XIX ғ. Қазақстан

Жоспар:
1. 1822.24жж жарғылар, саяси хандық биліктің жойылуы
2. 1824.36жж Кіші және Орта жүздегі көтерілістер
3. И.Тайманұлы мен М.Өтемісұлы көтерілісі
4. Бөкей ордасы және Жәңгір хан реформасы
5. К.Қасымұлы бастаған көтеріліс
6. Есет және Жанқожа батыр көтерілістері
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ОЖСӨЖ №9
ТАҚЫРЫБЫ: XIX ғ. Қазақстан
ОРЫНДАҒАН: Казез.А.К. ... ... ... ... 2012 ... 1822-24жж жарғылар, саяси хандық биліктің жойылуы
* 1824-36жж Кіші және Орта жүздегі көтерілістер
* И.Тайманұлы мен ... ... ... ... және ... хан ... К.Қасымұлы бастаған көтеріліс
* Есет және Жанқожа батыр көтерілістері
Қазақстандағы хандық ... ... ... ... жойылуы - 1822 және 1824 жылдары патша укіметі Орта жүз бен Кіші жүздегі хан билігін жойды. Қазақтар өзінің мемлекеттілігінен ... ... ... ... ... ... мен алғышарттары
XIX ғасырдың жиырмасыншы жылдарына қарай патша ... ... хан ... ... ... ... ... деген қорытынды жасады. Бұған салмақты негіздер де, ... ... ... да жеткілікті деп санады.
Біріншіден, қазақ хандары дала тұрғындарының басым көпшілігінің алдында өздерінің беделінен айырылып қалды. Жергілікті байырғы халық патша үкіметі ... ... ... ... ел ... деп ... көбінесе Ресей империясының кәдімгі көп шенеуніктерінің бірі ғана деп ... Оның ... тап ... дәрменсіз билеушілердің саны да көбейіп бара жатты. Патша үкіметі әр жүздің (Кіші жүз бен Орта жүздің) бұрыннан бар ... ... жаңа ... ... ... Мәселен, 1812 жылы Кіші жүздің Жайықтың оң жақ бетіндегі қазақтарға Бөкей сұлтан өз алдына жеке хан ... шыға ... 1815 жылы Орта ... Уәли ... ... және ... ... да хан болып тағайындалды.
Екіншіден, бұл кезде патша үкіметі Кіші ... де, Орта ... де ... ... ... еді. ... өзі ... үкіметінің көшпелі қазақтарды басқаруына өте қолайлы болып шықты. 1788 жылы Ертіс бойындағы қазақтардың сұлтан Сұлтанбек басқарған бір бөлігі ... ... оң ... құқығына ие болды. Сөйтіп Орта жүз бірі Ертістің оң жағалауы, екіншісі Ертістің сол жағалауы болып ... ... 1801 жылы ... оң ... Кіші жүзден бөлінген Ішкі Орда құрылғанын айттық. Оның үстіне, 1808 жылғы ашаршылық кезінде Кіші жүздің 20 мыңға жуық қазағы ... ... ... ... ... Бір кездегі біртұтас жүздердің арасында ендігі жерде ешқандай да еркін байланыс жасау мүмкіндігі қалмады, өйткені ондай байланыс жасауға қатаң ... ... XIX ... бас ... ... ... бірқатарының патша үкіметінің әкімшілігіне белсенді қарсылық білдірген оқиғалары көбейіп кетті. Ал ақыр соңында, патша үкіметі Франциямен ... ... ... ... әскер күші мен адам ресурстарына ие болды. Мұның өзі оның тәуелсіз қазақтардың заңды билігін -- хан ... ... ... итермеледі. Өйткені хан билігінің сақталуы патша үкіметінің өлкені ... ... кең ... ... ... келтірген еді.
Орта жүздегі хан билігінің жойыла бастауы
Орта жүзде 1817 жылы ... хан, 1819 жылы Уәли хан ... ... ... ... ... жаңадан хан тағайындап жатуды қажет деп таппады. 1822 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторы М.М. ... ... және ... ... I ... ... ... күшіне енді.
Қазақстандағы жаңа реформаның ең басты ... бірі Орта ... хан ... біржолата жою болатын. өзінің мазмұны мен мақсаты жағынан Қазақстанның солтүстік-шығыс аймақтарын іс жүзінде Ресей империясына ... алып ... ... ... ... Орта ... әкімшілік, сот және аумақтық басқару жүйесі түбірімен өзгертілді.
Алым-салықтар
Басқарудың жаңа жобасын өмірге бірте-бірте және ауыртпалықсыз енгізу үшін патша үкіметі барлық ... ... ... бес ... жеңілдік белгіледі. Бұл жылдар ішінде ауруханалар мен мектептер салу үшін ерікті түрде төленетін алым-салық қана жиналып ... ... ... ... ... халқы мал басының санына қарай 100 бастан бір бас ... ... ... ... ... Бірақ ондай салық түйе басына салынған жоқ. Өйткені мұның өзі сауда керуенін көбейту үшін ... еді. ... үшін мал ... үш ... бір рет өткізіліп тұрды. Қазақтар жасақтан өзге шабармандар мен жолаушыларға көлік жағынан да көмек ... тиіс ... ... шаруашылық пен сауданың дамуы
Округтық приказдардағы ресейлік заседательдер және казактар жер өңдеп, егін салудың, бау-бақша өсірудің және ... ... ... ... ... міндетті болды. Отырықшы өмір салтына көшкен және осы айтылған жұмыстарда табысқа жеткен қазақ отбасыларына жергілікті өкімет билігі тарапынан сыйлықтар беріліп ... ... ... ... ... ... ... байқалған жоқ.
Дәстүрлі мал шаруашылығымен айналысып келген қазақ халқы егіншілікпен айналысуға жатырқай қарады, мұның өзі сіңірі шыққан ... - ... ғана ісі ... ... халқы тұзды көлдерден қанша тұз өндіріп аламын десе де ерікті болды. Тұз өндіру олардың ездерінің тұтыну қажеті үшін де, ... сату үшін де ... ... ... ... ... ... отырды. Әрбір қазақ езінің өндірген енімін округ аумағында да, одан тыс ... де ... ... ... Сұлтандар сауда керуендерін шетелдерге де, Сібір шекара шебіне де жіберіп тұру қүқығын сақтап қалды. Тап ... ... орыс ... де ... Сыртқы округтарды басып өтетін сауда керуендерінен ешқандай да баж ... ... ... ... ... 1822 ... ... орын алған оқиғалар
қазақ даласына бірте-бірте енгізіле бастады. Басқарудың жаңа ... ең ... ... шебі ... және руларға енгізілді.
1822 жылғы аздаған өзгерістер енгізілген түрінде 60-жылдардың ортасына дейін ... ... ... ... ... ... ала ... нақты жоспары болған жоқ еді. Шекаралық әкімшіліктен шенеуніктер бастаған қарулы шағын жасақтар қазақ ауылдарына бірінен соң бірі жиі шығып ... ... жаңа ... ... көшпелі халыққа пайдалы да тиімді болатынын егжей-тегжейлі түсіндіруге күш салып бақты. Сөйтіп халықтың көшпелі тобының келісіміне қарай жаңа округтар құрыла ... ... жылы ... және ... округтары,
1831 жылы Аягөз,
1832 жылы Ақмола,
1833 жылы Баянауыл және Үшбұлақ,
1834 жылы ... ... ... ... жылы ... округтары құрылды.
1854 жылы Ертістің оң жағалауындағы қазақтар үшін Семей ішкі округы ... 1856 жылы ... ... ... ерекше округы ашылды. Бұл екі округты орыс офицерлерінің арасынан ... ... ... ... ... мен Омбы ... ... бастығы Орта жүзді басқаруды қолға алды. Бұдан кейін енді солтүстік-шығыс аймақтардағы қазақтарды ... ... ... қүру ... ... 1838 жылы ... ... Сібір қырғыздарын (қазақтарын) шекаралық басқару басқармасы құрылды.
Кіші жүздегі хан билігінің жойылуы
Орта жүздегі хан ... ... Кіші ... тап ... әрекет жасауды әлдеқайда жеңілдетті. Бұл кезде Кіші жүз сұлтандарының арасындағы алауыздық әлі тоқтаған жоқ еді. Хан ... ... қол ... ... ... беделінен айырылып тынған болатын. 1822 жылы Орынбор ... ... П.К. ... ... ... ... ... кезде Кіші жүзде Шерғазы әлі де хан болып тұрған еді. Қазақтардың шекара шебіне және ... ... ішкі ... ... ... ... қайталанумен болды. Орынбор өлкесінің бастығы ұсынған жобатолықтыра түсу үшін Азия ... ... ... ... түпкілікті жобасын Ресей патшасы I Александр 1824 жылы ... ... ... ... хан ... ... алынды. Оған ғұмырының ақырына дейін ай сайын жалақы төленіп тұратын болды. Сөйтіп Кіші жүздегі хан билігі де жойылды.
Бұл ... ... Кіші жүз ... Жайықтың сырт жағындағы үш округқа бөлінді. 1828 жылы ондағы әкімшілік бірліктерінің аттары өзгертіліп, ... Орта және ... ... деп ... Кіші ... ... ... Орынбор губернаторына тікелей бағынатын басқарушы-сұлтандардың қолына көшті.
Басқарушы-сұлтандарға казактардың жасақтары да ... ... ... ... 100-ден 200-ге дейін адам болды. Басқарушы-сұлтандар казак станицаларында және шекара шебіндегі бекіністерде тұратын болып белгіленді. ... өзі ... ... ... ... болуын күшейте түсті. Басқарушы-сұлтандардың атқаратын негізгі қызметі өздеріне қарайтын халықты болатындай етіп ... еді. Кіші ... ауыл ... бастап, баскарушы сұлтандарға дейінгі барлық лауазымды тұлғаларды Орынбор губернаторының өзі тағайындайтын болды. Сайлау жүйесі жойылды.
1822 -- 1824 жылдардағы жарғыларды ... ... ... ... алғанда, алысты көздейтін арам ниетті пиғылмен жасалған еді. Соның салдарынан Кіші жүз бен Орта жүз қазақтары ... ... ... ... ... ... ... Ресей империясының отарына айналды. Жарғы жаңалықтары көші-қон шеңберін тарылтты, еркін көшу бостандығы мүмкін болмай ... ... ... ... ... ... мидай араласып кетті.
Бір кездегі дамыған көшпелі мал шаруашылығы тұйыққа тіреліп, күрт ... ... ... үкіметі мемлекеттік салықтың қатаң белгіленген мөлшерін бекітті. Елден жиналатын алым-салық шенеуніктік аппарат пен әскери күштерді ұстауға ... ... ... ... ... үкіметінің бұл реформалары қазақ рубасылары мен сұлтандарынан іріктелген, айтқанды екі етпей орындайтын құруды одан әрі күшейте түсті. Олар бірте-бірте орыс ... ... ... жерде олар сыйақы мен шен алу үшін қызмет етуге көшті. Оларды қызметке тағайындау да, қызметінен алып тастау да Ресейдің аймақтық ... ... мен ... ... тікелей байланысты болды.
Болыс сайлауы парақорлық, шар салушылардың дауысын, орыс шенеуніктерінің ықыласын сатып алу сияқты жиіркенішті масқара құбылыстардың етек алуына алып ... ... ... ... бірі ... ... ... деп жазды:" Округ басшылары неғұрлым тиімді де пайдалы ... ... ... кім көп ... соған сатудан тіпті де тартынбайды. "
Сайлаудың мұндай сиқы бір руды ... руға ... ... ... өшіктірді. Әркім өз руының құрамына дауыс беруге тырысты. Ал аға сұлтандарды сайлауға қара сүйек өкілдерінің де қатысуына рұқсат ... ... ... мен рубасыларының бір-біріне қарама-қарсылығы күшейе түсті.
Округтық приказдар империяның қазақ даласындағы және Орта Азия иеліктеріндегі әскери-отаршылдық әрекеттерін одан әрі ... ... ... ... ... бір ... әсіресе жаңа қызмет лауазымдарын бөлу кезінде ескерусіз қалған бөлігі, патша ... ... ... ... ... ... бірқатары қарулы көтеріліске ұласты. Дегенмен де, XIX ғасырдың 20-жылдарындағы реформалардың отаршылдық сипаты мен мәні күшті болғанына қарамай, олар ... ... ... ... ... ісін және ... білім беруді едәуір дамытуға оң ықпалын тигізді.
Есет Көтібарұлы - ... ... ... ... ... ... отаршылдық саясатына қарсы ұлт-азаттық қозғалыстың басшысы, Кіші жүздің Қабақ руының басқарушысы болған. Ол 1807 жылы Ақтөбе облысының Шалқар ... ... ... жеті-он шақырым жердегі Ақши бойында дүниеге келген.
1838 жылы Жоламан батырмен бірге көтеріліске шығып, Елек қорғанына шабуыл жасаған. 1847-1878 жылдары ... ... ... ... Хиуа ... ... шықты. 1847-1858 жылдары Есет батыр Арал теңізінің батыс жағалауын, Үлкен және кіші Борсық құмдары мен Мұғалжар тауларын, Жем, ... ... ... ... ... ... бойын жайлаған қазақтардың Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы көтерілісіне ... ... ХІХ ... 40-50 ... Есет ... ... ұлт-азаттық көтерілісі, негізінен, ұсақ қимыл-әрекеттермен сипатталды.
Олар шекараға жақын орналасқан Ресей ... ... ... ... 1853-1854 жылдары Есет батырдың басшылығымен қарулы көтеріліске шыққан Кіші жүз қазақтарының шекаралық әкімшілікпен қақтығыстары болды. 1853 жылы осы ... ... ... ... Жантөрин, екі казак отряды мен 200 жігітті ... ... ... Орал ... ... Михайлов пен 600 жігітті бастаған сұлтан Е.Қасымов аттанды.
Патша әкімшілігінің бұл ... ... ... Есет ... ... ... ауылдарын Үстіртке жіберіп, өзі 800 жігітпен жазалаушы отрядтарды күтіп қалды. Жақсы қаруланған жазалаушы отрядтардың ... ... бұл ... нәтижесіз болды. Орынбор генерал-губернаторының нұсқауымен көтерілісті басу келесі көктемге қалдырылды. Есет батыр Көтібарұлы 1853-1854 жылдың қысын Үлкен Борсықта өткізді. 1854 жылы ... саны ... ... ... ... ... қазақ қауымынан түйе жинауды тоқтату, жайылымдық жерге еркіндік ... Жем, ... ... ... ... өзендерінің бойларына көшіп-қонуға мүмкіндік жасау туралы талаптарын қойды. 1855 жылы Орынбор генерал-губернаторы Кіші жүздің бір топ билеуші сұлтандарына көтерілісті басып, Есет ... ... ... ... ... ... ... аяғында тапсырманы орындау үшін 900 адамдық отрядпен, өзіне бекітілген екі зеңбірегі бар казак ... және ... ... ... ... Жантөрин жорыққа аттанып, Ор бекінісінен 140 шақырым жер шамасындағы Елек өзенінің жоғарғы сағасындағы Суықсу шатқалына келіп ... ... ... мен ... ... ... күн бойы келіссөз жүргізіліп, екі жақ нақты шешімге келе алмайды. Осыдан кейін Есет батыр өз ... ... ... ... шабуыл жасауды ойластырады. 1855 жылы шілдеде көтерілісшілер сұлтан ордасын тұтқиылдан шабуылдап, А.Жантөрин бастаған он шақты ... ... ... ... талқандайды. Бұл оқиғаға мазасызданған Орынбор әкімшілігі көтерілісшілерді басуға тағы да жазалаушы отрядтар жіберіп, олар қазақ ауылдарын ... ... жылы ... ... дала сотының үкімімен А.Есмамбетов, Қ.Қарин және Е.Айнақұловтар атылды. 1857 жылы Ерназар Кенжалин, Бекет Серкебаев, тағы басқа 18 адам Сібірге жер ... 1858 жылы ... ... ... ... ... көтерілісті біржолата басты. Есет батыр көтерілістен бас тартқан соң, оған кешірім жарияланды. 1859 жылы тамызда бір топ ... ... ... ... жіберіліп, 24 тамызда патша Александр ІІ-нің қабылдауында болды. 1861 жылы Есет ... ... ... басқарушысы болып тағайындалды. 1869 жылы Ырғыз уезі бастығының көмекшісі болып бекітілді. 1873 жылы Хиуа жорығына қатысқаны үшін ... ... ... ... 1879 жылы ол қызметтен босатылды.
Есет Көтібарұлы жөнінде деректерді ХІХ ғасырда өзінің көзі тірісінде онымен кездескен ... ... ... ... қайраткерлері жазып кеткен.
1856-1861 жылдары Ресей сыртқы істер министрлігі Азия ... ... ... ... Хиуа ... ... Есет Көтібарұлымен кездескенін былайша суреттейді: . ХІХ ғасырдағы қазақ даласын еуропалықтарға алғаш рет таныстырған поляктың демократ-революционері, ... ... ... 1865 жылы ... ... ... шығарған деген кітабында былай деп жазған: . ... осы ... қара ... ... қырынан отырған суретін салып алған. Есет сол заманда Еуропада, Ресейде ... ... ол ... ... ... ... көрген санаулы адамдардың бірі болды.
Ресейде табылған ақпарат құралдарында Кіші жүзде Есет батырдың аты 40-шы жылдарда өлтірілген отандасы Кенесарының немесе Кавказдағы ... ... ... ... және оның ұзын бойлы, селдір қара сақалды, мұртты, оның жүзінен қайырымдылық пен сергектік, тұнық әрі сабырлы көздерінен терең ақылдылық, салмақпен ... ... оның ... ... терең білетіндігі және кең парасаттылығы байқалатындығы жазылған.
Соңғы жылдары табылған тағы бір дерек - ... ... ... ... ... кітапханасының сирек кітаптар қорынан 1865 жылы ағылшын тілінде жарық көрген қазақ даласы жайлы кітаптың көшірмесін алып келген. Осы кітаптың ... Есет ... ... Онда ... сегіз ұлының үлкені - Назардың да суреті басылған екен. Тарихи деректер бойынша, Орынбор генерал-губернаторы Назар Есетұлын немере ағасы Бекет Серкебайұлымен ... ... ... ... ... Бекетті Сібірге жер аударады да, Назарды Есеттің қаһарынан сескеніп, босатып жібереді. Осы кітапта Есет батыр ... ... ... ... ... барлық әулеті ел қорғауға араласып, аттары тарихта қалған. Әкесі Көтібардың ерлігі өз ... бір төбе ... ... ... батыр Тінәліұлы, інілері Бекет Серкебайұлы, Ерназар Кенжалыұлы да тарихта қалған жандар. Арыстан, Көтібар, Есет есімдері жырына арқау ... ... арғы ... Қалдыбай батыр еліміздің оңтүстігіндегі Сайрам шабуылына қатысып, сүйегі ... ... ... арғы тегі ... Орда мен ... ұлысының әміршісі болған, атақты

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
XIX ғасыр әдебиеті4 бет
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь