Қазақ халқының қалыптасуы мен Қазақ хандығының құрылуы

Жоспар:
1. Қазақ халқының қалыптасуы мен қазақ хандығының құрылуы
2. Қазақ халқының пайда болуы мен нығаюы
3. Үш жүз, Қазақ этнонимі
4. Қазақ халқының саяси тарихы
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ОЖСӨЖ №3
ТАҚЫРЫБЫ: Қазақ халқының қалыптасуы мен Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ... ... 2012 жыл
Жоспар:
* Қазақ халқының қалыптасуы мен қазақ хандығының құрылуы
* Қазақ халқының ... ... мен ... Үш жүз, ... ... ... ... саяси тарихы
Қазақ хандығының құрылуы
Қазақтың алғашқы ханы болып ... ... ... ... ханы ... ... сайланды(1473-1480)жж.Бұлардың тұсында Жетісудың қазақ рулары мен тайпалары 1462жылы Моғолстан ханы Есенбұғы өлгеннен кейін, ондағы феодалдық тартыстардың күшеюіне ... ... ... ... ... күш қосты. Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан жерінен бірқатар рулардың ауа көшіп,Жәнібек пен Керейдің қол астына келуі Қазақ хандығын ... да ... ... жаңадан құрылған Қазақ хандығының үкімет билігін нығайтып, оның беделі мен әскери саяси күш-қуатын арттыра түсті. Едәуір әскери күш жинаған және ... ... ... бар ... пен ... Жошы ... шыққан сұлтандардың Шығыс Дешті Қыпшақты билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 жылы ... ... ... ... ... Оның ... ... қырқыс басталып, халық ыдырай бастады. Мұны қазақ хандары Керей мен Жәнібек тиімді пайдаланды.Олар бұдан 12 жыл бұрын өздері көшіп кеткен ата ... ... ... ... ... Әбілхайыр ханның мұрагерлеріне қарсы күрес жүргізді. Бұл күрестің барысында Әбілхайыр ханның орнына отырған мұрагер баласы Шайх Хайдар өлтірілді. Әбілхайыр ... ... ... Шайбани мен Махмұд сұлтан Астраханға барып паналады. Күресте жеңіске жеткен Қазақ хандары 40 жыл Әбілхайыр билеген Дешті Қыпшақ даласын және ... ... ... ... қосып алды. Қазақ хандығының жері едәуір кеңейді.
Керей мен Жәнібек, олардан кейін Бұрындық Шығыс пен Батыс арасындағы сауда ... ... ... ... ... ... Созақ, Отырар, Ясы (Түркістан) т.б. қалаларды Қазақ хандығына қарату үшін бітіспес күрес жүргізді. Сырдария бойындағы қалалар үшін соғыс Әбілхайырдың ... ... ... ... отыз ... ... ... созылды. Өйткені Мұхаммед Шайбани Астрахань қоршауынан қашып шығып, Түркістан аймағына келді. ... ол ... ... ... ... Әмір ... ... шыққан Мұхаммед Мәзит тарханды паналады. Ол Қазақ хандығына ... ... ... ... салу ... ... Бірақ бұдан ештеме шықпады. 1470 жылы қыста қазақ ханы ... ... ... ... жасады. Ал Жәнібектің үлкен, баласы Еренжі Сауранды имеданді. Сауран түбінде ... ... ... ... ... ...
1472 жылы Мұхаммед Шайбани Түркәстанға қкайта оралып, Ноғай Ордасының әмірі Мұса мырзаның көмегімен ... ... мен ... қаласын басып алды. Бұл уақытша жеңіс еді. Бұрындық сұлтан мен Махмұд сұлтан ... ... ... ... ... Соғұнлық асуында Мұхаммед Шайбанидің әскерлерін талқандады. Бұрындық сұлтан Сығнақ қаласын қайтарып алды. Бұл соғыста күйрей жеңілген Мұхаммед Шайбани ... ... ... жағасындағы қалалр қайтадан Қазақ хандығына өтті.
Бұл кезде Қазақ хандығына Мұхаммед ... ... ... ханы ... және Орта Азия жерінде билік етіп тұрған Әмір Темір әулетімен де күрес жүргізуге тура ... ... ... ... ... ... ... орталықтарын өздеріне қаратып алуды көздеді.
1482-1485 жж. Моғолстан ханы ... ... ... пен ... ... басып алды. Ал XVI ғ. Басында Моғолстан билеушісі Жүнүстің баласы Сұлтан Махмұд хан Отырар ... ... ... оны ... Шайбаниға берді. Моғолстан ханның қолдауына сүйеніп және Отырарға ие ... ... ... тағы да ... мен Ясы (Түркістан) қалаларына шабуыл жасап, басып ... ... ханы ... және ... мен Жәдік сұлтандар Темір әулетінен шыққан Мұхаммед Мәзит тарханнан қолдау алып Созақ, Сауран қалаларына әскери шабуыл ... ... ... ... ... Отырар қаласын қоршауға алды. Бірақ Моғоғлстан ханы Сұлтан Махмұд Ташкенттен Мұхаммед Шайбаниға әскери көмек беріп, қазақ жасақтары амалсыздан Отырар қаласын ... ... ... ... хан ... бітім жасады. Осы келісім бойынша Отырар, Ясы, Аркөк, Бозкент қалалары мен Түркістан аймағының бір бөлігі Мұхаммед Шайбаниға ... ... ... Созақ қалалары мен иелігінде қалды. Ал Ташкент пен Сайрам қалаларын Моғолстан ханы Сұлтан Махмұд ... ... ... Қыпшақты басып алуға ұмтылғандардың бірінен соң бірін жнңіп және ... ... ... ... ... ... және әскери тірек еткен Қазақ хандары өз иеліктерін едәуір ұлғайтты, хандықтың нығаюына ... ... ... Қыпшақта Қазақ хандары билігінің орнығуы, Мұхаммед Шайбаниды Дешті ... ... ... ... соңына ертіп, Мәуеренахрға кетуге мәжбүр болды. Мұнда ло темір әулеті билігін басып алды да, ... ... ... ... ... ... ... мен олардың төңірегіндегі көшрелі жұрт мекендеген жерлер және ... ... үшін ... ... ... ... ... қарақалпақ халықтарының этникалық шекарасының қалыптасуы мекендеді. Сонымен қорытп айтқанда, Қазақ хандығының құрылуына XV ғасырдың ... ... ... жерінде екі мемлекеттің - Әбілхайыр хандығы (Көшпелі өзбек мемлекеті) мен Моғолстан ішкі саяси ахуалы нақты жол ашты. ... бұл ... ... ... - ... эконмикалық күш-қуаты артып, олардың әрқайсысы өз иеліктерінде жеке билік ... ... ... ... ... ... мемлекеттердің тарихи біріккен нлдігінен айырылып, күйреуіне алып келді.
Қазақ хандығының құрылуы ... ... ... аса маңызды оқиға болды. Ол ұлан-байтақ өңірде мекендеген қазақ ру-тайпаларының ... ... ... ... ... ... ... маңызды рөл атқарады. Қазақ хандығының қалыптасуы қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып бірігу жолынлағы ... ... ... шешуші кезең болуымен ерекшеленеді.
Қазақ хандығының құрылуы Жетісу жеріндегі ... оның қол ... ... ... ... ... ... Қазақтардың біртұтас мемлекеттігінің пайда болуы қазақ жүздерінің, жалпы қазақ хақы қалыптасуының маңызды факторларының бірі болды. XV ... ... ... ... ... халқы өлкенің басқа аймақтарымен шаруашылық, этникалық және саяси қатынастары одан әрі жалғасып, күшейе түсті.
Қазақ хандығының нығаюы
Әбілхайыр ханның өлімі, Өзбек ... ... ... ... пен Керейге Сырдарияның орта ағысы өңіріне, Түркістанға қайта оралып, ендігі уақытта бұл аймақты жаңа мемлекеттің орталығына айналдыру үшін күрес ... ... ... 1470 ... ... Сыр ... қазақ жасақтары көріне бастайды.
Осы кезден бастап Шығыс Қыпшақ даласының далалы аудандары мен Сыр бойының орта ... ... ... ... ... үшін ... ету XV ғасырдың 70 -- 80-жылдары, алдымен, Жәнібек пен Керей хандардың, содан соң олардың мұрагері ... ... ... ... ... айналады. Бұл жігерлі де мақсатты әрекет XV ... соңы және XVI ... ... ... ... хандарының қызметінде өз жалғасын тапты. Қазақ билеушілерінің Түркістан мен оның төңірегіндегі қалалық орталықтар үшін мұндай табанды күрес жүргізуінің өз себептері ... Сыр ... ... ерте ... дәстүрлі экономикалық, саяси және рухани орталық міндетін аткарып келді. Ал Ақ Орда мен Әбілхайыр ... ... ... мал ... ... мен ... егіншілік жазираларын жалғастырып жатқан бұл өңірдің стратегиялық маңызы арта түспесе, кеміген емес-тін. ... да ... ... жаңа ... келе ... ... болашағын тікелей Түркістан мен оның өңіріндегі Отырар, Сығанақ, Сауран, Сайрам, Созақ сияқты қалалармен байланыстыруы толық ... ... ... хандары мен көшпелі өзбектер ханы Мұхаммед Шайбани арасындағы Сыр бойындағы қалалар үшін ... XV ... 80 -- ... ... және тынымсыз соғыс жағдайында өтті. Бұл талас барысына Әмір Темір мұрагерлері мен Моғол хандары да ... ... ... ... ... ... ... хандығын билеген Бұрындық ханның бұл соғысты XV ғасырдың соңына қарай жеңіспен аяқтау мүмкіндігі ... жоқ. ... ... ... соң Әмір ... мұрагерлерін ығыстырып, Отырар, Йасы (Түркістан), Арқұқ және ... ... ... ... сол жақ ... Аркұк, Үзгенттен басқа Сығанақ, Созақ және Аққорғанды (1446 жылы) Әбілхайыр ханның иемденгені болмаса, өзге қалаларды атасынан қалған мұра ... ... ... ... да ... жоқ еді. Ал Ташкент пен Сайрамда бұл кезде моғол ханы Сұлтан Махмұд билік кұрды.
Қазақ хандары ... ... қоса ... ... жақ ... ... Созақ және басқа елді мекендерімен бірге солтүстік және оңтүстік беткейін, Сырдың төменгі ... Арал ... ... ... ... ... ... мен қазақ хандары арасындағы күрес Түркістан мен Қаратау өңірі үшін ғана жүргендей көрінгенімен, шын ... бұл ... ... ... және ... ... далалы аймақтарын мекендеген халықтарды өз биліктеріне қарату үшін ... ... еді. ... да ... ... ... бөлігін, Қаратау мен Сырдың төменгі ағысы өңірлерін билеген қазақ хандары осы аймақтарға жаткан дала ... да ... ... қарата бастайды. Мұхаммед Шайбани болса, бұл мезгілде Түркістанның тек оңтүстік бөлігін ғана иемденіп, одан әрі ұзап шыға алған жоқ.
XV ғасырдың соңы ... ... ... ... мемлекеттігін нығайта түсуге тікелей қатысты маңызды шараларды атқарған тарихи ... ... ... ... хан атасы Әбілхайыр ұлысын енді қайтып сол бұрынғы көлемінде қалпына келтіре алған жоқ. Дегенмен бұл ... ... ... ... ... алғашқы кезеңі ғана еді. XVI ғасырдың бас кезінде ... Әмір ... ... ... ... ... Шайбани ханмен күрес жаңа қарқын алды. Тура осы мезгілде, Шығыс Түркістанды (Қашқария) билеген моғол хандары бірнеше мәрте ... ... ... тартып алу әрекетін жасап көрді. Қайткенде де Сыр бойы қалаларында орнықкан Бұрындық хан ... ... және ... Қазақстан өңіріндегі көшпелі тайпаларды хандық билік төңірегіне жұмылдыра білді.
XVI ғасырдың алғашқы онжылдығы Қазақ хандығы үшін ... ... ... ... ... ... беру жағдайында өтті. Мәуереннахр билеушісінің 1503 -- 1510 жылдары қазақ жеріне жасаған жорықтары ол қалағандай нәтиже берген жоқ. 1510 ... ... ... ... хан Иран шахымен болған шайқаста қаза табады.
1511 жылы хандық тақтан кеткен Бұрындық ... ... ... ... хан осы ... ... 1513 жылы Сайрамды өзіне қаратып, Ташкентті алуға ... ... ... бұл ... ... Сыр өңірі қалаларының қазақтарға біржола өтуімен аяқталады.
Қазақ жүздері
Дәстүрлі ... ... үш ... ... Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүз. ... ... уакыты, шығу себептері, ішкі мазмұны жөнінде ғалымдардың арасында әлі ортақ пікір жоқ.
Ш. Уәлихановтың пікірі бойынша, "Алтын Орда мемлекетінің ыдырауы кезінде ... ... ... ... жерлердегі өз құқықтарын қамтамасыз ету үшін осындай үлкен одақтар құрған". ... ... ... ... жоңғар шапқыншылығы кезінде шыққан". В. Бартольд: "Қазақ жүздерінің пайда болуына ... ... әсер ... ... ... ... және ... оқшаулану жүздердің мәдени-шаруашылық ерекшеліктерін қалыптастырды", -- деп есептейді.
М. П. ... ... ... отырып: "Жүздердің құрылуына табиғи-географиялық себептермен қатар саяси ... әсер ... ... ... ... ... одақтар ретінде XVI ғасырдың аяғында қалыптасты", -- дейді.
С. Аманжолов: "Қазақ елі, жері үш ... ... ... ... -- X -- XII ... ... -- деп ... Т. И. Сұлтанов жүздердің құрылуы жөнінде нақты деректердің тапшылығын айта келіп: "XVI ... ... ... ұлыс ... ... жүздерге ауысқан", -- деген болжам айтады.
Жүз ұғымының мәні де ... ... жоқ. ... ... қазақтың "жүз" деген сөзін арабтың "джуз" -- бір ... ... ... ... деген сөзімен сәйкестендіреді. Шығыс деректерінде жүздер жөніндегі жанама мәліметтер XVII ғасырдың ортасына қарай кездеседі. Махмүд бен Уәлидің 1634 -- 1641 ... ... ... "Шайбани хан өлгеннен кейін оның ұлы Баһадүр осы ел мен ... ... ете ... ол ... мен ... үшін Ақ ... таңдап алды, ол әрі Йүз-Орда ретінде де белгілі", -- ... Осы ... ... йүз (жүз) сөзін кейбір зерттеушілер қазақтың жүзімен теңестіреді.
М. С. Мұқановтың пайымдауынша, қазақтың жүздері ... ... ... санаттарының бірі. "Этноәлеуметтік организм" деп этностық, әлеуметтік, шаруашылық, саяси бірлестіктерді ... ... ... ішкі ... ... ішкі ... ... этностық туыстық;
б) шаруашылық-мәдени бірлік;
в) саяси басқару ортақтастығы.
Осы ішкі белгілердің мәнін аша түсейік. ... ... ... ... ... аумағы бар. Мысалы, Ұлы жүздің таралған аймағы -- Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан; Орта жүздікі -- ... ... ... ... Кіші ... -- Батыс Қазақстан. Қазақтың бір жүзге кіретін тайпалары өзара туыстас, тіпті бір атадан тарадық деп ... ... бір ... ... ... өмір сүргендіктен, жүздің құрамына кіретін тайпалардың өз арасындағы шаруашылық-экономикалық байланыстар басқа жүздерге қарағанда күштірек ... Осы ішкі ... ... ... белгілі бір тілдік-диалектілік, тұрмыстық-ғұрыптық ішкі тұтастық, өзара жақындық қалыптасады. Жүздер сонымен қатар ... ... да ішкі ... ... Әр ... өз төбе ... болғанын білеміз. Хандық заманда әр жүз өз хандарын сайлап ... ... ... күнделікті тіршілікте қазақ халқының шаруашылық, саяси аумақтық бөлшектері ... ... ... ішкі этностық байланыстардың, қатынастардың көпшілігі жүздердің өз ішінде жүріп жатты. Дегенмен бұдан қазақ жүздерінің арасында ... ... ... ... ... ... ... тумауы керек. Көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын, отырықшы не жартылай отырықшы ру-тайпалардың арасында өзара айырбас, сауда қатынастары жиі болды. Жүздердің көршілес ... ... ... ... ... ... да ... шекаралас аудандарда жер дауы, жесір дауы мәселесі де болып тұрды. Сондықтан жүздердің ішкі шекаралық аудандары қазақ халқының өзара ... ... ... ... ... дәнекер болған алтын көпір, үзілмес желі қызметін атқарды. Ал ел басына күн ... ... ... ... қорғану мәселесінде қазақ жүздері жұдырықтай жұмыла білді. Ол кезде "мынау бәлен жүздің жері, елі" деп ... ... ... жері, қазақ елі үшін қай жүздің баласы болсын, жанын қиюға даяр тұрды. Қазақ жүздерінің ішкі бірлігінің, ... ... ... озық ... біз Жоңғар шапқыншылығы оқиғаларынан көреміз. Мұндай мысал көптеп саналады. Қазақ жүздерінің қордаланып қалған ... ... ... жүздердің басы қосылған құрылтайларында, жиындарында шешіліп отырды.
Жүздер жөніндегі нақты деректер XVIII ғасырдың бірінші ширегінен бастап кездеседі. 1731 жылы қазақтардың бодандығы ... ... Кіші жүз ... ... ... ... деп хабарлайды: "... қырғыз-қайсақ ордасы үш бөліктен, атап айтканда: Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүзден (Үлкен орда, Орта орда, Кіші ... ... ... ... ... мекендеген көне тайпалардан келе жатқан дәстүр. Сақтар: тиграхаудау хаомаварға және парадарайя болып үш бөлікке бөлінген. Көне ... көне ... ... ... ... бөліну дәстүрі болған. Бұдан біз, жалпы, үштік бөлініс қазақтардың арғы тектерінің дәстүрінде бар екенін көреміз.
Кең-байтақ қазақ ... ... ... ... құру ... әскери-қорғаныс, шаруашылық-ұйымдастырушылық, басқару қажеттіліктерінен туындаған. Мұндай одақтар қазақ жерінде ... ... ... ... ... ... Ал ... жүздік одақтарға бөлінудің аякталуы қазақ халқының құрылуы кезеңімен сәйкес келсе керек.
Қазақ ... -- ... ... ... ... ... Екі жүз жылдай уақыт бойы зерттеушілер "қазақ" терминінің шығу төркінін түсіндіруге және оның семантикасын ашуға әрекет жасауда. Алайда, ... ... ... ... пікір қалыптаса қойған жоқ. Қазақ сөзіне үндес терминдер Қазақстаннан шалғай аймақтардан да кездескен. Ғалымдар Византия императоры Константин Багрянородныйдың (10 ... орта ... ... ... ... ... елі" деп ... мәліметтерін келтіреді (Н.М. Карамзин, А.Вамбери, т.б.). Осының негізінде Қазақ халқы 10 ғ-дан бастап белгілі болған деген тұжырым жасалды. ... ... ... "з" әрпі ... "с" әрпі ... ... ел ... касахия деп оқылуға тиіс. В.Минорский Константин Багрянородный хабарын түсіндіре келе, Касахия деп касогтар айтылатынын дәлелдеді. Қазахия және ... ... ... зерттеушілер мұсылман дүниесінің жазба деректемелерін де тартты. Мысалы, араб тарихшысы Әбу-л-Хасан Әли ... ... және ... ... ... ... ... Кубань өз. маңындағы кавказ халықтары мен тайпаларының атаулары арасында кашак этн. қауымы - әл-касакия ... ... ... ... бұл екі ... бір ғана ... - ... атауын беретіндігін анықтады. Авторы белгісіз парсы тілді "Худуд әл-алам" деген геогр. еңбекте Қара т. жағалауында орналасқан Касаг қ. туралы (этн. ... ... ... ... ... ... лет" шығармасында Святослав (965) пен Мстиславтың (1022) касогтармен жүргізген соғыстары туралы мәліметтер бар. Касог термині ... 8 ... аяғы - 9 ... ... ... ... ... ауызға алынады. Бұл ақпардан касах, касахия, касак, кашак, касог атаулары алдыңғы орта ғ-лардағы белгілі бір шағын кавказ тайпасын (немесе тайпалар ... ... әр ... ... ... байқалады. Қазақ этнонимінің касог, касахия (казахия) атауымен байланысы туралы пікір мейлінше декларативтік сипатта, олардың арасындағы тарихи сәйкестік әлі де ... ... ... [жасыру]
Қазақ этнонимын шығу тегі
Қазақ этнонимының туу ... ұзақ ... бойы ... қызу ... айналды. Түсіндіретін түпкілікті пікір алайда қалыптасқан жоқ. Қазақ сөзіне үндес терминдер Қазақстаннан шалғай аймақтардан да кездеседі.
Қазақ деген термин ертедегі екі ... ... және ... одақтардың атынан шыққан. Олар сонау ықылым заманда алып одақ ... ... ... ... жаулап алған. Сонда Каза-саха деген қала салынған.
Пайдаланылған әдебиеттер:
* http://36mektep.ucoz.kz/load/referattar/y/4-4-2

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ хандығының құрылуы және Қазақ халқының қалыптасуы3 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Моғолстанның қазақ хандығы мен қазақ халқының қалыптасуына ықпалы8 бет
Қазақ хандығы: 15-17 ғғ. халқы және шаруашылығы8 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер8 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Жабаев Жамбыл (1846-1945)5 бет
Жыраулар XV – XVII ғғ. әдебиеті5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь