М. Дулатов - зерделі сөз зергері

ЖОСПАР

Кіріспе

І тарау. М. Дулатов . зерделі сөз зергері
ІІ тарау. Міржақып Дулатұлының прозасы.

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ әдебиеттану ғылымында XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі М.Дулатұлының өмірі мен шығармашылығы қоғамдағы объективті-субъективті жағдайлар нәтижесіңце тереңдеп зерттеле қойған жоқ, жаңадан басталды, соңғы он жылдың іші материалдар жинау, саралау, салмақтау, шолу, талдау жұмыстарымен сипатталады. Алғаш 1988 жылдан кейін мақала, естелік, пікір тұрғысыңда жарық көрген материалдар бірте-бірте кеңейіп, ғылыми еңбектерге ұласа бастады.
Міржақыптың қазақ әдебиетінің жанрлық байлығына қосқан үлесі, қазақ прозасын өркендетудегі қызметі, жаңашылдығы мен дәстүрлі жалғастырушылығы, публицистикалық мақалаларындағы ұлттық тәуелсіздік идеясы мен адамгершілік мәселелері, проза саласындағы ізденістері, әңгімелеріңдегі сатиралық әуендер арнайы зерттеулерді қажет етеді. Осы уақытқа дейін жарық көрген еңбектерде Міржақыптың қоғамдық-тарихи процестегі орны мен лирикалық шығармаларындағы азаматтық әуендер негізгі нысанаға алынғаңдықтан оның прозасы ара-тұра сөз етілгенімен толық жан-жақты зерттеу желісіне айналған жоқ. XX ғасыр басында Міржақыптың атын алты алашқа жайған оның өлеңдерімен қатар «Бақытсыз Жамал» романы мен өткір публицистикалық мақалалары, сатиралық, әңгімелері, оқу кітаптары. Осы жағдайларды негізге ала отырып, біз Міржақыптың прозасын арнайы зерттеуді мақсат тұттық. Сондықтан жазушының прозалық шығармаларын өз дәуіріндегі әдеби жағдайлармен тығыз байланыста алып қарастыруға, идеялық-көркемдік ерекшеліктерін ашуға, бүгінгі күн талабымен үндестігін ашып көрсетуге тырыстық.
Тақырыптың зертелу деңгейі. Жалпы, Міржақып Дулатұлының өмірі мен шығармашылығын әдебиет тарихы, сын ғылымында С.Қирабаев, Т. Кәкішев, З.Ахметов, Т.Қожекеевтер көлемді зерттеу мақалаларын жазса, З.Бисенғали «Бақытсыз Жамал» романының жанрлық ерекшелігін зерттесе, Ж.Өміржанова «Міржақып Дулатұлының прозасы»
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Дулатова М. ардақтап өтем әкемді / Жұлдыз, 1990, №6;
2. Тәжібаев Ә. Халық деп соққан жүрегі / Соц.Қазақстан, 1989, 27, июль 173.
3. Елеукенов Ш. Тұңғыш романист / Жұлдыз, 1990, №6
4. Елеукенов Ш. Жаңа жолдан / Алматы, 1989/
5. Ж.Ысмағұлов, Міржақып Дулатов туралы сөз / Жұлдыз, 1991, №2
6. Мақпырұлы С., Міржақып Дулатов шығармашылығы / Қазақ тілі мен әдебиеті, 1993, №2
7. Нұрғали Р. «Алаш» деп ұран салған / Жалын, 194, №3-4
8. Әбсемет М. «ХХ ғасыр басындағы тарихи-әдеби процестегі М.Дулатұлының шығармашылығы», 1991
9. Нұрғали Р., Әуезов және Алаш / Алматы. Санат. 1997
10. Бисенғали З.Қ. «ХХ ғасыр басындағы қазақ романдары», 1997
11. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. Алматы. Санат. 1996
12. Нұрпейісов К., Алаш һәм Алашорда. Алматы. Ататек, 1995
13. Бердібай Р. Тарихи роман. Алматы. Санат. 1997
14. Бердібай Р. Эпос мұраты. Алматы. Білім. 1997
15. Бес ғасыр жырлайды. Алматы. Жазушы. 1989. ІІ том
16. Бес ғасыр жырлайды. Алматы. Жазушы. 1989. І том
17. Міржақып Дулатұлы шығармалары. І том. Алматы: Ғылым, 1996
18. Байтұрсынов А. Ақ жол. Алматы. Алматы. Жалын, 1991
19. Бөкейхан Ә. Таңдамалы. Алматы. Қазақ энцеклапедиясы. 1995
20. М.Дулатұлының "Бақытсыз Жамал" романының зерттелінуі жайынан Қазақстан Республикасының Ғылым министрлігі - Ғылым Академиясының Хабарларында / Тіл, әдебиет сериясы. - 1997, № 6, 79-81 б./
21. Қазақы неке және қалыңмал / "Бақытсыз Жамал" романы бойынша/ Ізденіс, 1998, № 2, 66-70 б./
22. Роман және заман / Ақиқат, 1998, № 9, 89-91 б./
23. М.Дулатовтың әңгімелері / Ақиқат, 1998, № 10, 86-88 б./
24. Міржақып Дулатовтың ағартушылық қыры / Қазақстан мектебі, 1998, № 12, 67-69 б./
25. Тұңғыш романның тағдыры / Қазақстан мектебі, 1998, № 9, 64-68 б./
26. Бейне арқылы берілген ой / Қазақ тілі мен әдебиеті, 1998, №11-12.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе
І тарау. М. Дулатов - зерделі сөз зергері
ІІ тарау. Міржақып Дулатұлының прозасы.
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
Тақырыптың ... ... ... ғылымында XX ғасыр
басындағы қазақ әдебиетінің ... ... бірі ... ... ... ... ... жағдайлар нәтижесіңце
тереңдеп зерттеле қойған жоқ, жаңадан басталды, соңғы он ... ... ... ... ... ... талдау жұмыстарымен
сипатталады. Алғаш 1988 жылдан кейін ... ... ... ... көрген материалдар бірте-бірте кеңейіп, ... ... ... қазақ әдебиетінің жанрлық байлығына қосқан үлесі, қазақ
прозасын өркендетудегі қызметі, жаңашылдығы мен ... ... ... ... тәуелсіздік идеясы мен адамгершілік
мәселелері, проза ... ... ... ... ... зерттеулерді қажет етеді. Осы уақытқа дейін ... ... ... ... ... орны мен лирикалық
шығармаларындағы азаматтық әуендер ... ... ... ... ара-тұра сөз етілгенімен толық жан-жақты зерттеу желісіне айналған
жоқ. XX ғасыр басында Міржақыптың атын алты алашқа жайған оның ... ... ... романы мен өткір публицистикалық мақалалары,
сатиралық, әңгімелері, оқу кітаптары. Осы ... ... ала ... ... прозасын арнайы зерттеуді мақсат ... ... ... ... өз ... әдеби жағдайлармен тығыз
байланыста алып ... ... ... ... күн ... үндестігін ашып көрсетуге тырыстық.
Тақырыптың зертелу деңгейі. Жалпы, Міржақып Дулатұлының өмірі
мен ... ... ... сын ... ... ... З.Ахметов, Т.Қожекеевтер көлемді зерттеу ... ... ... Жамал» романының жанрлық ерекшелігін зерттесе,
Ж.Өміржанова «Міржақып Дулатұлының прозасы» атты ... ... ... ХХ ғасыр басында ... ... ... ... көркейіп, өркендеуіне өлшеусіз үлес ... ... ... мәселелер әліде жетерлік. «Міржақып
Дулатұлының прозасы» атты жұмыста М. Дулатұлының прозалық шығармаларын ... ... ... ... ... ... ... ішінара сөз болып келген жазушы ... мен ... ... рет ... кең ... Міржақып шығармашылығына
ауыз әдебиеті дәстүрінен ауысқан сарындарды анықтауға, әңгімелерін ... ... ... ... ... ... М. ... прозалық шығармаларын
бүгінгі күн ... ... Оның ... XX ғасыр басыңдағы
қоғамдық санаға, ... ... ... ... әрі ... ... ... мен үлесін анықтау. Осы мақсатқа орай алдымызға мынадай
міндеттер ... ... ... ... ... ... жазушының шығармаларының өз заманындағы тарихи, қоғамдық-саяси
құбылыстармен байланысын ... ... ... мен публицистикалық шығармаларына талдау жасау;
- ... ... ... жанрлық ерекшеліктеріне тоқталу;
- "Бақытсыз Жамал" романыңдағы фольклорлық сарындардың орны мен ... ... ... ... ашу үшін ... ... ... мен «Бақытсыз Жамал» романын негізгі
зерттеу нысанасына айналдырдық.
Зерттеу ... Бұл ... ... жинақтау, сараптау, бақылау,
қорыту әдістерінің негізінде жазылды.
Жұмыстың құрылымы.
Диплом жұмысы ... ... ... мен ... және ... ... ... Негізігі бөлімде «М. Дулатов - зерделі
сөз зергері» және «Міржақып ... ... деп ... екі
тарауда қарастырылады.
І тарау. М.Дулатов - зерделі сөз зергері
Еңбек жолын ауыл мұғалімі ... ... ... ... ... келе, бұл істегі баспасөздің ролін тез ... ... ... мен игі идеяны қалың бұқараға ... ... ... ... ... ... ... газет, журналдың
аса қажетті құрал екеніне көзі жеткен. Жиырма жасынан кейін-ақ өзінің ... ... ... ... М. ... ... Петербургтен бастаған. Бірінші орыс революциясы тұсында онда татар
тілінде «Үлфәт» атты ... ... ... ... жылы ... өткен съезіне қатысады да, артынша оның ... ... ... Бара ... ... ... байланыс жасайды.
Қазақ оқушыларына арнап, оның «Серке» атты қосымшасын шығаруға ... жылы ... ... басында «Үлфәт» газеті бірнеше рет ... ... ... есімінде нағыз қазақ тілінде бір журнал
шығармақ ... ... ... осы март ... ... ... ... бір жылға екі теңге, жарты жылға бір теңге 25 тиын. Бірмелеп нұсқасы
10 тиын.
Айтқандай-ақ, ... сол ... 28 ... 67-нөміріне қосымша
ретінде «Серке» газетінің бірінші нөмірі жарық көрді. Әрі онда ... ... ... ... ... ... уағыда қылғандығымыз
мәлімдеу. Журналдың ... ... ... ... ... ашықдыр...
Жазылушы «Үлфәт» идәресінде қабұл алынады» деген хабар берілді.
«Серке» журнал ... ... ... ... Оны ... жарыққа әкелуде М.
Дулатов үлкен еңбек сіңірді. Бірінші нөмірінде ... ... ... үміт ... гүл ... бақшадай.
Мұратын оңай кім табар.
Жар салып ... ... ... ... ... жетектеп.
Терең сайда өтер ме
Мың қойды серке бастамай.—
деп жастар алдына ... ... ... ... зор ... ... ... серкедей болып надандықта, түнекте жатқан қазақ ... алып ... ... ... мақсатымыз» атты мақаласында
Міржақып патша үкіметінің ұлт аймақтарындағы отаршылдық саясатын ... ... ... ... ... ... Осы үшін газет нөмірі ... ... одан ... ... салынды.
Бұл туралы «Үлфәт» газетін шығарушылардың бірі ... деп ... ... соң, ... күн өткеннен кейін полиция келіп, қала начальнигінің
«Серке», ... ... ... ... ... оқып, басқармада бар
даналарын жинап, құлыптап кетті. ... күні ... ... ... олар: «Серке» газетіндегі кейбір мақалаларда қазақ халқын
орыс халқына қарсы үгіттеу бар. Содан ұсталды деп ... ... ... Санкт-Петербург, 1907, 6—7-беттер).
Сәті түспеген «Серкеден» кейін Міржақып «Айқаппен» байланыс жасады. Алғаш
оның қызметін аса жоғары ... Екі ... ... «Айқапқа» атты
өлеңінде журналдың ел ішіндегі оң істерге сүйініп, теріс ... ... ... ... ... ... өз ... ұққанын, елдің
жүрек қанын, көз жасын қозғағанын, ... ... ... түзу ... ... тура айтып, жасқанып, ... ... ... ... шыққан «жүйріктердің» шабысын көрсеткенін, қаламы өткір
білімпаздардың дабысын алысқа жеткізгенін паш етті. Осы игі ісі ... ... ... ... ... жанған жұлдызым» деп
таныды.
Жомарттықта бірінші
Орын алған ел едік.
Үш ... ... ... берелік.—
деп журналды қаржы жағынан қолдауға, жаздырып алуға шақырды.
Игілік жолдан тартынба,
Бекерге де шашасың,--
деп одан ... ... ... Бұл үшін ... ... ... ... шашсын жемісін,
Жасасын, «Айқап», жасасын! —
деп ұрандады.
Бұдан кейін М. ... ... ... ... ... Ол ... газетші, даңғыл публицист ретінде
осында қалыптасты. Газетті ... А. ... ең ... ... ... оң қолы ... ... революциясына шейін «Қазақ» газеті халық үшін
бірсыпыра игі істер істеді. Бірақ ол үнемі ... ... ... бас ала алмады. Бұл туралы Міржақып бірде мынаны айтты: «Газет
шығару, баспахана. алу — бес ... бері ... ... келе жатқан, жас
баласын тәрбиелеген анадай ыстық-суығын көрген бізге зор іс, зор ... қай күні ... ... ... қай күні ... жібереді деген
қауіп зор еді. Бірақ «бел байлап тәуекелге шоқыта бер, қансырап қашан барып
жығылғанша» деп Нұржан ақын ... біз ... не ... ... ... ... ... пен Міржақыптың жазуынша, жәбірді олар алыстан көрмеген, ағайыннан
көрген. Жау жақындарынан шыққан. «Құдай» ... ... ... ... ... газетін шығарушы Байтұрсынов әм Мирякуб Дулатов
өздерінің ... әм ... ... арқылы қазақ халқын үкіметке қар-
у-жарақпен қарсы тұруға құтыртып жатыр», «министр шығарған ... ... ... тұр» деп ақыл ... жүр, ... аздырып барады.
Оларды Орынбордан айдап жіберсеңіздер екен» деп ызыңдаудан бір ... ... ... 1918 жылы ... ... дәуіріндегі журналистік қызметі «Ақ жол» газетінде
басталды. Сұлтанбек Қожановпен бірге ол 1920 жылы 5 ... ... ... әкелді. Бұл алай-түлей төңкерістер жасалып, аумалы-төкпелі
кезеңдер болып, алмалы-салмалы үкіметтер ауысып, бүгін біреу, ... ... ... бастан өткізіп, жұрт жокшылықтың зардабын көріп, ашаршылық
аранын ашыл тұрған кез еді. Осындай қиын-қыстау ... «Ақ жол» ... ... ... тап ... ... сөйлеп ел санасын оятуға, советтікидеяны
таратуға ауыз толтырып айтарлық-тай үлес ... ... бүл ... ... ... жариялап, қазақ-қырғыздың
өмірлік проблемаларын «Әй-тен келсе, Бәйтен жоқтың» ... ... ине ... деп ... ... отыруды күн тәртібіне қойды. Түсін
бояп, тонын айналдырып киіп, халық билей-тін мекемелерге отырып алып, баяғы
тіске ... ... ... жем ... әлі де ... ... ниет
еткендерді әшкерелеп тастап жүрді.
Бұл тұста Міржақыпта баспасөзге қатысты әрбір мәселеге ... ... ... хабардар етіп отырды. Бұған бір ғана дәлел: Советтердің
Бүкілроссия-лық VIII ... ... ... ... Москвадан 123 пуд
мұсылман харіптерін ала келді. 1921 жылы 23 қаңтарда соны кімге, қалай белу
туралы Түркістан ... ... ... ... Н. ... ... Осы ... басы-қасында больш Міржақып газетке отчет берген.
Онда әлгі харіптердің көбі Ташкентте қал-дырьшып, оқу құралдарын ... ... ... Әндіжанға, қалғанын Жетісуға жіберу
ұйғарылғанын хабарлаған (26.01.1921).
«Ақ жол» ... тіл, ... ... да М. ... көп күш ... ... Оразбаев, Юнусов, Сұлтанхожаев сияқты өзбек жолдастар өздерінің
«Қызыл байрақ» газетін таза өзбек тілінде ... ... ... үшін ... ... «Біз осы күні «Ақ жол» ... оқимыз,
түсінеміз. Өйткені бұл газет таза қазақ тілінде жазылып, халықтың жай-күйін
көзге көрсетіп отыр» деген.
Семейде шығып тұрған ... ... ... 1921 ... ... ... ... хабар берді. Онда «Ташкентте шығатын «Ақ жол» ... ... ... Дулат баласы 24 шілдеде Семейге келді. Жұмысшы баспасөзі
істерімен таныстырмақ. Келген жұмысын атқарған соң, ... ... ... ... ол қайтпады, біраз уақыт сонда сот ... ... ... ... ... ... 1923 жылы ... халыққа білім беру институтында істей ... ... ... ... ... «Тай — ... деген бүркеншік атпен «Тұрмыс
салт-сана, оқу» (№15), «Дін әм ... (і№ 16), ... ... ... сиякты ғылыми мақалалар жариялады. Бұларда автор елге ілім-
білімнің маңызын түсіндірді, жұртты ... ... ... ... ... жаза білудің ережелерін түсіндірді. Әрі Совет үкіметі ... жол ... ол ... ... ... ... да, бұл істің әлі де
жөнді ... ... ... ... ... ... бетін ашып,
оны жоюға, істі түзетуге шақырды.
1926 жылы білгір журналист «Еңбекш.і казақ» реакциясына ... ... ол ... ... ... ... ... ұстартын,
стилін айқындауға баса көңіл бөлді. Ең ... ... ... ... ... ... дейін редакцияда олардан қанша хат
түсіп, ... ... ... ... ... ... ешбір
мәлімет болмайтын еді. Енді азды-көпті есеп жүргізіліп, ... ... ... болды. Мысалы, 1927 жылдың 10 айында редакцияға 1589 хат
түскен. Оның 786-сы газетке басылған, 49-ы ... ... ... ... болып шыққан.
Ал 1928 жылдың 7 айы ішінде «Еңбекші қазақта» 1274 хат жарияланған ... ... ... 73 ... расталған, 27 проценті
дәлелденбеген. Бұл уакытта тілшілер саны 639-ға жеткен. Оның 135-і ... қала ... ... ... ... ауыл ... ... көрсетіп отырды. Әйелдер өмірін, олардың хал-жайын жазатын 32 әйел
тілші шыкты («Еңбекші қазақ» газеті, 16.09.1928).
Баспасөздің тілі ... ... ... тілі оңды ... ... арнаулы мақала жариялады. Онда қазақ тіліне заңды түрде алынған
терминдерден басқа да, жамау-жасқау ... ... ... оның ... жат ... көп сіңіп бара жатқанын айтты. Автордың пікірінше,
осыдан сақтандыратын, осыған тосқауыл болатын орындардың бірі — ... күн ... ... ... тарап тұрады. Оған неше түрлі ... ... бәрі ... ... ... ... ... емес. Оның біреуі бұтып-шатып
жазса, екіншісі үйренген ескі қалыппен ... ... ... ... ... ... ... Газет редакциялары осындай материалдарға биік талап
қоймай, түзетпей, қырып-жонып, тезге салмай шикі күйінде ... ... ... ... ... болу ... бар жастар, осыдан үлгі алып,
жарияланған нәрселерге сын ... ... ... парықтамай,
орынсыз еліктеп, солай жаза береді. Мәселен, біреу «түсініс беремін» деп
жазса, басқалар да ... ... баса ... ... Ең ... ... ... байланысты күшейтті. Бұған ... ... ... хат ... қаншасы пайдаланылып, қаншасынан нәтиже
шыққаны жөнінде ешбір мәлімет болмайтын еді. Енді ... есеп ... ... ... ... айтылатын болды. Мысалы, 1927 жылдың 10
айында ... 1589 хат ... Оның 786-сы ... ... ... жіберілген. 754-і пайдалануға жарамсыз болып шыққан.
Ал 1928 жылдың 7 айы ішінде «Еңбекші қазақта» 1274 хат ... ... ... ... 73 ... ... 27 проценті
дәлелденбеген. Бұл ... ... саңы 639-ға ... Оның 135-і ... қала ... жазып тұрды. Қалғандары ауыл өмірін, дала
тынысып көрсетіп отырды. Әйелдер өмірін, олардың ... ... 32 ... ... ... ... газеті, 16.09.1928).
Баспасөздің тілі туралы Міржақып «Газет тілі оңды ... ... ... ... ... Онда ... тіліне заңды түрде ... ... да, ... ... ... шұбарлап, оның ұғымын
ауырлататын жат сөздер көп сіңіп бара жатқанын ... ... ... ... ... тос-қауыл болатын орындардың бірі — баспасөз.
Ол күн сайын пәлен мыңнан тарап тұрады. Оған неше түрлі ... ... бәрі ... ... тілге шебер кісілер емес. Оның біреуі бұтып-шатып
жазса, екіншісі үйренген ескі қалыппен жазады, үшіншісі тілдің басын жарып,
көзін шығарып ... ... ... осындай материалдарға биік талап
қоймай, түзетпей, ... ... ... шикі ... жібере салады.
Жұрт, әсіресе жазушы, тілші болу ... бар ... ... үлгі алып,
жарияланған нәрселерге сьн көзімен қарамай, ... ... ... солай жаза береді. Мәселен, біреу «түсініс беремін» деп
жазса, ... да ... ... береді» де отырады. Біреу «Некен
заманында» деп жазса, Николай атамайтын атасының атындай, ... да ... ... ... да, ... ... ... газетте басылатын әрбір
материалды ұқыпты окып, түзетіп, тілін ширатып ... ... ... бұл ... ... ... ... материалдың
мазмұн. мағынасына ғана қарап, тіл стиліндегі кемшіліктерді ескермейтінін
сынайды. Тілмен катар мән берілетін және ... — емле ... ... ... де қаяу ... ... ескертеді.
Қызылордада, «Еңбекші қазақ» газетінің редакциясында қызметте жүрген
Міржақыпты 1927 жылы ... ... ... ... ... ауданында
сол кезде адвокат больш істейтін, торғайлық жерлесі Жұмыр ... ... ... ... ... ... ... қызы Ботагөзді ертіп, ұлы
Әлібекті алып Әулиеатаға келген. Үй тіккізіп, бие ... ... ... ... ... Ел аралап, жер таныған. Сол өңірдегі ... ... ... жүздескен. Халықтың тіршілік сыңайына, салт-санасына
ден қойған. Журналист ретінде кейбір ... ... оның ... ... сапарынан Міржақып бірсыпыра ойлар түйіп қайтқан. Кейін жергілікті
халық, оның дағдысы ... ... ... ... ... елі — малды,
қазақы ел. Ас-той, ... ... ... бұл елде әлі ... жоқ. ... ... ... болады. Бұл елде бәйге аты аса қадірлі. Асты бұл
ел бәсекемен береді, ... ... ... Бас бәйгеге 5 мың сом, 3
мың сом, иә пәлен жүз қой тігуші екінің бірінен табылады. Тек малы ... ... ... Мұнда Жақаң, бір жағынан, ел ... ел ... ... ... бос ... орынсыз мақтанқұмарлықты іле
кеткен.
М. Дулатов атты, жылқы баласын қатты қадірлеген. Ит ... атқа ... ... жаны ... ... ... ... қалың қорысында аң аулап,
құс атып талай жорытқан. Атқа деген осы құштарлық Әулиеатадан 7-8 шақырым
жерде жылқы заводы бар ... ... ол елең ете ... жаны ... ... екі рет сол ... ... ондағы жылқы есіру жайымен
танысқан. Кейін «Еңбекші қазақ» газетінде ... ... ... атты очерк жариялаған. Онда журналист бірінші Дүниежүзілік
соғыс, ... ... ... ... де асыл ... мал шығарумен
шұғылданған, Совет екіметі тұсында шаруасы түзеле бастаған завод емірінен
бірсыпыра проблема ... ... ... ... ... ... ... «Заводтың өзінің
салдырған үйлері, кора-қопсысы, орманы, шабындығы, ерісі бар... ... ... ат ... ... ... ... ... қырдағы
байларымыздың үйінен артық... Онда ағылшын, турікпен, ағылшын-араб, қара
байыр сықылды жақсы тұқымның бәрі бар. ... әр ... ... ... ... ісімен айналысады... Мәселен, ... ... иә ... ... енесі қазақы бие будандар өсіріледі. ... ... де ... ... арқасында жүзіктің
көзінен еткен-дей жылқыларды кердік».
Мұнан соң журналист ондағы малшылардың жылқыларды біздің қазақ өз ... ... ... ... ... ... әңгімелеген..
Жақаңның өзін тыңдап көрейік: «Заводқа бір барғанда кешкі ... 4-5 ... ... бастығынан аттарын көруге рұқсат сұрадық. Ол «қазір аттар
ұйықтап жатыр, мазасын ... ... ... Амал жоқ, ... ... Бір мезгідде ат қоралардың құлыптары ашылды. Әр бөлмеде
көздері оттай жанған, ... ... ... ... ... ... ... көрдік.
Мұнан соң завод бастығы әр ат, айғырдың атын ... ... ... ... ... ... ... баласы деп темір қаракөк
дөненді ... Бір көк ... ... ... ... ... тоймады. Қасымыздағы атқұмар бір жігіт «шіркін-ай, мынаны ұрлар ма
еді» деп жіберді. Бұл оның ойыны да, шыны да еді, Біз де оған ... ... дей ... Көк дөненде өзіміздің де ойымыз бар еді.
Бір бөлмеде жатқан қасқа ... ... ... ... әкесі — ағылшын
айғыры, шешесі — ... ... деді ... ... Бұ да мінсіз сұлу ... ... ... ... ... ... беріп едік, завод бас-тығы
«қойыңыз, тимеңіз, мазасын алмаңыз» деп без-без етті. Бұл не ... ... не ... ... ... Осындай қамқорлық қазір қайда?»
Яғни ат бапкері Жақаң завод еңбеккерлерінің арғымақтарды ... ... ... неше ... ... қай ... беретініне, олардың бойларын
қалай сергітетініне, қанын қалай тарататынына, қалай шомылды-рып, қалай
тазалайтынына дейін назар ... Қыр ... ... ... ... «бағып-
қағатынын» еске алады. Құлынды жаздай күннің ... ... ... ... ... ертеңнен қара кешке шейін қақтап саууды, ... ... ... аяз бен ... ... ... ... далаға жіберуді, тай-
кұнан шыққан соң ақ қолау қылғанша көзіне шыбын ... ... ... ... ак қаптал, жауыр болғанша иығынан түспеуді, бойын ... ... ... құл ... ... қыр қазағының әдетін қатты сынады.
Солар мына заводтың жылқы бағысын көрсе, шіркін, таң ... еді деп ... ... ... ... десек те, езіміз де таң қалдық» деп ағынан
жарылды. Жағалап көріп байқасақ,—деп жазды одан әрі ... ... ... айғырлар арык, көтеремнің аз-ақ алдында ... ... ... ... бұл ... ... рет осы ... далаға жіберіліп, үйірге
салынған екен. Әлгідей мәпелеп қолда өсірген асыл ... ... ... үйірге түсіп, далада жай-ьығанда осыңдай болып азады екен. Бұлар дала
шебіне жүре-жүре үйренеді екен.
М. Дулатов осы ... 80-ге ... ... болған кемпіріне ат шаптырып,
ас беріп жатқан ауылда болады. Сонда бәйгеге қосылып ... ... ... жабы ... екенін, неше жылдан бері қасында тұрған ... ... ... ... ... ... ... мұның себебін сұрастырады. Олардың бірі «завод айғырларын бағу
қиын, елсе-жітсе, телетеді, құнына шашымыз жетпейді» ... ... ... бермейді, берсе, жаманын береді, оның ... не» ... ... ... ... ... ... атымыз ұшқыр, олар — тыз етпе
жүйрік, өнері бір-екі-ақ айналу, 4-5 ... ... деп ... ... ... «Біз ... ... көкпарына қосып, қымбат
аттарымызды аяғынан ... ... деп ... пен ел ... осы ... байланыстың осы жоқтығы М.
Дулатовты біраз ойға жетелеген. Асыл тұқымды ... ... ... ... ... ... жүйрікке құмар елдің завод ар-ғымақтарының қадірін
білмегеніне таң қалады. Осымен байланысты журналист ... мал ... ... ... непзде бағып-күту, завод пен ел арасындағы
байланысты жақсарту проблемаларын қозғайды. Завод арғымақтарының да ... ... ... елдің кезін жеткізу үшін оларды жаратып, 25-30
шақырымға ... ... ... ... ұсынады. Жер-су Халық
комиссариаты осы ... ... ... еді деп ... ... ретінде М. Дулатов баспасөзде тек қызмет істеп, оған қатысып қана
қоймаған. Ол ... ... ... ... ... не ... екенін өлең етіп жырлаған. Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... халін білмееең,
Ілгері калай басасың,—
десе, «Газет-журнал» деген өлеңінде:
Білесіз дүние жүзі толған халык,
Олардың арасында бар көп фарык.
Алты айлық алыс ... ... ... хабар алып.
Шашатын сол хабарды газет, журнал,
Хал-жайын, шаруаларын түгел жайып,—
деп олардың ел ... ... ... ... ... ... ... жеткізіп отыратын көз-құлағы екенін дұрыс айтқан. Әрі
газет, журналдың ... ... ... жау мен жұт ... ала ... ... ... екеніне көз жеткізген. Ағартушы
журналист ескертері:
Жылында төрт-бес теңге төлеп тұрсаң,
Кісіден сұрамай-ак болдың қанық.
Қимасаң аз ... өз ... ... ... ... мұнда ақын газет, журналдың әрі ілім-ғылым таратудағы ролін ашып
отыр, тиын-тебенді ... ... ... ... ... насихаттап отыр.
Осы орайда қаламы ұшқыр журналистің газет, журналдарға қойған ең басты бір
талабы — ... ... ... жаршысы екенін іс жүзінде көрсету. Ол
баспасөзде алып-қашпа, сырткы ... ... ... ... ... ... төзбеген. Ондай хабар-ошарларға бой алдыратын газет,
журналдарды батыл сынап тастап отырған. Мысалы, ... ... ... ... газетінде Кузнецов деген жаяу жиһанкездің қазақ
арасында «көрген-білгені» деген жол ... ... Ол ... ... күн жүріп жетіпті. Осы сапары туралы ол бір ... ... ... күн ... ... ... ... бәрі қамыс. Жол катерлі.
Мұнда жолбарыс, қабан болады екен. Бір ауылда қонып жатыр едім, ... ... ... ... ... ... түк ... Бір бұрышта құ-
лындай шыңғырған дауыс естіледі. ... ... ... ... ... «ой, ... ой, аллалап» жатыр. Біраздан соң адам даусына ... үн ... ... ... ... ... ... Ақсақалдың даусы да
басылды. Ол қалшылдап от жақты. Екеуміз ... ... ... ... де от ... ... ... мәлім болды. Киіз ... ... ... 14 ... бір ... алып ... ... Таңертең бір соқпаққа
түсіп мен ары қарай жүрдім. Алты шақырымдай ... соң ... ... ... Алдымда жолбарыс пен қабан жатыр. Байқасам, екеуі де өліп қалған.
Жақынырақ келіп қарасам, ... ... ... ... қыз ... ... ... таласып жолбарыс пен ... ... ... ... ... аз ... жаяу жиһанкез мынадай сұмдықты тағы аңыратыпты:
«Бір қазақпен сөйлесіп ... оның ... ... бір ... ... ... Соны Арал ... жағына апарып, пұлдап сатқалы отырмын деді. Мен
соңынан білдім, мұндай ... ... ... көп ... ... ... ... жүз қой, он жылқыдан алады екен».
Осы сияқты, Андреев деген біреу: ... Нұра ... ... ... ... ... ... арбаға салып жүріп көшеді» деп соғыпты. Сол тұста
Орынборда орысша шығатын бір газет «Қызылорданың ... ... ... ... бар ... Прохоров деген палуанды қара терге түсіп әрең
жыққаннан кейін бала таппаған қазақ әйелдері ... ... ... жалапты, баламыз осындай болғай еді деп тілек тілепті» деп жазыпты.
Бұл газеттердің ... су ... ... әшкерелеп, Міржақып «Жаны
шыққырдьң өтірікшісін-ай» («Ауыл тілі» газеті, 27.07.1926) деген оқшау сөз
жариялады. «Мұндай ... ... ... ... ... ... ... неше мыңдаған оқушысын нандырып отыр, қазақ деген осындай екен
деген теріс ... ... ... деп кейіді. «Осы өтірікшілердің үшеуін де
дұшпаны-ақ кемітер. Әйтпесе бірінен-бірі асып түсіп отырған жоқ па? ... ... ... ... ... ... осы ... қайсысьша
берілер еді?» деп оқырмандарға сұрау қойды да, ... ... мен ... ... едім. Жаның шыққыр мұндай өтірікші болар ма» деп ... ... ... ... ... жеткізгенде, автор осындай
бұлталағы жоқ, бір айтар, табанды, ... ... сөзі мен ... ... ... ... ... карағанда, кыздың бойындағы
тәуекелшілдіктің біразы сүйген жігітінен ауысқан секілді. Әділетсіздік пен
зорлыққа ымырасы жок, ... жаны ... ... ... мүддесін жоғары
санайтын саналы мұғалім ауыл ... ... да ... ... ... өз ... ... алды азаматы болып
көрінеді.
Пьеса 1922 жылы жазылған. Бұл — Міржақыптың белсенді ... ... ... ... рет ... ... ... Автордың драматургия
саласында тұңғыш рет қалам сілтеуі бола тұра, жанрлық иі қанық, көркемдік
шешімі ойдағыдай шыкқан, ... ... ... жылы қабылдау тапқан
бұл туынды сол кезде Орынборда, тағы ... ... ... ... ... ... ... де бі-раз жалғастырған. Осы жағынан
алып қарағанда, мұны көп ... ... ... ұлттық професснонал
театрымыздың алғашкы репертуар қорын кұрауға ... ... ... деп ... ... ... әйел ... бұрынғы замандағы кайғылы-қасіретті
оқиғаларын суреттейтін шығармалар дүркіні осындан. Солармен бірге бұл
тақырыптың жаңа ... ... ... түбірлі езгерістерін көтерген
туындылары да болған. Мәселен, 1921 жылы ... ... ... «Мен ... сен де ... ... өлеңі осыған дәлел.
Тақырыбынан ... ... жаңа ... қалыңмал, әмеңгерлік
сияқты ескі, теріс әдеттерге заң ... ... ... ... ... ... теңдік жарияланғаннан кейінгі бұл шығарманың ... ... ... ... ... кейіпкерлерінің күндердің күнінде арманына
жеткен мұратты нәтижесі деп қарауға болар еді.
М. Дулатовтың ірі жанрларда қалдырған мұраларының бірі — ... ... ... Ауыз ... ... ... ... хисса, дастандары
үлгісінде жазылған бұд шығарма—ақынның өзге ... ... ... ... ... ... адалдық, қасекі опасыздыққа қарсы
наразылық жалпы ақын шығармашылығының рухына жат ... ... ... ... ... ... құстың айбат шегіп, иесінің кегін
алуынан М. Дулатов поэзиясына тән ... ... ... ... ... ... ... бұл дастан кезінде ауыздап ауызға тарап,
жиын-тойларда домбырашы, әнші жігіттердің ... ... ... ойласақ, бұл шығарманы да Міржақыптың ақындық өнерінің биігі деп
бағалай аламыз.
Міржақып Дулатов — ... ... ... ... әдебиетінде сын жанрын
өркендетуге ең алғашқылардың бірі болып үлес ... ... Ол ... ... ... ... бере отырып, өзінің акындық қабілетін саяси
күрестің ең өтімді, ең уытты қаруы деп ... және ... қару етіп ... ... кіріспесінде: «Әркім өз қолында барына жомарт ... мен де өз ... ... ... пайда келтірмек амалында
үшбу рисаланы жаздым», — деуі осының ... ... ... ... ... бұл ... жинақтың
соңындағы «Сөз ақырында» да пысықтай түседі. Сондағы оның үлгі етіп ұсынары
— Қрылов, ... ... ... ... ... ... ... суреткерлері. Ақын оларды ең алдымен ез халқына жандары ашып,
соның қамын ойлаған азаматтығы үшін ... ... ... өзімізден
шыққан солар теңдес акындарды атайды. Бірінші орында тұрғаны — Абай, сонан
соң Ахмет Байтұрсынов. Әрбір сөзін ... ... ... ... ... ... сез иелері катарында Ақмолла, Нұржан, Шөже, ... ... ... ... ең ... ... ... өлең сөзді
жеке бастарының күнкерісіне пайдаланып, арзандатпағаны айтылады.
Мұны Міржақып өдеңдеріндегі азаматтық әуенді орнықтыра, ... ... бір ... ... эстетикалық көзқарас дәрежесінде түсіну керек деп
ойлаймыз.
М. Дулатов, тағы да Ахмет Байтұрсынов сияқты, әдеби сын жан-рындағы тырнақ
алдысын ... ... Ұлы ... ... ... он жылдығына
орайластырып, ол 1914 жылы ... ... ... мақала жариялады.
Бұл мақалада автор Абайдың профессионал жазба әдебиетіміздің негізін
қалаған ұлы ... ... ... деп өте дәл ... ... негізіне қаланған бірінші кірпіш — Абай сөзі, Абай ... ... ... шейін қазақта қолға алып оқырлық, шын ... ... ... бір нәрсе жоқ еді. Абайдың бізге қымбаттығы да — ... ... ... Абайдан үздік артық ақындар, жазушылар шығар, бірақ, ең
жоғарғы, ардақты орын —Абайдікі, қазақ ... ... ... ... ... ... — Абай».
«Қазақ» газетінің бетінде Міржақып әр түрлі календарлық даталарға бейімдеп
әдебиет, өнер тақырыбына үзбей мақалалар жазып, ... ... да ... халықтардың белгілі қаламтерлерін насихаттап отырған.
Солардың ішінде, мәселен, қазақ халқының ... ... ... ... ... классик ақыны Ғабдолла Тоқай туралы макалаларын
атап етуге болады.
Бұл ... ... ... ... баспасөз орындарында істеп жүрген
кездерінде, ілгері қарай жалғастырды.
М. Дулатовтың ұзақ жылғы ... ... оның ... ... очерктер мен публицистикалық толғауларда туған. Олардың сыртында,
аталған екі жинағына кірмей, әр кезде жазған ... ... ... ... ... ... ... жиыстырып, оқырман ... ... ... қазынасына қосу—болашақтың ісі. Ал, әзірге
қолдабар мұрасының өзі — белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... түскен қыруар олжа. Ал, шын ... ... ... оның жаңа ... ... ... ... ескерсек,
Міржақып мұрасын тереңдей зерттеу қажеттігі туады.
ІІ ... ... ... ... ... ... ... М. Дулатов қазақ әйелдерінің бұрынғы
тұрмыс-күйін, мұң-шерін, олар женіндегі ұлттық әдет-ғұрып, салт-сананы,
көзқарасты жақсы ... ... ... оны кеп ... Бұған
«Бақытсыз Жамалдай» роман жазып, қазақ әйелінің тіршілігін корсетуі — ... жылы ... ... ... жою, ... еріксіз малға
сатуды қою туралы декрет-низам қабылдады. «Ақ жол» газеті оны 1921 жылғы 19
қаң-тар күнгі ... ... М. ... ... ... деген
көлемді макаласын қоса басты. Мұнда Жакаң патша өкіметінің қазақ, қырғызды
жүгенсіз қақпалап мініп, аркасын жауыр, ... ... ... ... ... өзіміздің сүйекке сіңген жаман әдет-ғұрыптың салдарынан да
ірі кемшіліктердің орын ... ... бірі — ... кемдікте ұстау
екенін айтты.
Бұл орайда, әсіресе көп қазақтың басында бар мал-қорлықты, дүниеқоңыздықты
тап басып ... ... кім ... ... сата салу салтын, мал үшін көрнеу
кемге де, ете кәріге де, тіпті әйел ...... да бере ... ... «шырағым, бұған қалай қарайсың» деп бірауыз келісім
сұрамайтынын орынды ... ... ... ... берген жері кедей
болса да, қолынан келсе, бір ... ... ... ... ... Ертең
өз балам баратын үй ғой, жақсы тұрсын, мұқтаждық көрмесін дегенді ойлайтын
қазак мыңнан біреу-ақ табылады.
Әдеби-сын ... ... рет сөз ... ... ... ... ... дәстүрінің әсері; жазушының бұған дейін аз қарастырылған
әнгімелері мен ... ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Алғашкы қазақ журналының ел ... ... шыға ... ... беріп, қалам қуатын, ой бұлағын аямаған арыстардын бірі - Міржақып
Дулатов. Әсіресе журналдың ... ... ... Міржақып
Дулатов, Азамат Алашұлы, Азамат Алашұғлы, Арғын, М.Д. деп қол ... ... ... ... жиі ... тұрды.
Міржақыптың әдеби-публицистикалық қызметі Петербургте басталды. 1907 жылы
Петербургте шығарылған «Серке» газетінде оның «Жастарға» деген өлеңі ... ... атты ... ... ... дума жайы қазақтың озық ойлы ... ... бірі ... Оның ... жарияланған «Государственная дума
һәм қазақ» атты мақаласы ... ... ... өз ... ... ... талқысына салады. Мақалада көтерілетін бірінші мәселе -
патшаның - жаңа ... ... ... думаға депутат сайлау хұқынан
ажырап қалғандығы. Осыған орай, автор өз ... ... ... ... ... халық үшін жанын пида ететін кісіден сайлау
керектігін айтады. ... ... ... ... ... қалғанына
өкініш білдіреді. «Заманымызда қазақ үшін ғұмырын, білімін жұмсап ауыр
жазаларға кіріптар болып, жанын қиып ... ... ... ... ... жол ... Ғалихан Бөкейханов. Бірінші Дума сайлауында Қарқаралы
уезінің Тоқыраунск болысының ... ... ... ... ... ... ... бергендігі күллі қазақтың депутат
сайлауына нендей көзбен қарағандығын көрсетуге жетеді деп ... - ... ... ... шын лайықты адамды сайлау керектігіне ел көзін
жеткізеді.
Қазіргі ... ... ... ... ал ноғайлардан бәрі он кісі ... айта ... ... ноғайлар қазақ үшін сөйлейтіндігін, бірақ
олардың қазақтың ... ... ... қай ... ... ... көздері көрмеген соң бізге пайда ... ... үшін ... ғана ... ... де дума арқылы өтеді. Біздің ... үғьш ... бір ісі жок, ... ... бірінші орын алып тұрғаны
жер мәселесі аз да болса думада депутатгарымыз болса, сөздері ... да ... жері өз ... ... селдей агғып келе жатқан хақолдар
жерді тарыятып, (астын сызған біз - Б.Ж.) жұртты ... ... де бұл ... ... ... дума ... сөйлеп,
отчетында жазылып калар еді. Ақырында сөйлеген хақиқат үстіге бір ... ... - деп ... үшін ең ... ... - жер ... ... өте
алмайды. Өзінің 1906 жылы жазылған «Қазақ жерлері» деген бір өлеңінде осы
мазмұндас, саяси мәселені ашық ... ... ... озбыр саясатын
батыл әшкерелеп еді:
«Қазағым, жерің қайда ата мекен,
қазақ қазақ болғалы мекен еткен ?
Хазірде ... қуып ... қала ... ... « ... жер ... ... үшін кеткен бізден жақсы жерлер.
Тәтті шөп, тущы судың бәрі сонда,
Табатын бұған хәйлә ... ... ... жыр ... ... ... ... айла табатын ерлер - М.Ду-
латов ойы бойынша депутаттар, бас көтерер зиялылар болса керек ... ... ... ... жоқ болғандықтан, думада қандай заңдар
қабылданып жатқанынан да бейхабар екендігіне ... ... ... жылы ... дума ... - ... бірде бір оқымаған бала-ларды
сегіз жасқа келген соң ... ... ... ал ... оқуға
бермеген ата-аналарға штраф салу туралы заң болғандығын ... Ал ... ... ... ... шүбә ... Мақала түйінінде: қазақ
халқына енді не қылуға ... - деп ... ... ... ... ... да депутаттар сайлануын сұрау керек»,- леп ... ... ... елді ой жолға бұрады.
Сол кездің басты мәселесі - жер мәселесі екендігін автор ... ... ... еді. ... ... ... «Жер мәселесі» мақаласының қоғамдық
мәні зор болды. Мұнда публицист М.Дулатов жер ... ... ... ... көпшілікті ойласуға, ақылдасуға шақырады.
«Ішкі Россиядан бұлттай көшіп келе жатқан мұжық алдағыға көз салулы үйреніс
қылмаған қазақ халқын да ойга қалдырды. ... ... жүру ... пе, ... ер ... жер ... қала болу ... пе?» - деп заманауи
сауал тастаған ... ... ... ... де ... өтеді. Мәселен,
қазақ оқығандарыныц бір тобы мен ноғай туғандарымыздың білімділері жақсы
жерге орнығып отыруды ... ... ... ... ... ... ... адвокаты 2 дума члені Сұлтан Бақытжан мырза Қаратаев өзіне
ерген ағайындарымен тиісті жерін ... ... қала ... - ... ... ... ... тұрмысын туп-тамырынан бұзып өзгертуі (көшпенділік-тен
отырықшылықка отырықшылықтан көшпенділікке шыққан секілді) оңай іс ... ... еске ... ... алдымызда 4-5 айлық қыс тұр. Осындай ... ... ... ... ... ... жазға шейін я қала болуға, я
бұрынғыдай көшпенділікте қалуға тізгінді мықтап коярға ... - ... ... көп ... ... болады. Қазақтың өз мемлекеттілігі
жоқ кезде, ... ... ... ... ... ... ... публицистикасы,
әсіресе көш бастаушы көсем сөзшілер қалың елді басылым ... ... ... ... ... ... ... дәлелі - бұл.
Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге ... Шын ... ... ... ... ... қарайтын жалғыз тұтқасы - елдің көзі ... ... ... болғандығы дәлел тілемейді. Ал ... ... ... ... ... болса, әлеуметті түзейді, теріс
басшылық қылса, әлеуметті адастырады».
М.Дулатов - публицист мақалада өз қаупін де жеткізеді: «15-20 ... ... ... ... келіп бітуінің ұшы көрінбей, бұлай болғанда енді аз
жылда қазақ халқы ең жаман жерге сорлап ... ... ... ... Міне сол ... ... үшін ... дұрыс жолды тандауы
керек. Әйтпесе, кейін кеш болатынын ел ... ... де ... ... ... ... бар. ... соны ұғындырады.
«Жер жүзіндегі халықтардың һәммесі бір аз ғана болмаса, қала болып отыр.
Мал бағып көшіп ... ... ... ... ... ... емес, бізден өнерсіз емес, бізден аз ... ... ... ... көре ... біз қазақтарда қала болып, малдың санын кемітіп, бағасын
көтеріп, егін сатып, сауда қылып, оқу ... өнер ... ... де ... ... ... солардьщ жолына түсейік, сол уақытта ғана қатардағы
халықтардың, бірі бола аламыз», - деп ой түйеді. Сөз соңында айтқан ... ... ... (өзімізді де солардың бірінен санаймын)», - деп,
өз көзқарасынын қай жақта екенін де жасырмайды.
Бірақ көшпенділіктің де кейбір ... ... ... ... халқы
көшейін деп жүрген жок, жерінің ауасына (климатическая условия) қарап көшіп
жүр. Адам тұрған жерінің құлы. Қазақ отырған жер ... ... ... жыл егін ... жер ... шаңы ... тағы да жаңа ... салу керек
болады. Әлгі тозған жер егіндікке жарауына 20-25 жыл ... ... ... 20-30 ... емес, дүние тұрғанша тұруда үміт бар» -
деп көшпелі мал шарушылығын түгел тастауды да ... ... ... ... ... ... мал өсіру кәсібінде
болғанда, бірінші өзіне екінші ... зор ... ... - деп ... ... да ... назарын аударады. Ендігі жерде «өзі
қайда барарын білмей, адасып ... ... ... ... адастырып,
басшыларымыздың бір жаққа тартуына қайғырып, тездетіп бір ынтымакқа келуін
тілейміз», -деп өз ойын ... ... ... өгіз өледі, былай тартсаң
арба сынадының» ... қиын ... ... жол ... шығу оңай ... ауыр жүк ең алдымен Дулатов сияқты нағыз ұлт ... ... ... түсті.
Ғасыр басында мерзімді басылымдар қазақ халқының зерделі қаламгерлерінің
үлкен тәрбие мектебіне ... ... ... ... ... Смагұл
Сөлуакасовтың 18 жасынла «Трудоиая Сибирь» орыс журналында жарияланған
«Қазақ әдебиеті» атты ... ... ... ... Онда XX
ғасырдың бас кезінде публицистиканың ерекше ... ... ... ... ... ... ... келтіріледі:
«Қазақ прозасына келетім болсақ, азын-аулақ жамандарлы айтпағанда табысы
ауыз толтырарлық емес. ... ... - Б.Ж.) ... ... ... Бір бастан олар қазақ халқының бостандығы мен ... ... Ең ... қазақ публицистерінің арасында бірінші
орында Ахмет Байтұрсынов тур (бұл публицист болғанда да ... ... ... (тек ... ... ғана ... ... пен М.Ду-
латов (халыққа білім беру мен әйел теңдігін қорғайды) (астын сызған біз ... Бұл ... жас ... ... ... ... ... Аймауытов, Әуезов, Кемеңгеров, Тұрғанбаев, Жәнібеков
және басқалар көп үміт күттіреді». Осында айтылған әйел ... ... ... ... ... ... ... Оған дәлел «Екі қыздың
мұңы» атты ерекше бір шартты пішінде жазылған ... ... ... ... проблемасы Нұрила және Ұлбосын есімді екі қыздың әңгіме
диалогы негізінде ... Бұл - жай үй ... ... ... бүкіл қоғамдағы
қазақ әйелінің басына түскен ауыр тауқыметті, азапты тағдырды сөз ... ... ... ... ... ... ой ... салмақты
сөзге қонақ беру.
Екі қыз алдымен өз жеке бастарындағы тағдыр-таукыметін айтып, мұң шағысады.
Бірте-бірте бүкіл ... ... ... бет бұрады. М.Дула-тов -
публицист қазақ әйелінің басындағы қара ... ... ... ... ... ... аузына салады.
«Нұрила: Бұрынғырақ заманда қыз-қатындарды кемге ұстау, оларды мал орнына
сату (қазіргі біздің ... ... әр ... болған. Бұл кезде ол
жұрттардың көбі ... ... ... ... шығып, кітаптар
жазып, дүниеге таратып, әйелдер жер ... ... ... ғана ... ... ... ... ананың да балалары жақсы ... ... да ... да ... ... Сол себепті әйелдерді ерлермен бір
дәрежеде ұстау керектігін жұртқа түсіндіріп, берірек келген соң ... де ... ... қосып, дауыстарын жаңғырықтырып, өздерін
жәбіршіліктен қорғап, оқу оқып, ақырында сондай теңдікке жеткен, бұ ... ... ... да ... - ... қазақ әйеліне жеткізетін ақыл-кеңесін де Нуриланың
атынан айтады: «Нұрила: бір ғана сен емес, күллі қазақ ... ... ... ... ... ... ... егер өзі риза болмаса, басын
кессе де бармасын. Ғұмырын қол ұстасып етсе де, ... ... ... іс шариғатка да теріс емес. Қызын сатсын деген шариғат жоқ. ... ... ... ерік ... ... көре ... пайдалана алмаған
кыздардың обалы өздеріне. Қызды балам деген аталар жылатпасын, ... Міне ... ... қазак әйеліне теңдік әперуді көздеген
публицистің ақжарма ойлары осылай ақтарылады. Мақала диалог ... ... ... ... ... түсінікті тілмен жазылған. Қаншама қазақ
қызының көкейіндегі арман-зарын, үміт-мұңын ашып көрсетеді.
«Айқап» бетінде жарияланған «Абылай» танымдық очеркі нақты ... ... ... ... ... ... әліпби өзгерту туралы
Л.Байтұрсынов үлгісін қолдап, қуаттайды. «Адамға тіршілік не үшін керек»
публицистикалық мақала ... ... «Мәз ... ... ... ... отырып, заман, қоғам туралы толғанады. «Эсперанто тілі» ... жер ... ... ... ... ... ... болған тілге тоқталады. «Ақырында біздің заманымызда машһүр доктор
Заменгов деген жер жүзіндегі ... ... ... ... ... шығарлы...» бұл тілдің үйренуге оңайлығы сонша: егер ... ... ... үйренген кісі өзінің ана тіліндей болып шығады», - деп. Оқимын,
әлемнен сыр тартамын, тіл ... ... ... ... ... ... ... болатынына дейін көрсетіп береді.
М.Дулатов публицистикасы зор қоғамдық саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... үлксн
проблемалардын шешімін көрсстуімен, ағартушылық, ілгерілеушілік идеяларымен
кұнды. «Міржақып публицистикасының ... ... ... ... түсетін және бір жайт - ол елді, азаматгарды үнемі бірлікке,
ынтымаққа, өзара ... ... ... Тағы бір ... ... ... мәтелдеп жазудың шебері». (КожакеевТ. Көк сеңгірлер.. А.
Қазақ университеті. 1992. 62-63 б.б.) Айта ... ... жаңа ... да ... ... Жақаң публицистикасының
жарқырап ашылған тұсы – «Қазақ» газетінде жазған ... ... Оған ... ... қайта оралармыз.
М. Дулатов публицистикасы — елге ... ... ... ... ... ... үнге суарылған публицистика, идеялы ұран,
үндеулерге тұнып тұрған ... Оның ... — Ұлы ... ... ... ... өкіметіне қалтқысыз қызмет қылған,
коммунисток партияны жігерлі жырға қосқан биік ... ... ... да ... публицистика.
Ғасыр басындағы көркем әдеби шығармаларда әйел тендігі мәселесі ұсақ
өлеңдерден поэмаға, әңгімеден романға ... ... ... ... шешу ... күн ... қойылып, әрбір ақын, жазушы бұл
мәселенің көркемдік шешімін түрліше түйіндегендігін ... ... ... көрген Т.Жомартбаевтың "Қыз көрелік" (1912), С.Көбеевтің "Қалың
мал" (1913), ... ... ... (1914), ... ... (1914), "Кім ... (1915), ... "Шұғаның белгісі" (1915),
С.Сейфуллиннің "Айша" (1922) ... ... ... ... ... Ғалымдар арасындағы алғашқы қазақ романдары туралы қалыптасқан
пікірдің екі ... ... ... ... ... ... ... дәлелді екендігін ескеріп, роман деген пікірді куаттаушылардың
ойларына бой ұрады. ... ... ... ... ... ... ... негізгі тартыстарын сюжет етіп алғандығы Жамал тағдырына
қатысты тұрғыда анықталады. Әдеби дамуда өзіндік жаңалық болып қабылданған,
үлкен жанрдың көп ... өз ... ... ... халық
тағдырының шынайы көрінісін адам тағдырлары арқылы ... күш ... ... моральдық-адамгершілік принциптерін кеңінен таныстыратын,
дәстүр мен этнографиялық ... ... ... ... ... ... өзгертуге деген толғанысты білдірген, сонымен қоса ең
негізгісі - жаңалық болып ... ... ... ... ... өзінен
кейінгі қазақ жазба романдар ... бой ... ... болған бұл
туындыны сол ғасыр басындағы ие болған статусынан, тарихи орнынан ажырату
қиын. Сол себептен XX ... ... ... ... ерекшеліктерді,
баспасөз қызметін, қазақ әдебиетінің даму ерекшеліктерін, романның ... ... ... ... ... Жамалды" роман ретінде
қарастырамыз.
Қазақ жазба әдебиетінің нәр ... ... ... ... ... төл ... шағын үлгілерін, шығыстың классикалық әдебиеті мен
орыс пен ... ... ... ... айта келіп, XX ғасыр
басындағы ... ... ... ... ... ... "Жас ... яки жастық екініші" (1907) кітапшасы мен
Ғ.Қараштың ... ... ... Әділ ... я болмаса Байғозы байдың қызы
ару Шандоз" (1909) әңгімесінің әңгімелеу стильдерімен салыстырып, "Бақытсыз
Жамалды" кәсіби көркем ... ... ... ... ... ... ... оралымдар арқылы беруте ойысқандығын дәлелдеуге тырысады.
Қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық жағдайларға ... ... ... еніп ... қазақ ғалымдары да салт ... ... ... ... ... ... ... деп біледі. Мұнда лириканың да, прозаның да, драманың да
ерекшеліктері ... ... ... дейін қазақ әдебиетінде тарихи ... ... ... ... ... ... ... романының
алғашқы үлгілерінің бойында фольклорлық өзгешеліктердің мол сақталғандығы
жөнінде көп ... ... Бұл ... тереңде жатқан қарасөздің белгілі бір
тарихи даму процесінде ... ... мол ... да ... "Бақытсыз Жамал" романының сөз басы бұрынғы батырлар жыры, лиро-
эпостар, ... ... ... ... сөз ... романда
баяндалар оқиғалардың жайынан және заман көріністерінен мол мәлімет беріп,
сонымен қоса ... ... өз ... ашық көрсеткен. Роман оқиғасы "Мың
бір түн" ертегісінде кездесетін бір адамның екінші адамға айтқан әңгімесі
түрінде ... ... ... ... мен ... ... қосып, қаһарман мен халық образын сомдауға күш салған.
Сөз өнеріндегі ұлттық ерекшелігіміз және фольклордың үлкен бір ... ... ... қыз бен ... айтысы түрі де Жамалдың ауыл
бозбалаларымен сөз қағыстыруларынан және ... ... ... ... көрініс береді. Мұнда екі жастың өнерлілігі ғана емес, ой өрісі,
арман-аңсары, мінез қалыбы да көзге түседі. Тікелей өнер ... ... ... сипатындағы сыр ашудан кейін екі жастың арасында шынайы махаббат
сезімдері пайда ... ... ... ... бұл ... ... ... бір-біріне жеткізуге лиро-эпостағы ең өнімді
тәсіл - өлең - хат ... ... ... оқиғасын этнографиялық
мәліметтермен тығыз байланыста еріп отыруы да фольклор ... ... ... Соңғы кезде XX ғасыр басындағы әдебиеттен орын
алған фольклорлық дәстүрдің ерекшеліктері арнайы ғылыми ... ... ... ... ... ... ... «XX ғасыр басындағы
қазақ әдебиетіндегі фольклорлық дәстүр (Ш.Құдайбердиев, ... ... атты ... ... ... ... заңы жүрмейтіні, автордың болашақты
болжауға бейімдігі, өмірге ... ... ... ... сіңіруі,
өзгерісті тарихи жағдай мен ... ... ... ... ... т.б. ерекшеліктер тән.
"Бақытсыз Жамал" романында жазушы тарихи шындық ... ... ... ... қатар оның характерінің ... ... ... процесін белгілі бір дәрежеде көрсетуге күш салған.
Халық дәстүрі мен рәсімдерінің ауыз әдебиетіндегі ... ... ол ... ... де ... ерекшеліктерімен байытып, ұлттық сипат
дарытып отырған. "Қазақ жырлары мен ... ... ... ... ... әлеуметтік, таптық сипат, адамдар ісіне дәл, ... жиі ... ... ... ... ... ... отыратын қарасөз
болса, ал алғашқы қазақ романдарында өлең екі жастың ғашықтық ... ... және ... пен ішкі ... ... шығарудың
құралына айналған. Осы романдағы өлең жолдарының дастандардағы, ... ... ... өлең ... ... берілу жолдарымен
ұқсастықтары бар. Мысалы:
Қараймын томағамды ... ... ... Жігіттік бойға тартқан бір гауһар тас
Қартайсаң, қайта айналып табылмаған.
Оралдың ілер деуші ем ақиығы
Шынымен жапалаққа ... ба ... қыз баға ... бір ... тас.
Он алты, он жетіге жеткенде жас.
Белгілі ұрғашының бізге жайы,
Бұл ... мал боп тұр ғой ... ... құны бес ... ... ... ... белгілі бір сөздік қордың ұқсастығынан, ой ортақтығынан
туып отырған.
Қараңғыда қалдым мен
Шамшырақ сенген заманда
Арасында екі оттың
Мені алла қор ... ... ... ... ... ... ... Жамал зарының үзінділерімен
А.Байтұрсынұлы жинап ... ... ... үзінділерді
салыстырсақ, сарын ... ... ... үшін тандалған сөздердің
ұқсастығын байқаймыз. Өлең өлшемдері 7-8 буынды жыр ... ... ... ... ... ... ма?
Өлі менен т ірінің
Арасында меңдеттің.
Жазуынан артылып
Қайда барар пендесі?
Өрттей қайнап жанамын
Іштегі дертім барынан.
Автор кейде сөз ... ... ... өз ... ... беріп
отырғандығын анық аңғартатын мынадай сөйлемдер де ... ... Ғали мен ... ... ... өлең ... жатса да, өлеңдері
қашаннан бері айтып келе ... ескі ... еді. ... ... өлең ... өнер де бар. ... мінілмеген дөнен де бар, - ... ... үшін ... ләззатлы болмағанға, жазбадым". Оқушылар! Хикаямыздағы
оқиғалар жоғарыда айтылмыш Сәрсенбайдың үй ... ... ... анық ... үшін ... кім ... һәм ... кісі
екендігін жазамын".
Міржақып қолданысында сөз басындағы "Оқушылар" деген ... ... ... ... ... ... ... деп бағалауға болады.
Тағы да бұл сөз оқиғаның туу ... және болу ... ... ... ... Осы ... ... прозамыздың алғашқы нұсқаларында ғана емес
("Бақытсыз Жамал" романы мен "Томан байдың ... Әділ ... ... қызы ару ... ... ... ... кезінде де
қолданылғанына мысалды С.Мұқановтың "Өмір мектебі" ... ... ... ... ... 122-бет; 3-кітап, 225-бет т.б.).
Мұндағы "Құрметті оқушы" деген сөзді айтып келе жатқан әңгімесін ... ... ... содан балалатып кету үшін қолданған.
Жазба әдебиеттің анасы халық ауыз ... ... ... тән ... романнан мол кездестіреміз. Әрине, бұдан романның
жанрлық қасиеттері сақталынбаған ... ... ... Қазақ жазба
әдебиетіне фольклор тілінің тигізген әсері туралы М.Әуезов те, С.Қасқабасов
та, Р.Бердібаев та, ... та, ... те және т.б. да ... ... ... "Фольклоршылар эпос тілінің формулалығын үш
түрге ... ... ... а) ... ... сөз тіркестері; ә) түрлі
ұқсас жағдайлар суреттелгенде қайталанып келетін жолдар; б) ... ... ... күрделі суреттемелер" /14/. Осы үш түрлі
ерекшелікті де ... ... ... ... ... келсек, мұнда да ғашықгық жырларының
көбіндегі сияқгы Жамал да ұзақ ... ... ... ... ... сұлу,
өнерлі болып өседі, тең емес адамына ... өз ... ... жанға ғашық болады, екі ғашық күйеу ұрын келерде ... ... не ... ... ел ... ... дауы басталып,
барымтаға қыз бен жігігтің әке-шешесінің малы ... ... ... не
ұсталып, екіге айырылады, не өледі т.с.с. болса, бұл роман да сол ... биік ... ... "Ғашықтық жырларда тұрмыстың, салт-
сананың сұрауларын қамту көбірек... Сондықтан да мұнда каһармандардың ішкі
сезім күйлері, мінез ... ... ... көрінеді. Ғашықтық
жырларын белгілі дәрежеде, романға жақындататын басты ... да осы ... ... ... ... үш ... мұраты да адам мен қоғамды
бейнелеп, ғибрат беру, тәрбиелеу мақсатын ... ... ... тақырып, идея, композициялық ұқсастықтардың ауыз әдебиеті мен
жазба ... ... өмір ... ... ... Заманның өзгеріп, қоғамның дамуына байланысты өмір ... ... ... ... жаңаратыны, ал көркем шығарманың
әр дәуір келбетін танытатындығы ... ... ... ... ... - адам мен ... ... танытатын шығарма авторының шеберлігі.
Диссертант романның тіл құрылымына назар аударғанда автордың ... ... ... өз ... ... жаңа сөз ... ... мысалдар арқылы дәледдейді әрі шығыс, орыс тілінен енген
сездерді де санамалап етеді.
Романның сөз ... ... төрт ... Шәді ... "Бес
ғасыр жырлайды" жинағына енген және "Қазақ поэзиясының ... ... ... ... аздаған өзгерістермен еніп кеткен.
Екеуін салыстыра келе, бұл баспадан ... ... ... ... түрі деп ... жөн ... әйтпесе екі ақынның бір-
бірінен алған, сілтемесі көрсетілмей қалған үзінділері деуге де болады.
Жоқтау өлеңдерімен, ... ... ... енші-ақындардың
әндерімен, ойларымен, тұрмыс суретін беру әдістерімен ұқсастықтарына қарай
отырып ... ... ... берік сақталынған деген ойға тоқтаймыз.
Қазақ халқының тіршілігіндегі ірі мәселелерді - әйел ... тең ... ... ... ... пен ... ... дауын сюжеттік желісіне арқау ... ... ... ... көрсетуде диссертант өмір шындығы мен көркем ... ... ... ... ... дәстүрлі ғылыми
тұжырымдарға сілтеме жасай отырып, өз ойын өзге зерттеушілер пікірлерімен
сабақтастыра ... ... ... ... ... ... мінезін аша түсетін тұрмыстық детальдарды да ... ... ... бұл ... ... белгілі дәстүрді жалғастырушы
ғана емес, ... ... ... айта ... ... арқылы берілген өмір шындығын жазушы санасындағы көрінісін
көреміз деп, бұл романды ... ... ... толғанысы, "халық түзетпек
мақсаты" деп бағалайды. Әрине, XX ... ... әлем ... талдау қалыптасқан дәстүрге айналып еді, әлемдік тәжірибені
ұлттық әдебиет шеңберіне енгізуге жас ... ... ... ... ... ... Міржақыптың бұл романын зерттегенде
оның берерін толық беріп үлгермеген, уақыт пен ... ... ... ... ... өндеу жұмыстарын жүргізбеген, жаңа жанрда қалам қуатын сынап,
сынақ жұмыстарын жүргізгенмен де көлемді ... ... ... ... ... ескерілді.
Әдебиеттану ғылымында шеберлік мектебі ретінде бағаланатын, көркемдік
әрі мазмұндылық, қысқалық жағынан жазушы ... ... ... әңгіме
жанрының қазақ әдебиетіндегі қорына Міржақып Дулатұлының ... ... ... та ... ... әдеби дәстүрді жалғастырды.
Адамзат санасының өсуіне орай қоғам ... да ... ... ... ... ... жанрлардың мифтік, ертегілік, аңыздық сипатта
болғандығы бізге әдебиеттану тарихынан белгілі. Адам тағдырын ... ... ... ... ... жанр ... ... көркем
ойлау жүйесінің қандай көкжиектері болғандығынан хабар беріп ... бұл ... де XX ... ... ... ... жай-
күйінен едәуір мәліметтер береді. Мұнда Міржақыптың түрлі көлемдегі, жазылу
төсілі әр ... ... ... ... ... Оның ... ... танымына лайықталып жазылған, негізінен "Қирағат" (1911, 1924) ... ... Ал өзге ... ... жылдар аралығында жазылып,
"Айқап" журналы мен "Қазақ", "Еңбекші қазақ" газеттерінде ... ... ел ... ... ... мінез кемшілігін сынау
және әйел теңдігі мәселесі болып екі топқа бөлінеді. Бірінші топқа енетін
әңгімелері ... ... ... 1916, № 165), "Тік ... 1916, № 178), ... тай" ... 1915, № 118), ... ... 1916, № 174), "Қызыл қашар" ("Қазақ",' 1915, № 160), ... ... ... 1916, № 180), ... ... ... ("Қазақ",
1916, № 199), "Үш қүлақ" ("Қазақ", 1916, № 173), "Кәкең-Сәкең" ("Қазақ",
1916, № 170), ... ... ... ... 1925, № 290). ... топқа жататыны: "Екі қыздың
мұңы" мен "Жәкеңе қиын ... ... ... ... ... ... қызметі нәтижесінде
балаларға сауат аштыру мақсатымен жазған ... ... ... ... сүйенгендігі байқалады әрі аударма ретінде және ... ... ... Абайдың, Ахметтің, Мағжанның, ... ... және ... ... ... ... шығармаларын, халық
ауыз әдебиеті туындыларынан: ертегі, аңыз, дастандардан үзінділер, күлдіргі
әңгімелер, бесік жыры, мақал-мәтел, ... мен ... ... ... үйлестікпен орналастырып, кітаптың идеялық-көркемдік ... ... ... кітап тек балаларға ғана емес, үлкендерге ... ... ... ... көтерілген. Окулық құрамына ... ... ... ... ... кей ... кім екендігін анықгай түсуді талап етеді. Мысалы: ... мен ... ... кәде» (51-бет), «Екі саудагер» (36-бет), әңгімелерінің
шығарушылары белгісіз, ал 1991 және 1996 ... ... ... ... орын ... ... үш баласы" (ертегі), "Ешкімге
жауыздық қылма", "Байлық" әңгімелерінің Міржақыптікі еместігі ... ... ... ... ... өзгенікі, идеясы ортақ. Бұрыннан бар ... ... ... ... қайта қолдану, нақылды әңгімеге айналдыру
дәстүрлі жол ... ... ... Міржақыптың "Күлмеңіздер кәріге"
әңгімесінде үлкенді сыйлау, кұрметтеу керектігі туралы айткан насихаты XI
ғасырда дүниеге ... ... ... ... қарттық және
жігіттік туралы айтқан өнегелі сөздермен сарындас. Міржақып насихаты сегіз
жасар баланын ... ... ... ... ... жас жігітке
арналғандығымен ерекшеленеді. Тәрбие бағыты бір болғанмен, қабылдаушы ... ... ... ... ... Оның жыл ... туралы
жазған шағын әңгімелерінен Абай мен Ыбырайдың табиғат тақырыбына арналған
өлендерінің ... ... ... ... аң-құс туралы жазған
туындылары С.Шормановтың "Аушы" кітабының (1907) ... ... ... ... ... ... ертеде адамдардың
тіршілік көзіне айналған аңшылық кәсібінің қазақ-қырғыз халқында ... ... әлі де ... ... келе ... ... осы ... өзгелерге біраз мағлұмат беруге арналған болса, Міржақыптікі
балаларға арналған шолу ... ... ... ... ... 25 ... жуығы ғана Міржақыптың төл шығармалары,
қалғанының авторлары бірде нақты, ... ... ... ... ... ... сауат ашу мен окуға жаттықгыруға, адамгершілік
негіздеріне ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде жарық көрген оқу құралдарының ішінен құрметті орын
алуға лайықты оқулық ... ... ... ... айналған "Қазақ" газетінде
жарияланған әңгімелерінің сатиралық сипаты ... ... ... сана иелерінің іс-әрекеттерін ... ащы ... ... ... жеті ... ... ... олардың шығу төркінін, күш
алу себептерін, зардаптарын көрсетіп, ... ... ... әрі өзгелерді
жемқорлық, пайдакүнемдік, мансапқорлық, шала білгіштік сияқты жазылуы
қиын дерттерден ... ... ... ... шығармаларында
мысқыл мен күлкіні қатар жүмсайтын ... мәні сол ... ... ... ... ... ымырасыз күрес ашуында
жатыр. Күлкі мен мысқыл - ... ... ... ... ... ... қаруы. Мысқыл мен күлкінің әңгімелерде мансап
пен билік және байлық иелеріне қарсы бағытталғанын сол қоғам заңдылықтарын
енгізіп әрі сақтап ... ... ... солардың әрекеттеріне, олардан
туатын кемшіліктерге жаны төзбеушіліктен, сын ... ... ... ... мен ... ... өлшем еместігін айтып,
солардан сақтаңдыруға ұмтылушылықтан деп білеміз. ... мен ... ... мен елді ... тезге ... ... ... үкім ... ... ... Әр әңгімеге
лайықгы сюжеттер тапқырлықпен тандалып алынып, ... ... ... жетекші орынға ие болып түр. ... ... ... еддегі болыстық ... ... ... түрде береді, елге қалай билік жүргізуді білетін кісі
емес, ... ... ... екі ауыз орыс ... зорға үйренген, жаңа
байыған Жарылғас ептілігінің арқасында болыстыққа өтеді. ... ... ... тілі болу ... де ... ... ... мүшкіл жайы да оқырман назарынан тыс қалмайды. Дала ... ... ... ... ... тіпті, болыстың кеңсесіндегі іс
қағаздары орыс ... ... ... ал ... өзі шала сауатты
іс жүргізуші хатшының
айтқанына жүретіні жайлы Ә.Бөкейхан да өз ... ... ... ... ... ... тілінің осыңдай дәрежесінен қазіргі ... үшін ... ... ... ... ... тіл білмейтін Жарылғастың болыстық билігі тілмәшінің
қолыңда болады. Тілмәш жалған бұйрықтар жазып, байғұс ... істі ... ... сотқа тартылу қаупі төнеді. Сонда дүмбілез болысқа әкесінің
айтқаны: "Тілімді алсаң, балам, шитай-шитаеден де без. ... ... ... тағы ... да, қара басыңды қорғап қал! ... ... ... келген пәледен бастан құлақ садаға..." . Жазушы ... ... ... ... ... іске ұмтылған, не өзіне, не елге пайда
тигізбей, мазаққа айналып, азапқа қалған Жарылғастың ... ... ... ... ... осындай жағымсыз ... ... ... жөнге салмақ болады, күле отырып тәрбиелейді.
Автордың тапқырлығына осы ... әке ... ... де ... ... күн" атты ... не жайында екендігінен эпиграф етіп алынған
сөздер хабар береді. Қоғамдық құрылыста орын алып ... ... ... ... ... ... бұл ... сатиралық
сипаты басым, қалайда болсын халықтан бар ниеті пайда түсіруге ауған, бірді
жеп, бірінен жеңілген, ... ... ... ... ... ... жаздаған
шен иелерінің психологиясын ашып, жағымсыз қылықтарын сынаған әңгіменің
мақсаты - парақорлықты әшкерелеу әрі халықты ... ... ... ... үмтылдыру болып табылады. Бүкіл қоғам құрылысының өзі
әлсіздерді күштілердің жем етуіне ... ... ... ұнамсыз
қылықтардың өршімесе, өшпейтіні мәлім. Сондықтан ... ... ... ... емді ... ашық түрде ұсына алмаса да, олардың арамза
қуанышын өшкерелеп, бет ... ... ашып ... ... ... ... сөздері әйгілі Абай сомдаған болыс-билердің бейнесін
еске түсіреді. ... ... ... бар ... ертеңі қандай, соларға
тобымен келіл, топырлап тұзаққа ... ... заң ... ... неде ... ой салады. Диссертант осы ізбен жоғарыдағы аталынған
Міржақып әңгімелерін көркемдік-идеялық талдаудан өткізеді әрі оның ... ... ... ... 1925, № 290) атты ... ... ... сақтай жазылған, шартты түрде екі бөлімнен тұратын туындысын
қазақ әңгіме жанрының алтын қорына қосылған үздік ... бірі ... Бұл ... бір ... ... ... ... сол қиял артына
салынып, әпенделік қылық көрсетіп, сиықсыз жағдайларға тап болғандығы ... ... осы ... ... Міржақып қазақ прозасындағы жаңа
адамның-жартылай қиял дүниесіне еліккен, мақгап сүйгіш, ел ... ... сөзі ... ... ... ... ... әпенделеу бір
өкілін әдебиетке алып келді десек те болады. Кейіпкер өз сөзі арқылы өзінің
бар ойын, ... ішкі жан ... ... ... Оның ... күйін еліге әңгімелеген кезінде пәлен жылы пәленмен
түскен жылы деп, жыл атауларын өзінің ... үшін ... ... ... атауы әрі өзінің ашуы қатты үйез келерде знагын
жоғалтып, қатты сасқаны, ақ әскеріне лау ... ... ... ... ... қылышты үйінде кеңес үкіметі күшейген тұста да тәбәріктей керіп
қастерлеп ұстауы, одан туған оқиға - екі айдай ... ... ... ... дәрежесіне бұрын қолы жетпеген ... ... өз ... ... қылып тіркемелеуі - осының бәрі де Жарқынбай ... аша ... ... ... Ал, оның ... ... ... бұрынғыдай ел арасына жік түсірмеуі үшін қалаға апарып жабатыны
туралы өсек шығып, олар шынымен ... ... ... ... ... қиыншылықты тілеп, күйзелуі кісі күлерлік ерсі қылық екенімен қатар
кісі жиренерлік бейшаралық та ... ... Әрі аяу, әрі ... ... ... ... ... сирек болса да ұшырасады. Мақтан
дертімен ауыратын кісінің осындай мінез ерекшеліктерін көрсете келіп, ... ... ... "Жәкеңе қиын болды" деген ... ... ... ... ... мәнде, өз басына өзі жау ... ... ... ... ... ... ... Жарқынбай бейнесін
кісілігі мол, кемел ой иелеріне, жан қүмары мен төн ... тең ... ... ... алынған пенде деп білу керек. Үлкен мақсат, өнегелі
тіршілік те онда жоқ. Оның бойынан биік ... ... ... ... ... ... дегенмен бұрын елді алдап, қорқытып үйреніп қалған
ол Айнакөз деген жесір әйелді әмеңгерлік жолымен өзіне алдап та, арбап ... ... те ... ... Мұнда оның қара ... қамы үшін ... ... ... ... ... әрекеттерге белсеніп кірісіп, жеңіп
шығатыны да айқындалған. Жарқынбайдың әмеңгер болуында ... ... әке ... әке болайын деген сезімінен өзге ойы басым ... ... ... ... ... тесек жаңғырткдн, заман өзгерістеріне
икемделе алмай, өзін өзі құрдымға құлатқан Жарқынбай үш жыл ... Ұзақ ... "бақ" - ... ел ... ... оны ... ... Сондықтан, автормен бірге оқырман ... қиын ... ... жоқ. ... ... мақтанның құлы болу сияқты мінез
ерекшелігінің аздаған ... ... ... ... Мұсабайдың қатынынан, С.Сейфуллиннің "Тар жол, тайғақ кешу"
романындағы Шоқай болыстан көруге болады. Қазіргі кезде де ... ... да ... жоқ ... Адам ... ... ... - мақтаншақ, көзге түсуге тырысушылық, даңғойлық. "Аһ, шіркін, Жәкең!"
дегізбектіктің жеткізер жері жұмақ еместігін М.Дулатұлы бұл әңгімесінде ете
шебер ... ... ... ... ... ... әлеумет, саясат
ісіне арнағандықтан, оның шығармаларынан көркемдік ... - ... ішкі ... ... ... ... неше алуан түрлерін
молынан кездестірмейсіз, бірақ оның ер әңгімесінен ... ... ... ... ... ... ... гөрі ащы мысқылды,
заман мен адам сипатын ... ... ... Ол жеке бас мүддесін
көздеген ... ... сын ... ... ... тұралаған
кедейлерді әңгімесіне арқау етсін, парақор, сұм тілмәш, сот ... ... ... ... қас жауыңдай қарайтын надандарды
әшкерелесін, зорлықшылдарды жұрт талқысына салсын, ел үшін ... ... ... ... ... ... кей қылықтарын келемеж етсін, мақтанның
құлы болған, даңғой, есерсоқтарды сынасын, малға сатылған қыздардың мұңын
жеткізсін т.б. - ... ... де ішкі ... ... ... бұрмалауға салмай, дәл беруге ұмтылушылықты, жұрт мінезіндегі
нашар сипаттарды сын ... ... ... тырысушылықты, қорыта
келгенде, азаматтық позицияға адалдықты көреміз.
Қорытынды
XX ғасыр басыңдағы қазақ зиялыларының ... ... ... ... Дулатұлының саясат майданыңда да, өнер өрінде де ұлт мүддесі
үшін күрескен жалынды ... ... ... ... тек қоғамдық
ортада ғана емес сөз ... де ... ... ... ... оятуға зор үлес қосты. Алғашқы шығармашылығы өлең ... ... ... ... ... ... ұлт үшін ұрандай
болған ... ... ... ... танымы мен саяси
қырағылығын танытса керек. ... ... ... ... ... С. Садуақасов, А. Байтұрсынов, Ж. Аймауытов, М. Жұмабаевтармен
тізе қосып ... ... ... мен ... ашып озық
ел дәрежесіне жеткізу ... ... ... сарп ... ХХ ... әдебиетінің азатшыл бағыттағы ресми өкілі болып таыблатын ... ... ... ... яғни ... жанрдағы
шығармашылығы қазақ халқының арман мақсатын, мүддесін ... мәні ... ... ... ... ... ел мүддесі
жолындағы еңбекті ... ... ... ... ... дәрежесіне дейін алып барды. Осы жолда аянбай тер ... демі ... ... өтті. М.Дулаов өлеңдерінде ... де, ... ... де қазақ ұлтының салт - ... ... ... ... сүюге үндеді. ... – ақ ... ... ... ... ... ... ащы ирониямен қазақ
халқының бойындағы ... ... ... ... ... үйқыда жатып,
сәбидей бейқам, уайым қайғаысыз бір күндік ішкен ... мәз ... өмір ... оны ... ... ... жазды. Бұл
жағынан Міржақып шығармашылығы ұлы Абай мен ... ... ... ... үндесіп жатты. Елді қара түнектен ... ... ... ... мен ... пайдалы іс қылуда, өнер
үйренуде екендігіне сауатсыз көптің ... ... Осы ... ... ... ... ... кәсіп орындар салу керектігін, ... ... ... ... бұратана ұлттарданда өкілдер болу
керек ... ... ... қоғамдық мәні зор прозаларында жан ... ... Сол ... ... ... ... мен
қайраткерлігі қазақ әдебиеті ғылымында ... өз ... ... ... ... М. ... өтем әкемді / Жұлдыз, 1990, №6;
2. Тәжібаев Ә. Халық деп соққан ... / ... 1989, ... 173.
3. Елеукенов Ш. Тұңғыш романист / Жұлдыз, 1990, ... ... Ш. Жаңа ... / ... ... Ж.Ысмағұлов, Міржақып Дулатов туралы сөз / Жұлдыз, 1991, ... ... С., ... ... ... / Қазақ тілі мен
әдебиеті, 1993, ... ... Р. ... деп ұран ... / ... 194, ... Әбсемет М. «ХХ ... ... ... ... шығармашылығы», 1991
9. Нұрғали Р., Әуезов және Алаш / Алматы. ... ... ... З.Қ. «ХХ ғасыр басындағы қазақ романдары», 1997
11. Майтанов Б. Қазақ романы және ... ... ... ... ... К., Алаш һәм ... Алматы. Ататек, 1995
13. Бердібай Р. Тарихи роман. Алматы. ... ... ... Р. Эпос ... Алматы. Білім. 1997
15. Бес ғасыр ... ... ... 1989. ІІ том
16. Бес ғасыр жырлайды. Алматы. Жазушы. 1989. І ... ... ... ... І том. ... ... ... Байтұрсынов А. Ақ жол. Алматы. Алматы. Жалын, 1991
19. Бөкейхан Ә. ... ... ... ... ... ... ... Жамал" романының зерттелінуі жайынан Қазақстан
Республикасының Ғылым министрлігі - Ғылым Академиясының Хабарларында /
Тіл, ... ... - 1997, № 6, 79-81 ... ... неке және қалыңмал / "Бақытсыз Жамал" романы бойынша/ Ізденіс,
1998, № 2, 66-70 б./
22. Роман және заман / ... 1998, № 9, 89-91 ... ... ... / ... 1998, № 10, 86-88 ... ... Дулатовтың ағартушылық қыры / Қазақстан мектебі, 1998, № 12,
67-69 б./
25. Тұңғыш романның тағдыры / Қазақстан мектебі, 1998, № 9, 64-68 ... ... ... ... ой / Қазақ тілі мен әдебиеті, 1998, №11-12.
-----------------------
1

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Міржақып дулатов- зерделі сөз зергері28 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет
Құлыншақ ақынның әдеби мұрасы43 бет
«Қазақ» газеті және оның қоғамдық саяси қызметі53 бет
Алаш қозғалысы және Атбасар өңірі4 бет
Дулатов Міржақып3 бет
М. Дулатов шығармашылығындағы азаттық рухы32 бет
М. Дулатовтың өмірбаяны13 бет
М. Дулатовтың өмірі10 бет
М.Дулатов поэзиясындағы фольклорлық дәстүр66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь