«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері

«Қазақ» – қоғамдық –саяси және әдеби газет 1913 жылы 2 ақпаннан бастап Орынборда аптасына бір рет, 1915 жылы аптасына екі рет шығып тұрған. Тиражы –3000, кейбір мағлұматтарда 8000-ға жеткен. Бірінші редакторы белгілі ғалым, жазушы, қоғам қаураткері Ахмет Байтұрсынов, екінші редакторы қоғам қайраткері, жазушы Міржақып Дулатов бастырушы «Азамат» серіктігі. Кәрімов баспаханасында басылып тұрған. Газеттің 1918 жылғы сандарының редакторы Жанұзақ Жәнібеков.
Газетте XX ғасырдың басындағы қазақ елінің саяси-әлеуметтік өмірінің ең түйінді мәселелеріне, қазақ шаруашылығының жағдайына, жер мәселесіне, басқа елдермен қарым-қатынасына, оқу ағарту, бала тәрбиесіне, әдебиет пен мәдениет, әдет-ғұрып, салт-санаға, тарих пен шежіреге арналған құнды мақалалар жарияланды.
XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ өміріндегі екінші бір күрделі мәселе оқу –ағарту ісі болды. Қазақ даласында заман талабына сай жалпы білім беретін негізінен орыс-қазақ мектептері болды. Мұндай алғашқы бастауыш орыс-қазақ мектебі 1841 жылы Жәңгір хан ордасында ашылды. Екінші мектеп Орынбор шекаралық коммисиясының жанынан 1850 жылы ашылды.Ол негізінен орталық аппараттың төменгі орындарына писарлар мен тілмаштар даярлау мақсатын ұстанды.Алғашқы 30 баланың бірі ретінде онда қазақтың тұңғыш ағартушысы Ыбырай Алтынсарин оқыды. Ал үшінші осындай мектеп Омбы қаласында Сібір қазақтары облыстық басқармасының жанынан 1865 жылы ашылды. Оған жиырмаға жуық оқушы қабылданды. Осылайша бірте-бірте мектеп ашу ісі бел ала бастады. Бірақ бұл негізінен орыстың ықпалды күшейте түсуге бағытталған оқу жүйесі болатын. Орыс-қазақ мектептерінің басты көздеген мақсаты жалпы қазақ балаларының ой санасын, таным-түйсігін жетілдіруге, оларды білімділікпен біліктілікке ұмтылдыру емес, өз кеңселеріне қажетті төменгі
        
        «Қазақ»  газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері
«Қазақ» – қоғамдық –саяси және ... ... 1913 жылы ... ... ... ... бір рет, 1915 жылы ... екі рет
шығып тұрған. Тиражы –3000, кейбір мағлұматтарда ... ... ... ... ғалым, жазушы, қоғам қаураткері Ахмет Байтұрсынов,
екінші редакторы ... ... ... ... ... бастырушы
«Азамат» серіктігі. Кәрімов баспаханасында басылып ... ... ... ... ... ... Жәнібеков.
Газетте XX ғасырдың басындағы қазақ елінің саяси-әлеуметтік өмірінің
ең түйінді мәселелеріне, қазақ шаруашылығының жағдайына, жер ... ... ... оқу ... бала тәрбиесіне, әдебиет пен
мәдениет, әдет-ғұрып, салт-санаға, тарих пен шежіреге ... ... ... ... бас ... ... өміріндегі екінші бір күрделі мәселе
оқу –ағарту ісі болды. Қазақ даласында заман ... сай ... ... ... ... ... болды. Мұндай алғашқы бастауыш орыс-
қазақ мектебі 1841 жылы Жәңгір хан ордасында ... ... ... ... коммисиясының жанынан 1850 жылы ашылды.Ол негізінен орталық
аппараттың ... ... ... мен ... даярлау мақсатын
ұстанды.Алғашқы 30 баланың бірі ретінде онда қазақтың тұңғыш ағартушысы
Ыбырай Алтынсарин оқыды. Ал ... ... ... Омбы қаласында Сібір
қазақтары облыстық басқармасының жанынан 1865 жылы ... Оған ... ... ... ... ... мектеп ашу ісі бел ала бастады.
Бірақ бұл негізінен ... ... ... ... ... оқу ... ... мектептерінің басты көздеген ... ... ... ой ... ... ... ... білімділікпен
біліктілікке ұмтылдыру емес, өз кеңселеріне қажетті төменгі ... ... және ел ... ... тәлім -тәртібі арқылы
орыстандыру саясатының нарқын арттыру еді.
«Қазақтың» басты бағыты ... ... ... ... ... ... ... бас көз болды. Мысалы: «оқу жайы», «Қазақша оқу жайы»
атты мақалалар оқудың мән жайын, маңызын, әсіресе, ... ... ... ... ... ... де, ... жақтан білімсіздігін көріп
тұрғандар басынып, елдігнен , теңдігіне ... ... ... ... ... ... бар қазаққа ескерерлік іс еді. Бұл заманда қол
жетпегендерді теңдікке жеткізетін, ... күш ... ... ... ... ... өтпей тұрғанда үйренсек, ... ... аяқ ... ... едік, бізде өз ... бір ... ... едік» – десе, «Орысша оқу орыс қолтығында ... ... ... оқы, жаза ... соң, шама келсе орысшада білу керек»,
-дейді. Газет 1913 жылы ... ... ... мән ... ... ... ... тырысса, екінші 1914 жылғы «Бастауыш
мектеп» (№61), «Мектеп керектері» (№62), «оқу мезгілі» ... ... ... ... ... ... мұқтаждарын айтады.
Оқу- ағарту мәселесіне «Қазақ» газеті көп ... ... ... ... ... медреселер салудың қажеттілігі осы істің барысы
туралы ... ... ... ... ... ... тілінде шыққан
кітаптардың бағыт-бағдары, алатын орны жөнінде қысқаша сын мақалалар өте
көп ... ... ... иесі еркіндік үшін жаратылған. Өсімдік екеш
өсімдік те қалағанынша ... ... өз ... жеткенше күнге қарай бой
созуға ұмтылады. Жан-жануар атаулының да аңсары сол. Ал, адам ше ?! ... ... ... ... ... ... көнбей еркіндіккее талпынған
тірі пенде қашан жер қойнына кіргенше өз мүддесі жолында тырмысып, тырбынып
өтпей ме?! ... ... ... де төзімді кісінің жан сарайына үңіліп
қарасақ, оның да көкірегі еркіндікке бұлқынған арман мен мұратқа толы.
Шыққан тегі мен ... ... ... мен мінез-құлқының,
табиғи ортасы мен шаруашылығының, ең ... тілі мен ... бір ұлт етіп ... кез ... халық та әлгі жеке адам сияқты
ғұмыр бойы азат ел ... ... жер ... ... ... өзіне
лайықты орнын алуды армандап өтеді. Арманынан айырылған, мұратын жоғалтқан
адам да, халық та дара тұлғалық қасиетінен айырылып, ... ... ... жүз жыл бойы ... бұғауында тұншыққан қазақ халқының қайтадан
дербес мемлекеттік орнатып, айналасы төрт-бес жылдың ішінде ... ... ... қандай ұлы күш еді,-деп таң қалатындар болса,
сол ұлы күш осы ғасырлар бойы халқымыз ... ... ... ... ... ... деген сөз бар. Мұның мағынасы – ... ... іс- ... ... ... ... бұлттар
көрінеді, түбі қандай белгісіз, не боларын ... Нұр ... ... ... несібемізді молайтар ма?
Болмаса, дауыл болып соғып,үйімізді жығып ... ма? ... ... ... аяқ, ... бас, жеңдеріміз қиюсыз, етектеріміз жиюсыз
ашылып, шашылып қамсыз жатқан ... ... не ... ... ... ... жауын ету қолымыздан келмейді, үйлеріміздің қирамаи
қалуына амал ету ... Сол ... ... ... ... ... ... газет. Халыққа газеттің керегі қандай? «Айқап» журналында қазақ
халқының әдет-ғұрып, ... ... ... ... Ақбаевтың «Туысқан
бауырларына бір насихат», Шәкәрім Құдайбердиевтің ... ... ... Мұқамеджан Сералиннің «Біздің бұрынғы һәм қазіргі халіміз»
сияқты бірқатар еңбектері жарияланған.
Бұдан біздер әсіресе, XX ... ... шыға ... ... ... ... оқу-тәрбие мәселелерінің ... ... ... ... ... байлығын бұрынғыдан да байыта
түсуге, ... ... ... айырылғандардың санасын оятуға барынша
күш салғандығын байқаймыз.
XX ғасырдың басында қазақ халқының көзі мен құлағы және ... тағы да бір ... ол – ... ... ... желкен деген
бүркеншік атпен жазған автордың «Өтінішке жауап», Х. ... ... ... және тағы да ... ... ... ... әдет-ғұрып ,
оқу-тәрбие мәселелеріне арналған мақала, очерк, әңгімелері жарияланған.
Қасақстанның Россияға ... ... ... орыс халқы мен
ќазаќ халқының алдыңғы қатарлы өкілдері арасында рухани және достық қарым-
қатынастар қалыптаса бастады.
Қазақ ... ... ... Ыбырай Алтынсаринның және Абай
Құнанбаевтың ... ... ... орыстың алдыңғы ... ... ... ... ... ... көзқарасының демократиялық бағытта
болып қалыптасуына оның 1860 жылы Петербургте болуының ерекше маңызы болды.
Шоқан Петербургте болған ... ... ... ... Сол ... ... журналдарды оқиды. Бұл кездегі таңдаулы
журналдар А.И. Герценнің шет елде ... ... ... , Н. ... мен Н.А. Добралюбов тұсындағы «Современник» (1854-1862)
болатын.
Шоқан ... ... ... ... халық
бұқарасының мүддесін қорғады, әділеттік күшін күресті. Мысалға оның ... ... ... ... ... Бұл өтініш ретінде жазылған жай хат
емес, қазақ халқының әлеуметтік шаруашылық және мәдени ... ... ... ... ... ... ... қосылуының прогресшіл маңызын қазақтың ағартушы
–демократияның ішінде бірінші болып дұрыс түсінген, қазақ халқының ұлы орыс
халқымен дос ... ... ... ... ... біз ... онымен біздің қанымыз араласқан»-деп жазды ол.
Сонымен қатар Шоқан өз халқының ... ... ... да білді.
Кейбіреулер ойлағандай қазақ халқы «Сондай тағы және дөрекі емес, қоғамдық
прогреске ... және ... зор ... деп ... ол өз ... ... Ол өз ... мен отанына деген шын сүйіспеншілігін басқа халықтарды,
алдымен ұлы орыс халқын, оның озат ... ... ... адамдарын
сыйлаумен ұштастырды. Орыстың революцияшыл демократ публицисттері сияқты
Ш. Уәлиханов өз ... жаны ... оның ... ... ... ешбір іркілместен қатты сынады.
Сөйтіп Ш. Уәлиханов «Сот реформасы ... ... ... тек ... ... жөнінде сөз етіп қойған жоқ, сол кездегі
шешуді керек етіп отырған басқа да әлеуметтік маңызы бар мәселелерді ... әйел ... ... де қамтыған.
Гуманист - публицист әйел ... ... ... ... туралы» деген мақаласында да баса көңіл ... ... ... тумай жатып атастырып, балиғатқа толмаған қызын қалың
малға ... ... ... ... ... ... ... тағылық
әдеттеріне қарсылық білдірді. Шоқан мұның бәрін адам өміріне ... оның ... қол ... деп ... де, әйел ... күн ... қойды. Ол «Қазақтар қыздарын жасқа толмай күйеуге
бермейтін болсын, ата-аналары өздерінің балдарын тұрмысқа шығуға, үйленуге
күштемейтін ... деп ... ... және ... ... ... ... қазақтың
әдебиеті мен тілін дамытудың жолдарын айтып, жөн сілтеді. Ол ... және ... ... кен де емес ... ... бар» – деп ... және өзі жақсы білетін халықтың ауыз әдебиеті мұралары мен орыстың
класикалық озық әдебиеті қазақтың жазба әдебиетінің жаңа ... ... ... үлгі өнегесі болады деп білді. Ол өз халқының ауыз әдебиеті
мұраларын, ақындардың шығармаларын қоғамдық даму ... ... ... ... ... ... журналистиканың саяси маңызын, атқаратын ролін ... ... ... ... оның ... бергі арманы еді. ... ... ... ... ... « сияқты төрт-бес мақаласы
1861 жылы жарық көрді.
Шоқан еңбектерінің барлығы дерлік орыс ... ... ... ... ... өзінің ана тілінде алып, хат таныды. Егер де сол кезде
қазақ баспасы, қазақша ... ... ... Шоқан мақалаларын, очерктерін,
әдеби зерттеулері мен сындарын өзінің ана тілінде бастырып шығарған болар
еді. Алайда өз ... қай ... ... ... өз ... ... ойлап,
қалың бұқараның мүддесін қорғады, қайтсе де өзінің ... ... ... ... ... үшін күресті.
Сөйтіп Шоқан Шыңғысұлы Уәлихан қазақтың көрнекті ғалымы, демократ
ағартушысы болуымен қатар қазақтың публицистикасы мен ... ... бірі ... ... ... және ... ... қоғамдық ой пікірімен педагогикалық ғылымының алдыңғы қатарлы
өкілдерінің – Чернышевскидің, Добролюбовтың, ... тағы ... ... ... орыс ... ... ... XIX –ғасырдың 50-жылдарының аяқ шенінде және 60-жылдардың бас кезіндегі
журналдарды қажымай талмай ... ... ... бетіндегі
шетелдіктермен сөздерді және өзіне керекті ... ... ... ... ... ... алынғандары қалың дәптерге айналған.
Баспасөзді халық ағартудың, қоғамдық ой-пікірді дамытудың аса маңызды
құралы деп ... ол. ... ... ... ... ... жалпы білім тарататын, өнер үйрететін кітап шығаруды талап етті.
«Молдалардың оқытып ... ... ... ... кітаптарының бәрі де адам
баласын дұрыс ойдың бәрінен адастырады, кері кетіреді. Ал басқа ... ... да ... ... ... ... жазылған, оқығанда
ақыл беріп, ой түсіретін кітаптар керек» деп жазды ол.
Осындай мақсатты көздеген Алтынсарин 1879 жылы «Қазақ ... ... ... ... ... ... бастауыш құралы « деген екі кітабын
орыс әрпін қазақша бастырып ... ... ... әрі ... әрі ... ... және ... әдебиет шығармаларының жинағы, халыққа
әртүрлі ... ... ... ... ... 1862 ... бір ... «Қазақ халқы қарапайым, өнері жоқ
халық. Бірақ біз қарапайымдылықтың өзінен де көп ... ... ... ұғымтал, ақылды, дарынды, бірақ оқымаған халық. Мәселе оны ағартуды
болып отыр» –деп жазды.
Газетте жарияланған мақаларында Алтынсарин қазақ елі ... ... әзір ... ... бұл ... ... салтын бірден жойып жіберуге
болмайды. Ондай шара қолданудан бұрын әуелі сол ... ... мен ... жөн деп ... зорлап отырықшылыққа айналдыруға қарсы болды.
Алтынсарин қазақ халқының әдет-ғұрпы жөнінде екі этнографиялық мақала
жарялады. Біріншісі, қазақтың өлген адамды жерлеу және оған ас беру ... ... – құда ... қыз ... және той ... дәстүрлеріне айналған.
Бұл мақаласында ол қазақтың рушыл – феодалдық салтына негізделген
дәстүрлерінің ескірген формаларын, әсіресе ... мал, ... ... ... ... ... әдеттерін орыстың ориенталист
ғалымдарына таныстырды.
Қорытытып айтқанда Алтынсарин қазақтың жаңа жазба әдебиетінің ... ... ... қатар қазақтың бұқарашыл баспасөзі ... ... ... бірі ... Ол ... шығармаларының
ана тілінде және орыс тілінде жазып, қазақтың қоғамдыќ ... ... ... ... ... ... ... болды. Қазақтың
ұлы ақыны, ойшылы Абай Құнанбаевтың да қоғамдық саяси көзқарасы озат орыс
мәдениетінің әсерімен ... ... ... оқу- ағарту, философия, педагогика, әдебиет
пен өнер, мораль жөнінде және қоғамдық өмірінің проблемалық ... сөз ... ... ... ... элементтердің енуін, осыған байланысты
бұған дейінгі тәртіп пен идеялогия шайқала ... өз ... ... ... ғасырлар бойы артта қалушылық пен надандықтан прогресшіл
Россиямен, оның озат мәдениетімен өте ... ... ... ... Абай ... білді. «Орысша оқу керек, хикметте, мал да, өнер де,
ғылым да – бәрі орыста» . Сондықтан ... ... ... ... ... деп ... ол.
Алдыңғы қатарлы орыс публицистикасы мен журналистикасынан үлгі ала ... ... ... Алтынсарин, Абай Құнабаев ... ... ... ... ... қалдықтарына, кертартпа
ағымға қарсы күресті.
Қазақ ағартушылары өз ұлтының жазба ... ... ... және ... ... ... ... бірге қазақтың бұқарашыл
публицисткасы мен баспасөзінің ... ...

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы мен зерттелуі27 бет
«Қазақстан-2030» стратегиялық бағдарламасының орындалуы51 бет
«Қазақтағы» әдебиетті зерттеу мен әдеби сын мәселелері163 бет
А. Байтұрсыновтың өмірі14 бет
Айқын газетінде сұхбат жанрының берілуі58 бет
Ахмет Байтұрсыновтың өмірі7 бет
Міржақып Дулатовтың өмірі13 бет
Семей таңы газетінің тарихы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь