Шақ туралы жалпы түсінік

Жоспар

I.Кіріспе

II.Негізгі бөлім:

а) Шақ туралы жалпы түсінік
ә) Осы шақ
б) Өткен шақ
в) келер шақ

Пайдаланылған әдебиет тізімі
Шақтың жалпы сипаты

Етістік амал-әрекет ұғымдарының атаулары я сол ұғымдарды білдіретін сөздер болғандықтан, оған тән сөздер, қашанда болсын, белгілі дәрежеде мезгіл ұғымдарымен байланысты болады.Өйткені амал, әрекет, қимыл, қозғалыс ... атауларының қай-қайсысы болсын үнемі белгілі бір мезгілде жүзеге асырылады. Мезгіл ұғымына байланыстырмай етістікті жеке сөз табы деп тануға да, анықтауға да болмайды.Солай болса, шақ категориясы етістікті өзге сөз таптарынан әрі ерекшелендіретін, әрі ажырататын ең негізгі грамматикалық категория делініп есептеледі.
Қазіргі қазақ тіліндегі шақ категориясы, басқа да категориялар сияқты, бірте-бірте дамып, мазмұны жағынан да, формалары жағынан да үнемі жетім отырып қалыптасқан, өзіне лайық орныққан жүйесі бар аса бай грамматикалық категория. Әдетте, шақтың мазмұны, соған лайық, формалары мен қызметтері адамның сөйлеп я сөйлесіп отрған кезіне ьайланысты айқындалады. Өйткені амал я әрекет, қимыл я қозғалыс тәрізді процестердің қай-қайсысы болсын не сөйлесіп отырған уақытқа дейін істеліп тынған, не сол сөйлесіп отырған уақытқа істеліп жатқан, не сөйлесіп уақыттан кейін істелінбекші амалдар есебінде қабылданады (оқыдым; оқып отырмын, оқымақшымын).
Бірақ шақтарды бір-бірінен ажыратуда қиыншылықтар бар.Ол қиыншылықтар, бір жағынан, шақ мазмұнының бір-бірімен ұштастығымен, соған қарай, шақ формаларының бір-бірімен жіктері ашылмағандығымен байланысты болса, екінші жағынан, шақ категориясы мен рай категориясының бір-бірінен мазмұн шегі де, форма шегі де ажыратылмағандығымен байланысты.
Ал шақ пен рай категориясының бір-бірінен ажыратылмауын көбінесе логикалық категория мен грамматикалық категорияның жинастырылып жүргені себебінен деп қарауға болады. Осындай негізгі мәселелердің ғылыми жағынан тиянақталмай,шешілмей келу салдарынан шақтардың да, олардың
Пайдаланылған әдебиет тізімі:

1. Ысқақов А.”Қазіргі қазақ тілі” ( Морфология).
Алматы – 1991 жыл
2. Исаев С.”Қазіргі қазақ тілі” ( Морфология).
Алматы – 2003 жыл
3. Н.Оралбай.”Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы”
Алматы – 2007 жыл
        
        Жоспар
I.Кіріспе
II.Негізгі бөлім:
а) Шақ туралы жалпы түсінік
ә) Осы шақ
б) Өткен шақ
в) келер шақ
Пайдаланылған әдебиет тізімі
Шақтың жалпы сипаты
Етістік амал-әрекет ұғымдарының атаулары я сол ... ... ... оған тән ... қашанда болсын, белгілі дәрежеде
мезгіл ұғымдарымен байланысты болады.Өйткені амал, әрекет, қимыл, ... ... ... ... ... ... бір ... жүзеге
асырылады. Мезгіл ұғымына байланыстырмай етістікті жеке сөз табы деп ... ... да ... ... шақ категориясы етістікті өзге сөз
таптарынан әрі ерекшелендіретін, әрі ... ең ... ... ... есептеледі.
Қазіргі қазақ тіліндегі шақ категориясы, басқа да категориялар сияқты,
бірте-бірте дамып, мазмұны жағынан да, формалары жағынан да ... ... ... ... ... ... ... бар аса бай грамматикалық
категория. Әдетте, шақтың мазмұны, соған лайық, ... мен ... ... я ... ... ... ьайланысты айқындалады. Өйткені
амал я әрекет, ... я ... ... ... ... болсын не
сөйлесіп отырған уақытқа дейін істеліп тынған, не сол сөйлесіп отырған
уақытқа істеліп ... не ... ... ... істелінбекші амалдар
есебінде қабылданады (оқыдым; оқып ... ... ... ... ажыратуда қиыншылықтар бар.Ол қиыншылықтар,
бір жағынан, шақ мазмұнының бір-бірімен ұштастығымен, ... ... ... бір-бірімен жіктері ашылмағандығымен байланысты болса, екінші
жағынан, шақ ... мен рай ... ... ... шегі ... шегі де ажыратылмағандығымен байланысты.
Ал шақ пен рай ... ... ... ... категория мен грамматикалық категорияның жинастырылып жүргені
себебінен деп қарауға болады. Осындай негізгі мәселелердің ғылыми ... келу ... ... да, ... ... ... ашу, ... таптастыру мәселелеріне үлкен қиыншылық туып жүр.Мыс:
мен айтамын, ол тыңдайды-дегендегі етістік формалары қай шаққа тән, ... ... ... дәл осы ... анықтау мүмкін емес. Сондай-ақ,
барар-еді; баратын еді; бармақ еді; барарма еді; ... ... ... ... отыр екен ... ... формалардың бәрі де белгілі бір
шаққа, не бірнеше шаққа қатысты екені күмәнсіз.Бірақ ... бола ... ... ... қай ... ... айтарлықтай қиындықтар бар. Дегенмен,
етістіктің сөйлемде ... ... ... ... формаларының ең
негізгі қасиеті шақ ұғымын біодіру болса,бұл формалар да ... ... ... ... ... алуға лайық.
Ал қазақ тілінің шақ категориясының жүйесіде, өзге тілдердегі сияқты,
өткен шақ, осы шақ және келер шақ деп ... үш ... ... ... шақ деп ... кезінен бұрын болған я сөйлесіп тынған амал-
әрекетті білдіретін етістік формаларын айтамыз. Сөйлеу кезінен ... ... ... тынған амалдыңкезін біодіретін етістік формаларына қазақ тілі аса
бай. Бірақ ол ... ... де, әр ... ... реңкі жағынан
олардың біреудері сөйлеп отырған кезден әжептеуір бұрын я соның дәл ... ... ... ... ... ... бұрынғы, біреулері одан
әріректегі, біреудері одан да арғы кездерден, енді біреудері ... ... ... ескі я көне ... істі ... Ол ғана емес,
кейбір формалар өткен кездеістелмекші болғанмен, ... ... мен ... сол ... ... ... қалған амал-әрекеттерді
де өткен амал ретінде білдіреді.Осыларға орай, қазақ тіліндегі өткен шақтың
көрсеткіштері де өте көп және ... ... ... да, ... де
болып келеді. Мысалы: біз бар-ды-қ; біз бар-ған-быз; біз бар-ып-пыз; ... ... ... бәрі де грамматикалық көрсеткіштеріне қарағанда, өткен
шаққа жатқызылуға тиіс. Өйткені олардың бәрінің құрамында да ... ... –ды (-ді) және ... -ген ... ... осы ... ... еді (е+ді), екен (е+кен) деген ... ... де ... ... шақ ... жасайтын көрсеткіштер жалаң да, күрделі
де болады. Жалаң көрсеткіштерге: -ды (-ді...), -ған ... ... ... -ып ... ... ... да, ... көрсеткіштерге: -ғана
еді; -атын еді; -ар еді; -маң еді; -ып еді; -ушы еді; ... ... ... -мақ екен; -ар екен; -й+ды екен; -са екен; -йын деген ... ... ... және тұр, жүр, жатыр етістіктеріне, есімдерге
толымсыз еді, екен ... ... ... ... ... ... ... сыртқы тұлға-түрлеріне қарай да, ішкі ... ... да ... болады.Бірақ, қашан да болсын, мазмұн түрге
жетекші болатынын ескергенде, шақтарды да мағыналарына ... ... ... тану ... әрі ... ... ықшам болу үшін қолайлы да,
ұтымды да болады. Сондықтан өткен шақты анық (айғақты) өткен шақ, ... ... шақ және ... (ауыспалы) өткен шақ деген үш салаға
бөлуге болады.
1.Ашық (айғақты) өткен шақ деп сөйлеушінің болған я ... ... өзі ... ... өз ... ... ... әбден
қанық боларлықтай, сенерліктей етіп ... ... ... шақ формалары мынадай көрсеткіштер арқылы жасалады:
1) -ды ( -ді, -ты, -ті) ... ( ... ... ... -ған ( -ген, -қан, -кен) ... ( ... ... -атын ( -етін, -йтын, -йтін) жұрнағы ( жазатын, сөйлейтін);
4) -осы еді ( -іп еді, -п еді) ... ( ... еді, ішіп ... -ған еді (-ген еді, -қан еді, -кен еді) ... -ушы еді ( -уші еді) форманты (барушы еді)
7) тұр, жүр, ... отыр ... мен ... еді көмекші
етістікігі тіркеледі (жүр еді).
2.Танық (айғақсыз) өткен шақ деп сөйлеушінің болған я болмаған амал-
әрекетті өзі ... ... өз ... көрмей, тек басқа айғаққа
сүйеніп, немесе кейін өзі көріп, оқып, сұрап, естіп ... білген ... ... етіп ... формаларды айтамыз. Танық өткен шақ
көрсеткіштері мыналар:
1) -ып (-іп, -п) ... ( ... ... ... екен (-ген екен, -қан екен, -кен ... ... ... ... екен);
3) -а+ды екен (-е+ді екен) форманты (ақылды-сары екен);
3.Неғайбыл (ауыспалы) өткен шақ деп сөйлеушаінің бұрын ... ... ... ... ... ... отырған кезге дейін
көрсететін формаларды айтамыз. Неғайбыл өткен шақ ... ... ... ... ... еді ( -мек еді, -бақ еді, -пақ еді, -пек еді) ... (алмақ
еді, бермек еді, жазбақ еді).
Әр шақтың сыр-сипаттарын алды-алдына қарағанда, ... ... ... ... ... түрлері де, күрделі түрлері де түгел қамтылып,
олардың жалпы және жалқы сипаттары ... ... ... ... ... ... әсіресе етістік ,есімше, көсемше,
арай, рай категориялары жайында айтылған қағидалар есте болғаны жөн.
Осы шақ
Өткен шақ пен осы ... ... ... үшін де сөйлеу кезі, демек,
сөйлеушінің тыңдаушыға сөйлеп отырған сәті шек, өлшеу етіп ... ... осы шақ ... ... ... ... ... Ал сөйлеу
үстінде істеліп жататын әрекет, әдетті, азды-көпті бұрын ... ... ... ... де ... әр ... кедергі-кідіріске, тоқыруға
ұшырағанымен, біржола тоқтап қалмай, үздік-саздық жүріп жататын процесс
болатындықтан, осы шақ ... да ... ... ... тіліндегі осы шақ ... ... ... жоқ. ... ... ... оның ... мағыналарын
біодіруге икемделіп, замандар бойы сол қызметтерді атқару нәтижесінде әбден
орнағып, қалыптасқан грамматикалық амал-тәсілдер бар.
Жоғарыда ... ... ... ... жуатын мағыналық
ерекшеліктеріне және оларды білдіретін ... ... шақ ... ... үш түрге бөлінеді. жалпы осы шақ, нақ осы
шақ және неғайбыл осы шақ..
1. Жалпы осы шақ. Осы ... бұл түрі ... ... ... –а ... жұрнағы жалғану арқылы жасалады. ... бұл ... ... ... ... отырған кезде болатын амал-әрекетті де (байқайсың
ба, күн келеді) үнемі істелетін кәсіби және басқа ... ... ... совхозда тұрады, сонда агроном болып істейді),адамзатқа, ғаламзатқа тән
үйреншікті, дағдылы жалпы қимыл, қозғалыс, ... ... істі де (ит ... ... ... білдіре береді.
2. Нақ осы шақ.Осы шақтың бұл түрі ... ... шақ ... осы шақ ... ... ... ... жатыр, тұр, жүр, отыр
деген жай-күй етістіктерінің біреуі тіркесі арқылы жасалады.Мысалы: ... ... ... оқып жүр ... осы шақ пен нақ осы шақ мағынаның айырмашылықтарын мына мысалдан
да аңғаруға ... мен ... ... келу ... тек ... аталғаны
аңғарылса,мен келіп тұрмын; мен келіп жүрмін; мен келіп жатырмын;мен келіп
отырмын дегендерден келу әрекеті жалпы ... ... ... ... ... бұл етістік тек нақ осы шақ мәнін ғана білдіріп
қоймайды.Олар нақ осы шақ ... тек ... ... ... ... (мен ... сіз ... біз отырсыз). Өйткені ... ... ... бәрі ... нақ осы шақ қызметін атқара
бермейді.Олар есімше, көсемше, рай, шақ формаларында созыдыңқы, ... ... ... отырып, сөйлемнің өзге де мүшелері
ретінде қызмет атқара береді. Мысалы:Асығып ... ... ... Демек, бұл 4 етістік амал-әрекеттің б,б қалыпта ... ... ... ... ... ... ... те жұмсала береді.
3.Неғайбыл осы шақ.Осы шақтың бұл түрі екі түрлі анаметикалық формант
арқылы жасалыд.Оның біріншісі – көсемшенің келер шақ ( ... ... ... ... жүр, тұр, отыр етістіктерінің бірі тіркеседі
де, соңғы ... ... ... ... ... жасалады; екіншісі -йын
деп (-йін деп) форманты жалғанған ... сол төрт ... ... де, оған ... ... ... ... арқылы жасалады
(мысалы:барайын деп ... ... деп ... ... деп жатырсың
ба?)
Келер шақ
Клер шақ категориясына амал-әрекеттің алдағы уақытта я сөйлеп отырған
кезден кейін жүзеге асатыны-аспайтын ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қарай, бұл формалардың
өзара мағыналық айырмашылықтары болады.
Келер шақ формалары мағыналары мен тұлғалық түрлеріне ... ... клер шақ, ... ... шақ және ... ... ... шақ
деген 3 топқа бөлінеді.
1.Жалпы (анық) келер шақ амал-әрекеттің алдыңғы алдағы ... анық ... ... білдіреді. Бұл шақ ... ... осы шақ ... ... ... қосылу арқылы жасалады.
Мысалы: біз үлкендердің ... ... ... ... ... ... ... құрылыс жұмыстарына қатысамыз, ауыл еңбеккерлеріне
жәрдем береміз.
2.Болжалды келер шақ формасы алдағы уақытта ... ... ... ол амалдың жүзеге асу-аспауы күдікті, талай екені ... ... өзі ... ... шағының –ар (-р,-ер) жұрнағы арқылы
етістіктіктің жалаң және күрделі ... ... ... ... ... ... жай-жапсармен сонда танысармыз т.б.
3.Мақсатты (арнаулы) келер шақ формасы амал-әркеттің ... ... ... жүзеге асатыны және онда бір мақсат барын қосы
білдіреді.Бұл ... ... ... ... ... ... шағының –мақ,-
мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек жұрнағы жалғану арқылы, кейде соңғы ... иіп ... ... ... ... ... ... онда сенбілікке кім, қаша, қайда баратынын сөз етпекпіз.
Пайдаланылған әдебиет ... ... ... ... ... ( ... – 1991 ... Исаев С.”Қазіргі қазақ тілі” ( Морфология).
Алматы – 2003 жыл
3. Н.Оралбай.”Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы”
Алматы – 2007 жыл

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Платонның жан мен тән туралы ұғымы4 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі61 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың ақын шәкірті шәкәрім құдайбердіұлы24 бет
Абайдың ақын шәкірттері М.О.Әуезов зерттеулерінде10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь