Ахмет Байтұрсынов өмірі

Кезінде репрессияға ұшырап, мерт болған боздақтар қайта тірілді, сөнген жанып, жоғалған табылды. Алыптар қайта оралды. Тұтас буынның төлбасы, кешегі Абай, Ыбырай, Шоқан салған ағартушылық, демократтық бағытты ілгері жалғастырушы ірі ғалым.тілші, әдебиет зерттеуші, түрколог, дарынды ақын.аудармашы Ахмет Байтұрсынов қалыптасқан дәстүрлі құжаттар бойынша айтқанда, қазіргі Қостанай облысы, Торғай атырабындағы, Сартүбек деген жерде ел арасында беделді, қайратты кісі Шошақұлы Байтұрсын шаңырағында 1873 жылы 18 қаңтарда дүниеге келген.
Ахметтің "Өмірбаянында” көрсетуінше: мешін жылы, 1872 жылы туған, № 5 ауыл, Тосын болысы Торғай уезі. Қалың қазақ ортасы, қаймағы бұзылмаған сахара тұрмысы табиғатынан дарынды туған баланың сезім дүниесін, ой әлемін тербеп толқытады. Әділетсіз өмірдің улы зары бала жүрегін он үшінде жаралайды. Әкесі Байтұрсын мен оның інісі Ақтас қорлық.зорлыққа шыдамай, 1885 жылы 12 қазанда ояз начальнигі Яковлевтің басын жарып жібереді. Мұның арты . дүние.мүлікті тартып алу, түрме, абақты, Сібірге 15 жылға жер аударылу.
        
        А. Байтұрсыновтың өмірі мен қызметі
Кезінде репрессияға ұшырап, мерт болған боздақтар қайта тірілді, ... ... ... ... ... ... оралды. Тұтас буынның төлбасы, кешегі Абай, Ыбырай, Шоқан салған ағартушылық, демократтық бағытты ... ... ірі ... ... ... түрколог, дарынды ақын-аудармашы Ахмет Байтұрсынов қалыптасқан дәстүрлі құжаттар бойынша айтқанда, ... ... ... ... ... ... деген жерде ел арасында беделді, қайратты кісі Шошақұлы Байтұрсын ... 1873 жылы 18 ... ... ... ... ... мешін жылы, 1872 жылы туған, № 5 ауыл, Тосын ... ... ... ... ... ... ... бұзылмаған сахара тұрмысы табиғатынан дарынды туған баланың сезім дүниесін, ой әлемін тербеп толқытады. Әділетсіз өмірдің улы зары бала ... он ... ... ... Байтұрсын мен оның інісі Ақтас қорлық-зорлыққа шыдамай, 1885 жылы 12 ... ояз ... ... басын жарып жібереді. Мұның арты - дүние-мүлікті тартып алу, түрме, абақты, Сібірге 15 жылға жер аударылу.
Табиғатынан аса ... ... ... бала ... 1882-1884 жылдары әуелі көзіқарақты адамдардан өз үйінде хат танып, артынан жақын жердегі ауыл мектебінен сауат ашады да, ... ... ... ... екі ... орысша-қазақша училищеде, 1891-1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдік мектепте оқып, білім алады. 1895 жылдың 1 маусымынан ... ... ... Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы атырабында бала оқытады, өмір, тіршілік күресіне араласады, әділет үшін күреседі, жуандарға, байларға қарсылық ... ... ... ... ... ... екі ... мектептерде ұстаз бола жүріп, 1901 жылдан бастап қолы бос кездерде өзі ... сан ... ... ... ... ... оқу ... жинайды. Ел ішінде оқыған, еркін мінезді батыл ойшылдың бедел-атағы өсе бастайды. Полиция тыңшыларының жаласымен күйе жағылып, губернатор Тройницкий ... ... ... екі ... ... меңгерушісі Ахмет 1909 жылы 1 шілде күні Семей абақтысына алынып, сотсыз, ... ... ... 8 ай бойы ... ... торығады, қиналып ширайды, күреске белді бекем буады. Бостандық аңсаған, күреске шақырған өлеңдер жазады. Ақыры Қазақстанда тұру құқынан айырылғандықтан, 1910 жылы 21 ... ... ... ... ... Орынбор қаласына келеді. Бұдан кейін Ахмет Байтұрсынов өміріндегі ең күрделі, қызықты, қажырлы кезеңдер басталып кетеді. 1913-1918 жылдар ... ... ... ... ... ... зор ... қызмет атқарады, халық өмірінің сан-алуан көкейкесті мәселелерін көтереді, елді прогреске, өнер-білімге үндейді.
Алаш қозғалысы ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов жаңа өткел, соны өріс іздейді. Ұлт азаттығы жолындағы күрес басшыларының бірі болады. Азапты толғаныс, күрес эволюциясынан өтіп барып, 1919 ... ... ... ... ұлт ... ... ... өзімен бірге алып, қазақ халқының мүддесі үшін қызмет етеді ... ... ... ... жағына өтеді - Қазақ өлкесін ... ... ... ... ... ... ... оның жұмысына белсене араласады. Республика халық ағарту комиссары, Бүкілодақтық Орталық Атқару комитетінің мүшесі, Коммунистік партия мүшесі ... ... ... ... ... жетекшісі, Ташкент, Алматы жоғары оқу орындарында профессор болады, сөйтіп жаңа заман үшін күреске кіреді.
Арман ақталмайды. Кеңес өкіметі патшаның отаршылық саясатын ... Алаш ... ... ... ... ... ... қан тамған кезеңде Ахмет Байтұрсынов әуелі 1929 жылы бір ұсталып, абақтыға қамалып, лагерь тепкісіне түсіп, ұзақ азап ... 1936 жылы ... ... 1937 жылы тағы ... ... 1938 жылы атылды. Ұлы жүректің ауыр тағдыры осындай, ал толық өмірбаянын жазу үшін ... ... ... ... естеліктері, тарихи материалдарға сүйену қажет. Қазіргі қолда бар дүниелердің ... оның өзі ... ... ... (1929, 8 ... ... (1929, 21 ... деген материалдар айрықша бағалы. Бұлар Алматы университеті архивінде сақталған.
Ахмет Байтұрсыновтың ғалымдық, ... ... ... ... өз ... аса ... бағаланған. Қазақ ортасы, түркі әлемі ғана емес, орыс ғалымдары берген тарихи тұжырымдардың орны ерекше. Кезінде Ахмет Байтұрсынов, оның ... ... ... орыс ... ... А.Смайлович, Е.Поливанов бағалы пікірлер айтқан болатын.
Ақын, публицист, ғалым, қоғам қайраткерінің өмірі, шығармашылығы, әлеуметтік қызметіне байланысты маңызды еңбектер, негізінен, оның ... елу жыл толу ... ... ... ... ... ... зерттеу қоғамы еңбектерінде" (Орынбор, 1922) орыс тілінде екі мақала басылды. М.Дулатовтың "Ахмет ... ... ... ... ... ... деректер күні бүгінге дейін өз маңызын жойған жоқ. Ақиқатқа жүгінгенде, ... ... ... ... ... туралы жазған авторлардың бәрі де осы еңбектің материалдарын пайдаланғанын көреміз. Мақалада тұңғыш рет ақын, ғалым, публицист, қоғам қайраткерінің туған ... ... қаны ... ... ол ... ... ... білім алған ошақтары, қызмет еткен орындары, әлеуметтік қызметтері, саяси-қоғамдық көзқарастарының өзгеруі, сан алуан эволюциясы жан-жақты ашылып ... Ал ... ... ... ғылыми еңбектерін, әсіресе тіл саласында ендірген жаңалықтарын саралауға арналған.
Мәскеуде 1929 жылы ... ... ... шыққан "Әдебиет энциклопедиясының" 1-томында А.Байтұрсынов: "Аса көрнекті ... ... ... және ... Ол - ... тілі ... реформаторы, грамматиканың және қазақ әдебиеті теориясының негізін салушы" деп бағаланып, негізгі өмірбаяны ... ... ... ... ... ... ... бағалау, болашақ алыс өрістерді көруге келгенде жас Мұхтар Әуезов даналығына таң қалмасқа ... ... ... ... қалың тұманда адаспай, Ахмет Байтұрсыновтың тарихтағы орнына қатысты дәл бүгінгі күнмен үндес, орайлас ... ... ... ... ... ... тауып айтты екен деп таң қаласың: "Ақаң ашқан қазақ ... Ақаң ... ана ... Ақаң ... ... ... ұраны, "Қырық мысал", "Маса" еңбегі, "Қазақ" газетінің 1916 жылдағы қан жылаған қазақ баласына істелген еңбегі, өнер-білім, саясат ... ... ... біз ... да ... ... ... болатын. Оны жұрттың бәрі де біледі. Бұның шындығына ешкім дауласпайды". ("Ақжол", 1923, 4 ақпан), - деп ... ... ... ... орнын, оның әлеуметтік-қоғамдық істерін, дүниетанымдағы ерекшеліктерін өз кезінде дұрыс көрсетіп, әділін айтқан адамның бірі - ... ... Ол ... қазақ" газетіне (1923 жыл, 30 қаңтар) "Ахмет Байтұрсынұлы елуге толды" деген арнаулы мақала жазып, онда былай дейді: ... ... кісі ... ... ... ... арасынан шыққан өз заманында патша арам қулықты атарман-шабармандарының қорлығына, мазағына түскен ... ... ... ... ... ... Өзге ... мырзалар шен іздеп жүргенде қорлыққа шыдап, құлдыққа көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттың арын ... ... ... жалғыз-ақ Ахмет еді. Қазақтың ол уақыттағы кейбір оқығандары уез, ... ... ... ... ... ... ... оқығандары арларын сатып ұлықтық істеп жүргенде, Ахмет қазақ ұлтына жанын аямай қызметтерін қылды". "Қырық ... ... ... ... ... редакторлық еткен еңбектерін, Алаш кезеңін, артынан компартияға кіргенін түгел шолып айта келіп, мынандай түйін түйеді: "Қалай болса да ... аз ... ... ... ... ... оқу һәм тіл құралдарымен қылған қызметі таудай... Елуге келген Ақаңды шын көңілден құттықтап, ... ұзақ ... ... республикасы Орталық атқару комитеті мен Түркістан Орталық партия комитетінің газеті "Ақжол" 1923 жылғы 4 ақпанында шыққан 270-санында: "Қазақтың дыбысына, ... ... ... мен ... тіл һәм оқу ... ... қазақтың жалпақ тілін талайға үйреткен Ақаң еді. Ұлт қамы дегенді көксеген адам ... ... ... кез ... бостандыққа жол көрсеткен Ақаң еді", -- деп жазылған.
Бұдан кейінгі уақыттарда, әділет принциптері бұзылып, адамшылықты таптаған зұлмат жылдар, нәубет, ... қан ... - ... ... ... көп ... ... бұрмаланды, "байтал түгіл бас қайғы" дейтін күндер туған. Ол шақта Ахмет Байтұрсыновтың еңбектерін талдап, тарихтағы орнын ... ... атын ... өзі - қылмыс, азамат басын жұтатын, абақтыға апарар жолға айналды.
Бірақ сонда да ескі газет-журналдарды, архивтерді ақтарған, көне ... ... ... ... ... ... тау ... болып Ахмет Байтұрсынов мұрасы шығар еді; көзі - қарақты, қайрат-жігерінен, азаматтығынан айырылмаған аға ... ... есті ... кейде оңашада, алды-артына бір қарап қойып: "Ақаң былай деген ғой" деп суырыла жөнелер еді. ... ... ... сынды жуас, момын көрінгенмен, іштей берік, қазақ ... ... ... мектепті негіздеген батыр ойлы ғалым өз шәкірттерінің біріне: "Мынау Ақаң жазған "Әдебиет танытқыш", ... ... Мен 40 жыл ... ... диссертацияңа байғазы болсын. Қалған уақытта сен сақта. Бірақ байқа. Уақыты жетпей айқайласаң, таяқ жейсің. Аруақтың киесі ұрып, ... тиюі ... ... ... ... ... Ол күнді мен көрмеспін. Сендер көресіңдер. Мықты жерге тығып қой" деген ... Жас, өр ... ... тас ... ... ... ... теперіш көріп, таяқ жеген, дана ұстаз тілін алды дейсіз бе. Ақаң кітабы, ондағы пікір-байлам, ой-тұжырым, жаңалық - ... ... ... та, жазып та жіберген. Жұрт білмей ме, көрмей ме, көрсетпей ме, білген, көрген, көрсеткен. ... ... ... ... ... ... ... сөз: "Ескерттім ғой, - болмадың. Енді оқасы жоқ. Шыда! Мұндайда еңбек етсең ғана ... ... ... ... ... алуға да, жазуға да тыйым салынған уақыттарда ... ... ... ол туралы бірен-саран пікірлер айтылып қалып жүрді. Әсіресе академик А.Кононов еңбегі қалың көпшілікті елең еткізді. Аты ... ... ... ... ғалымның редакциясымен және алғысөзімен Мәскеуден 1974 жылы шыққан "Отандық түркологтардың библиографиялық сөздігі" кітабында Ахмет Байтұрсыновтың туған ... ... ... ата-бабасы, білім алған мектептері, қызмет еткен орындары, әлеуметтік-қоғамдық қызметі, басты еңбектері ... ... ол ... ... ... ... ... әліппесінің авторы, қазақ тілінің фонетикасы, синтаксисі, этимологиясы, сол ... ... ... мен ... ... ... ... деп тарихи тұрғыдан әділ көрсетілді. Кейбір қазақтың "қырағы" оқымыстылары бұл пікірлермен келіспей өз ұлтшылымызды ... ... ... ... ... ... ... дейінгі Ахмет Байтұрсынов туралы жазылған пікірлердің сілемі осындай. Күрделі тұлғаның өмірі, ғылыми, әдеби ... ... ... -- ... ... ... С.Кеңесбаев, әдебиетшілер - Қ.Мұқамедқанов, Р.Нұрғалиев, тарихшылар - К.Нұрпейісов, М.Қойгелдиев, С.Өзбеков, жас ғалымдар - ... ... ... т.б. ... шыға ... Бір томдық шығармалары, үлкен көлемді "Ақ жол" (құрастырған Р.Нұрғали), "Тіл тағылымы" (құрастырған Р.Сыздықова) ... ... ... ... жері: Торғай облысы, Торғай уезі,Тосын болысы,Сарытүбек ... ... ... ... ... ... аса көрнекті ғалым,ақын,түркітанушы,көрсемсөзші,ағартушы,аудармашы-ұстаз,қоғам қайраткері,публицист-журналист,Қаз ПИ-дің профессоры,этнограф,фольклорист,композитор әрі орындаушы,қазақ тілі білімі, алфавиті,баспасөзі және ... ... ... негізін салушы, қазақ әліппесін (төте жазу) жасаушы,алғашқы оқу ... ... ... бас ... ... ... мен ... негізін салушы әрі көсемі.
Еңбектері:
1. (мысалдар жинағы, Петербург, ... ... ... ... (3 ... тұрады) (Орынбор, 1924ж.)
4. Әдебиет танытқыш (Ташкент,1926ж.)
5. Баяншы ... ... ... Тіл ... (2бөлімнен тұрады.)
7. Оқу құралы (Балалар әліппесі).
8. Әліппе (Орынбор,1912ж).
9. ... ... ... ... ... (Әліппеге методикалық нұсқау).
11. Оқу құрал (хрестоматия).
12. жыры (Москва,1923ж.).
13. ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынов өмірі мен шығармашылығы34 бет
Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі18 бет
Ахмет Байтұрсыновтың өмірі7 бет
Тұтас буынның төлбасы - Ахмет Байтұрсыновтың өмірі мен шығармашылығы5 бет
А.Байтұрсынов – қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салушы15 бет
Ахмет Байтұрсынұлы өмір белестері, тарихы17 бет
Ахмет Байтұрсынұлы өмірі және шығармашылығы14 бет
Ахмет Байтұрсынұлының өмірі12 бет
Ахмет Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығы6 бет
Мұхтар ӘуезовтIң өмIрбаяны мен ғылыми - творчестволық көзқарасының қалыптасуы42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь