Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан

Жоспар:
1. Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан халықтарының мәдениеті
2. Материалдық және рухани мәдениеті
3. Орхон.Енисей жазба ескерткіштері
4. Білім мен ғылымның дамуы
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ОЖСӨЖ №2
ТАҚЫРЫБЫ: Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан
ОРЫНДАҒАН: ... ... ... 2012 ... Ерте орта ... ... ... мәдениеті
* Материалдық және рухани мәдениеті
* Орхон-Енисей жазба ескерткіштері
* Білім мен ғылымның ... ... ... ... ... және ... ... дәуірінде (VI - XII ғғ ). Қазақстанда өмір сүрген ру - тайпалардың түркі тілінде сөйлегендегі ... ... ... ... ... тіл ғылымның зерттеулеріне қарағанда, негізгі түркі тілдес қарлұқтардың, қимақ - қыпшақтардың, оғыздардың, ұйғырлардың, ... т. б. ру - ... ... тән ... бар ... ... .
Археологиялық зерттеулерде түркі тілдес ру - тайпалар өмір сүрген жерлердегі ескерткіштерден үлкен - кіші екі ... ... көне ... ... ... ... ... Оның ішінде Орхан, Енисей өзендерінің бойындағы Күлтегін, Тоныкөк ... ... ... ... ... Талас өзені бойындағы Тереңсайдан табылған және т.б. жазулар белгілі.
Түркі тіліндегі жазулар тіл ғылымында руна жазу деп ... Ол ... ... тілі ... сыры ... құпия жазу деген сөз. Бұл жазудың оқылу ... ... сол ... ... тіл ... ғалымы Дания университетінің профессоры В.Томсон. Одан кейін Орхан жазуларын орыс тілінде аударған тюрколог ғалым В.Радлов ... ... ХІХ ғ. ... руна ... ... сырының ашылуы ертедегі түркі тілдес халықтардың да өздеріне тән жазуларының болғандығын көрсетеді.
Түркі ... бір - ... ... ... 38 ... ... ...
Түркі дәуірінен қалған атақты , сияқты тасқа жазылған дастандар қазақ ... ... ... оқырмандарымыздың қолына тиіп отыр. Қазақ халқы ол дастандарды өздерінің төл дүниесіндей қарсы алды. Оған басты себеп, ... ... әдет - ... салт - ... діни - наным, сенім, мақал - ... ... ... ... ... ... тірлік - тіршілігінен алынғандай ұқсас. Бұл мұралар қазақ халқының ертеден келе жатқан бастауы.
Х ғасырдан бастап ислам дінінің ... ... етек жая ... араб ... ... ... ене бастағандығын көрсетеді.
Түркілер арасынан шыққан атақты ғалымдар, ақын - жазушыларымыз Әл - Фараби, Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашғари, ... ... өз ... араб ... түркі тілінде жазған. Ал ХІІ ғ. бастап түркі жазуы жазылуы жағынан өмірден шыға бастайды. Дүние жүзіне әйгілі болған ... Әл - ... ... ... араб ... ...
Діни нанымдар.
VI - XII ғасырлардағы Қазақстан территориясындағы халықтардың ... ... ... ... нанымдар мен сенімдер орын алып отырды. Түркілердің зираттарынан табылған заттар олардың ата - ... ... ... о ... ... сену көрсетеді. Олардағы басты бір наным - отқа табыну. Оны ... ... ... ... ... мініс аттарымен бірге өртеліп қойылатын әдет - ғұрыптары да анықталған. Ол адам ... ... ... ... ... ... ... да табынған. Олар өлген адамның денесін жер ананың қойынына өртеп, күл мен көмірін ғана жерлеген. Егер адам көктемде немесе ... ... ол ... ... - ... бір төбеге жиналып киіз үй тігіп, алып барған малдарын құрбандыққа шалып, одан ... ... ... ... ... заттарын өртеп, уақытша сақтап, күзде шөп сарғайғанда ғана ... ... Ал егер адам ... не қыста қайтыс болса, ол адамды жоғарыдағы әдет - ғұрыптарын жасап, көктемде жер көгеріп, шөп шығып, ... ... ... ... Бұл әдет наным - сенімнен табиғаттыңтөрт кезеңіне толық табынуды байқатады.
Түркілердің көкке немесе аспан әлеміне сиынушыларын күлтегін жазуындағы мына ... анық ...
- ... ... ...
- ... қуат берген соң,
- Тәңірі жарылқағандықтан.
Мұндай әдет, ... - ... ... ... ... ... ... адам баласының тірегі тіршіліктің тұтқасы, отбасы, ошақ қасы болып табылатын анаға ... ат ... оған ... ... ... ... Ш. ... та жазған болатын. Кейбір жазба деректерге қарағанда, қимақтар мен қыпшақтар күнге, жұлдыздарға табынған.
Археологиялық зерттеулерге қарағанда, түркілерде христиан, манихей, ... ... ... ... ... ІХ ғ. бастап жаппай мұсылман дініне ене бастайды. Ал мұсылман дінінің ... дін ... ... ... қабылдаған Қарахан мемлекеті. Сатұқ Бограханның баласы Муса ханның билік құрған жылдары (960 ж.). ... Х ғ. ... ... ... ... жерлерінде мұсылман діні кең түрде етек жая ... ... - ... ... ... - ... ескерткіштерінің зертелу тарихы ХVII ғасырдың екінші жартысынан басталады. Ең алғаш рет (1662ж.) Орхон - Енисей жазуы ... ... ... адам - ... ... ... Н.Витзен.
1697 жылы Тобыл қаласының бояры С.Ремезовтың атты еңбегі жарық көрді. Сол еңбекте талас бойындағы жер атап көрсетілді. Көне ... ... ... ... ... пікірі бойынша, осы жер 1896-1898 жылдардағы талас ескерткіштері ... ... сай ... ... - ... ... үлгілерінің алғаш жарық көруі сібірде 13 жыл айдада болған швед офицері Ф.И. Табберт - ... ... ... ... Оның 1730 атты ... көне ... ... көптеген қызғылықты аралаған Д.Е.Мессершмидтің күнделік жазбаларында да көне түркі жазбаларының кейбір үлгілері туралы деректер келтірілген.
Қазіргі орта Азия, Қазақстан, ... ... ... ... ... ... өзгерген өңірдің салтанатты, әсем қалаларын, зәулім заводтарын, алып фабрикаларын қызықтап - тамашалары сөзсіз. Сонымен бірге өлкелереден қол ... ... ... ... ... ... да, опат соғыстардан қирап жер астына түскен ескі ... ... ... қорғандарына да, сол бір жойқын бүліншіліктерге төтеп берген сәулет ... не бір ... ... де кз ... ... ... ой ... өтері де ақиқат. Бүкіл әлемге әйгілі болған ақын тас, ... тас - ... ... ... ... ... ... Күлтегінге, тоныкөкке арналған құлпытастағы жазулар жайында.
Онда VIIIғасырдың іргелі мемелкеті - ... ... ... толып жатқан рулардың өзара есепсіз жауласуы, сабылған жорықтары мен соғыстары суретеледі. Бұл ескерткіштердің басты ... ... ... ... біз ... неше түрлі қанау-тонауды көрген, азап-мехнат шеккен бұқара халықтың аянышты өмірін суретеу талабын да анық ... ... ... ... ... ... ... жатқызса, енді біразы оларды тарихи ерлік жыры деп тануда.
Енисей, Орхон және Талас жазба ... тілі ... сөз ... ... онда қолданылған әліпби жайында айта кеткен орынды. Түркі тілдері тарихындағы ең алғашқы әліпби осы жазулар ... ... ... ... Орхон және Талас жазуларының тарихи тамыры мен оның таралу жолдары жөнінде күні бүгінгіге дейін бірізділік жоқ. Орхон - ... ... ... түп - ... ... түрколог ғалымдар арасында бірталай талас пікірлер бар. В.Томсон, В.Радлов., С.П.Толстов., П.Мелиоронский, С.Доннер, Е.Блоше Орхон-Енисей жазуының әріптерін арамей ... ... деп ... Онда ол араб ... ... болып шығады. Ғалымдардың айтуынша, арамей әріптері көне еврей, сирия әліпбиімен бірге финикия жазуының негізінде пайда ... ... ... ... С.В.Киселев және И.А.Батманов жазуды шығыстан емес, батыстан ... ... ... деп ... тарихшы С.Г.Кляшторный бұл әліпбидің Орта Азияға арамей әліпбиін қолданған иран тілді батыс көршілердің ... ... ... ... және талас жазулары деген пікірді сынай отырса да, көне түркі таңбалары осы жазу үлгілерінің негізі болуы мүмкіндігін мүлде ... ... ... енисей әліпбиінің ерекшеліктреі жөнінде айта келіп: , - деп қарады.
П.Мелиоранский болса, керісінше, енисей, Орхон және талас ... сол ... деп ... аталған жазулардың ең ескісі енисей жазба ескерткіштері. В.Радлов, П.М.Мелиоранский, ... ... ... орон ... ... ... жазуы әлдеқайда көне деп есептейді. Бұл жөнінде ... ... деп ... , ... ... және ... жащуы сонау табғаш іргесінен асталып, орта Азия мен ... ... ... ... кең ... ... орай, бұл жазулардың арасында жазылу /графикалық/ ерекшеліктері де кездеседі.
XVIII ғасырдың басы еді. Орыс армиясының қолына түскен тұтқын щвед офицері ... ... ... ... ... ... ... өзенінің бойын жағалай жоғары өрлеп келе жатты. Ұзақ жүрді, бірақ бұл өңірден пәлендей тіршіліктің белгісін көре алмады. Әбден ... ... ... ... қызығынан біржолата күдер үзгендей еді, бір кезде сонау көз ұшынан бұлдырап сағымға малтыққан кереметті көзі шалғандай болды.
Қызыл ... ... ... ... ... ... жылдамдата түсті. Жақындаған сайын оны әрі үрей, әрі өзгеше бір жұмбақ сезім ... ... ...
Ол ұзақ ойланды, ұзақ толғанды; бірақ түпсіз шыңырау, тұңғиық ойдың түбіне жете алған жоқ.
Содан бері үш жүз дылдай уақыт өтті, ... сол ... ... ... ... ... әлі күнге дейін тамссандырып келеді. Бұл мұралар жайындағы ... ... 18 ... басында көріне бастайды. 19 ғасырдың алғашқы ширегінде біраз мағлұматтарды өзі шығарып тұрған ... ... ... ... Оның ... көп ... латн ... аударылады да Орхон ескерткіштері ғалымдарына да белгілі бола ... бұл ... ... ... ... 1875 жылы Минусинскіге екі рет экспедиция жіберіп, 1889 жылы ... ... 32 ... 8 ... ... ... ... кететін бір жай жазбалардың әліппесі табылған бұл мұраларды фин ғалымдары өз халқының ескерткіші деп ... ... ... жылы орыс ... ... ... ... бойына, Енисей өзені сағасынан табылған ескерткіштерден әлдеқайда үлкен белгісіз таңбамен жазылған зәулім қолдан қашалған төрт ... биік ... ... ... ... ... сипаттама береді: биіктігі - 3,5 ... ... ені -1,32 ... ... ... ені 1,22 метр. Биіктеген сайын жіңішкере береді. Жоғарғы бөлігі ... ... ... бірдей жазылған батысқа қараған бетінде қытай жазуы да қалған қабырғасы бірдей руналық жазумен толған. Көп кешікпей Н.Ядринцев Россия археологтарының 8-ші ... ... ... сол ... ... көне ... аударады. Осыдан бастап бұрын тек Енисей ескерткіштері депқна аталып келген жазбалар енді. Орхон яки ... ... ... ... атқа ие ... ... жылы сы екі ... да қорытындысы жазбалардың суретімен екі үлкен атлас түрінде жарияланып бұл атлас дүниежүзі ғалымдарынң алдына ауыр да ... ... - ... ... оқу ... қояды. Міне дәл осындай зерттеуші - дания ... ... ... ... тіл білімі кафедрасының профессоры Вильгель Томсен болып шықты.
1877 жылы ... ... ерте русь және ... ... ... ... ... тарихи еңбегінен соң Томсен оңтүстік сібірден табылған Орхон енисей ескерткіштерін зертеуге біржолата ден қояды. Ақыры 1893 жылы орхон ... ... ... ... ... ... деп ... бір сөзбен ғана айтып жүр де, ал қалай тапқандығы туралы мәселенің ең қажеті жағы айтылмай келеді.
Ғалымның назарын енді мына бір ... ... ... қарай оқимыз). і - р - ң - т, ... тңрі ( ... ... - М.Ж) деп ... ... енді мына бір таңба тобы аударады. өйткені бұл ... ... ... де ... де, екіншісінде кездеспейді. Томсон мынадай шешімге келеді. Бұл таңба осы ... ... ... ия ... есімі болуға керек.
Қытай тексінде оның аты - Кюэ-те-гин. Қытай тілінде сөздің соңғы буында л дыбысының ... және ... ... ... ... ... л - дың ... қалатындығын ескере отырып зертеуші таңбалар тобын Күлтегін деген ... ... ... осы принциппен қарағанда қытай тексіндегі Би-кя ескерткіштің (екінші таста) мынадай таңбалар тобымен сәйкес келеді. Оның мағынасы білге ... ... ... ескерткіштерінің аударылуы.
Орхон ескерткіштерінің бүгінгі таңда орыс тілінде жарияланған аудармасының екі ... ... атай ... ... - ... ... ... аударма. Бұған В.В.Радлов., П.М.Мелиоранский, С.Е. Маловтардың аудармасы жатады.
Екіншісі - И.Стеблеваның өлең аудармасы.
Біріншіден Малов біздіңше ескерткіштің ... ... ... ... ... етіп ... ... да ондағы жыр шумақтары бүтіндей ескерілмей қалған.
Екіншіден кейбір жеке сөздердің баламасын дәл бермеген және түп нұсқадағы кеәбір сөздері түсіп ... ... ... ... кіші ... ... ... білге сөзі түсіп қалған, оның керісінше күлтегінге арналған жазуда кездеспейтін іті сөзі түсіп қалған.
Орта ғасырлардағы ғылым мен білім
Орта ғасырларда ... ... ... араб ... Орта Азия ... ... Әбу Әли ибн ... Ибн Рушд, Бируни, Махмұт Қашқари, Жүйнеки, т.б.) елеулі үлес қосты. Олар Ежелгі Грекияда қалыптасқан ... ... ... сақтап қана қойған жоқ, оны көптеген салаларда толықтырып, ... ... ... ... ... деп ... Орта ... араб елдері мен ислам діні тараған басқа да аймақтарда философия, медицина, эстетика, математика, астрономия, т.б. ғылым салалары қауырт дамып, бұл ... ... ... ... деп ... ... ... әулеті халифатында ғылым үйі болды, онда ғалымдар ежелгі грек ғылымының ... ... араб ... ... ... ... ... қалыптасты. Еуропада бұл дәстүрді кейін схоластар дамытты. Ғылымның қалыптасуына негіз болған тағы бір тірек алхимия мен ... ... ... Алхимия табиғи заттар мен қоспаларды тәжірибе жасау арқылы зерттеп, химияның қалыптасуының алғышартын жасады. Астрология аспан денелерін ... ... ... ... ... ... ... өрлеу дәуірінде діннің басымдылығы әлсіреді, ғылым рухани өмірдің дербес факторы болып, дүниетанымның (Леонардо да ... ... ... ... ... ... ... ғылым табиғат құбылыстарын жан-жақты зерттеп, адамзат танымының көкжиегін кеңейте түсті. 16 - 17 ғасырларда ғылымда ... ... ... ... ... ... (Галилео Галилей, Иоганн Кеплер, Уильям Гарвей, Рене Декарт, Христиан Гюйгенс, Исаак Ньютон және т.б.) алып келді. Ғылымның ... ... ... жаңа бейнесін қалыптастырудағы рөлінің артуы, жаңа дәуірде ғылымды жоғары мәдени құндылық ретінде тануға, ... ... ... мен ... ғылымға қарап бой түзуіне ықпал етті. Механикадағы жетістіктер 17 ғасырдың ... ... ... ... ... ... туралы түсінік қалыптастыруда шешуші рөл атқарып, кейін әмбебап дүниетанымдық ... ... Жан ... Пьер ... т.б.) ... ие болды. Осы бағыттың шеңберінде физика, химия салаларымен бірге биологиялық құбылыстар да зерттелді, соның ішінде адам тұтас организм ... ... ... ... ... ... ... сақталуы мен айналуы заңының ашылуы (Роберт Майер, Джеймс Джоуль, Герман ... ... мен ... ... тарауын ортақ негізге қоюға мүмкіндік берді. Клетка теориясын тұжырымдау (Теодор Шванн, Маттиас Шлейден) барлық тірі организмдердің біртекті құрылымын ... ... ... ілім (Чарльз Дарвин) жаратылыстануға даму идеясын енгізді. Элементтердің периодтық жүйесі (Дмитрий Менделеев) заттың барлық белгілі түрлерінің ішкі бірлігінің ... ... 19 ... ... ... ... ғылыми теориясын жасау үшін әлеуметтік-экономикалық, философиялық және жалпы ғылыми жағдай қалыптасты; ... ... ... ғылыми жаңалықтардың (электрон, радиоактивтілік, т.б.) ашылуына қол жеткізді. Ғылымдағы дағдарыс физикада басталған жаңа ... ... ... ... ... ... ... Бор) шешілді және қазіргі заманғы ғылымның барлық негізгі ... ... 20 ... басында жаратылыстану ғылымында алдыңғы қатарға биология шықты, онда ДНҚ-ның молекулалық құрылымы белгіленіп, генетикалық кодтары айқындалды. 20 ғасырда ғылымның даму ... оның ... ... ... қазіргі кезеңнің кешенді, ірі мәселелерін жаңа бағдарда шешуге бағытталған мәселелерде (материалдар мен энергияның жаңа көздерін қалыптастыру, адам мен ... ... ... ... ... басқару, ғарыштық зерттеулер, т.б.) ерекше байқалды. 3-мыңжылдықтағы ғылым дамуының басым бағыты біздің бүкіл әлемді, оның ішінде, адамның ішкі әлемін ... ... ... ... ... ... http://dano.kz/?l=0&p=2&f=9

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ерте орта ғасырлардағы алдыңғы қатарлы оқымысты, тарихшы, түркі ұлыстары15 бет
Ерте орта ғасырлардағы Жапония14 бет
Ерте орта ғасырлардағы корея23 бет
Ерте орта ғасырлардағы Түрік Қағанаттарына қатысты Қытай деректеріндегі мәліметтер60 бет
Ерте орта ғасырлардағы түркілер құрған мемлекеттер62 бет
Ертедегі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы25 бет
Жыраулар толғауларындағы архаизм, тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздерге текстологиялық талдау жасау6 бет
Орта ғасырдағы Қазақстан V—XII ғасырлар13 бет
Экологияның қалыптасу тарихы мен кезеңдері. қазіргі таңдағы экология ғылымының құрылымы. қоршаған ортаны қорғаумен айналысатын халықаралық ұйымдар туралы10 бет
Қазақ жері туралы ерте кездегі географиялық мағлұматтар78 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь