Лексикография туралы жалпы түсінік

Жоспар

Кіріспе.

Негізгі бөлім.
1.Лексикография туралы жалпы түсінік.
.2.Қазақ лексикографиясын зертеу тарихы
3.Лексикография және сөздіктердің түрлері туралы түсінік.

Қорытынды

Әдебиеттер
Кіріспе.
Қазіргі қазақ тілі лексикасын меңгеру үшін қазақ тілінің сөздік құрамындағы сөздерді зерттеп, олардың стильдік айырмашылықтарын білу керек.Ол үшін қазақ тілінің сөздіктерімен пайдалана білу қажет. Сондықтан ең алдымен сөздік деген не екенін, олардың қандай-қандай түрлері болатынын ашу керек.
Сөздік деген термин — басында бір-ақ мағыналы атау болғанымен, қазір түрлі мәнді, кең мағыналы сөз. Бұл жалпы мағынада сөздік қор деген ұғымды да түгел қамтиды. Мұны көне түркі тілдерінде лүғат деп те атаған. Сөйтіп, сөздік дегеніміз — белгілі бір тілдің сөздік құрамындағы жалпы я белгілі бір саладағы жеке сөздердің алфавиттік тәртіппен тізіліп, жүйеге түскен түрі.
Сөздік кітап болып, басылып шығуы да, қолжазба ретінде көшіріліп, тарауы да мүмкін. Мұндай сөздіктердің жинақты аты — лексикография деп алынады.,,.
Лексикография грекше -жазамын деген екі сөздей жасалған. Мұның мағынасы бір тілдегі сөздерді жинап, құрастырып, жүйеге (системаға) келтіріп, сөздік етіп шығару деген боладыі Қазіргі күнде бүл термин бір тілдің түрлі сөздіктерінің жалйы жинағы деген ұғымда қолданылады. Ерте кездегі әдебиетте мүны кейде глоссари деп атаған (тарихи-ғылыми әдебиеттерде кездеседі). Глосари деген сөздің мәні — қиын сөздердің комментариялы тізімі деген мағынаны білдіреді, сондықтан оны — көнеріп, сирек кездесетін сөздердің түсіндірмесі деген дұрыс, өйткені оған жалпы халықтық сөздердің көбі енбейді, көлемі шағын, сан жағынан аз, көбінесе көнеленген текстерді түсіндіруге ғана арналған шолақ көмекші құрал болған.

1.Лексикография туралы жалпы түсінік.
Бертін келе толық сөздіктер шыға бастайды.I. Түркі тілдерінің ең
Әдебиеттер.


1.Кеңеспев.І. Қазіргі қазақ тілі.-Алматы,1998.
2.Бектуров.Ш.К.Қазақ тілі.-Алматы,2001.
3.Балғанбаев.Ә.Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы.-Алматы,1996.
        
        Жоспар
Кіріспе.
Негізгі бөлім.
1.Лексикография туралы жалпы түсінік.
.2.Қазақ лексикографиясын зертеу тарихы
3.Лексикография және сөздіктердің түрлері ... ... ... тілі ... ... үшін ... тілінің сөздік
құрамындағы сөздерді зерттеп, олардың стильдік айырмашылықтарын ... үшін ... ... сөздіктерімен пайдалана білу қажет. Сондықтан
ең алдымен сөздік деген не екенін, олардың қандай-қандай түрлері ... ... ... ...... бір-ақ мағыналы атау болғанымен,
қазір түрлі мәнді, кең мағыналы сөз. Бұл ... ... ... қор ... да түгел қамтиды. Мұны көне түркі тілдерінде лүғат деп те ... ... ...... бір ... ... ... жалпы я
белгілі бір саладағы жеке сөздердің алфавиттік тәртіппен тізіліп, жүйеге
түскен түрі.
Сөздік кітап болып, ... ... да, ... ... ... да ... Мұндай сөздіктердің жинақты аты — ... ... ... ... деген екі сөздей ... ... бір ... ... ... құрастырып, жүйеге (системаға)
келтіріп, сөздік етіп шығару деген боладыі Қазіргі күнде бүл ... ... ... ... ... жинағы деген ұғымда қолданылады. Ерте
кездегі әдебиетте мүны кейде ... деп ... ... кездеседі). Глосари деген сөздің мәні — қиын ... ... ... ... ... сондықтан оны — көнеріп,
сирек кездесетін сөздердің түсіндірмесі ... ... ... оған ... ... көбі ... көлемі шағын, сан жағынан аз, ... ... ... ғана ... ... ... құрал болған.
1.Лексикография туралы жалпы түсінік.
Бертін келе толық сөздіктер шыға бастайды.I. Түркі тілдерінің ең алғашқы
сөздігі — Махмуд Хусаин ұлы ... 1068 жыл ... ... ... түркі тілдері сөздігі» деген шығармасы. Бұл сөздік өз заманында аса
жоғары баға алған. Ол заманда мұнан ... онан ... ... ... ... ... ... еш нәрсе айтпаған. Егер оған дейін сөздіктер
болса, Махмуд ... ... ... Бұл еңбекте кездесетін
мысалдарды түркі тіліндегі өлеңдерден, халыққа кең тараған отты сөздерден,
мақалдардан алдым дейді. Сол ... ол ... ... атын да атар еді.
Ондайды атамауы — онан бұрын сөздік кітаптар ... ... ... аталуы — Қашғар қаласында тұрғандығынан емес еді. Мұны Махмуд
Қашғаридың еңбегінен хабарсыз кейбіреулер Махмуд Қашғариды ұйғыр, ... б. еді ... ... ... өзі —«мен турік руынанмын» ... ... ... ... ... 1913 жыл, ... ... дейді.
Оның айтып отырған түркі, біздің түсінігіміздегі ... ... ... ол: «Мен түрік, түрікпен, оғыз, яғма қырқыз (қырғыз) елдерін көп
жылдар бойы кезіп шықтым» ... (МКС, ... ... ... ...... ... лүғати түркі» кітабының өзбекше аудармасын МКС деп,
Стамбул баспасын МКС деп, қысқартып береміз). ... тілі деп МҚ: ... ... ... ... чығыл, ығрақ, жарьгқ тілдерін санаған (сонда, 66-
бет). «Тілдің ...... ең ... ... ... ... тілдері
(сонда). Тұхси, яғма Іле өзенінің бойында ... ... ... ...... ... жойқыны — Амудариясы» (сонда) деген. Бүл Іле
езенінің бойы ... ... ... ...... мемле-кетіне
қарасты болып, ертеректе ол мемлекеттің орталығы ... ... ... ... Чығу ... ... ... Шығыс Түркстан, соның
ішінде Қашғар қаласына дейін Үйсіндер кол ... ... ... ... ... ... онда ордасын орналастырған кездері де ... ... ... VIII ... ... ... ... бастап
күшейіп, бүкіл Маурен — нәһірді өзіне қаратып, ирандықтардың Самонид
династиясын құртқан.
Бұл ... ... ... ... ... ... түркі
халықтары тілін Махмуд Қашғари екі ірі тілге: түркі тілі, оғұз тілі ... ... ... ... ... қай ... ... мәлімсіз болса, ол
«екі тілдің бі-рінде — не түркі, не оғүз тілінде» дейді .
Тұхси, Яғма, Чығыл ... ... айта ... бұл тілде
дыбысын қолданбайды, оның орнына и(й) дыбысы ... ... ... ... ... Бұл ... елдердің тілінде д, дз, й ... д ... я ... г—к ... айтылатынын да көрсеткен. Мысалы, ад — ат, ада —
ата, одын — отын т. б. айтылады дейді. ... ауға ... ... ... ... ауға ... түрінде айтады деп, оғүз тілдерінде есімшенің ғ жұрнағы
түсіп қалып,— ан ... ... ... кон ... мен ... дегенді —
бән бардым дейді . Ендеше, Махмуд Қашғари оғұздар тобынан емес.Сонымен
қатар ол ... да ... оған ... мына ... дәлел.
1) Ұйғырдың тілі түркіше, бірақ өздері сөйлесетін тағы бір тілі ... ... бес ... ... ... ... бойында тұрады, дейді .
2) Махмуд Қашғари еке (үке) деген сөздің ... ... ... ... ... Түркстанға жақындағанда
түркі ханы жас азаматтарды жауға қарсы аттандыруға қам қылғанда бас
уәзірі:Тақсыр хан, ... ... ... ... ... ... келе жатқан асқақ жауға төтеп бере болмайды. Ол жастарды «екелер
бастасын» депті. Ескендірдің әскерін талқандаған түркі ... ... ... ... ... алыпты. Бұл жер сонан былай қарай Алтын қан
атаныпты. ... ... бүл тау ... ... ... ... дейді.
3) Махмуд Қашғари: «Ұйғыр Жақар — Түнке ханның баласы срапыл
Туған-тегін аталары туралы маған мынаны айтты»,— деп, ұйғыр ... ... айта ... ... ... ... династиясын
кұртқан кезде»..., деп, өз аталары ұйғырдан аулақ екенін атап кетеді .
Мен — түркімін, олар — ұйғыр деп ... оның ... беш ... ... ... ... ... дейін, Қытайдан Румға дейін деп
отырса, оны ... ... ... ... Бірақ Радловтан бастап, проф.
Жузе, Маловтар Махмуд Қашғаридың «Лүғатын»—уйғыр ескерткіші деп атауына ... ... айта кету ... Ең ... ... аттары аталған
ғалымдар және сол сияқтылар жете түсіне алған жоқ: ... ... В. ... бұл ... ... көре ... ... Проф. Жузенің жете түсіне
алмай, тілдік ерекшеліктерге тісі батпай кетті, оны өзі де ... С. Е. ... ... «Лұғатты»—уйғыр ескерткіші дегенде —
осындағы фактілермен есептестіңіз бе?—дегенімде, ол «Қазақтар ... ... ... ... ... ... Өзбек тіліне, түрік тіліне
аударылған Махмуд Қашғаридың «Диуани ... ... ... енді ... ... ... Осы ескерткіштегі сөз ерекшеліктері түсініктерін бақыласақ, МҚ
кім екенін өзі түсіндіреді. «Балық — ерте кезде түркі және ... ... ... ... сөз еді» деп ... ... ... қоспайды
және өзі «мен — түркімін» дейді, сондықтан мұны ұйғыр деуге болмайды.
Бұл сөздік туралы бұрынды-соңды айтылған ... мен ... бір ... ... сөздіктің құрылуы, системасы, сөздерді
жүйелеу тәртібі қиын болғанымен, оларды салыстыра түсіндіру ... ... ... көне түркі тілдері тарихы жөнінде аса құнды еңбек делініп
бағаланады. Бұл сөздік үш ... ... ... XX ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ғана ... қоймайды, ол
тілдегі сөздердің кейде тарихын айтып, ... ... ... беріп отырады. Сонымен бірге өз заманындағы ру-тайпалардың,
халықтардың ... ... ... мәліметтердің этногенезін де
айта отырады.
Махмуд Қашғари сөздігі алфавиттік тәртіпті қатал қолданбаған. ... мына ... ... 1) сез ... әліп ... ... бөлімі,
мысалы: ат, ет, от; 2) төрт әріпті сөздер, мысалы, уа, оқа ... ... ... төрт әріп ... Өйткені оның асты-үстіне қойылатын
диакриттік белгілері қоса саналады); 3) үш ... ... ... ... арт, уыт, уыш т. б.; 4) ... әр ... әріп қолданылатын сөздер,
мысалы, ағыр, (ауыр), атыз, үгір (үйір), өгіз, атан, үгім, өлік, үзік, ... б.; 5) ... аа ... мысалы, аат (есім), аач (аш), аау, аақ (ақ) т.
б. ұсақталып кете берсе, кейде есімдердің өзін ... ... бұл ... алфавиттік тәртібі сақталмай, көне ... сөз ... ... ... ... бірден таба
алмайсың.
Бұл сөздіктің ең бір ... — араб ... ... бұл ... ақ, әқ, ық деп, ... соң оқ, ұқ — деп, құбылып
оқылуында.
Махмуд Қашғари сөздігі күні бүгіннің өзінде қазіргі ... ... ... ... ... бола ... қазақ
тіліне тән уық кереге),ічік—ішік, ічлік — іштік (ердің тоқымы астын-дағы
кішкене ... ... ... ... ... ... ... — еттік (ет
қоятын сарай — сонда), үспгін ... ... шыр ... ... ... — айғыр үйір ұшақ —тұсақ қой, кезік (ауру аты), көрпе, күндіз аяқ
— ас ішетін аяқ, ... — бие ... көн ... құрық — мал ұстайтын
құрық, өгіз т. б.
Сонымен бірге бұл сөздікте түркі ... ... ... ... ... да бар. ... сөздіктегі: қос қылыш қынға сығмас;
құры қашық ағыз қыртар; арыслан құдыққа иығылса, ... ... ... мал
аласы тыштан, адам аласы іштен; інген еңресе, бота боздар ... ... ... көпшілігінде бүгінге дейін қолданылады.
Сөйтіп, тарихи сездік сияқты түрлері ... ... ... түрлеріүсөбейе бастады. Осы күнде салыстырмалы, ... шет ... екі ... көп тілдік т. б. және ... ... ... ... ... деп ... Бұлардың өзін тілдік материалына қарай
тағы да бірнешеге бөлеміз.
Қайсыбір ... ... бола ... да, XIV ғасырдың басында
жазылған бұл ескерткіш қыпшақ тобына жататын тілдердің біразына тарихи мұра
бола ... ... ... ... ... ... жазылғандықтан, әрі
кітаптың саны аз болғандықтан қолға түсуі қиын. Бұл глоссари — лексикаға
ғана ... ... тіл ... құнды материал.
III. Үшінші сөздік — атақты тюрколог проф. П. М. ... ... о ... ... ... ... 1900 жылы Петербургте бастырып
шығарған сөздік (XIII ғасырда ... Бұл ... ... «Тәржіман
фарси уә түрки, у мағули» деп атаған.
Бұл кітаптың авторы өзінің кітаітқа жазған кіріспесінде өзнен ... ... бен ... ... ... шахы Жалалидденге (ол 1321 жылы
өлген) арнаған үлкен кітабына1 сілтейді. Сондықтан арабтың бір сөзін
аталған 3 ... ... ... Ал П. ... араб пен ... ғана ... сөз табы да, семантикалық таптастыру да арала сып отырады.
Алфавиттік тәртіп аз да ... араб ... ... ... ол да
қатал тәртіп емес.
Сөитіп, үстінгі ... ... 5 сез ... оның ... түрікше
аудармасы берілген. Кейде белгілі бір топ сөздің аудармасы біткесін,
автордың ұзақ түсінігі араб тілінде ... да, одан ... тағы ... ... бәрі бүл ... ... ... үйренуші арабтарға икемделіп
жазылғандықтан туса керек.
П. Мелиоранский бұл кітаптың ... Абу ... ... ... ... екенін айтады.
Абу һаянның «Китабулы Едрәк» деген еңбегі 1313 жылы ... ... ... оның ... ... үш ... (кітабы) болуға тиіс, оның
соңғысы «Түркі тілдері ... ... ... П. ... ... ... да кітаптар болған. Өйткені ол ... ... ... ... сол кітапты қадір тұтады екен.
Сөйтіп, Абу һаянның сөздігі бізге жеткен жоқ, ал П. М. Ме-лиоранскийдің
«Араб филолог ... ... ... шағын глоссариының түркі тілдері
тарихын зерттеуге пайдалы екенін , ... ... ... құйысқан
(ердің құйысқаны), кебенек (кебін киген ... ... ... ... бұл глоссарисіз ажырата алмаған болар едік. Өйткені осы шағын
сөздікте қүйышқан деп те, қүй + ... деп те ... Олай ... құйрық
деген сездің түбірі — құй, ... ... ... етістіктің есімшемен
біріккенін аңғарамыз.
Сол сияқты, кебенек дегеннің киім екенін түсінсек те, оның ... сырт киім ... біле ... ... ... дегеннің соңғысының мағынасын білсек те, алғашқысының
(тас дегеннің) бұл тіркестегі мәнін біле ... ... Ол ... тас ... күйреп қалу деп түсіндіреді.
Сондай-ақ баян деген сөзді күні бүгінге дейін моңғол сөзі деушілерге
сеніп ... бұл ... бай ... ... ... ... дегенді кейбіреулер тек қана XIX ғасырда пайда болды десе, ... суды ... ... ... деп XIII ... ... жартысында-
ақ айтқан.
Бұл сөздік негізінен қыпшақ тілдеріне жақын бола ... оғұз ... ... де ... ... керсете отырған.
Бір реестрдің түрі ұқсас я бір-біріне жақын, туыс бірнеше халықтың ... ... ... салыстырмалы сөздік дейміз. Салыстырмалы сөздік
туыс тілдерді қамтуы жағынан көп тілдік сөздікке жақындайды. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... Көп тілді сөздік,
үш тілдік, бес тілдік, жүз тілдік сөздіктер басында белгіленген тілдерден
ауа жайылмай, солардың бәрін біркелкі қамтуды мақсат ... ... туыс ... не түріне, не мағынасына қарап талғап,
үйлесетін жерлерін алады.
Көп тілді сөздік орыс тілінде кездеседі. Ол тілдің сөздіктерінің ішінде
жүз ... ... те бар. ... ... ... ... ... әлі
жасалған жоқ.
Салыстырмалы сөздіктер түркі тілдерінде XIX ғасырдың екінші жартысында
жасала бастады. Орыс ғалымдары түркі тілдері лексикасын ... сол ... көп ... ... Бұлардың ішінен ... ... ... еңбек қалдырған академик В. В. Радлов пен Л. Будагов
болды. Бұл екі ғалымның еңбектері күні бүгінге ... ... мәні зор ... ... ... ғылым академиясының толық мүшесі В. В. ... ... ... ... ... ... тюркских наречий» деген
атпен бүкіл түркі тілдерінің салыстырма сөздігін жасап, жылма-жыл ... оны 1911 жылы ... ... ... ... В. В. ... бұл сөздікте ең алдымен түркі тілдері сөздерін,
одан кейін орысша аудармасын, оның ... ... ... ... ... болған жерде көне түркі тілдерінен тарихи анықтама, дәлелдер келтіріп
отырды. Егер бір сөз кейбір түркі тілдерінде ... ... ... оны ... ... сөздік басында «Түркі наречиелері сөздігін жасау ... ... ... келе ... ... түркі тілдерін тегіс қамтыған, ол
тілдердің көп сөздеріне түсінік берген салыстырмалы сөздік болды. Сөздікке
енген сөздердің ... ...... ... мен ... аталатын
тілдердікі. Ал оғүз, ұйғыр топтарына жататын тілдердің сөздері де сөздікте
кемірек қамтылған. Осман ... ... ... сөздер басқа тілдермен
салыстырғанда мәз емес, яғни салыстыру материалы көлемінде ғана алынған.
Якут тілі сияқты оқшаулау ... ... ... ... ... ... ... В. В. Радловтың сөздігін негізінен алғанда алтай ... ... ... ... ... ... деуге болады. Бұл
сөздік түркі тілдерінің сол кездегі ... ... ... осы кезде қазіргі тілдердің сөздітйіед ... ... ... ... ... сөздік-көп тілдердің лексикасын қамтығандығын ол тілдердің көп ... ... ... сөздік көп тілдердің салыстырмалы сөздігіне
бейімделгендіктен, ондағы материалдарда азды-көпті ... де, ... ... де ... ... ... ... латын
алфавитімен берілген де, сонымен қатар орыс ... ... ... де ... (әр түрлі алфавитті қолдану нәтижесінде), сөздік
ленгвистен басқаларға түсініксіз болып шыққан.
Бұл ... тағы бір ... ... ... В. В. ... ... ... тілдерін, бәрі бір тіл, ол халықтардың қолданып ... — сол бір ... ... ... бәрі бір ... деп теріс
түсінген. Шынында, түркі халықтарының бір тұтас халық емес екені, әрі
олардың ... ... бір ... тіл ... XIX ... көп бұрын-ақ
белгілі еді. Академик В. В. Радлов осыны ескермеген. Соның нәтижесінде, бүл
сөздік түркі ... ... ... ... тән ... ... ... салыстырмалы сөздіктің бірі — Лазарь Будаговтың «Сравнительный
словарь турецко-татарских наречий» ... (1872 ... ... ... Бұл сөздік академик В. В. Радловтың сөздігінен бұрынырақ
шыққан. Бұл да түркі тілдерінің салыстырмалы сөздігі, сондықтан да құрылысы
жағынан В. В. ... ... ... ... ... ... ... тәртібінде айырмашылық бар. Л. Будагов сөздігінде ең ... ... ... ... ...... балық қабыршығы — чешуя ... соң араб ... ... ... сөз, оның орысша транскрипциясы,
оған таяу орысша аудармасы, онан кейін ... ... ... ... ... Осы ... ... бұл сөздікті екі ... ... ... ... ... ... ... В. В. Радловтың
4 томдық кітабының біреуіндей-ақ.
Бұл (Л. Будагов, В. Радлов) сөздіктер алғашқы тәжірибе екенін, сондықтан
толық, немесе түсіндірме сөздік ... ... ... ... ... В. ... сияқты, Л. Будагов та көп тілді қамтимын деп, бір
тілдің сөздігін толық бере алмайды. Сонымен қатар, ... ... ... ... бір тіл ... теріс ұғым Л. Будаговта да кездеседі.Дегенмен,
қазақ тілі үшін ... ... ... да, бұл ... жалпы түркі
тілдерінің лексикасы туралы біраз тарихи ... ... ... ... ... Сөйтіп, бұл айтылғандардың барлығы түркі тілдерінің көп.Сонымен,
XIX ғасырдың екінші жартысында-ақ орыс ... ... ... бет ... ... ... қазақша-орысша сөздіктер (екі
тілдік) жасала бастады. Олардың бәрі де, әрине, бүгінгі талапқа сай болмауы
заңды. Бұлардың басы Н. И. Ильминскийдің ... жылы ... ... ... ... ізімен жасала бастады. Олардың бәрі
де бүгінгіге сай болуы былай тұрсын, сол күндегі талапты атқара алмайтын,
шалағай, жалаң, ... ... ... Н. Н. ... ... небәрі 2.700-дей реестр ... ... ... ... ... бір ұя жүйесімен беруге тырысқан, бірақ онысы
біркелкі болып шықпаған. Мысалы, аш ... ... ... ашаршылық,
аштық,, ашқарақ, ашықтыру, ашық (ашығу) дегендерді ... ас ... ... ... ... ... ... бөліп берген. Соның
өзінде емле қатесімен шыққан (асабасы, асабасшы делінген, 20-бет).
Фонетикаға тән ... тілі ... ... араб әліппесінің
әсерімен, қ мен ғ-ны, к мен г -ні бөлмей, араластырып берген. ... ... ... (121-бет), қортық — күртік (127-бет), тоқ — төк (203-бет), ғой —
гөр (53-бет).
Омоним ... де ... ... ... бір ұяда ... берілген. Сөздің
мағынасы сараланбай, кез келген жерде беріліп, кейде ортадан ... ... ... тар, ... ... ... бір ұяда ... дегенді бөліп береді. Сол сияқты, түн деген түбірден өрбіген: түнеу,
түндік дегендер белек реестр болған (210-бет).
Сөздікке ... ... да, ... да ... ... енген;
мысалы: Айакөз (Аягез), Теке (Орал); Ажар, ... т. б. Бұл ... да ... ... бола ... да, ол кейін қазақша-орысша,
орысша-қазақша сездіктің жазылуына жетекші болды. Кейінгі сездіктердің бәрі
де Ильминскийдің сөздігінен ... бүл ... ... ... бола ... да, ... тілі
лексикографиясында белгілі орын алады. Өйткені ол көптеген көне сөздердің
осыдан 100 ... ... ... ... ... қолданылғандығына айғақ болды.
Мысалы, уяң адам, бос адам ... ... ... тіл нормасына қайшы
болса, сол кезеңде ... ... деп ... тілі ... ... ... қатынасы бар ілгері-
соңды жасалған жалпы түркі тілдеріне ортақ ... ... ... ... тән ... ... және ... түрлері туралы түсінік.
Лексикография сөздіктерді құрастырудың ғылыми ме-тодикасы дегенді
білдіреді.Сөздіктерді ... ... ... ... мен ... ... және ... жүйеге келтіру жұмыстары жүргізілед.Сөздік
жасау ... ... ... деп ... ... ... әр түрлі сөздіктерді жасау лексикологияны және
лексикографияыың теориясы мен практикасын жете білуді қажет ... ... әр ... сөздіктерді жасау жұмыс- тарының
тәжірибелерін ... ... ... ... ... зерттеулер мен олардың жетістіктерін таяныш етудің
негізінде жасалады. Сөздіктерді жасау жұмысында, ... ... ... теориясының маңызы айрықша.Сөздіктік сапасы лексикография
теориясының дәрежесі неғұрлым жоғары болса, сөздіктер де соғұрлым ... ... ... ... ... арттыру сөздік жасау жұмысына
қатысты көптеген теориялық және практикалық ... ... ... ... қажет етеді. Олардың ішінде айрықша назар аударатын
мәселелер мыналар: ... ... ... ... ... ... сөз мағыналарының сөздікте берілу тәртібі, полисемия құбылысы
мен ... ... ... ... сөз ... ... принциптері, сөздікке кіретін туынды сөздердің түрлері және
олардың аумағы мен шегі сөздерге берілетін анықтама ... ... ... және т. ... ... әр түрлі жақтан сипаттама (мінездеме)
беріледі. Осыған орай, лексикографиялық жұмысқа тіл ... әр ... ... ... ... ... семасиология мен
фразеологияның), грамматиканың және стилистиканың сөздерге мінездеме ... ... ... ... ... ... жағы түсіндірме
сөздікте де, аударма сөздікте де ... ... ... ... ... ... алдымен, мағыналық жақтан талданып анықталады. Осыдан ... ... ... ... ... ... тікелей
байланысы келіп туады. Сөздікті ... ... ... беру де қажет болады. Сөздердің грамматикалық түрғыдан қандай
лексика-грамматикалық топқа (сөз табына) ... ... ... ... көрсетіледі. Сөздік құрамның ішінде белгілі бір стильге тән, соған
телінген сөздер де ... ... ... ... сөздердің қай стильге
тән екенін аңғартатындай белгілерді берудің қажеттілігі келіп туады. Мұның
өзі тілдің лексикасының ... ... ... ... ... ... мен тармақтарды айқындаудың нәтижесінде ғана
іске асады. Осы мағынада стилистика да ... ... ... атқарады.
Сөздіктердің тіл-тілде бірнеше түрі бар. Олардың әрқайсы әр түрлі
мәдени қажеттілікті өтеу үшін жасалады. Лингвистикалық ... ... ... ... түрге бөлінеді.
1) Сөздіктердің ішінде тілдің лексикасының шығуын, дамуын және онық
бірнеше дәуірін ... ... түрі бар.. ... ... ... деп аталады. Керісінше, сөздіктердің кейбір түрі қазіргі тілде
жаппай және жиі қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... етеді. Мұндай сөздіктер қазіргі тілдің сөздіктері
(современные словари) деп ... ... бір түрі ... күллі сөздерді түгел
камтып сипаттауды мақсат етеді. Мұндай сөздік толық сөздік
(полный словарь) деп аталады. Сөздіктердің енді бір түрі ... ... ... ... ... оның белгілі бір дәуіріндегі
сөздерді немесе лексиканың ... бір ... ... ... ... ... ... кіші сөздік немесе толық емес сөздік (неполный
словарь) деп аталады. Сөздіктердің бұл түріне арнаулы сөздіктерді де
(мысалы, терминологиялық сөздік, ... ... ... және т. б.) ... ... сөздікте ана тілінде түсіндірілуі немесе басқа
тілге аударылыи түсіндірілуіне қарай сөздіктер екі түрге ... ... — бір ... ... ... — екі ... көп ... аударма сөздіктер.Сөздіктер оларда берілген сөздердің
алфавит тәртібімен көрсетілуіне немесе ... ... ... ... ... ... екі ... бөлінеді: дыбыстық немесе
алфавиттік сөздіктер; 2. идеологиялық сөздіктер (идеологические словари)
немесе үғымдар сөздігі (понятийный словарь).
Сонымен, сөздіктерді төрт түрлі топқа бөліп ... ... ... шығу тегі мен ... семантикасының дамуы
туралы мағлұмат беретін сөздіктер. Бұларға жататындар:
1. Этимологиялық сөздік. 2. ... ... ... ... ... ... ... жайлы мағлұмат
беретін сөздіктер. Бұлардың қатарына енетіндер: 1. Түсіндірме сөздік. 2.
Аударма
сөздік. 3. Терминологиялық сөздік. 4. Диалектологиялық сөздік.
5.Фразеологиялық ... 6. ... ... дыбыстық құрылысы мен олардың жазылуы
туралы мағлұмат беретін сөздіктер. Бұлардың қатарына енетіндер:
1.Фонетикалық ... 2. ... ... мен ... ... ... түсін-
діретін сөздіктер. Бұлардың қатарына енетіндер: 1. Энциклопе-
диялық ... 2. ... ... ... бұл сөздік — әрі шағын, әрі дөрекілеу жасалған
глоссари болса да, бүкіл түркі тілдері сөздігін ... ... ... көне ... сырын ашуға пайдасы- тиетін құнды ескертіп.
Сөйтіп, тарихи сездік сияқты түрлері болса, соңғы кезеңде сөздіктердің
түрлеріүсөбейе ... Осы ... ... ... ... ... екі тілдік, көп тілдік т. б. және ... ... ... ... ... деп ... Бұлардың өзін тілдік материалына қарай
тағы да бірнешеге бөлеміз
Әдебиеттер.
1.Кеңеспев.І. Қазіргі қазақ тілі.-Алматы,1998.
2.Бектуров.Ш.К.Қазақ тілі.-Алматы,2001.
3.Балғанбаев.Ә.Қазіргі ... тілі ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет
Лексикография190 бет
Лексикология туралы түсінік 5 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Сөздік құрастырудың техникасы18 бет
Уақыт/время/time концептілерінің ассоциативтік ерекшеліктері88 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары8 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы12 бет
Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары жайлы ақпарат7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь