Абай - ұлттық әдеби тілдің негізін қалаушы


Жоспар

I.Кіріспе:

II.Негізгі бөлім.
1.Абай . ұлттық әдеби тілдің негізін қалаушы.
2.Абай және жаңа дәуір әдеби тілі.

Әдебиеттер
Кіріспе.
Абай Құнанбаев шығармаларының тілі, қазақ әдеби тілін дамыта түсудегі оның ролі бірсыдырғы зерттеліп, ол туралы құнды-құнды пікірлер айтылуда. Абай қазақтың ұлттық әдеби тілінің негізін қалаушылардың бірі дегенде, ең алдымен, Абай қолданған әдеби тіл, бір жағынан, өзіне дейінгі поэзиялық түрде дамып келген әдеби тілдің жалғасы болғанын, екіншіден, ақын; ол тілдің сапалық қасиеттерін ұштап, дамыта түсіп, қоғамдық қызметін арттырғанын еске аламыз, сонымен бірге үшіншіден, ол тіл бүгінгі кемеліне келген, даму шынына жеткен ұлттық жазба әдеби тіліміздің басы болып табылатынын негізге аламыз. Сондықтан да Абай шығармаларының шоқтығы бүгінгі поэзия деңгейінен қарағанда да өз қадірін жоймай, сапалық қасиеті айқындала, даралана түсіп, соның арқасында оның поэзиясы көркем сөз шеберлеріне өрелі өнеге, ұлағатты үлгі болып үнемі көріне бермек.
Білімді адамнан ғана білікті сөз шығады. Ұлағатты ұлы адам ғана елінің өткеніне көз жіберіп, келешегіне қам жеп, болашағын болжай алады. Табиғат берген даналық пен дарындылық, ақыл мен білім, көрегендік пен сезімталдық Абайды халқының данышпан ұлы етті, көркем сөз құдіретінің алыбы етті.Абай, ең алдымен, көркем әдебиеттің, өлең сөздің қоғамдық-әлеуметтік мәні мен қызметінің жан-жақты терең сырын, колданылу жүйесі мен шеңберін, жеке адам өмірінде алатын орынын дұрыс түсініп, оның қоғамдық даму көшіндегі көріністерін кайшылық, жарасымдықтарымен көрсетіп, осының бәрін өз творчествосына рухани азық ете білді.Сөз кестесіндегі әр тілдік-элементтің жалпыға таныс ортақ мәндерімен бірге ішкі мүмкіндік-терін, мағыналық, стильдік жүк көтере алуын терең сезінді, сол арқылы әдеби-көркемдеу тәсілдерінің жаңа үлгілері, түрлері пайда болып, жаңа сөздердің, тіркестердің әдеби айналымға түсу қабілеті мен аясы кеңіді, осы жаңалықтың бағыт жобасын жасай берді. Сондықтан да ол «Өлеңді ермек үшін, жоқ барды, ертегіні термек үшін жазбайтының» ашық та айқын баса көрсетіп, көркем
Әдебиеттер.

1.Исаев.С. Қазақ әдеби тілі тарихы.-А.1996.
2.ХХ ғасырдағы қазақ әдеби тілі.-Астана,2000.
3.Келімбетов.Н. Қазақ әдебиет бастаулары.-А.2001.
4.Кенжебев.Б. Әдебиет белестері.-А1998.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Жоспар

I.Кіріспе:
II.Негізгі бөлім.
1.Абай - ұлттық әдеби тілдің негізін қалаушы.
2.Абай және жаңа дәуір әдеби тілі.
Әдебиеттер

Кіріспе.
Абай Құнанбаев шығармаларының тілі, қазақ әдеби тілін дамыта түсудегі оның
ролі бірсыдырғы зерттеліп, ол туралы құнды-құнды пікірлер айтылуда. Абай
қазақтың ұлттық әдеби тілінің негізін қалаушылардың бірі дегенде, ең
алдымен, Абай қолданған әдеби тіл, бір жағынан, өзіне дейінгі поэзиялық
түрде дамып келген әдеби тілдің жалғасы болғанын, екіншіден, ақын; ол
тілдің сапалық қасиеттерін ұштап, дамыта түсіп, қоғамдық қызметін
арттырғанын еске аламыз, сонымен бірге үшіншіден, ол тіл бүгінгі кемеліне
келген, даму шынына жеткен ұлттық жазба әдеби тіліміздің басы болып
табылатынын негізге аламыз. Сондықтан да Абай шығармаларының шоқтығы
бүгінгі поэзия деңгейінен қарағанда да өз қадірін жоймай, сапалық қасиеті
айқындала, даралана түсіп, соның арқасында оның поэзиясы көркем сөз
шеберлеріне өрелі өнеге, ұлағатты үлгі болып үнемі көріне бермек.
Білімді адамнан ғана білікті сөз шығады. Ұлағатты ұлы адам ғана елінің
өткеніне көз жіберіп, келешегіне қам жеп, болашағын болжай алады. Табиғат
берген даналық пен дарындылық, ақыл мен білім, көрегендік пен сезімталдық
Абайды халқының данышпан ұлы етті, көркем сөз құдіретінің алыбы етті.Абай,
ең алдымен, көркем әдебиеттің, өлең сөздің қоғамдық-әлеуметтік мәні мен
қызметінің жан-жақты терең сырын, колданылу жүйесі мен шеңберін, жеке адам
өмірінде алатын орынын дұрыс түсініп, оның қоғамдық даму көшіндегі
көріністерін кайшылық, жарасымдықтарымен көрсетіп, осының бәрін өз
творчествосына рухани азық ете білді.Сөз кестесіндегі әр тілдік-элементтің
жалпыға таныс ортақ мәндерімен бірге ішкі мүмкіндік-терін, мағыналық,
стильдік жүк көтере алуын терең сезінді, сол арқылы әдеби-көркемдеу
тәсілдерінің жаңа үлгілері, түрлері пайда болып, жаңа сөздердің,
тіркестердің әдеби айналымға түсу қабілеті мен аясы кеңіді, осы жаңалықтың
бағыт жобасын жасай берді. Сондықтан да ол Өлеңді ермек үшін, жоқ барды,
ертегіні термек үшін жазбайтының ашық та айқын баса көрсетіп, көркем сөз,
әдеби тіл арқылы тіл ұстартып өнер шашуды, наданың көзін емес, көқілін
ашуды мақсат тұтатыңын айтады.
Сөз қадірін қастерлей білген, сөз құдіретін бар құдіреттен жоғары қоя
білген Абай: Қуаты күшті нұрлы сөз Қуатын біл Алтынсарин араб жазуы қазақ
халқына қолайлы емес екендігін, араб алфавиті қазақ тілінің дыбыстық
жүйесін, оның ерекшеліктерін толық көрсете алмайтынын байқап, сол кездегі
зерттеушілер, миссионерлер (мысалы, Н. И Ильминский, П. М. Мелиоранский, т.
б.) сияқты сынап қана қойған жоқ, сонымен бірге одан құтылудың жолын
көрсетіп, өзі соны практикалық істе дәлелдеп, тәжірибеде іске асырды.
Кейінгі кездерде XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында алфавит мәселесі
жайында орыс графикасы негізіндегі алфавитті қабылдау қажет деген пікірлер
болды, тіпті кейбір қазақ тіліндегі кітаптар орыс алфавитімен шығарылды.
Мысалы, 1897 жылға қазақ үшін шығарылған календарь, Трахома деген жаман
көз ауру (Қазан, 1898), Егіншінің қызмет аты жайында (Орынбор, 1899)
және т. б. кітаптар Ы. Алтынсарин салған соны жолдың сәтті жалғасы болу
керек. Ыбырайдың өлеңдері — ең алдымен балаларға арналып, со-лардың оқуы
үшін жазылғандықтан да, тілі жеңіл, қарапайым түсінуге қиындық
келтірмейтін, тақырыбы оқу, өнерге байланысты болып келетін дүниелер. Кел,
балалар, оқылық. Оқығапды көңілге ықыласпен тоқылық! —деп оқуға шақырып,
өз ойын ен бір бұлтақсыз ойын баласының ой өрісіне лайықты етіп айтады.
Үлкен астарлы ой да жоқ, мағынасыз, бұлдыр сөз де жоқ. Бәрі айқын, бәрі де
анық. Мақсат айқын, бағыт анық. Және бұл ешбір қалтқысыз ашық көрсетілген
түпкі мақсатты бейнелейді
Оқысаңыз, балалар,
Шамнан шырақ жағылар,
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар...
Ерекше әсер қалдыратын сиқырлы сөз де жоқ, екі ұшты тұ сінілетін астарлы
тіркес те жоқ; мұнда ешбір қулықсыз ашық айтылған ой, жақсылыққа үндеген
шақыру бар. Бәрі де бала ұғымына сай, дәл. Осындағы өнер-білімге байланысты
философ да ашық, айқын айтылған, бүркемелеу де, меңзеу де, тұшалда; да жоқ,
оқушыға таныс, күнде өзі көріп жүрген жанды суреттер
Сауысқанның тамағы
Шоқумекен табылған,
Өнер, білім — бәрі де
Оқуменен табылған.
Немесе Өнер — білім бар жұртта олардың тірлігі, іс-әрекеті қандай? Өмірде
не тындырды, келешегі қандай — бәрі де қарапайым сөзбен ойға қонымды етіп
түсіндіріледі.
Бұдан, әрине, Ыбырай өлеңдері жалаң үгітке құрылып, онда сөздер тура
мағынада қолданылып, әсерлі ойға әсем образды сөз қолданысқа орын қалмаған
екен деуге болмайды.
Таулардан өзен ағар сарқыраған,
Айнадай сәуле беріп жарқыраған...
Өксіген оттай жанып жануарлар
Өзеннен рахат тауып басылады...
Көл бұзылып, көк шығып қойнын ашса, Қаңқылдап қонар оған қаз бен тырна.
Аспаннан рақымменен күн төңгенде,
Қуанып қыбырлайды ыныс-жыны.
Ұйқыдан көзін ашқан жас балаша
Жайқалып шыға келер жердің гүлі.
Аз ғана өлеңдердің ішінде осы көрсетілгендей нақты жанды сурет,
бейнелі көрініс дәл де сәтті берілген. Осы шағын үзіндіден көрінетіндей,
басы артық сөзі жоқ, айқын да нақты, образды ой әдеттегі сөздердің кәдімгі
тіркестері негізінде құралған сөйлемдер арқылы беріліп тұр. Өзен бетінің,
айдынның айнадай сәуле беріп жарқырауы, ыстық күнде өксіп, оттай
жанып шөлдеген жануарлардың өзеннен рахат тауып басылуы, жай-қалып
шыққан гүлдің ұйқыдан көзін ашқан жас балаға ұқсауы — кәнігі суреттер,
таныс көріністер, ешбір әсірлеу де, әрсіз сурет те жоқ. Көл бұзылып, көк
шығып қойнын ашса деген сөйлем де ойды қандай әсерлі, ұтымды білдірген.
Аспаннан рақымменен күн төнгенде деген де жақсылықтың нышаны. Табиғат
әдемілігіне күнді қосып, әсерлі сөз тізбегін құрған. Көлдің бұзылуы, яғни
мұзы еріп, жазға қам жасауы, оның үстіне әдеттегі қолданыс көк шығып
сөздер тізбегіне қойнын ашса қосылып, қалыпты сездердің әдеттегі
байланысынан көркем де образды, әсем де әсерлі, жатық та жинақы сөз
тіркестері мен синтаксистік конструкциялар құрылып, көркем ойдың нышаны
болып тұр. Сондықтан да көл айдыны қаз бен тырнаның көзін өзіне тартып,
қаңқылдатып қондырса, сол арқылы оқушысын да нәзік сезімге бөлейді. Бұның
өзі Ыбырайдың өлең сөздін де шебері екенін көрсетеді. Әрине, Ыбырайдың
ақындық, жазушылық, аудармашылық қызметі оның педагогтік, ағартушылық
қызметінен туындап, отыратындығын, соның нәтижесі екенін ұмытпауымыз керек.
Ыбырайдың ұстанған басты принципі жазба әдеби тілді жалпы халықтық сөйлеу
тілінің негізінде дамыту болғандықтан, ол кезде жазба тілде мықтап орын
алып келген кітаби тіл дәстүрінен ол бойын аулақ салды. Өлеңнің болсын,
әнгіме-новеллаларының болсын, тілі жатық, сөйлемдері ұғуға жеңіл, қарапайым
болып келеді. Тіпті сөйлеу тілінің кейбір элементтерін де батыл еңгізіп
отырады. Мысалы, Төңіректегі халық айтты: Қазыға барыңыз, ол қайсыңның
ақ, қараңды табар,— деп. Сейітқұлдың бір ағасы бар еді жол жүріп, урлық,
барымтаны әдет еткен. Су әдемі, айнадай таза су екен, ішіндегі ойнаған
балықтары көрініп жүретұғын тәрізді сөйлемдерден ондағы сөздердің орын
тәрті-біне, тиянақсыз тұлғада аяқталуына, жеке сөздердің грамматикалық
тұлға-тұрқына байланысты сейлеу тіл элементтерінін жиі қолданылып
отырылғаны байқалады.
Ыбырай жазуда араб алфавитінен ғана бас тартып қойғаи жоқ, жазба әдебиетте
жөнді-жөнсіз қолданылып жүрген, бірақ көпшілік халыққа түсінікті бола
бермейтін араб, парсы сөздерін қолданудан іргесін аулақ салды. Бірақ тілге
сіңсе, етене болыпц кеткен, жалпы халыққа түсінікті, қолданыс игілігіне
айналып кеткен кірме сөздерді пайдалануға қарсы болған жоқ, реті келген
жерде өзі де қолданып отырды. Дәл сол сияқты орыс тілінен де қажет деген
жерде сөз алудан бас тартпай, онда да тілдің өз мүмкіндігімен санасып
отырды. Ыбырайдың бұл позициясы мен бағыты бүгінгі таңдағы әдеби тіліміздің
дамуындағы, оның басқа тілдермен қарым-қатынасқа түсуінде ұстанып жүрген
принципіміз болып отыр.
Абай Құнанбаев шығармаларының тілі, қазақ әдеби тілін дамыта түсудегі оның
ролі зерттеліп, ол туралы құнды-құнды пікірлер айтылуда- Абай қазақтың
ұлттық әдеби тілінің негізін қалаушылардың бірі дегенде, ең алдымен, Абай
қолданған әдеби тіл, бір жағынан, өзініе дейнгі позиялық түрде дамып келген
әдеби тілдің жалғасы болғанын, екіншіден, ақын ол тілдің сапалық
қасиеттерін ұстап, дамыта түсіп, қоғамдық қызметін арттырғанын еске аламыз,
есшымен бірге үшіншіден, ол тіл бүгінгі кемеліне келген, даму шыңына жеткен
ұлттьгк жазба әдеби тіліміздің басы болып табылатынын негізге аламыз.
Сондықтан да Абай шығармаларының шоқтығы бүгінгі поэзия деңгейінен
қарағанда да өз қадірін жоймай, сапалық қасиеті айқындала, даралана түсіп,
соның арқасында оның поэзиясы көркем сөз шеберлеріне өрелі енеге, ұлағатты
үлгі болып үнемі көріне бермек.
Білімді адамнан ғана білікті сөз шығады. Ұлағатты ұлы адам ғана елінің
еткеніне көз жіберіп, келешегіне қам жеп, болашағын болжай алады. Табиғат
берген даналық пен дарындылық, ақыл мен білім, көрегендік пен сезімталдық
Абайды халқының данышпан ұлы етті, көркем сөз құдіретінің алыбы етті.
Абай, ең алдымен, көркем әдебиеттің, өлең сөздің қоғамдық-әлеуметтік мәні
мен қызметінің ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қорқыт- қылқобыз өнерінің негізін қалаушы
Мәулен Балақаев Тіл мәдениетінің теориялық негізін қалаушы
Ахмет Байтұрсынұлы - қазақ тіл білімінің негізін қалаушы
Ауыз әдебиеті - әдеби тілдің бастауы
М.Жұмабаев қазақ педагогикасының негізін қалаушы
Ыбырай Алтынсарин қазақ педагогиксының негізін қалаушы
Қазақ халкының жазу әдебиетінің негізін қалаушы
Қазақ этнопадагогикасының ғылыми негIзIн қалаушы педагог-ғалымдар
Әдеби тілдің халықтың қоғамдық рухани байлығы
Ян Амос Коменский –дидактиканың негізін қалаушы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь