарай әрең бұрылған
өрескел жуан әйел ... ... ... соң, ... ... жай ғана ... ... көрінуі заңды. Жазушы осы эпизодтағы сол бір-
ақ сөйлем арқылы кейіпкер характерінің дамуын бағып отырған оқырманына ... әсер етіп ... ... ... іс-әрекет үстінде түрліше жағдайларда
сомдайды. Қаһарман бейнесі сюжет дамуы барысында ... ... ... ... ... адамның басынан кешкен оқиғалары негізінде Қайрош
образын типтендіреді. «Өмірде болған шын Қайырғалидың ... ... ... белгі-бейнелерін, сыр-сипаттарын жинақтайды. «Жеке адам
мен адамдар тобы... — адамдарды ... ... ... бір идеяны
білдіретін көптік, ... ... ... дейді В.Г.Белинский.
Романда жазушы образ жасау мақсатында пайдаланған көркемдік қүралдардың
ендігі бірі—монолог. Мұнда да ... ... ... ... ... дүниесі көрінеді. Бұл да кейіпкердің өзіндік болмысын,
характерін ... ... бас ... ... отырып, өзге де ұнамды
кейіпкерлердің характерлерін жасайды. Мәселен, Шеген мен Бораш және ... ... ... ... ... ... ... бұлшық еттері болаттай иірілетін, ... ... торы екі ... ... қыздай қыпша бел, кеудесі шалқақ
біткен бәйге атындай жарау, өте оңтайлы бала ... ... ... аз ... ... ... ... болғанмен, маған ол өте ... ... та, ... та ... ... үсті ... бар ... Әлде ақсиған тістері ме, әлде ақкөңілділігі ме, әлде қабағына
қақ тұрмайтын ойнақылығы ма, ... ... мені ... ... ... - ... Қайрош досының кескін-келбетін сипаттап.
Шеген жайлы пікірді жазушы шығарма оқиғасының даму барысыда
ширатып, ... оған ... ... Оны ... ... ... мен
Қайроштың өзара әңгімелері арқылы да дамытады.:
«- Мен де керемет жүйрікпін! — дедім мақтанғым келіп кетіп.
- Ойбой... Шегендей емес ... ... ... ол!.. Ол ағып ... ... қуып ... асылып кете береді! Біреу көріп қалса, қарғып
түсіп кете беруі де түк ... Ол ... ... — деді ... масаттана
сөйлеп.
- Е, сен қалай қаштың «дегдом» қуғанда?
- Шеген мені ... ... ... ... ... де, ... ... шығарып шомылған баалалардың ішінде отыра бер, басқа баланың ... ... кем ... тани ... - деп, өзі ... ... тартып
отырды» /9.22./
Диалогган тек Шеген ғана емес, Бораш пен Қайроштың да ... ... ... ... іс-қимылында ешқандай
жасандылық жоқ. Бәрі табиғи қалпында жеңіл тілмен нанымды бейнеленеді. Юмор
(Юмор - ... кісі ... ... ... ... ... шығармашылығына тән қасиет. Ол ... ... ... сөйлеген сөзін, қимыл-әрекет, мінез-құлқын ... ... ... ... ... мұны ... кейіпкерлердің жағымсыз
бейнелерін кескіндеуде тамаша пайдаланады:
«Дүкеншінің өз «мордасы» да келісіп тұрған жоқ. Шын кекесінге ... де ... ... ... айта ... Шіріген картоптай сабалақ тарғыл
мұрынды, жайын ауыз, ... ... елі, екі ... ... мен
қарасы қай жерден қосылып, қай тұстан айырылатыны байқалмайтын шұңғыл қара
көзді. ... ... талы ... ... ... керек, қырған жалпақ
иегі қап-қара екен»/9.14./
Автор мұны бас кейіпкер — жас баланың көзімен ... ... ... ... ... дүкеншінің, облыстық оқу бөлім меңгерушісінің,
шаштаразда жұмыс істейтін шаш алушылар секілді т.б. жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... мүлкіне ұқыптылық, еңбекке құштарлық, халық игілігі ... ... ... ... үндейтіні шәкірттің, санасынан берік орын алуы
қажет?
«Қазақ солдаты» романында қиян-кескі қан ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы
жылдарындағы ... ... ... барлық халықтарының фашистік
басқыншыларға қарсы «бір жеңінен қол, бір жағадан бас ... ... ... күресі, әрбір кеңес азаматының өз Отанына шексіз сүйіспеншілігі,
олардың жанқиярлық ... ... ... ... ... ... Отанымызға қауіп төнген қатерлі кезеңнің ... ... ... ... ... ... Оны ... шығарма оқиғасының даму барысында ... ... ... Мұны біз мына ... ... шайқаста Қайроштың майдандас жолдастарының бірі— Семенді неміс
офицері тапаншамен өкпе тұсынан екі рет атып қалады. Шалқасынан түскен бойы
қозғалуға ... ... ... ... ... оны көтеріп өзен қарының
астына алып келеді. Сонда: "Бірнеше жауынгер су сауытын жұлып алып ... ... ... риза көзімен бір қарап, ең жақынырақ ұсынған
Петяның құтысына ... ... ... ... аз ғана ... бар ... көп күш ... әрең икемделіп келе жатыр. Ақыры ала алмады... ... ... ... ... ... осы қалайы құты болды. Үлкен дене ... ... да, ... ... ... ... ... әкетті.
Сема, Сема, бауырым! Досым! — деген дауыстарға жауап қайтқан жоқ... Осыдан
кейін бауырмал Семенді, алып Семенді мен көре ... жоқ.. ... ... ... Семен сол қызыл жалаудың астында жатқан күйінде ғана
елестейді.
Өңімде де, ... де ... Мен оны ... ... ... ... /9.202./ - ... Қайырғали
Романда біздің ұлы жеңісіміздің өзі кеңес адамдарының бір-біріне деген
ыстық ... ... мен ... ... арқасында келгені
дәлелденеді.
-Шығарманың басында аталып, соңына дейін Қайроштың ойында, жүрегінде
жүретін бейне ... ... Біз ... ең ... ... ... де - осы ... образы. Қайрош — жаңа заманның саналы ... ... жол ... ажал ... ... қиын-қыстау шақтарда еңсесі
түсіп езілмейтін, қайғы-мұңға берілмейтін жауынгер. Сонымен ... ол ... - ... ... ... - ... ... үшінші - сүйген қызы
Ақботаға адал. Ол осы үшеуін де шексіз сүйеді. Соларға адал ... ... ... ... ... бірге өмір сүрмейді. Бірақ баланың
жүрегінен үлкен орын ... ... ... ... ... оның сезімі
арқылы баяндалып, онымен хат арқылы ... ... ... келіншек болыпты. Жасында дөңгелек ... ... ... ... еді, ... ашаң ... қыр мұрынды, бойшаң
болуға бет алыпты. ... дене ... ... тұр. ... оң ... ... түскен қолаң шаш аппақ жұмыр мойны мен ... ... ... бір ажар ... /9.79./ ... суреттеуден біз
Ақботаның портретін көз алдымызға елестете аламыз.
Одан кейінгі Қайрош қалаға келген соң кездескен, адал ... ... ... ... ... ... образ – Шеген бейнесі. Ауылдан қашып
шығып қалаға алғаш келгенде ... жол ... ... болған адамдар -
Шеген мен Бораш. Үшеуі дос болып жүріп ... ... үш шарт ... ... шарт?
Бірінші - алтын жатса да алмаймыз.
Екінші- өтірік айтпаймыз.
Үшінші- бірге қуанып, бірге мұңаямыз.
Біз ... ... ... ... бала ... саналы, ақылды,
тәртіпті
бала болғандығын көре аламыз. Ол жетімдер ... ... жек ... ... жоқ, ... ... тезірек есейгісі келгендігінен қашады. Бірақ
кейіннен ол ойын ақылға ... ... ... өзі ... Шеген —
Қайроштың бүкіл өмірінде бас иетін,
ақылшы ... ең ... ... ... ... ... соғыс
басталган соң суреттелетін образдар - Володя Толстов, Петр Ушаков, ... ... ... Самед Абдуллаев т.б.
Владимир Толстов — ... мол, ... ... ... ... адал дос. Бастарына талай қатер төнген кездерде, ... сын ... ... ... да ... өзінің
табандылығымен, ер қайратымен көзге түсіп отырады. Ол сын ... ... жол ... ... ... ... ... Толстовпен қатарласа
суреттеліп отыратын келесі бір образ-одессалық жігіт Василий ... ... ... бұл ... Оның ... ... ашу-ызасы,
өшпенділігі жалын атып көрінеді. Ол ... ... ... ... ... ... Одан ... қарым-қатынасы да үзілмейді.
Қарағандыда жүргенде, Гришин қазақ даласының байлығына қызығатынын, соғыс
аяқталған соң ... ... ойы бар ... ... Сол ... ұлттық рухымызды, ұлан-ғайыр даламыздың мол байлығын басқа ұлт
өкілдерінің пікірлері арқылы әспеттейді.
Романда өзіндік ерекшеліктерімен ... ... ... бірі ... ... ... Оның біз шығармадағы ержүрек мінезін әр түрлі іс-
ерекетінен, ерлік істерінен көре ... Ол — өте ... ... ... қиын жұмыс болса да алдыңғы қатарда Петр ... Оның ... ... ... ... соғысып, кескілескен шайқаста анық
байқалады.Ол жаулардың оғының ... ... ... ... түсу қаупі
төнеді. Бірақ батыр, ержүрек тұлға жау қоршауынан құтылады.
Шығармаға ерекше леп беретін бейне - ... ... ... ... ... Ол өте көркем суреттелген. Самед әр түрлі қиын ... ... ... ... қоймай, жауынгер достарының көңіліне қылау
түскенде, өзінің ... ... ... ... оларға көп серпіліс
әкеледі, жігер береді.
Профессор Шарафиддинов бұл образ арқылы Ғ.Мүсірепов соғыс ... ... ... ... ... және қандай мақсатта романға
бұл образды ендіргені туралы былай дейді:
«Романдаги асосий ғоявий йуналишлардан бирини ... ... ... ... ... турли миллат вакиллари харакат қилади. Булар
орасида рус майори Русаков, лейтенант Мирошник, оддий жангчи Василий Гришин
кабилар ... ... ... ... ва узбек халқлари уртасидаги бузилмас
дустликни тасвирлашга хам алохида эътибор берган ва шу ... ... ... ... ... ... киритган. Бу образ хақида таникли
қозоқ ёзувчиси Т. Ахтанов шундай ёзади: «Ёш жангчи Самад асар ... ...... ... келиб қушилса-да, унда катта урин тутади.
Ёзувчи уни суронли жанглар ичида тасвирлар. экан, унинг ... ... ... дустларига садоқатини, хаётни севишини, ... ... ... узбек халқииинг узига хос миллий хислатларини мужассам
этган Самад образи романга алохида енгиллик бахш ... ... ... ... ... ... ... де өте тамаша суреттеледі.
Шығармадағы Андрей Мирошник, Петр ... ... ... ... ... орны ... кейіпкерлердің бәріне ортақ белгілер,игі қасиеттер: отансүйгіштік,
еліне адал қызмет ету, қасық қаны қалғанша ... ... ... ... азат ету еді. Олардың барлығы да фашизмге, адамгершілікке жат ... ... ... батырлар және адал достар.
Жауынгерлердің ерлігі, мінезі әр түрлі ... ... да ... Бұл әсіресе, қысылтаяң шақтарда айқын ... ... ... қорған ішінде 13 адам ғана қалып, олар ... ... ... күні бойы ... шөлдеген жауынгер достарына су әкелмекші болып
Егор түнде сайтабандағы ... ... ... Егор сырт көзге аңқау,
қарапайым ... ... шағы ... ... ... жер ... ... ұқыпты жан болатын. ... екі ... ... ... үшін оның қарулас достары — Самед, Вася, Петр, Володя
қауіптене бастайды. Олар ... ... ... ... ... ... дауысы естіледі. Борап тұрған оқ астында Егор ... ... келе ... оқ тиіп ... Жараланған Егор орға сүйретіліп әрең
жетеді де, шелегін төмен ... ... ... кейін орға асылып барып,
өзі мерт болады. Үсті-басын оқ тесіп өтсе де, орға ... өзі ... - ... жолдастары бір тамшыдан болса да су жұтсын
дегені еді. Бұдан өз өміріне қауіп төнген сын ... да ... ... қоя ... ... ... көзсіз ерлігін көруге болады.
Осы тұста Егор образы мен Шәкір образын салыстыруға болады.
Жазушы Қалмұқан ... 2005 жылы ... ... ... деп ... енген «Егіз » әңгімесінің басты кейіпкері Шәкір образы. ... де ... ... ... ... арқылы көзсіз ерлікті
суреттейді.Батыс жақтағы жылтыр төбелі үлкен ... ... ... ... осы ... арт жағынан шығып, ту сыртынан соққы ... ... ... жіппен он-оннан байланысып алған. Олар ... ... ... ... ... баруда.Он жігіттің соңындағы Шәкір кенет
құлайды. «Тізбек тоқтады. Үн жоқ.. ... да ... ... төменде өзенге еңкейе біткен құздан табан тірер тұрақ таба
алмай жанталасып жатыр.Ол асылған жіп ... ... ... ... барады.» /23. 8/ Егер осы қалыпта тұра ... ... ... құлауы сөзсіз. Сол уақытта осы қауіпті сезген ... ... ... ... ... өте ... шыққан. Ол әрқашан көңілді жүреді
достарының көңілін қалжың арқылы ... ... ... көп
көмектеседі. Бірақ ол ең соңында ерлікпен қаза ... Ең ... ... он үш ... ... ғана аман ... Бірақ халқы олардың
ерліктерін ұмытқан жоқ. Осы жауынгерлердің ... ... ... ... ... атағы берілді.
Әдебиет - тіл байлығының алтын қамбасы. Ғабең осы ... ... ... таза ... мән ... ... ... қалыпты өмір сүруі
үшін әрбір сөз өз ... ғана ... тіл ... ... ішкі ырғақ сақталуы керек. «Сөзді қалай болса ... ... ... жүзі ... ұшы ... да, айтайын дегенің құлаққа
қонбайды. Абай айтқандай, ... ... ... айтуы келіспесе түкке
тұрмай қалады. Кейбір ғалым бастары толы ми, ми толы, ақыл ... сол ... алар тіл ... ... ... деп танып, оған үлкен жауапкершілікпен қараған
қаламгер шыңыраудан су шығарғандай жүрек ... ... ... ... тартып шығарып, ақ қағазға түсіріп ... ... су ... қиын ... ... жазу да ... қиын. Ғабең өз ... ... айта ... ... ... де ... асқан
жауапкершілікпен келуді ескертеді. Күніне 5-10 бет жазатын жазғыштарға мен
бүгін 1-бет қана жаздым, екінші бетте ... 4-5 ... таба ... Осы
сөзді Ғабеңиен басқа біреу айтса, оның қаламгерлік қабілетіне ... ... ... Ал, ... ... ... айтқан кезде үлкен мәнге
ие болған. Жазу қолынан келетін кім көрінгеннің әдебиетпен айналысуға бола
бермейтінін, оның тек ... ... бар ... ғана ... ... ... ... әдеби тілдің нормасын қатаң сақтауды қалаған. Ол ауызекі тілде,
жергілікті жерлерде қолданылатын сөздерді көркем шығармаға ... ... ... ... ... «айтқам» дегендерді сөйлескенде
де, жазғанда да, «Барғанмын,айтқанмын, жазғанмын» дейтін болайық»- дейді.
Тілдің ұлт өмірінде алатын орны ... ... ұлт ... ... рөлі ... аса құнарлы пікірлер айтты.Әдебиет көркем
тілден басталады десек, көркем шығарманы ... ... ... ... ... Тіл ... ... талап етіп қоймай, өзі үлгі
көрсетіп қазақ сөз өнерінің ұзақ туындыларын ... ... ... ... Ғ. Мүсірепов шын мәніндегі сөз зергері. /13. 3/
Академик В.В.Виноградов көркем шығарманың тілі туралы еңбегінде: «Әдеби
шығарманың тіл ерекшеліктерін оқып-үйрену әдебиеттің, ... ... ... тілі мен ... ... ... ... тығыз
байланысты», - дейді.
Тілдік ерекшеліктерді талдауда жазушының жекелеген сөз қолданыстарына,
сөйлем құрылымы мен ... ... ... ... мен ... өзіне
тән баяндау мәнеріне назар аударылады. Сонымен ... ... ... тіл ... шығармадағы образдар характерін сомдауда, сюжет
пен ... ... ... ... ... ... ол
туындының жалпы идеялық-көркемдік ... ... ... әсер ... да көзделеді. Жазушы өзінің ... ... ... ... ... соң, ... ... газетінің сол кездегі қызметкері, белгілі
әдебиет сыншысы Сайлаубек ... ... ... ... ... ... ... ойлы, ерекше маңызды пікірлер ... ең ... ... - тіл ... оның ... ... жалпы
жұртшылық, әсіресе қаламгерлер қауымының назарын аударады: «Біздер тілдегі
бір норманы ... ... ... Бұл ... ... мектебіміз Абай,
Махамбет, Алтынсарин тілдері болу керек. Қалай десек те, ... ... Абай ... ... кеткен. Біздің қара сөзбен айтып жеткізе
алмайтынымызды Абай өлеңмен-ақ айта ... ... ... ... ... ғой. ... бізде тілді араб, парсы сөздерімен шұбарлан-
дыру өз алдына, ... ... ... заңдылығын сақтамай орысша
құрып, жазып жатамыз. Мысал дегендерден аяқ алып ... ... ... бұл ... көп ... Енді бірсыпыра жастар
бар, олардың тілдері қазақы, барынша жатық.. Бұлар қазақтың тілін біледі
және соны ... ... деп ... ... Мен ... ... ... мен фактілер ... ... ... ... ... әрі педагогикалық әдеп сақтап, әдейіайтпай отырмын.
Бәріміз болып қолға алатын мәселе - тіл ... тіл ... ... ешқандай аяусыз, қатал күресу керек» - дейді
Ғабең «Дәуір үні- суреткер сыры» сұхбатында.
Стильдік ерекшеліктерге тілдік сөз ... ... ... ... ... ... тұтастығын,
бейнелеу тәсілдерінің ұқсастығын жатқызуға болады. ... біз ... ... ... жазушымыз Ғ. Мүсірепов стилі ... ... оның ... ... ... мен жасампаз
интернационализм, өршіл романтика, жеңіл әжуа мен ащы ... ... ... «Қазақ солдаты» романында синтаксистік ... ... ... және ... ... инверсия, т.б. тілдік
құралдар ... ... Ал ... ... ... ... стилінің поэтикалық құрылымын, оның ырғақтылық әуенін
байқататын ... ... Мұны ... ... ... ... ... келем, зытып келем. Артыма қарай-қарай зытам... Зытып ... - ... ... артыма қарай беретінім - қорқып келем...» /9.3/
«есебінен сиырлар да жаңылмайды, мен де жаңылмаймын: тарғыл ... ... ... шұбары он үш, қарасы тоғыз, құбақаны бесеу деген секілді, түр-
түрімен есептеліп қойылған...» /9. ... ... ... ... мен де ... ... қасымнан
қалмай көлеңкем де келеді...» /9. 10/
«...Зытып келеді екем, зытып келеді екем... қуғыншы мені қуып ... қуып ... ... ... ... сары маса ғой, буып ... екен,
буып келеді екен…» /9. 12/
«Ағатай да айтылып жатыр, әкетай да айтылып жатыр...» /9. ... ... ... ... ... ... ... жасап, оқиғаны
даму үстінде әсерлі жеткізеді.
Суреткер шығармасындағы ойды, сөйлемді афоризм, шешендік көркем сөзге
құруға шебер. Мәселен, ... жел де жоқ, елең етер үн де жоқ» . /9. ... ... та ... ... те ... /9. ... оңай иілмейді, тізем оңай бүгілмейді» /9. 62/
«Қыран биігі шексіз, адам биігі одан да ... ... «Ой ... ... ... ... ... өрлейді» /9. 70./
«Көзіңнің елі көрмегені көп, көңіліңнің әлі тоқымағаны көп» /9.81/
«Жапырақ көгермей солды, жастық гүлденбей өлді» /9.98/
«Адам артына ... ... ... ... ... ... ... төмен тартқандай болды» /9. 114/
«Жарыста екі аттың біреуі-ақ озады, айқаста екі ... ... «Көз — ... қол — сермегенін құтқарар емес» /9.204/
«Бойдағы күштен ойдағы күшке ... ауыр ... ...... ... шегіну — жеңіліс емес» /9.239/
«Соғыста асықсаң да зиян, кешіксең де зияи» ... сөз ... ... ... ... мән ... ...
оның кейіпкерлерді жас ерекшеліктеріне орай сөйлете білу өнері екенін
ұмытпаған жөн. ... ... ... бала ... ой ... мен ... қосылғандағы сөз саптасын салыстыра қарасақ көз жеткізе аламыз:
«...Сүйретіле басып, дүкеншінің қасына жақындап, орысша дұрыс білемін-
ау деген жалғыз ауыз ... ... - ... ... үнмен. Ол маған:
Пошел! — деп жауап ... Мен ... тағы ... сөз қосты.
Кескініне қараймын да «онша жақсы сөз айтып тұрған жоқ-ау» деп ойлаймын...»
/9.13/ Немесе: ... әр ... ... Соғыс бітіп автомат ... ... де ... «Қайрақты» совхозында ерте тұрып, кеш жатып
жүрген шешем де солдат, еңбек солдаты. Қазір майданда ... ... ... сол ... солдатымыз. Артық жасайтын әрбір күн бізге сол үшін ... ... өзге ... да ... өздеріне лайықты сөз
сөйлеу өрнегі бар. Әр кейіпкердің сөзі оның характерін ... ... ... ... ... қажет. Өйткені «Сөйлеу стилі дегеніміз
сейлеушінің мінез-құлқын байқататын құрал. Сөз ... ... ... ... мен ... ... ... автордың сөз қолдану шеберлігін талдағанда, теңеу, эпитет,
метафора, метонимия секілді тілдік ... ... ... ... ... ... аударылады.
Айталық, Ғ. Мүсірепов теңеулері жай ғана жеңіл ... ... ... ... ... дәл, ... ... ойға құрылған суреттер. Автор
қандай мәселені суреттемесін, мейлі табиғат ... ... әлде ... ... ... ... сұрапыл соғыстың жойқын суреті
болсын, теңеу қолданғанда ол ... биік ... пен ... дәлдікті
орайды ұштастыруды нысана етеді. Мысалы, «Киіктей ... ... ... ... ... ... Шеген...», Қара ала әтештей ... ... ... «мас ... нас ... басы ... жерді артымен
ластап келе жатқан жау...», «Үрлеген қозы қуықтай ғана шышы...», ... ... ... ақ ... «Қабат-қабат биік үйлер темірдей
балқып, қағаздай жұқарып барып, құздай қопарыла құлайды» ... ... ... жоғары болуына, автордың өмірлік
материалдарды, тілдік формаларды молынан пайдалануына оқиғалардың ... - ... ... ... көп ... ... ... шығарманың
баяндалуы сырт қарағанда бас кейіпкердің айтып ... ... ... ... бірінші жақтан кейіпкерлерді сөйлету арқылы
ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ... жазушышың шығармашылығын зерттеп жүрген әдебиетші-
ғалымдардың бірі - ... Н. ... ... ... ... ... жақтан жазылған, айналада болып жатқан құбылыстар, өмір-тіршілік
әрекеттері, майдан суреттері бас кейіпкердің көзқарасы ... ... ... ... мұнда лирикалық шегіністер, публицистикалық лептер
көбірек болуында қисын бар. Бұл тұрғыдан қарағанда да ... ... Ғ. ... өзіне ғана тән стиль ерекшелігін анықтаймыз».
"Қазақ солдаты" романының көркемдік құны жайлы ... ... ... ... морлық баяндаулар. Суреткер шығармада өмірдің
сан алуан құбылыстарын ... әсем ... ... ... ... ... ... сынайды, әжуа етеді. Мысалы: «Қалада
өткен үш күннің ішінде мың түрлі олақтығым барын байқадым. Аяқ ... ... бір ... ... ... ... Жұрт ... болып, шымылдық етегін түре берген кезде, қоршаудың басына біз де
қонып қалып едік... Сақ отырайық деп ... те, ән ... ... ... де ... кетіппіз» /9.30/.
Жатар орын, киер киім, ішер асқа жарымай жүрген панасыздардың ... ... ... ... ... терең ұғыну процесіндегі адамның өзін-өзі ұмытуы — ... да, ... ... ... ... де тән қасиет. Оның
үстіне қаладағы тақтаймен қоршалған ... ... ... ... ... өнер ... жатса, әсіресе, ауылдан келген жас жеткіншек үшін
одан ... ... бар ма?! ... ... ... ән құмарлығы ұстап
береді» /9.30/.
Юморлық сурсттеулерді Қайроштың соғысқа қатысқан ... ... ... ... ... көптеп мысалға келтіре аламыз.
Мәселен, соғыстың қызыған кезі. Кеңес жауынгерлері шегініп ... ... ... ... және ... әскерлердің қайсысын бұрын,
қайсысын кейін өткізу Қайрош бөліміне тапсырылады. ... келе ... ... жоқ, ... аузында береке жоқ, жөнсіз қатарласып келіп
кептелулер ... ... ... ... ... сол ... «Орынбордың
жәрмеңкесі болайын деп тұр» /9.213/ - деп теңейді.
Туған елі, сүйікті Қазақстаны ... ... ... ол осы ... ... ... ... үлкендігі сондай, Қарағанды мен Гурьевтің
ортасына екі Франция, он шақты Щвейцария, он бес шақты Бельгия сыйып ... ... ... «Ұлы ... үшін ... екі ... жайлауы
емін-еркін жетіп жатыр... Гурьев пен Қарағандының арасынан гөрі Лондон мен
Берлиннің арасы көп ... ... ... ... ... жауынгерлерінің жоғары патриоттық рухын
көрсететін, жауды жеңуге деген олардың нық ... ... ... ... ... Самедке байланысты баяндаулардан көп дәлелдер
келтіруге болады.
Әйгілі жазушының шығармаларындағы юмор мен сатираны әңгімелегенде, ойға
көрнекті ... ... ... ғылымдарының докторы Ә. Тәжібаевтың:
"Юмор—Ғабең талантындағы ірі ... ... Жаңа ғана ... ... лезде көңілдендіре алады. Ал ызаланған тұста патетикасы мен сатирасы
қоса сілтенеді",-деген пікірі оралады. .
Романда диалект(грекше dialektos–оқшау ... ... ... біреуінің екі күрең қасқа сиыры мен екі күрең қасқа
торпағына, енді бірінің тарғыл ала ... мен ... ... ... ... " -Өй, ... жатысын!-деген дауысынан оянып кетсем,
қасымда Шеген тұр екен» /9.37/
«Мінезім кіді, өзім ұнамсыз көріндім білем» /9.57/
«Бұл өмірдің оңай ... ... есеп ... біле ... ойым ... ... береді» /9.64/
«Қолына жұқа тері биялай, басына жеңіл жалбағай киген, құлағының іші
мен танауының ... шаң ... ... Айдаш қасыма келді» /9.83/
Романда архаизм (грекше archaios – ... ... ... ... ... ... бара жатқан, әсіресе ауызекі сөйлеулерде көп
айтыла бермейтін көне сөзде./17.212./ )сөздер де кездеседі:
«- Мен де содан қорқам, ... ... ... ... есіп ... ... зарлап,
«аллаһулаған» диуаналар келеді бір кезде. «Жаһаннам дүниесінен» қашып
біздің елге өткісі ... де бар» ... ... ...... ... ... сапасын анықтайтын суретті сөз. /17.224./)де кездеседі:
«Жалпақ өзенді белінен бастыра салған ұзын көпірге таянғанда, жылысып
жағаға жақындап, әрең деп ... ... ... ... ... ... жүр»/9.41/.
«Жарқын жазбен амалсыз қоштасқан жұрт, енді күзге орайлас сұр ... реңі де қуаң ... ... /9.42/.
«Қияқты қара мұрт, қалың қара сақал, ақ кіре ... ... ... бір көрген адамның түсін жасырып тұрған секілді» /9.77/.
«Балғын жас денесі жұмырланып, әр мүше өзінің ... ... ... ... кезі ... ... ... гүрілдеген соғыс үні үстімізге келіп қалыпты"
/9.152/.
Ғ.Мүсірепов «Қазақ ... ... ... теңеулерді (орысша
сравнение; мұнда суреткер заттың, құбылыстың ерекше белгілерін ... оны ... ... ... ... суреттейді./17.226./) өте көп
қолданған:
«Жуан-жуан ту құйрықтан жасап жапсырғандай ... қара ... сол ... ... ... кәр ... кетіп еді» /9.4/.
«Қара ала әтештей кердең басқанмен әлі ешнәрсе сата ... ... де әлі рең ... жоқ» ... сарғайып кеткен жас қана жаралы қыз ауыр ыңырсып, қасымдағы
бір шұңқырда жатыр» /9.139/.
«Екі пулеметтен түйдек ... ... ... шырпы бастарын
қайшыдай қырқып, әр қайыңға ... ... ... ... Лезде-ақ қайыңның
бар жапырағын шегірткедей жалмап, сыпырып түсірді. Жаңа ғана жас ... ... ... сұлу ақ ... ... ... ... саусақ
сүйектері сыдыған кемпірдей болып қалды» /9.167/.
«Қабат-қабат биік үйлер темірдей балқып, қағаздай жұқарып ... ... ... /9.274/
Көрнекті жазушы шығармасында метафораны(грекше metaphora-көшізу; сөз
мәнін өңдендіре өзгертіп айту, суреттеліп отырған ... не ... түсу ... ажарландыра түсу үшін оларды өздеріне ұқсас өзге затқа
не құбылысқа балау; сөйтіп ... ... ... не ... ... мазмұнын тереңдетіп, әсерін күшейту./17.230./ да өте
орынды қолданған:
«Тегі, оның сүйері — уайымсыз еркіндік...» /9.21/
«Бірақ, бізге ...... ... оның ... да ... қымбатымыз
бен қимасымыз болып келе жатыр» /9.139/.
«Сенің бірінші жауың - үрей" деп жазыпты» ... ... ... ... ... ... де ... қала үнсіз мүлгіп, кекке шақырады» /9.192/.
«Тебе дір қағады» /9.339/
«Енді артымнан сол құдірет қаракөк атқа ... ... ... қуып келе
жатқан сияқтанады» /9.5/.
«-Қане, қырғилар, кеттік! - деп, Шеген қаздандай басып, ... ... ... ... ... ... сып ... Сергей де түсе қалды, шұбар
жыланның басы ... ... ... кіріп кетті» /9.167/.
«Ұзын бір ақ кірпікті алқымынан алған бойы астына сала Семен де ... тек қылт ... ... қалпақты аңдыдық» /9.201/
«Бесті шыбындар терезені тепкілеп, қиратып ... ... ... ... ... ... біз отырмыз».
«Кәрі Каспийдің ауыр теңселіп, жардай биік толқындары теңіз жағасын
арсылдай ұрып, долданып жатқан бір кезі болу ... ... көз, ... ... алып, жасап жатқан базардың қалың қара
шыбындары екен» ... ... ауыр дем ... біздің ғасырдың алыптары алдымызда
тұр» /9.164/.
«Қазбек пен Каспийдей екі қарттың ерке қызы Терек тастан-тасқа ... ... ... ... аттары, әскери терминдер және қару-жарақ ... ... ... ... ... ... ... Берлин, Каспий, Терек, Сталинград, ... ... ... взвод,
маршал, офицер, лейтенант, трибунал, капитан,комиссар, сержант; танк, мина,
пулемет, ... ... ... мылтық, автомат т.с.с.
«Қазақ солдаты» романының тіл көркемдігі хақында әдіскер-ғалым, педагог
ғылымының докторы, ... С. ... ... қүнды пікірлер айтады:
«Жазушының пейзаж суреттеудегі ... сөз ... ... ... ... бірі — ... бейнесін бас кейіпкерлердің күйініш-сүйінішімен,
тағдыр-тіршілік тынысымен байланыстыра, оқиға өрісінің ішкі мазмұнын ... ... ... ... ... ... ... суреттер алдындағы
таңның бейнесінен аңғарамыз:
«Біздің жақтан қызара бөртіп таң атып келе жатыр. Тау ... ... таң ... ... ... да ... ... Таңертеңгі тау
салқыны айналасына ақырын ғана леп ... ... ашық ... ... ... түтілген мақтадай, жеңіл ақ бұлттар ғана қалды. Күн белгісі
берілгенде, ... ақ ... ... ... жымия бастағандай» /9.102/.
Үзіндіден жазушы табиғат суретін көркейіп келе жатқан еліміздің әсем
келбетімен қабыстыра бейнелегені ... ... ... түн ... ... жалғыз қалғандай. Егін маңайында ән де жоқ. Бақша арасында
күлкі де жоқ, иесіз қалған поселкелерде үн де жоқ. ... ... ... ... із де жоқ. Әні мен ... ... жас ... мұңайған
жазғы түннің өзі ғана қалыпты» /9.158 -159/.
«Таңертеңгі күн сәулесі тау қойнына ұрланып қана, ұялып қана ... ... Суық ... ... ... бойы ... қабағы да жылына
бастады. Күн сәулесі әуелі алып жоталардың ... ... еді, енді ... ... ... қарай өрледі» /9.269/ деген секілді пейзаждар дәл
сол кездегі табиғи ... ... ... ... ... ... ... ашыла түсуіне әсер етіп тұрғанын
шәкірттерге байқату қиын ... ... ... ... ... күйініш-сүйінішін, тыныс-тіршілігін, өсу динамикасын көрсетуге ... ... ... енді бірі — ... ... романда кейіпкердің
сыртқы келбетін кескіндей, оның ішкі жан сезімін, өзгеріс ... ... ... ... ... ... «Бораш бір
аққұба ғана қағылез, қыз мінезді бала екен. Көздері де жаңа туған бұзаудың
көзіндей, бар ... ... ... ... ... да, ренжіп қалуы да
оп-оңай. Мөлдір қара көзінен көңілінің түбі көрініп тұрғандай» /9.20/.
«Қаракөл жағалы ... қара ... ... ... да ... сәнмен
киген қара бұйра берік. Аз ғана сопағырақ ... қара торы әйел ... ... ... Қара ... түрлі ойдың ұшқындары аңдалып
қалады. Кейде бізге арналған жылылық оты ... ... бір мұң ... ... байқалады» /9.215/.
Келтірілген портреттерден шығарма кейіпкерлерінің психологиялық
бейнелерін танытамыз. Мұндай мысалдар арқылы оқушы ... ... ... екенін үғынады.
Жазушының: «Аспан қандай ашық болса, жігіттердің жүзінде де ... ... ... ... бал ... аралар, таудың ірі инеліктері өріп жүр. Аспанда
лек-лек самолеттер өтіп барады...» /9.117/
«Киімдерден ... суық су ... ... ... ... ... /9.316/ ... сөйлемдерінен кейіпкерлердің қимыл-әрекеті мен
табиғат құбылыстарын қатар қоя салыстыра ... ... ... ... ... да табиғат суреті мен кейікерлер қимылы қабыса астарласып,
образдар ... ... ... ... септігін тигізетінін
көрсетеді.
Романда халық даналығының үздігі – мақал–мәтелдер ... ... таяқ деп ... ... дос—көлеңке» /9.8/,
«Бақташы байымайды» /9.9/,
«Батыр түсінде жау көреді, балықшы түсінде ау көреді» 9.12/,
«Сырты сопы молдадан іші таза қара ... ... ... ... ... айнаға өкпелеме» /9.17/,
«Өлімнен ұят күшті» /9.32/,
«Қарға баласын "аппағым" деп сүйеді» /9.39/,
«Оғап ... ... да ... ... ... ... ... ісі шала» /9.51/,
«Жұмыстағы адамнан гөрі қолы бос адамның уақыты аз болады» /9.58/,
«Қыры кеткенге қырын келеді» /9.237/,
«Құс баласы аспанға қарайды, мал ... ... ... ... ... ... бала да шыдайды» /9.363/...
Сондай-ақ шығармадағы халық әндерінің жыр жолдарына, ел ... ... ... аңыз ... де ... ... төрінен орын
берген жөн. Мұнда бұлар да тиісінше идеялық-көркемдік жүк арқалап ... ... аңыз ... сол кезеңге сай формаларын да ... ... ... ... ... ... Насреддин Отан соғысының барлық ... ... ... ... ... ... ... қатынасып,
Черчилльге екінші майдан ашу жайында құйтырқы сұраулар береді:
Қалай ... Қожа ... ... - екінші майдан
неліктен созылып кетті?
Уақыты жетпей жатыр... - дейді Черчилль оған.
Мен уақыты өтіп кеткен шығар деп ем... – деп ... жүре ... - Ұлы Отан ... ... ... үлгіде жасалған аңыз-
әңгімелердің жаңаша нұсқалары екенін ... ... ... соқпайды.
Қысқасы, ұлы суреткердің өз сөзімен айтқанда: «Әрбір сөз өзінің
көркемдік күшімен де, ... ... де, ... ... ... талабына сай болса ғана қасиетті болмақ».
Қорытынды
Әр ұлттың тарихында өмірімен де, ... де ... ... ... оның сүйіктісіне айналатын ұлдары болады. Осындай ... ... ... ... ... ... ... Мұқанов, Ғабит
Мүсірепов, Ғабиден Мұстафин сияқты ұлы ... ... ... өнерін қазақ халқы ғана емес, бүкіл әлем ... ... шет ... ... ғасырдағы қазақ әдебиетінің абыройын асырып, мәртебесін биіктеткен
классиктердің бірі, көркем сөздің ұстасы, ... пен ... ... ... академик-жазушы Социалистік Еңбек Ері Ғабит
Махмұтұлы Мүсірепов.
Ғабит Мүсірепов - өз ... ... ... ... ... қалдырған, әдебиетіміздің биік тұлғасы тұғырына көтерілген ... ... ... ірі қоғам қайраткері, өзі айтқан әдебиетіміздің
«алыптар ... аса ... ... ... ... халқының
болмыс–бітімімен, рухани әлемімен тығыз байланысты. ... ... ... ... өмір ... ... өсу жолы, күллі әдеби–мәдени
мұралары мәңгі жасай бермек. Жазушының қаламынан шыққан көркемдік ... ... әлі ... ... жол ... талай түлектерді
адамгершілік игі қасиеттерге баулитыны анық. ... күн ... ... ... ... қаламгердің дара тұлғасы биіктеп асқақтай түседі ді, оның
өмірі мен шығармашылығындағы сан ... ... ... одан әрі айқындала
түседі.
Ғабит Мүсіреповтің тұла бойының, ... ... ... ... та, ... те ... – қасиеті ерекше. Өйткені
көрнекті жазушы шығармашылық жұмыста, жазу өнерінде ... де, ... ... толқын ағалар мен кейінгі буын інілерге де биік талап қоя білген
қаламгер.
«Ол ана ... таза ... ... өз орнына қаланып, дұрыс
қолданылуына, қорының молая беруіне баса назар аударатын. Ол өзінің өткен
жылғы ... бір ... тіл ... ... еді. Тіл болмаса халық
болмайтынын жас ұрпақтың жадына мықтап құйған еді. Оның маржандай тізілген
жазуынан сөз ... ... ... ... Ол әр ... ... дәмін, әнін тамыршыдай тамаша білетін. Ол керемет стилист еді. Стиль
адам дейтін болсақ, оның стилінен өзінің сұлу жаны ... ... ... ... ... Мәуленов.
Ғабит Мүсіревтің «Қазақ солдаты» романының тілі,стилі, сөз қолданысы
ерекше. Романда көркемдегіш ... және ... ... ... ... ... портрет, пейзаж, диолог, монолог, юмор,
синтаксистік қайталаулар, метафора, ... ... ... литота, теңеу сияқты троптың түрлерін және архаизм сөздер,
диалект (жергілікті сөздер) ... ... ... ... өте ... ... суреткер Тахауи Ахтанов өзінің «Талант мөлдірлігі» атты
мақаласында: «қазақ сөз ... ... ... қайталанбас
жазушылық қолтаңбасы ерекше. Стилінің әсемдігі, дәлдігі, тілінің нәрлілігі,
нәзік юморы мен аса байқампаздығы – бүкіл бір ұрпаққа үлгі» ... ... ұлы ... көркем шығармаларының қазақ халқының ... ... орны ... мен ... ... қорытынды сөзін жазушы Тұманбай
Молдағалиевтің мына пікірімен аяқтағым келіп отыр:
«Қазақ әдебиетінің ... кең . ... ... көрінетін жұлдыздарға
сол аспан толып тұр деп айтуға батылың ... ... ... ... ... жұлдызы, Ғабит жұлдызы бізге ... ... ... де ... ... ... Осы жұлдыздардың ең жарығы, ең биігі –
Жәкеңдікі десек, ең сұлуы, ең ... ... ... ...
Ғабит жұлдызы дер едім».
Пайдаланылған әдебиеттер
1. С. Жұмабеков. Ғ. Мүсірепов, Алматы: Мектеп. 1989 ж. 120-бет
2. Ғ. Мүсірепов туралы ... ... ... ... ... 2007 ж. ... М. ... Ғ. Мүсіреповтің прозасы, Алматы: Рауан. 1990 ж. 151-
бет
4. Қазақ әдебиетінің қысқаша ... ... ... унивеситеті. 2002 ж.
455-бет
5. М. Қаратаев, Т. Нұртазин, С. Қирабаев, Қазақ совет әдебиеті, Алматы:
Мектеп. 1968 ж. ... С. ... ... ... ... әдебиеті, Алматы: Білім. 2003 ж.
224-бет
7. Б. Шалабаев. ... ... тууы мен ... ... Алматы:
Мектеп. 1983 ж. 192-бет
8. Ғ. Мүсірепов. ... ... ... Қазақтың Біріккен мемлекет
баспасы. 1945 ж. 92-бет
9. Ғ. Мүсірепов. Таңдамалы шығармалар, ІІІ-том, ... ... 1980 ... Б. ... Ғ. ... ... ... Алматы: Білім.2002 ж. 108-
бет
11. К. Даупаева. «Қазақ солдаты» романындағы Қайрош бейнесі. // ... мен ... 2006 ж. ... А. Ақайұлы. Отты жылдар қаһарманы. // Қазақ тілі мен әдебиеті 1994 ... Д. ... ... ... ... ... 12. 09. 2002 ж.
№20
14. Қадыр Жүсіп. Қ.Смағұлов: мен қалай кітап кейіпкері болдым. // ... 2002 ж. ... Ғ. ... ... ... ... Фозиловнинг эркин таржимаси)
Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги адабиет ва санъат нашриети.1985 йил. ... Х. ... ... ... ... ... Жазушы. 1971 ж. 256-бет
17. З. Қабдолов. Сөз өнері, Алматы: Жазушы. 1976 ж. 273-бет
18. ... Ж. Егіз ... // ... ... 2002 ж 17 ... ... -100ж/
19. Кәкішұлы Т. Бойына сіңбеген тақырыпқа жарамаспайды. // Жас Алаш
2002 ж 21 ... ... Ш. ... сөзі қай ... да ... әрі ... Қазақстан 2002 ж.
21. Н. Ғабдуллин. Ғабит аға туралы. // Қазақ әдебиеті 1991 ж 8 қараша
22. Қалмұқан ... Алғы ... ... Санат. 2005 ж. 240-бет.
23. Ғ. Мүсірепов. Мысли и изречения. // Таң-шолпан 2003 ж. ... В. В. ... О ... художественной литературы, Москва.1959 г.
169с
25. Н. Ғабдуллин. Шығарма арқауы шындық, ... ... 1968 ж. ... С. ... ... еске ... // Абай 1992 ж. №3 ... Ә. Тәжібаев. Есімдегілер, Алматы: Жазушы. 1993 ж.
28. Н. Ғабдуллин. Ғ. Мүсірепов-драматург, Алматы: Өнер. 1982 ж. ... 29.М. ... ... және әдебиет, Алматы. 395-бет
30. С. Қалиев. Мектепте Ғ. Мүсірепов шығармаларын оқыту жолдары, ... 1974 ж. ... Өнер ... тіл, ... ... Алматы: Жазушы. 1986 ж. 40-бет

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғабит Мүсреповтің «Қазақ солдаты» романының жазылу тарихы43 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері65 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абайдың поэзиясының көркемдік ерекшілігі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь