Қорқыт ата - қобыз атасы

Қорқыт ата (9 ғ.) — қобыз атасы деп табылады, композитор, жыршы, ақын, музыкант, бақсылардың қамқоршысы. Қорқыт ата түрік дәстүрін, салтын, әдетін, сенімдерін, басқа халықтардан айырмашылығын, қысқасы, қоғамдық мінездемесін ертегілерінде айтқан, оны бүгінге дейін әдемілеп жеткізген ұлы өнерпаз. Туған, қайтыс болған жылдары белгісіз. Өмір сүрген ғасыры да даулы. Кейбір зерттеушілер оның Әзірет Пайғамбар заманында жасағанын айтады және ғылыми еңбектерінде бұл пікірді дәлелдейтін дастан бөлімдерін келтіреді. Ал кейбір зерттеушілер Қорқыт Атаның Оғыз түріктерінің ертекшісі және дастаншысы болғанын айтып, Қорқыттың бүгін қолымыздағы 12 дастан.хикаясынан пікірлерін дәлелдейтін деректер келтіреді.
Пертев Найили Боратов Қорқыт Ата ертегілері жөніндегі Ислам Энциклопедиясына жазған мақаласында бұл ертегілердің XV ғасырға дейін ауызша болып келгенін, ал XV ғасырдың екінші жартысында Аққойынлылар тарапынан жазылып алынғанын еске түсіріп, қолымыздағы бар мәтіндерде екі бөлек дәуірдің оқиғалары бейнеленгенін көрсетеді. Қыпшақ.оғыз түріктерінің Сырдария солтүстігінде отандарында IX.XI ғасыр арасында кешкен өмірлері осы ертегі.дастандарда көрсетіліпті.
Және бұл ертегі.дастандар жазылып алынған XV ғасырдағы Аққойынлы мемлекетінде болған оқиғаларды қамтиды. Қорқыт Ата ертегілерінің негізі қыпшақ.оғыз түріктерінің өмір.тұрмысына негізделген және осы заманның салт, әдет.ғұрып және дәстүр түрлерін көрсетеді. Бірақ нақ осындай салт.дәстүрмен жасаған Аққойынлылар ертелерді қағазға жазғанда кейбір хикаяларды ол күндердің оқиғаларына үйлестіре жасауы мүмкін. Кейбір ғылыми еңбектерде Қорқыт Атаның Пайғамбарға елші болып жіберілгені жазылды.
Бұл қосымшалардың түріктердің ислам дінін қабылдағаннан кейін жазылуы ықтимал. Қорқыт Ата қыпшақ.оғыз түріктерінің білгіші болып табылады.
        
        Қорқыт ата
Қорқыт ата (9 ғ.) -- қобыз ата - сы деп та - была - ды, ком - по - ... жыр - шы, ... му - ... ... - лар - дың ... - шы - сы. ... ата ... дәстүрін, сал - тын, әдетін, сенімдерін, басқа ха - лықтар - дан айыр - ма - ... ... ... - дық ... - де - ... ер - тегілерінде айтқан, оны бүгінге дейін әдемілеп жеткізген ұлы өнер - паз. ... қай - тыс ... жыл - да - ры ... Өмір ... ғасы - ры да да - улы. ... зерт - те - ... оның Әзірет Пайғам - бар за - ... - да жа - ... ай - та - ды және ғылы - ми ... - ... бұл ... ... - ... дас - тан бөлімдерін келтіреді. Ал кейбір зерт - те - ... ... Ата - ның Оғыз ... ер - ... және дас - ... - сы болғанын ай - тып, Қорқыт - тың бүгін қолы - мыз - дағы 12 дас - ... - ка - ясы - нан ... ... - ... де - рек - тер ...
Пер - тев Найили Бо - ратов Қорқыт Ата ер - ... ... Ис - лам Эн - ... - педи - ясы - на ... ... - сын - да бұл ер - ... XV ... дейін ауыз - ша бо - лып кел - генін, ал XV ... - дың ... жар - ты - сын - да ... - лы - лар та - рапы - нан жа - ... ... ес - ке ... қолы - мыз - дағы бар ... - де екі бөлек дәуірдің оқиғала - ры бей - не - лен - ... ... - ... Қып - шақ-оғыз түріктерінің Сыр - да - рия солтүстігінде отан - да - рын - да IX-XI ... ара - сын - да кеш - кен ... осы ер - ... - тандар - да көрсетіліпті.
Және бұл ер - тегі-дас - тандар жа - зылып ... XV ... - дағы ... - лы мем - ле - ... ... оқиғалар - ды қам - ти - ды. Қорқыт Ата ер - тегілерінің негізі қып - шақ-оғыз түріктерінің ... - сына ... - ген және осы за - ман - ның ... ... және ... ... көрсе - теді. Бірақ нақ осын - дай салт-дәстүрмен жа - ... ... - лы - лар ер - те - ... ... жазған - да кейбір хи - ка - ялар - ды ол ... ... - рына үй - ... жа - са - уы ... ... ғылы - ми еңбек - терде Қорқыт Ата - ның Пайғам - ... елші бо - лып ... жа - зыл - ды. ... ... - ша - лар - дың түріктердің ис - лам дінін ... - ... - нан ... жа - ... ықти - мал. ... Ата қып - ... түріктерінің білгіші бо - лып та - была - ды. деп айтқан хик - меттерінен түріктер - ге жол ... - кені ... - ды және оның ... ... - дығы ... ықти - мал - ды күшей - теді. Бақсы - лар әрі ақын бо - ... әрі ... за - ман - ... хи - ка - яла - рын сөй - лейтін, ке - лешек - тен ха - бар бе - ... ... ... - ның тағы бір ... - дағы қобы - зы. Әдет - те, ... - ... ас - па - бы. ... за - ман - да түркі ха - лықта - ры ара - сын - да ... Ата дас - та - ны кең та - ... ... Ата - ның біздің за - маны - мызға дейін жет - кен 12 хи - ка - ясы бар. Олар - дың ... ішкі және ... ... - тар ту - ... ... ... оқиғала - ры жайын - да бол - са, екеуі ми - фоло - ги - ялық си - пат - та. ... бәрі де ... дүни - есін шын си - ... - да көрсе - теді. Түркі қауымы - ның қаһар - ... мәде - ни - ... ... діни әдет - ... және ... - та - рын ашып бе - реді. Қорқыт Ата ер - ... мен дас - ... - ... ми - фоло - ги - ясы - ның қай - нар ... Қорқыт VI - II ғасыр - да Сыр бойын - да бұрынғы Жан - кент қала - сы маңын - да өмір ... ба - тыр, ... ... ... ... Со - ... бірге ол ту - ралы көпте - ген аңыз - дар сақталған. Ел аузын - дағы аңыз - ... ... ата ... ... өмір ізде - уші, мәңгілік өмір үшін қай - тпас күрес - кер си - патын - да ай - ты - ... ... ол ... ... - да ... нәрсе жоқ екен де - ген пікірге ке - леді. Енді Қорқыт ата мәңгілік өмірді қобыз са - рыны - нан ... ... Ұлы ... өзі ізде - ген ... өмір оның ... ... ... Ол күй - лерін тол - ла - сыз тар - тып, дүни - еден өтеді.
Өзі өлген - мен ар - ... күй - ... ... - ты сөздері қала - ды. Ал әде - би - ет та - рихын - да де - ... ... ... ата кіта - бы бар. ... ата кіта - бы осы ... дейін Дрез - ден қала - сын - да он екі жыр - дан тұра - тын қол - ... ... және Ита - ли - яда ал - ты жыр - дан тұра - тын қол - ... ... ... - лып ке - ... Қорқыт ата кіта - бын VI - II ғасыр - ... және одан да ... ... аңыз - ... жи - нағы де - уге бо - лады. Олар - ды жыр ... ... ата. ... - та ... ... құры - лу - ына тіке - лей қаты - сы бар, та - рих - та ... оғыз тай - па - лары - ның ... - рына бай - ла - ныс - ты ... ба - ян - да - ... Қорқыт ата кіта - бы мы - надай жыр - ... тұра - ды: -- Дер - се хан ұлы ... ту - ралы жыр, -- ... ... ауылын жау шапқаны ту - ралы жыр, -- Оғыз қаған жы - ры т. б. ... ата кіта - ... жыр - ла - ры оғыз тай - па - ... туған жерін, елін сыртқы жа - улар - дан қорғау үшін қан май - данға шыққан алып ба - тыр - ла - ... ... ту - ралы ... - ды. ... - ... ... әділдік, адам - гершілік, ата-ана - ны құрмет тұту, уәде - де тұру сияқты ізгі қаси - ет - тер ай - ты - ... Оның ... - ... - ры қорқақтық пен опа - сыз - дыққа, әдіпсіздік пен са - ран - дыққа қар - сы күре - ... ... ата кіта - ... ... - манда - ры мен олар - дың бас - тан кеш - кен ... - ры осы иде - ялар - ды аша ... Жыр - ... тең жар - ты - ... ас - та - мы Қазан бектің ел ... ... ... жа - ... ... ... жыр - лауға ар - налған. Ер - лерше қару асы - нып, жа - умен тай - сал - май ... ... ... ... ... сұлу және оның ұлы Ораз ел басқарған Ба - ян - дыр хан, Дер - се хан, оның ба - ласы ... т. б. ... - лер ... ... ... те та - ныта - ды. Қоры - та айтқан - да, Қорқыт ата кіта - бы -- әр ... жыр - ... жи - нағы бол - са да, ... жа - сау мен ізгілік көрсе - туді біртұтас өріп оты - рады. Қорқыт ата кіта - бын - да ... - елік құна - ры мол ... - ты ... ... ұшы - раса - ды. Мы - салы: Жер ... ел ... ел ... ер ... Құлан құдыққа құла - са, құрбақа құлағын - да ой - най - ды; Ат қинал - май жол шал - мас; ... па - сық ер - де ... бол - мас; Қар қан - ша - ма ... ... - мен -- ... бар - мас; Ана - дан өне - ге көрме - ген қыз; Ата даңқын шығарып, ... ... ... ба - лаға ... жет - ... т. ... - на ... ұстаған ұзан (абыз, жы - рау) ел - ден ел - ге же - теді - деп ... ата - ның өзі ... - дай, ... ол ел - ден ел - ге, ... ... та - рай - ... ата кім ...
Қарақожа ұлы Қорқыт Ата қазіргі Қызы - лор - да об - лы - сы, Қар - ... ауда - нына ... - ты Сыр - да - рия ... ... жағасын - да, Жаңакент /Иени - кент/ қала - сын - да /VI - II -- IX ғ. ғ,/ өмір ... Өз ... ... үшін 'Жер ұйығын" іздеп, көптің муд - десін көзде - ген Қорқыт Ата -- ... жы - рау, ком - по - ... ... ... ... - шы, өз ... ой - шы - лы болған адам. Бұл жаңа қала Сыр ... Арал ... ... ... ... - ... ... халқы оны Су аяғы -- Ер қорқыт" деп те атаған. Та - рихи жаз - ба ... - тер мен ха - лық ... ... - ша ... - тың ... Қарақожа оғыз тай - па - сына жа - татын Ба - ят дейтін ру - дан шыққан, ал ше - шесі ... қура - мына ... қып - шақ ... оның ... жері қәзіргі Қос - та - най об - лы - сының Аят өзені.
Қорқыт мініп, жер дүни - енің төрт бұры - шын ... ... ай - ... ... Жел - ма - яны ... ше - шесінің жақын ту - ыс - та - ры сый - лаған. В. М. Жир - мунс - ... ай - ту - ын - ша, ... Ата жы - ра - улар мен жыр - шы - ... тән көне ха - лық по - ... - ның ерек - ... ... ... әнші-жы - рау әрі бол - жа - гыш ақылгөй болған. Оғыз-қып - шақ қога - мының ... ... ... ... өз за - ... - да ... хан - ... ба - сынан өткізіп со - лар - дың бәрінде де бас уәзірлік қыз - мет ... ... ... Инал хан, Дой - лы хан, Көл- ... Тұман хан және Каңлықожа. Хан - дарга күшті ықпал жа - ... - ... олар ... - тың ақыл - ды ... аса ал - ... Осы ... ... та - рихын зерт - те - уші Әбілғазы да ба - са айтқан. Әр турлі аңыз-әңгіме - лер - де ... - тың ... жы - лы мен жа - сы ... әр ... ... ай - ты - ... Кейбір де - рек - тер Қорқыт - ты 95 жыл жа - ... де - се, ... -- ... ... 400-ге кел - ген де - ген бол - жам бар. Ал ... - тың өмір ... уақытын Му - хам - мед пайғам - бардың за - маны - на жақын - да - тады , -- ... ол ... - ... ... - ... Корқыт - тың туған күнін өте қорқыныш - ты етіп көрсе - теді. Ол күні алай-түлей бо - ран ... ... жа - уын ... күн ... - дай, ай - на - ланы қара ... ба - сып, үш күнге дейін күннің көзі ашыл - май - ды. Қара - та - уды қап - ... ... ... күн күркіреп, жұрттың құтын қашы - рып, зәресін ұшы - рады Ха - лық аңыз - да - ры мен жаз - ба де - рек - ... және ... ғылы - ми ... - ... сүйен - ген қазақтың ака - демик ғалы - мы Ә. X. Марғұлан - ның мәлімдеуінде Қорқыт - тың ше - шесі ... - тені то - гыз күн ... қат - ты ... ерек - ше бір ғала - мат ... - ты жағдай - да өмірге әкел - генін ай - та - ды. Сыр - да - ри - яның ... мен Қара - та - удың ай - на - ... қара ... бұлт ба - сып, күн тұты - лады.
Сон - дықтан Қорқыт туған бұл ... қара ... ... ха - лық деп ... Сұра - пыл ... - ден, қара түнек - тен, қорыққан ха - лық жаңа ... ба - лаға деп ат ... ... - сы де - ген ұғым бе - реді Мах - муд ... - дың ай - ту - ын - ша,, ха - лық ... жы - рын - да ... - тың ... ерек - ше си - пат - та - лады. Мұны ака - демик Ә. X. Марғұлан да қуат - тай - ды. Сыр - да - ... ... Қара - тау ... ... кел - ген ... туған - да сөй - леп ту - ып - ты. Ол та - уды Қара - шық ... - тау/ не - месе деп ... Бұл ... ха - лық ... - да ... мы - ... өлең де бар: ... ту - ар кезінде, Қарас - панды су алған, Қара жерді құм алған. Ол ту - ар - да ел ... ... соң ... ... және қобыз
Ха - лық ақын-жы - ра - ула - ры ... ... қобы - зына ... ... - тың ... ... осы - лай жыр - лаған. Тағы бір қызық жайт: ха - лық по - эзиясын - да Қорқыт қазақтың ... му - зыка - лық ас - па - бы -- ... - ды ... жа - са - ушы ... жыр - ла - нады ... - ды жа - са - ушы да, тар - ту - шы да -- ... Жыр - да ха - ... бұл та - маша ас - па - бы -- қыл ... - дың қан - дай зат - ... ... жа - ... да си - пат - та - лады. Мы - салы:
Қарағай - дын ... ... ... қобы - зым. ... түбінен үйіріп алған, қобы - зым. Ақ қайын - ның ... ... ... қобы - зым. Өзегінен ка - ра емен ойып алған, қобы - зым. Қыл құй - рығын тұлпар - дын ішек ... қобы - зым. Тау те - ... ... ти - ек қылған, қобы - зым. Ақ ырғайын қиян - ның құлақ қылған, қобы - зым. Ор - те - ... ... са - уыт ... қобы - зым. Ақ ... ... -- сы - лап ... қобы - зым Сы - рын - ды ашып, үніңді сы - нап алған қобы - зым.
Өзі мықты, үні ... саз - ды бо - луы үшін ... ... - да ... ас - па - бы күні ... ... осы әдіспен жа - салып ке - леді. Қазақтың аңыз-әңгіме - лерінде Қорқыт Ата - ның қалай өлгені, не - ден ... ту - ралы да ай - ты - лады Со - лар - дың ... ... ... ... Сыр - да - рия ... ... кілем үстінде жеп отырған жүзім ішінен қарақурт шы - гып, ша - гып өлтіреді. Енді бір ... - де ... ... тосқауыл жа - самақ бо - лып, өмір жайын ән мен күй - ге қосып, Сыр су - ының ... - на ... - ген ... ... ... - бен күй сар - на - тып оты - рады. Бір ме - зет - те куй - ге ... ар - ... әбжы - лан ... қал - гып кет - кен кез - де шағып ала - ды да, Қорқыт Ата со - дан ... әде - би ес - ... (9 -- 10 ғғ.) ... ата - ның Оғыз мем - ле - кетінде билік құрған оғыз тай - па - ... ... - ... білу - ге бо - ... Оны Ш. Ш. Уәли - ... ... ... ша - маны, алғашқы ақыны деп атай - ды. Қорқыт жайын - дағы аңыз ... - лер Ә. На - уаи ... ... бо - лып, ... ха - лықта - ры, әсіре - се қазақтар ара - сын - да кең та - ... Аңыз - ... ... ... жа - ... Ол ... - дың му - зыка - лақ ды - быс - та - лу - ынан ... ауа, сиқыр өткізген.
Қорқыт - тың пайым - да - уын - ша, адам - дар ада - ... қаси - ет - ... ... қалу ке - рек. Адам үшін ең ... -- ада - милықты жоғал - ту. Сол аңыз - дарда Қорқыт жер-жаһан - ды ... де - ген ой ... - ... ... бо - лады. Оның ай - ны - мас до - сы ... - лы Жел - ма - ясы бол - ... - ... ... ар - на - лып 1980 ж. Қызы - лор - да об - лы - ... Жо - салы стан - са - ... 18 km жер - де, ... ... ... ар - хи - тек - ту - ... ес - керткіш ор - на - тыл - ды. ... - ла - ры -- ... Б. А. Ыбы - ра - ев, фи - зика - дан ... С. И. Иса - та - ев. Ес - ... ... бе - тон - нан жа - ... 4 тік ... - тан (сте - ... тұра - ды, ... 8 m. Жоғарғы жағын - да аузы кең түтіктер ор - на - ... Аузы кең ор - та - лық ... ... ... 40 ме - талл түтік жел соққан кез - де қобыз са - рыны - мен ... ды - быс ... - ... ата - сы, ком - по - ... жыр - шы, ... му - зыкант, бақсы - лар - дың қамқор - шы - сы. әде - би ес - ... ІХ-Х ... - ... билік құрған оғыз тай - па - сынан ... - ... білу - ге бо - ... Оны Ш. Ш. Уәли - ... ... ... ша - маны, алғашқы ақыны деп атай - ды. Қорқыт жайын - дағы аңыз әңгіме - лер Ә. На - уаи ... ... бо - лып, ... ха - ... - ры, ... - се ... ара - сын - да кең та - рады. Уәли - ... - ... - ... ... сөзі -- адам - зат ... - ... жағдайын көрсе - тетін сөзінен шыққан деп түсіндіреді. Өлімнен ... мен одан қашу -- ша - ман ха - лық аңыз - да - ... ... Аңыз - ... ... ... жа - саған. Ол қобыз - дың му - зыка - лық ды - быс - та - лу - ынан ... ауа, ... ... ... аңыз - ... Қорқыт жер-жаһан - ды кезіп, де - ген ой түйінде - генін байқауға бо - ... Оның ай - ны - мас до - сы ... - лы Жел - ма - ясы бол - ды. -- ... ... ... құра - мына ... оғыз тай - па - ... эпи - калық жаз - ба ес - керткіші, Кітап оғыз - дардың өмірі жайын - да ба - ян - дай - ды. Оғыз -- қып - шақ тай - па - лары - на ор - тақ ... жа - ... ... - тың араб ... жа - ... екі ... ... (Дрез - ден, Ва - тикан). Кітап - та қазіргі қазақ тілінде кез - де - ... ге - ог - ра - фи - ялық ата - улар ... кез - де - ... Мұра - ның орыс ... то - лық аудар - ма - сын В. В. Бар - ... 1922 жы - лы жа - ... ол 1962 ж. жа - рық ... ата - ның ке - ... Ата - ның ... қыр - лы ... ма - зары ... Қызы - лор - да об - лы - сы, Қар - ... ауда - нына ... - ты ... стан - ци - ясы - на ... Сыр - да - рия өзенінің жағасы - на /IX -- XI ғ./ ор - на - ... Ма - зар - дың ... ... қазақтың киіз уйі сияқты дөңге - лек. Ә. А. Ди - ва - ев пен И. А Кас - таньенің зерт - теуі ... - ша /IX ғ. / ма - зар ... са - ... Ішкі жағы ... ... оюла - рымен бе - зендіріліп, ке - реге, уықтар бей - не - лен - ген. XIX ... - дың ... - да ... - тың та - быты ... жер - ге ... ма - зары - ның қал - дықта - рын Сыр суы шайып әкет - кен. Соңғы ... - ры /1978 -- 1980/ ... Рес - ... - касы та - рихи және мәде - ни ес - керткіштерді қор - гау қоғамы Ор - та - лық со - веті Пре - зиди - умы - ның ... ... - ша ар - найы қар - жы бо - саты - лып, ... ... ес - керткіш ор - на - тыл - ды.
Ал - ма - тылық жас ар - хи - тек - тор Иб - ра - ев ... жо - басы ... - ша жүзе - ге асы - ... ... көне му - зыка - лық ас - па - бы -- қыл ... бей - не - лен - ген бұл ес - керткіш жел - мен бірге ыңыл - дап, үн са - лып тұра - ды. Ес - ... Қызы - лор - да об - лы - сы, Қар - ... ауда - ... ... стан - ци - ясы - на ... жер - ден бой көрсе - теді. Қорқыт Ата ма - зарын 1898 жы - лы қазақтың көрнекті фоль - кло - ... ... ауыз әде - би - еті ... ... жи - на - ушы - сы Ә. Ди - ва - ев ... алған екен. Сол фо - то-су - рет Стам - бул уни - вер - си - ... про - фес - со - ры М. Ер - ... /Ки - таби Қор - кыт/ ... пай - да - ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Корқыт ата кітабы24 бет
Бастауыш мектеп математикасында құзіреттілікті қалыптастыру.15 бет
Кенесарының туып өскен жері және арғы атасы Абылай туралы18 бет
Неміс және қазақ тілдердегі сан есімге (3;7) қатысты фразеологиялық сөз тіркестері4 бет
Райымбек батыр және ұлттық патриотизм4 бет
Хз. Мұхаммедттің адамдармен қарым - қатынасы5 бет
Шақшақұлы Жәнібек3 бет
Ыбырай Алтынсарин3 бет
Қазақ жырлары5 бет
Әбділда Тәжібаев5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь