Кеңес өкіметінің орнауы

Петроградтағы Октябрь қарулы көтерілісінің жеңісі, орталықта Кеңес өкіметінің орнауы, сонымен қатар Қазақстанмен іргелес жатқан Ташкент, Омбы, Орынбор және Астрахань ірі қалар Қазақстанда Советтердің билікті қолына алуына шешуші маңыз атқарды. Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы төрт айға созылды — 1917 жылдың аяғынан 1918 жылдың наурызына дейін. Бұл процесс әлеуметтік-экономикалық, өлкедегі мәдени дамудың артта қалуына байланысты және жергілікті жұмысшы табы мен большевиктік ұйымдардың әлсіздігі ұлтаралық қатынастармен байланысты қиындықтарымен шиеленісті. Өлкедегі Кеңес өкіметінің жеңісіндегі шешуші ролді негізінен жергілікті горнизондардың солдаттары мен Ақпан революциясынан кейін Қазақстанға оралған бұрынғы майданға қатысқандар Кеңес өкіметінің оларға бейбітшілік пен, шаруаларға жер беруіне уәде еткіндігінен туындаған мүдделілік негізінде болды. Орал, Жетісу, Сібір және Орынбор казак әскерлерінің үкіметі мен Қазақстанның әртүрлі қалаларына құлатылған Уақытша үкіметтің жақтастарының қарсыласуына байланысты жағдай шиеленісе түсті.
Сырдария, Ақмола және Бөкей Ордасынның көпшілік аудандарында негізгі күш большевиктерде болғандықтан, уақытша үкіметтің жақтастары қарулы қарсылық көрсете алмады, бұл жерлерде Кеңес өкіметі бейбіт түрде — Советтердің жұмысшыларды, кедей шаруаларды жаулап алуы негізінде жүрді.
Уақытша үкіметтің жақтаушыларының негізгі күштері сақталған Торғай, Орал, Семей және Жетісу облысының кейбір жерлерінде жағдай өзгеше болды. Уездік қалалар облыс орталықтары мен көптеген аудандарда кеңес өкіметі Уақытша Үкіметтің жергілікті органдары, олардың одақтастарының қарсыласу күштерін қызыл әскер отрядтарының күшімен жеңді.
1917 жылдың қазанның соңынан 1918ж. наурызы аралығында Қазақстанның ірі жергілікті жерлері мен ірі қалаларында Кеңес өкіметі орнады. Қазақстанның негізгі тобы ауыл мен селоларда Кеңес өкіметін орнату процесі азамат соғысы басталған уақытқа дейін созылды. Бұл істе белсенді қызмет атқарғандар А.Жангельдин, С.Сейфуллин, К.Сүтішев, А.Асылбеков, Б.Серікбаев, А.Майкөтов, И.Дубинин, К.Шугаев, Я.Ушинов, С.Шиллинг, А.Иманов, Т.Рысқұлов, П.Виноградов, Т.Бокин, Л.Хмелев. Т.Өтепов, А.Розыбақиев және т.б.
        
        Кеңес өкіметінің орнауы
 
Петроградтағы Октябрь қарулы көтерілісінің жеңісі, орталықта Кеңес
өкіметінің орнауы, ... ... ... ... ... Ташкент,
Омбы, Орынбор және Астрахань ірі қалар Қазақстанда Советтердің билікті
қолына алуына ... ... ... ... ... ... орнауы
төрт айға созылды — 1917 жылдың аяғынан 1918 жылдың наурызына дейін. ... ... ... мәдени дамудың артта ... және ... ... табы мен большевиктік ұйымдардың
әлсіздігі ... ... ... ... ... ... ... жеңісіндегі шешуші ролді негізінен жергілікті
горнизондардың солдаттары мен Ақпан революциясынан ... ... ... ... ... Кеңес өкіметінің оларға бейбітшілік
пен, шаруаларға жер беруіне уәде ... ... ... ... Орал, Жетісу, Сібір және ... ... ... мен ... ... ... құлатылған Уақытша үкіметтің
жақтастарының қарсыласуына байланысты жағдай шиеленісе түсті.
Сырдария, Ақмола және Бөкей ... ... ... ... большевиктерде болғандықтан, уақытша үкіметтің ... ... ... алмады, бұл жерлерде Кеңес өкіметі бейбіт түрде —
Советтердің жұмысшыларды, кедей шаруаларды ... алуы ... ... ... жақтаушыларының негізгі күштері сақталған Торғай,
Орал, Семей және Жетісу облысының кейбір ... ... ... ... ... ... орталықтары мен көптеген аудандарда кеңес өкіметі
Уақытша Үкіметтің ... ... ... ... қарсыласу
күштерін қызыл әскер отрядтарының күшімен жеңді.
1917 жылдың қазанның соңынан 1918ж. наурызы ... ... ... ... мен ірі қалаларында Кеңес өкіметі орнады. Қазақстанның
негізгі тобы ауыл мен ... ... ... орнату процесі азамат соғысы
басталған уақытқа дейін созылды. Бұл істе белсенді ... ... ... ... ... Б.Серікбаев, А.Майкөтов,
И.Дубинин, К.Шугаев, Я.Ушинов, ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
1921 жылғы ашаршылық
 
Азамат соғысы аяқталғаннан кейін, ... ... ... және ... нақтылық ымыраға келмейтін шиеленіске
енді. Өсуі коммунистік өндіру мен үлестенуге өту алдағы революциялық қиялды
қирату тенденциясына ... ... Бұл ... ... бүкіл елдің
халық шаруашылығымен қатар Қазақстанның экономикасына әсер етті.
Республиканың ауыл шаруашылығында дағдарыс динамикасы қатты байқалды.
1917ж. қарағанда 1922жылы егіс ... 3,6 ... ... ... ... 1921 ... аралығында астық өнімділігі 38,7 ... 18,7 ... Осы ... бидайдың валдық жинау өнімі 3 есе төмендеді.
Мал шаруашылығы өте қиын жағдайда болды. 1914 ... 1922 ... ірі қара мал 2,1 ... ... — 2 млн-ға, ұсақ мал (қой ... — 6,5 млн, түйе — 0,3 млн. ... ... Осы жылдары негізінен малдың
барлық түрі 10,8 млн. ... ... ... ең ... апат — ... ашаршылыққа ұшырау
болды. Сол уақыттағы жергілікті мәліметтер бойынша, 1921—1922жж.
Орынбор губерниясында 445 мың, Қостанайда 255 мың, ... — 400 ... 360 мың, ... ... — 100 мың адам ... ... деректер бойынша, республикада 2 млн. 300 мың адам ... ... ... ... ... ауруға ұшырау және
ашаршылық аудандарынан жаппай көшу тұрғылықты ... ... ... 1914ж. ... 4811662 адам ... 1922ж. 3795963 адам ... ... саясаты ауыл мен село наразылығын күшейте түсті. Кейбір
жағдайларда өкімет қолданған әкімшілік террорына ... ... ... кейбір жерлерде қарулы қарсылықта көрсетіп отырды. 1920ж.
Семей облысында бүліншілік бұрқ ... оған ... ... төзбеген орташалар мен дәулетті топтардың көптеген бөлігі
қатысты. Сол жылы ... ... ... ... ... онда Қызыл
Армияның бұрынғы командирі А.Сапожков басшылық жасаумен шаруалар қозғалысы
етек алды. 1921ж. ... ... ... Ақмола, Петропавл,
Көкшетау т.б. уездерінде шиеленіс күшейе түсті.
Қазақ автономиясының құрылуы.
Қазақ ревкомы.
 
Қызыл Армияның жеңістері мен ... ... өз ... ... Россия алдына, Қазақ өлкесінде басқаруды жөндеу мақсатын
іске асыруға бағыттады. Осы мақсатпен, сонымен ... ... ... ... ... ... 1919ж. 10 ... РСФСР Халық
Комиссарлары Кеңесінің жарлығы бойынша Қырғыз (қазақ) өлкесін ... ... ... (Ревком) С.Пестковскийдің басшылығымен
құрылды. Оның құрамына Ә.Жангельдин, М.Тұнғаншин, С.Меңдешев, ... ... ... ... ... бағытта болған А.Байтұрсынов, Б.Қаролдин
және т.б. енді. Қазревком Орал, Торғай, Ақмола және ... ... ... тиіс ... ... ... ... Ақмола мен Семей облыстары ... ... ... ... ал ... уезі мен ... облысы — Челябинск аудандық
басқармасына қарады. 1919ж. қыркүйек ... ... ... ... құрамына енді. Сібір ревкомы мен Қазақ ревкомы ... ... ... ... қай ... ... енуі жайлы көптеген
шиеленістер мен тартыстар туып ... Тек ... ... ... нәтижесінде және ... ... ... ... ... 1920 жылы Ақмола мен Семей облыстары және Қостанай
уезі ... ... ... ... бұл ... тек 1921 жылы ғана
Қазақстан жеріне қосылды. Бұл процесс ... ... ... ... ... автономиясының формасы мен оның құрамына кіретін территория
мәселесін шешумен қатар шиеленісті түрде жүріп отырды.
Қазревком ... құру ... ... Қызыл Армия қазақ бөлімдерін құру
ісін және ... ... ... жұмыстарын атқарды. Білім,
шаруашылықты қалпына келтіру, және сот ісін жұмыстарына да ... ... ... ... ... ... ... комитет Орал мен Торғай
облыстарының территориясында жоғарғы әскери және азаматтық ... ... ... ... — 1920ж. басы ... Қазақ кеңес автономиясын құру
ісіне ... ... ... 1920ж. ... ... басында Ақтөбеде
Түркістан мен Сібірдің қазақ аудандарының депутаттарының қатынасуымен
бірінші өлкелік ... ... ... 1920ж. ... ... басында
Халық Комиссариатының ұлттар ісі жанында Қазревком, Сібірревком мен ТүрОАК
өкілдерінің қатысуымен өткен отырыста қаралған негізгі мәселе ... ... ... ... ... ісі толығымен шешілді. 1920ж. 17
тамызда ... ... ... Кеңесі Қырғыз (қазақ) ... ... ... құру ... ... ... қарап,
26 тамызда бұл декрет қабылданып, іске кірісті.
1920ж. 4—12 қазан аралығында Орынборда Қазақстан Кеңесінің ... ... ... ... ... басшы етіп С.Меңдешевты, Халық
Комиссарлары Кеңесіне басшы етіп. Радус-Зеньковичті ... ... ... ... ... болған Қазақ автономиясы жарияланды.
1920ж. қыркүйек айында осы жағдайға байланысты Орынбор ... ... ... ... ... азамат соғысынан кейінгі экономика өте күрделі жағдайда
болды. 1918—1920 жылдарда халық шаруашылығын әскери-әкімшілік ... ... ... үкіметтің экономикалық саясатында негізгі құрал
ретінде азық-түлік салығы болды — ауыл ... ... ... ... өндіріс орындарындағы жұмысшыларды асырау үшін ешбір өтеусіз алынды.
Салық, соғыс жылдары орнатылған ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай экономиканың табиғи
дамуында, ауыл ... қиын ... ... ... ... ... ... төмендеуі сияқты жағдай ... ... ... уақытпен салыстырғанда 3 есе төмендеді. Әсіресе, ... өте қиын ... ... Қазақ аудандары 1916ж. ұлт-азаттық
көтерілістерінің басып жаншылуы негізінде басталған ұзақ дағдарыстан ... Сол ... жұт, ... мен ... ... ... ... малдың табиғы өсуіне кедергі келтірді, соғыс
жылдары 11 млн. жылқы мен 6,5 млн. ұсақ мал ... ... ... ... осы қиын ... ... ... мен Қазақстан үшін салықты ұлғайту
жайлы хабарлады. Үкімет 1920 тамызы мен 1921 ... ... ... млн. пұт ... өткізуде салық салды, оның ішіндегі 35 млн. пұт ... ... ... ... 1920ж. ... пен бұл ... ... өткендігі есепке алынбады. Сібір басшылары, Ақмола, Семей облыстары
мен Қостанай уезі ... ... ... ... біле ... ... ... осы аудандарға бергізді. 1920ж. бір ғана ... 26 млн. пұт, бір ... ... 6 млн. пұт ... ... ... пен ... күнделікті қажет және тұқымдық бидайға дейін кәмпескеленді.
Астық салығы қазақтардың малмен ... ... да ... олар
малдарын сатып, орнына астық алып өткізулеріне тура келді. Мұнамен қатар ет
салығы және “төтенше” жиналымдар да ... ... ... ... ... пен ... өкіметті басып
алуы алғашқы күндерден бастап-ақ, құлатылған топтардың ... ... ... ... ... үшін күрестің жалғасы болды, сол себепті де
революция мен азамат соғысы арасында ешбір дәл ... ... ... ... ... ... ... бірі 1917ж.
қарашасында Торғай облысының әкімшілік орталығы Орынборда қалыптасты, онда
Орынбор казактары әскерінің ... ... ... өкіметін құлатып,
Кеңестердің Бүкілшілік съезінің делегаты С.Цвиллинг ... ... ... ... ... ... ... қарулы орталығы
Жетісуда да болды, 1917ж. 1(14) қарашада Жетісу казактары әскерінің кеңесі
Әскери үкімет ... ... ... ... ... ... қарсы күресу мақсатымен ақгвардия офицерлері мен юнкерлер
жиналды.
1917ж. қарашада революцияға қарсы ошақ ... ... ... ... ... ... ұзамай жергілікті Кеңесті таратып, өкіметті басып
алады. Бұл әскери биліктер Қазақстандағы революцияға қарсы ... ... күші ... Олар ... офицерлерге, казак
станицалары мен келімсектер селоларының бай-кулак элементеріне сүйенді,
олар және ... ... ... мен ... ... Шора-Ислами
партиялары басшыларынан, тағы басқа бірқатар партиялар мен ... ... ... тапты.
Кеңес өкіметін құлату үшін ел ішіндегі ақгвардияшылармен бірігіп алған
империалистік мемлекеттердің белсенділік көрсетуіне байланысты 1918ж. жазда
азамат соғысы кең ауқымға ... ... ең ... күші ... ... ол революцияға дейін Австро-Венгрияның тұтқын солдаттары — ... ... ... ... еді. Осы ... бөлімдері революцияға
қарсы ішкі күштермен бірлесіп Ақмола, Петропавл, ... ... ... ... 1918ж. 11 ... ... ... өкіметі құлатылды.
Осы жылдың жазында ақгвардияшылар Орал, Ақмола, Семей облыстарын, Торғай
облысының көп жерін ... ... ... ... ... жағынан Жетісуға
басып кіреді. Ақгвардияшылар басып алған ... ... ... ... ... ... ... селоларының тобы,
Черкасск селосын орталыққа айналдырып, қорғанысқа көшеді.
1918ж. жазында кеңес өкіметі Жетісу мен Сырдария облыстарының көпшілік
бөлігінде, Торғай облысының ... ... мен ... ... кейбір
жерлерінде ғана сақталып қалды.
Антакта елдері үкіметтерінің қолдауымен Чехословак корпусы көмектесіп,
Самарада — әсер-ақгвардияшыл үкімет — ... ... ... ... ... үкіметі орнайды. 1918ж. қаңтарда қуылған атаман
Дутов, 1918ж. 3 шілдесінде тағы да ... ... ... ... ... ... Орталық Россиядан бөліп тастайды.
“Алаш-Орда” үкіметі
 
Қазан революциясының көп ... ... ... жетекшілері Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және саяси
дамуына ... ... ... ... ... ... Ал Петроградтағы революциядан кейін бірден ... 21 ... ... “Алаш” партиясының Әліхан Бөкейханов, Ахмет
Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Елдес ... ... ... ... және ... Бірімжанов құрастырған бағдарламасының
жобасы жарияланды. Бағдарламаның жобасы он ... ... ... ... ... мыналар:
І. Мемлекет қалпы. Ресей демократическая, Федеративная республика
болу... Федеративная республика һәр мемлекеттің ... ... ... ... Һәр ... өз ... өзі алып жүреді...
ІІ. Жергілікті бостандық. Қазақ жүрген облыстардың бәрі бір байланып,
өз тізгіні өзінде болып, ... ... ... бір ... “Алаш” партиясы әділдікке жақ, нашарларға жолдас, ... ... ... ... ... республикасында дінге, қанға қарамай, еркек-
әйел демей адам баласы тең болу.
Жиналыс жасауға, қауым ашуға, ... ... ... шығаруға, кітап
бастыруға еркіншілік...
IV. Дін. Дін ісі мемлекет ісінен айырылуы болуы. Дін ... ... ... ... өз ... ... Билік һәм сот. Һәр жұрттың билік пен соты тұрмысына қарай болуы. Би
һәм судья жергілікті ... ... ... ... көп ... сот тілі ... болу...
VI. Ел қорғау. Ел қорғау үшін әскер ... ... ... ... ... түрінде атқару.
VII. Салық. Хал-ауқатына, табысына қарай: бай-байша, кедей-кедейше
жолмен таратылу.
VIII. Жұмысшылар. ... ... ... ... ... ... ... меньшевиктік тобының программасын
жақтайды.
ІХ. Ғылыммен-білімді дамыту. Оқу орындарының есігі ... де ашық ... ... Бастауыш мектептерде ана тілінде оқу; ... ... ... ... ашу, оқу жолы өз ... автономиялы түрде болу;
өкімет оқу ісіне кіріспеу...
Х. Жер мәселесі: Құрылтай жиналысы ... заң ... жер ... ... ... ... ... қазақ жер сыбағасын отырған
жерлерден алып орналасқанша, қазақ ... ... ... ... бұрын
алынған жерлердің мұжық отырмағандары қазаққа қайтуы.
 Голощекин және оның ... ... ... ... Өлкелік Комитетінің бірінші хатшылығына 1925ж. қыркүйекке
байланысты республикаға ... ... ... ... ... ... сипат
алды. Бұл өкімет билігінің барлық демократиялық институттарын алмастырып
біткен партия органдары енді, өздері ... ... ... ... ... ... құрамына және хатшысы болып кооптация
арқылы сайланды.
20ж. екінші жартысында Қазақстанның ... ... күрт ... ... ... өлкелік партия комитетінің V ... ... ... ... тап ... ... ықпалын
тигізді. Республикада “Кіші қазан” төңкересін өткізу үшін идеологиялық
негіз ... бұл ... ... және ... жаппай жазалау
кезеңінде қазақ халқын үлкен қайғы-қасіретке ұшыратты.
Ұлттар мен ұлтшыл-уклонистер туралы қақтығысты ... ... ... құдалауға Н.И.Ежов аз “үлес” қосқан жоқ. Ол Марий
обкомынан БК(б) П ... ... ... қызметіне жіберілді, одан кейін
өлкелік партия комитеті ұйымдастыру-нұсқаушылық бөлімінің меңгерушісі болып
тағайындалды. Сол кезде, онымен ... ... ... ... ... ... ... ірі жауапты қызметкерлердің
қарсылығы жанышталып тасталды. 1927—1929жж. көрнекті мемлекет қайраткерлері
Т.Рысқұлов, Н.Нұрмақов, ... ... ... ... ... ... Комитетінің төрағасы Ж.Мынбаев, Ағарту халық
комиссары С.Сәдуақасов, Жер халық комиссары ... және ... ... ... ... ... бөлігі топқа бөлініп,
жікшілдік күресіне қатысты деп ... Бұл ... 1927ж. ... 3-өлкелік партия конференциясының қарарлары куә. ... ... ... ... “топқа бөлінушілердің” бірі С.Сәдуақасовтың
ісімен арнайы шұғылданғанына қарамай, мұндай топтардың бар ... ... ... В.М.Молотовқа, Л.М.Кагановичке ... ... ... ... кадрлары, барлық қазақ коммунистері ұлтшылдықпен және
жікшілдік күреспен ұланған, олардың арасында діні сау партиялық күш жоқ деп
мәлімдейді. Болашақ КСРО Ішкі ... ... ... ... ауысар алдында
өзінің лаузымына осылай “даярланды”, 1937ж. ... ... ... ... 20ж. аяғына қарай жағдайды ұшықтыру мен
күдікшілдік жаппай ... ... ... ... және ... оппортунистермен” күрестің күшеюі ұлт
республикаларында ұлт-азаттық ... ... ... ... тапты. 1928ж. “буржуазияшыл ұлтшылдар” деген айдармен — бұрынғы
Алашорда қайраткерлерінің ішінен 44 адам ... ... ... ... ... ... ... М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов,
Х.Ғаббасов және ... бар еді. ... ... ... ... ... және басқалары бар (40 адам) басқа
тобы 1930ж. қыркүйек-қазан кешікпей олардың ішінен 15 адам ... ... ... ... және ... ... облыстарына жер аударылды. Осылардың
барлығына ... ... ... және ... жерді қайта бөлу
 
20жж. соңғы кезеңінде мемлекеттің реттеу актілері өздерінің ... ... ... ... ... ... актілер болды.
Шабындық және егістік жерді қайта бөлу арқылы байлардың ауылдағы жер
билеу үстемдігін жою, сонымен ... бай ... ... ... ... ... көзделген болатын.
Шындығында 1926—1927жж. жүзеге асырылған шабындық және егістік жерді
қайта бөлудің түркілікті қорыстындысы тым ... ... 1.360 мың ... және ... ... жер ... ... Сонда шабындықтың
61,6% кедейлер, 8,8% ауқаттылар, ал 1926ж. егіндікті ... бөлу ... ... ... оның 59,3% кедейлер, 31,7% орташалар мен 9% ауқатты
шаруашылықтар алды. Бұл реформаның ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру барысында өзекті жағдай мүлде ескерілмеді:
ауылдың іс жүзінде тіршілік етіп жатқан шаруашылық ... ... беру ... ... ... жоя ... ... шаруашылық
мұқтажына пайдаланбаса және ауылдағы жіктелуді жұмсарту, орташалайықтап
қолданбаса, онда жөнді еш нәрсе ... ... ... ... үшін
шаруашылықта екінші дәрежедегі өндіріс қоры (жұмыс көлігі, ... ... т.б.) ... қажет. Бірақ күш-қуаты аз, ... ... ... ... орташа шаруашылықтың бір бөлігі (яғни қайта
бөлінген жерді алушылардың көпшілігі) бұл жөнінен құр қол ... ... ... ... ... кедей шаруашылықтар одан бас тартып,
бұрынғы иелеріне, яғни ауқатты байларға ... тура ... ... ... бөлу ісінің де кедергілері аз болмады. Реформа
шартына байланысты, шабындықтарды қайта бөлу жан ... ... ... ал ... ... ... ... әділеттің өзге жолына тоқтайтын,
бұл мал ... ... ... ... ... Осы ... ... бір кедейдің
жер бөлісте бір жарып қалған от басы көп, бала-шағалы от басы ... ... ... ... аттап, жөн-жобаны бұзғаны үшін көпшілік
алдында “моральдік қысымға” алынатындығы даусыз еді.
Бұл жағдайда, байдың шалғынды шабындығын ала қоятын ... ... қиын еді, сол ... ауыл ... ... ... көп ұзамай өз
қалпына келді. Жағдайдың кері ... кері ... ... ... ... “еңбекші бұқараның саяси белсенділігінің әлсіздігінен,
олардың ... ... ... жете ... ... ... ... кепілдеме түрінба байқалатын және қанаушылық қатынасты
бүркеп тұратын туыстық байланыстар кедейлерге күн ... ... ... ... тиген бай шабындығын пайдаланғаннан гөрі, әлдеқайда мол
мүмкіндік туғызар ... ... ... ... еңбекші адам өзі өмірде қауымнан
тыс қаламын деп ойламайды, себебі қауым оның ... ... ... ... ... жете ... адам ... тыс шаруашылық
шешімін қабылдамау, тіпті оны ойына да алмайды, яғни бұл ... ... ... басым болып отырды, шын мәнінде бұл мүдде мен мақсат ұйымдық-
шаруашылық қаракетімен бірге, өндірістің өзін де ... ... ... ... ... болды. Шаруаның өзін билет-төстейтін
байға қарсы келуі, ... ... ... өзін барша қауымға қарсы
қойғаны ... ... бұл өзі ... бұтақты кескенмен бірдей.
Осы жағдайда, экономикалық артықшылық тұрғысынан ... ... ... әр жерде социуымды ұйымдастырудың дәстүрлі түрімен ... озып шыға ... Ірі ... ... феодалдардың”
еңбек құралын (ең алдымен малын) тәрткілеп алу, сол сияқты олардың ... ... ... жер ... одан да қатал мақсатты
орындауға бағытталды.
Аса ірі байлардың ... ... салу ... 1923ж. ... ... ... конференциясында қойылды. Бірақ, сол уақытта экономикалық және
саяси ... ... ... ... жатқан жаңа саясат
стратегиясы коммунистерді тежеп ұстап тұрды. Алдағы болатын ... мен ... ... ... ... тура ... 20жж.
Басындағы дағдарыстан есеңгіреп қалған жүйе біріншісін таңдап алды. Бірақ,
1927ж. қарашада ... IV ... ... ... ... қайта оралды, “олардан мал мен құрал-жабдықтың
бір ... ... алуы ... — деп ... жергілікті партиялық
“теорияшылдардың” пікірінше, бұл “ауылды орташаландыруға және оның өндіргіш
күштерін дамытуға апарып ... ... ... ... одақ құруы линиясын бұрынғыдан бетер бекітуге” тиіс ... ... ... ... ... жоғарғы буындарында ірі-ірі
байлар шаруашылығын ... салу ... заң ... әзірлеу үшін
комиссия құрылды. 1928ж. наурыз айында Қазақстан ... ... ... ... бірнеше рет қарап, нақтылай түсті және онымен БК(б)П ОК мен
БОАК-ты таныстырды. Сол жылы 15 ... ... ... науқанға тікелей
басшылық ететін комиссияны құрды, Комиссия төрағасы болып Е.Ерназаров
тағайындалды, оның ... ... ... ... ... ... кірді. 1928ж. 27 тамызда Орталық Атқару Комитеті мен
Республика Халық Комиссарлары Кеңесінің ... ... ... ... ... ... ... түріндегі құжатқа айналды. Республика
округтерінде тәркілеуді өткізу жөніндегі өкілдер тағайындалды. ... ... ... аса өкіл ... демеу комиссияларында 4700
адам жұмыс жасады.
Қаулыға сәйкес Республика бойынша көшпелі аудандарда 400 аса малы бар
(ірі ... ... 700 ... ... ... ... 300
және отырықшы аудандарда 150 шаруашылықты тәркіге салу белгіленді.
Науқанды 1928ж. 1 ... ... ... (кейіннен оны 10 күнге
ұзартты).
Науқан қорытындысы туралы құжаттар бойынша, іс жүзінде 696 ... ... ... 619 тұрған округтен тыс жерге жер аударылды.
Олардан ірі ... ... 145 ... малы ... алынды.
 
Бай шаруашылығын тәркілеу
 
Қазақстанда ірі байларды тәркілеу мәселесі 1923ж. наурыз ... ІІІ ... ... ... ... ол кезде экономикалық
және саяси дағдарыстан шығуға бағытталған жаңа ... ... ... ... ... ... ... экономикалық аласапран
мен идеологиялық догманың біреуін таңдауға тура келді. 20жж. дағдарыстан
күйзелген жүйе біріншісін ... ... 1927ж. ... ... ... ... конференциясы байларды экспроприациалау идеясына қайта ... мал мен ... бір ... ... ... ... ... жергілікті партиялық “теорияшылдардың” пікірінше, бұл — “ауылды
орташаландыруға және оның ... ... ... апарып жеткізуге,
сөйтіп пролетариаттың ауыл еңбекшілерімен одақ құруы линиясын ... ... ... болды.
1927ж. желтоқсан айында Республика өкіметінің жоғарғы буындарында ... ... ... салу ... заң ... ... үшін
комиссия құрылды. 1928ж. наурыз айында Қазақстан өлкелік Комитетінің Бюросы
заң жобасын бірнеше рет қарап, нақтылай ... және ... ... ... ... БОАК-ты таныстырды. Осы жылы тамыз айында Өлкелік Комитет науқанға
тікелей басшылық ... ... ... ... ... ... тағайындалды, оның құрамына О.Исаев, Н.Нұрмақов, Ғ.Тоғжанов,
О.Жандосов және басқалар кірді. 1928ж. 27 тамызында ... ... ... ... ... ... ... мәжілісінде тәркілеу жөніндегі
Заң жобасы қабылданып, жарлық қаулы түріндегі құжатқа айналды. ... ... ... ... ... ... ... мыңнан аса өкілдер жіберілді, демеу комиссияларында 4700 адам жұмыс
атқарды.
Қаулыға сәйкес ... ... ... ... ... аса ... (ірі қараға шаққанда) жартылай көшпелі аудандарда 300 және ... 150 аса малы бар ... ... салу ... ... 1 қарашасында аяқтау жоспарланды (кейін ол 10 күнге ұзартылды).
Науқан қорытындысы туралы құжаттарда, іс жүзінде 696 шаруашылық тәркіге
салынды, оның 619 ... ... тыс ... жер ... Олардан
ірі қара малға шаққанда 145 мыңдай мал тартып алынды.
Алайда жарияланған статистикалық құжаттарды талдаған кезде, тәркіленіп
алынып “тең” бөліске ... мал ... ... бір ... ... ... кезде, кедей жарлылардың шаруашылығын көтермелеуге
жетпеді. Мысалы, Қарқаралы округінде ... ... 198 ... ... 1-ден 5-ке ... малы бар 1374 және ... ... малы бар 27 шаруашылық алды. Шамамен есептегеннің өзінде, ... ... ең аз ... ... ... 12.139 мал ... Ал, ... барлығы 2065 мал ғана берілді, яғни 5 мың мал ... ... ... ... мал саны 9 мың бас болды. Басқа
округтерде де жағдай тура осындай ... ... тек бір ... байқатады: шаруашылықтардың кейбір бөлігінде
шаруаны жүргізуге қажетті мал саны ең төменгі мөлшердің өзіне де жетпеді.
Қарауына ... мал ... ... ... ... ... тепе-тең
жағдайда болғандықтан, өзінің әлеуметтік жағдайын жақсарту үмітінен
айырылды, ... ... ... малы ... не ... ... ... шаруашылық орташа деп есептелсе де, шындығында бұрынғыша қауымның
кіріптар мүшесі ... қала ... ... енді ... ... қаналатын
болды. Уақытында Т.Рысқұлов нұсқау беруші ... ... осы ... ... тек оң іс деп ... ... қаулы бойынша, ол ауылды
“қансорғыш-қанаушылардан” азат ету мақсатын ... деп ... ... ... барысында қол үшін берушілер комиссиясы дейтіндер жиі-жиі
жазылған нұсқаулар шегінен шығып кете ... ... ... кооперациядан
тыс күн көре алмайтын, қарауында 300—400 қоралы қойы бар, орта дәулетті
адамдарды да ... ... Тап ... мен ... ... ... бұл мал ... байлық болып көрінді, оны тез ... ... ... жарлы-кедейлерге берілуі қажет деп санады.
Осындай “ауыл байларын” ... ... ... салдарынан көптеген
қауымдастықтар өндіріс құралдарын ұдайы өндіруге және малды жинастырып,
керекті өнімді өндіруге ... ... ... ... айрылып қалды да,
ұзамай мүшелері жалаңаш-жалпы жарлылар қатарын толықтырды. Ал, өте байлар
малы тартылып алынып, кезінде ... ... ... малы ... тағы ... азып-тозды. Барлығының нәтижесі бірдей болды.
 
Ұжымдастыру
 
Қазақстан ұжымдастыруда ... 1932ж. ... ... ... ... ... ... аяқтауға тиісті аймақтық топқа
жатқызылды. Республикалық ... ... ... осы тым ... ... ... күнде де “секіріп өтілуге тиіс” кедергі ретінде қабылданды.
Мұның соңы тез арада қоғам ... ... ... ... ... дертіне ұрындырды. Аудандар мен округтер жеңіске
жеткені жайлы, жарысқа түсіп, газеттер “колхоз майданынан” күн сайы ... ... ... ... 1928ж. ... ... ... 20% ғана ұжымдастырылса,
1930 сәуіріне дейін 50,5%, ал 1931ж. қазан айында 65% ... ... ... басында республикада барлық үйлер 70% тен 100% дейін ұжымдасу
ісімен қамтыған 78 ... ... 122) ... ... ... осы шара ... құртудың мемлекеттік
бағытын жүзеге асыру кең жайылған жерде өте ... ... ... ... нұсқауларда жойылуға тиісті бай-кулактар шаңырақтары
барлық ... ... ... 3—5% ... ... ... жағдай ерекше
ескертілді. Осы себептерге байланысты тәркіге салынғандар саны кез ... ең ... ... ... ... ... мөлшері дәл, толық айту қиын, тек
1930—1931жж. республикадан тыс жерге бай кулак деп ... ... ... саны 6,765 ... ... Ондаған мың шаруа жайы тұрған
округтен республика ішіндегі басқа жерге көтерілді. Сонымен қатар ... ... ... ... жіберілген ондаған мың шаруа үшін “ауып
келетін” жері болды. Республикаға 46091 отбасы, яғни 180015 адам ауып ... ... ... ... жағдайда кең көлемдегі
репрессиялық шараға айналып ... 1932ж. 7 ... ... ... мен ... ... ... және
қоғамдық (социалистік) меншікті нығайту туралы” Заң қабылданды, бұл ... ... деп ... ату ... ал “жұмсарту жағдайлары”
болған күнде 10 жылға тұтқындалып, мал-мүлкін тәркілеуге келісілді.
Қазақстан қасіреті
 
1932—1933жж. Қазақстандағы ... ... ... қырылуы
мәселесі бойынша қазіргі деректану өте ... баға ... ... ... мен ... ... ... бойынша қазақ этносының
қырғынға ұшыраған шығыны туралы арифметикалық жағынан әртүрлі деректер бар,
соның ішіндегі жиі ... ... ... 1 млн. жуық адам ... Сан ... одан да ... сандарды көрсететін деректерде: яғни
Марта Олкоттың “Фабрикация соцаильного прошлого: казахи Средней Азии” деген
кітабында 2 млн. ... адам деп ... ... ... ... ... дерек Бүкіл одақтық бірінші және
екінші халықтың санақтардың (1926ж. 17 желтоқсан мен 1936ж. 15 ... ... Осы екі ... ... ... 12 жыл мен бір ай ... ... санақ аралығында халықтың кему процесі байқалады. Жергілікті
халықтың демографиялық жағынан кемуінің шыңы 1932—1933жж. ... ... ... ... ... ... ... АКСР аумағында жергілікті
халықтың саны 3 млн. 628 мың болды. 12 жылдан кейінгі, яғни 1939ж. ... ... ... ... 1 млн. 321 мың ... немесе 36,7%
кемігендігін көрсетеді. Тарихшы — демографтар бұл санның өзін өте төмен ... ... ... ... қажеттігін айтады. 1930ж. ортасында
жергілікті халықтың ... ... ... ... ... ... ... тыс тұратын жергілікті халықты қосқанда 4 млн. 120
мыңға жуық адам болғанын көрсетеді.
Қазақстан халқының қасіретті жылдарда қырғынға ... ... 2 ... немесе алғашқы көрсетілген санның 49% болғандығы анықталды. 20 млн.
жергілікті халықтың өлімі 1000 адамға 25 ... ... ... ... ... 250 мың. Адам 17% ... ... ашарлық
қасіреті жылдары Республиканың жергілікті халқының 42%6 ... 1 ... адам ... болғандығын көрсетеді.
Қазақтар көтерілісі
 
Күш көрсету мен өрескел жолсыздық істерінің салдары тек ауыл шаруашылық
өндірісінің құлдырауынан ғана ... жоқ. ... ... ... да осы ... ашық ... наразылық туды, бұл көптеген
жағдайда, шаруалардың қарулы қарсылық көрсетуіне ұласты.
1929—1931жж. Қазақстанда 372 көтеріліс болды, ... 80 ... ... Шаруалардың Созақ, Шемонаиха, Бұхтарма, Ырғыз, Қазалы, Қармақшы,
Самар, Абыролы, Бүйен-Ақсу, Шыңғыстау, Бәрібаев, Қастек, Балхаш, Шұбартау,
Маңғыстау және ... ... ... ... ... мәлім
болды. Көтеріліс кезінде халық республикадан тыс жерлерге, оның ... ... ауа ... 1930ж. ... 1931ж. ... дейінгі
уақытта Қазақстан аумағында 281230 шаруа қожалықтары ... ... ... бөлігі Қытайға, Иранға, Ауғаныстанға көшіп кетті. ... және ОГПУ ... ... күші көтерілген халыққа қарсы
қатаң жазалау шараларын қолданды. Ірі көтерілістер мен ... ... ... 5551 адам ... ... 883-і атылды. Жалпы алғанда
күштеп ұжымдастыру кезінде Қазақстанда 100 ... ... адам ... шара іске қосылған жылдың алғашқы кезеңінде-ақ Қазақстанда 33345 адам
абақтыға жабылды. Онда соттың қарау ісі атымен де ... жоқ. ... ... шешті.
1929ж. 1933ж. арасындағы бес жыл уақытында ҚазАКСР Біріккен Бас ... ... ... ... ... емес ... 9805 іс қаралды да, 22933 адам жөнінде шешім қабылданды, олардың
арасында 3386 адам жазаның ең ауыр түрі — ... ... ... 3ж. ... ... 13150 адам ... индустриализация
 
20ж. бірінші жартысында КСРО-ның барлық өнерінде өнеркәсіптің күйреуі
индустриялық дамуды жеделдету қажеттілігін ... ... ... ... ... мен әдістері жайында пікір-талас күшейе түсті. Бүкілодақтың
халық Шаруашылығы Кеңесінің Төрағасы Ф.Дзержинский ... ... ... ... ету мен одан тез ... ... ... үшін жеңіл
өңдеу бірінші орында дамытуды ұсынды. Оның орынбасары Пятаков ... тез ... ... ... ұсынды. Л.Троцкий Приображенский мен
Сталин оның ұсыныссын қолдады. Жаңа өнеркәсіптер ... мен ... үшін ... көзі ... жеке ... ... ... салық салу арқылы “қотару” жолы арқылы жүргізу көзделді. 1926ж.
бастап ... ... ... бағытын ұстанды.
 
Өнеркәсіп пен транспорттың дамуы
 
Қазақстан, Москва билеушілерінің ... ... ... ... бір ... ... тиіс деп ... Орталықтың
саяси бағытын белсенді жүргізушілер қатарындағы Ф.Голощекин ... ... ... үшін кен ... мен темір жол транспортын ұсынды.
Осы мақсатта КСРО-ның өндірісі дамыған ... ... ... көзіне айналдыру қарастылды. Жергілікті саяси қайраткерлермен бірге
басшы ретінде С.Садуақасов бұған қарсы шықты, ол ... ... ... шикізат көзі деп саналған саясатты ... ... ... ... ... ... ... үшін де қолданылуды
көздеді. Алайда, Голощекиннің көзқарасының ... ... ... ... ие ... ірі ... қатарына 1931ж. аяқталған Түркістан-Сібір темір жолы
яғни ... ... ... ... ... ... 1927ж.
Петропавловск-Көкшетау, ал 1931ж. Ақмолаға дейін жеткен жол ... 1939ж. ... ... ... ... үшін ... Рубцовск-Риддер, 1940ж. Қарағанды-Жезқазған жол ... ... ... аса бай ... ... ... ауыр
индустрияны, әсіресе оның кен шығару, мұнай, көмір, түсті металлургия
саласын дамыту үшін негіз ... Бұл ... ... ... оның ... ... ... ұзақ уақытқа белгілеп
берді. Риддер полиметалл комбинаты, Қарсақпай мыс ... ... ... заводы және басқа қайта құрылған кәсіпорындар базасында ... ... ... заводы, Балхаш мыс қорыту және Ащысай полиметалл
комбинаттары салынды. Жезқазған мыс ... ... ... ... ... ... ... Негізінен Қазақстанда индустриализация екінші ... ... ... ... ... ... миграциялық саясат
 
Өндіріс құрылысының өсуі жұмысшы күшінің тапшылығын көрсете бастады.
Қазақстан ... ... ... ... ... түскен жұмысшы күші негізінде, 1931-1940жж. 559 мың адам ... ... ... ... ... ... кезінде күйретілген
деревня мен ауылдардың шаруалары құрды. Жұмысшы табының ... ... ... ... ...... көшірілген халықтар болды, олардың
қатарына орталық региондар мен ... ... ... ... да
жатты. 1931ж. Қарағандыға 70 мың адам көшірілді, олар 25 поселоктер мен
концлагерлерге ... ... ... ... ... өз
бетінше шығуға құқықтары болмады, олар негізінен барактар құрылысында,
шахталар мен темір жол ... ... ... ... күнделікті
600гр. нан, ал жұмыссыздарға күніне 300 гр. нан ғана берілді. Қазақстанға
барлығы 189 мың ... оның 150 мыңы 1931ж. ... 1937ж. ... саны 360 мыңға жетті.
“Социалистік индустриализация” тағы бір ... ... ОГПУ — ... ... НКВД арзан жұмыс күшімен ірі кәсіпорындарды қамтамасыз ету
үшін өз ... ... 1931ж. ... ... ... ... ... барлық региондарынан репрессияға ұшырағандар жіберілді. 30-40жж.
аралығында Қазақстанда осындай лагерлердің бір ... тобы ... ... ... жер ... ... бір ... айнала бастады.
Индустриализация қортындыларына негізінен әр түрлі баға беріледі. Ол
негізінен халықтың әсіресе шаруашылардың ... мен ... ... орындалды. 1929-1934жж. инфляция негізінде ақша өлшемі 180% өсті,
өндірістік товарлар бағасы 250-300% дейін өсті. ... ... ... ... ... ... жоспарлар орындалмады.
 
Тоталитаризмнің күшеюі және жаппай саяси жазалау
 
30ж. үшінші жартысы саяси ... жаңа ... ... ... ... ... алды. Сталиннің жеке басқа табынушылық саясатының күшеюі
негізінде ... ... ... тамырымен жою үшін партиядағы
басқарушылар мен кеңес қызметкерлері арасында тазарту процессі ... ... мен ... ... ... Н.Нұрмақов,
С.Ходжанов, У.Құлымбетов, О.Исаев, О.Жандосов, А.Досов, А.Асылбеков,
С.Садуақасов, ... ... және т.б. ... ... ғылымы
мен мәдениеті орны толмас шығынға ұшырады. Ә.Бөкейханов, ... Ж. және ... ... ... И.Жансүгүров, Б.Майлин, С.Асфендияров, Ж.Исанин, К.Кемеңгеров
кінәсіз жазалаудың құрбандары ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығындағы тоқыраушылық, 20—30жж. көтерілістер ... ... ... ... ... ... жасаған шаралары болды.
Қарағандыда және бірнеше аудандарда ... ... ... ... арқылы
жүргізді. Алайда, “халық жауларының” негізгі көпшілігінің тағдыры КСРО
Жоғарғы соты әскери коллегиясының үштігінің мәжілісінде ... ... ... ... айналды. Көптеген өндіріс өнеркәсіп
орындарына жұмыс күші жазаланғандар санымен толтырылды. Қазақстан ... ... мың ... ... 30ж. аяғында республикаға түгел
халықтарды жер ... ... ... Қиыр Шығыстан корей халықтарын
көшіру ... ... 1937ж. ... ... ... ... мың адам туған жерінен Қазақстан мен ... ... ... жылдарда Қазақстанға Украина мен Белоруссиядан 102 мың поляктар
жер аударылды. Жер ... ... ... жаңа ... тастап кетуге
және азаматтық құқықтарынан ... ... ... басқа ұлт
өкілдерін күшпен көшірілу процесі Соғыс жылдарында күшейтілді.
 
Қазақстан 20ж. бірінші жартысында
 
Қазақстан экономикасы
 
1921ж. наурызынан бастап елдегі үкімет ... ... ... ... ... іске қосудың пәрменді жүйесін жасау жолында
шешуші шара ретінде азық-түлік салымынан ... ... көшу ... ... Өнім ... ... ... базарда сату құқығына ие
бола бастады, ол ауыл шаруашылығын біршама көтеруде ... ... ... өсу ... ... 1925ж. ... ауқым 3 млн.ға
жетті. Егіндікті жинау 1922ж. қарағанда өнімді бола бастады, мал басының
өсуі көріне ... 20ж. ... ... ... ... негізі
ауыл шаруашылығындағы тоқыраудан шығуда өзіндік орын ... 1921ж. ... ... қазақтарға Ертіс пен Орал бойларындағы ... ... ... он ... ... ... 1921—1922жж.
Түркістанда құрамына Жетісу мен ... ... да ... ... ... онда ... ... жерлер қазақтарға
қайтарылды және жерді пайдалану жүйесі анықталды.
Өнеркәсіп пен ... ... қиын ... сақталып қалынды. Тек
жеңіл өндіріс саласында кейбір алға жылжу болғанымен, ауыр ... ... ... ... ... Қарағанды мен Екібастұз кен орындары жұмыссыз
тоқтап тұрды. Тек соғысқа дейінгі деңгейді мұнай шығару ... ... ... және ... жол ... қалпына келтіру өте баяу жүрді.
Барлық темір жол торабтары тек ... ... ... ... ... ... үшін ... жағдай
 
Экономиканың ымырашылдану саясатына қарамастан, саяси өмірде
Коммунистік партияның ... ... мен ... өз ... ... біртіндеп мемлекеттік аппаратқа ауысты. Сонымен бірге,
жарияланған ... тек ... ... ... ... ... өз ... ала алмады. Өндіріс өнер кәсіптері мен темір жол
торабтарының басым ... ... ... ... Антидемократиялық
сайлау заңдары тек жұмысшы табы мүддесін қорғап, басқарушы элитаға қазақтар
санын кемітті. 1922ж. ... ... ... ... ... қазақ өкілі болса, І облыстық партия ... ... ... тек 19 қазақ өкілі болды.
Қазақстанның Түркістан АКСР құрамына кіретін ... ... тым ... ... 1920ж. жергілікті ұлт коммунистерінің Орта Азия
республикаларының біріктіруімен біріккен ... ... ... ... ... ... құру идеялары орталық билік басшыларынан
қарсылыққа ұшырады. БОАК мен ... ... ... ... ... жергілікті партия органдарының Түрік Республикасы
жайындағы шешімдері ... ... ... ... ... бұл
реформаны ұйымдастырушылық басында тұрған. Т.Рысқұлов ... ... ... ... ... болды. 1922ж. ғана олар өздерінің
“қателіктерін” ресми түрде ... ... ғана ... ... ... ... ОК РКП(б) мәжілісінде ұлттық идеяны жақтаушыларды
құдалаудың қатар ... ... Осы ... ... ... Сұлтангалиев ауыр сынға ұшырады және сырт аудандарда оны жақтаушы
ретінде Т.Рысқұлов ... ... ... Кеңес билігін құлату үшін
басмашылармен қарым қатынаста болды және ... ... кінә ... ... ... ... интеллигенция өкілдері саяси жазаға ұшырай бастады.
1922ж. барлық басқарушы орындардан бұрынғы Алаш партиясының ... ... ... жүргізілді, ал 1924ж. қазақ-коммунистері республикадан
алыстатылып Орталыққа жіберілді. Жергілікті коммунистердің бір бөлігі “алаш-
ордалықтарды” ... ... ... Мысалы С.Садуақасов либеральды
интеллигенция өкілдерін басшылыққа ұсынуға ... Осы ... ... ... ... ... ... жайында және жергілікті
кадрларды құдалауға Н.И.Ежов аз “үлес” қосқан жоқ. Ол ... ... ... ... ... ... ал 1924ж. ... партияның
ұйымдастыру — нұсқаушылық бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. ... ... ... бірінші хатшылығана Ф.И.Голощекин тағайындалды.
Оның келуімен байланысты республикаға қысым ... ... ... ... ... ... Қазақстан экономикасы
 
КСРО-ның батыс аудандарын гитлершілдердің басып алуы, Сібір мен
Қазақстанның экономикалық ел ... ... ... ... ... үкімет билеушілері өндірістік өнеркәсіп орындарын көшіру мен
айналысуы, олардың жау қолында ... ... ... Қазақстан
аумағына аз уақыт аралығында елдің ... ... 142 ... ... және 532506 адам ... Жаңа ... ... жылдамдатылды. Соғыстың алғашқы бір жарым жыл аралығында Қазақстанда
25 рудник, шахталар, 11 түсті және қара ... ... 19 ... ... 3 разряд, 4 жаңа мұнай өндірісі мен Гурьевте мұнай өндіру
заводы ... ... жол ... ... ... Макат-Орск және Ақмола-
магнитогорск линиялары салынып ... ... ... Қазақстан жалпыодақтың
мыс қорытудан 30%, марганец рудасын 60%, мыс рудасын қазудан 50%, ... 65%, ... ... 70%, ... ... 85% беріп отырды.
Республикада танктер мен самолеттер жасау үшін ақша ... ... 1941ж. ... ВЛКСМ атындағы танк колоннасының құрлысына ақша
жинау қоры ... ... 1942ж. ... ... ... 45 жаңа танк ... 1942—1943 жж. жергілікті халықтың жинақ
қорынан тағы 10 танк ... ... ... ... эскадрилиясы,
торпедолық катерлар мен атаулы самолеттер жасалды. Қазақстан халқы соғыс
жылдары уақытында әскери техника құрылысына 480,3 млн. сом ... ... ауыл ... ... уақытында елге 30,8 млн. пұт астық,
14,4 млн. картоп және көк ... 15,8 млн. пұт ет, 3194 ... сүт пен ... ... ... ... ... бес жылдан артық берді.
Республиканың бұл экономикалық табысы өте қиыншылықпен ... ... ер ... ... көбі ... ... ... Өнеркәсіп
орындарында әйелдер күші құрамы 50%-тен астам болды, ал ... ... ... ... ... ... ... мен жасөспірімдер жұмыс күші
құрамы барлық Қазақстан жұмысшыларының 35—40% ... ... ... жұмыс уақыты ұзартылды. 6 күндік жұмыс ақпары мен 11 сағаттық
жұмыс уақыты белгіленді, демалыс айлары берілмеді. ... ... ... кету 5 жыл мен 8 ... ... ... жабу мен айыпталынды.
Экономиканы басқару әскери тәртіпке енгізілді, азық-түлік ... ... ... ... ... ... ... жер аударылғандар
құрды. Соғыстың басында олардан Еңбек Армиялары ... ... саны 700 ... ... ... 200 ... ... құрды. 1941ж.
күзде Қазақстанда фашистермен ымыраға келушілік жаласы жабылған Поволжьеден
361 неміс жер ... ... ... ... 507 мың ... ингуштер мен чечендер, 110 мың түрік-михетенцтер, 180 мың қырым
татарлары көшірілді. Көптен ондаған мың ... ... ... — ақ аштық пен ... ... ... тірі ... ... айналды. Оларға жаңа жерлерін тастап кетуге тиым салынды, ол
жағдай бұзылған болса, 20 жыл ... ... ... ... дүние жүзілік соғыс жылдарында
 
30ж. Батыс Европада тағы да бір тоталитарлық мемлекет — фашистік
Германия ... ие бола ... ... ... саясаты екі
әскери-саяси блоктың құрылуына және дүниежүзілік соғыстың басталуына әсерін
тигізді. Кеңес Одағы шығыс ... ...... ... ... Польша, Румынияға қатысты жүргізген агрессивті саясатының
бастапқы ... ... ... ... ұйымдастыру еді. Бірақ,
батыстың демократиялық державаларының болжамсыздық саясаты 1939ж. Германия
мен КСРО арасында келіссөз ... ... ... негізінде фашистер
Польшаға қарсы соғыс ашып, соңы дүниежүзілік соғысқа ... ... ... ... ... жаулап алды, ал 1941ж. 22 маусымда КСРО-ға
басып кірді.
Қазақстандықтар ... ... ... ... екі ойлы ... Фашистер
КСРО-ны жеңгеннен соң Орта Азия мен оңтүстік Қазақстан ... ... ... құру ... ал ... ... және солтүстік-шығыс аудандары — Қарағанды, ... ... ... облыстары” қатарына енгізіп, ол жерлерге, ... ... ... және т.б. ... ... ... ... Кейінірек, фашистердің “найзағайдай” жоспарының
күйреуінен кейін, олар ... орыс емес ... ... қарсы
күресіне пайдалану есебімен, оларға өзін-өзі басқаруды уезде беру жоспарын
құрды, ... бұл ... ... ... мен оның ... ... күшеюі негізінен казармалық социализм идеологиясынан
ауытқып, халықтың патриоттық сезімін күшейтуге тырысты. ... ... ... 1943ж. ... ... Мұсылмандар Орталық басқармасы
құрылды және муфти сайланды. Барлық әдеби және көркем ... ... ... құндылықтарды уағыздап, ұлт-азаттық көтеріліс тарихы мен оның
батырлары дәріптелінді.
Соғыс уақытында Кеңес Армия қатарына 1 млн. 200 мың ... ... ... ... ... және басқа да бөлімдер құрылды.
Фашистерге қарсы соғыста ... аты ... ... дивизиясы: 328,
310, 312, 314, 316, 387, 391, 8, 29, 102, 405 және 101, 101 ... ... 106 ... ... 74, 75 теңіз атқыштар бригадасы, 209 Зайсан,
219 минометті, 8-ші гвардиялық, 328, 30 ... ... ... ... ... 14,1 мың ... және жүк автомобильдері, 1,5 мың
трактор, 110,4 мың ат, 16,2 мың арба жіберілді.
Майдандағы әскери ерліктері үшін жүздеген мың ... ... ... ... 500 жуық адам ... ... ... атағына ие
болды, олардың қатарында қазақтың қос аруы — Алия ... мен ... Төрт ...... Бигельдинов, С.Луганский, И.Павлов,
Ж.Л.Беда Кеңес Одағының Батыры атаған екі мәрте алды. Соғыстан ... ... ... ... Жұлдызы тағылды. Берлинде Рейхстаг қабырғасына
жеңіс туын ... ... ... қазақстандықтар жау қолында қалған
аудандарда партизандық құрылымдар қатарында соғысты.
Айта ... бір ... сол ... ... ... легионы.
Соғыстың алғашқы күндерінде-ақ жүздеген мың кеңес армиясының солдаттары жау
қолына тұтқынға түсті. ... ... ... ұлт өкілдерімен қатар
қазақтар, қырғыздар мен өзбектер болды. 80% жуық түркі ... ... ... ... ... қаза ... Тірі қалғандар қатарынан
Кеңес Армиясына қарсы әскери бөлімдер құру жоспарланды. Қазақстан мен Орта
Азиядан шыққандар ... ... ... ... ... ... ... фашистер майданда ... ... ... қару-жарақты алысымен майдан шебінен өтіп Кеңес Армия
қатарларына қосылды, ... ... ... ... ... еңбектегі ерліктері
 
Соғыстың бірінші күнінен бастап Қазақстан оның ... ... ... өзі ... одақтық экономикаға, өндірістің бар саласында да,
сол сияқты жаңадан жасауға тура ... ... да ... ... ... шахтерлері ерен еңбек етті. Төрт жыл уақытында олар 34 млн.
тонна көмір шығарды, бұл ... ... ... шығарған өнімінен 3 млн.
тонна артық болды. Орал-Ембі мұнайлы аудандарының кәсіпорындары сұйық ... 39% ... ... ... ... екі есеге жуық өсті.
Республика мыс (35%), қорғасын (85%) өндірудегі жетекші орынды сақтап
қалды, сонымен қатар зерттелген кен ... ... ... ... балқыту кәсіпорындары: Шығыс Қоңырат молибден, Жезді марганец,
Донск хромит кен ... ... ... ... ... және т.б. салынды. Осы кен орындарының арқасында республика
молибденнің одақтық көлемінің 60%, ... ... 65%, ... 79% ... Осы нәтижеге жетуге ... ... ... ... Б.Смағұлов, В.Дементюк, А.Казакова, Д.А.Косых,
Д.А.Қонаев, ... ... ... ... және
олардың шәкірттерімен ізбасарлары ерекше үлес қосты.
1941—1945жж. барлығы 460 завод, фабрика, кен орны, ... және ... ... ... ... ... ... оның ішінде
металл өңдейтін және ... ... ... ... олар ... ... бомбалар, огнеметтер, радиостанциялар және ... мен ... ... ... ... ... одан ... қару-
жарақ түрлерін жетілдіруге конструкторлар, инженерлер мен кәсіпорындардың
озат жұмысшылары: И.А.Аристов, Г.А.Бариков, ... ... ... ... баса ... ... Бұл ... сан
және сапа көрсеткіштерін жақсартуға көмектесті. Қазақстан индустриясының
жалпы өнімінде металл өңдеу мен машина жасау ... ... 1940ж. ... 35% ... өсті.
Жалпы алғанда республикада өнеркәсіп өндірісі ... ... ... бұл соғыстың алдындағы төрт жылдағы өнімінен 2% ... ... ... ... ... ... пен ... қол жетті. Бірақ соғыс алда тұрған міндеттерді орындаудың басқа
жолы мен әдістерін ... ... ... айырды немесе мейлінше
шектеді, сондықтан ... ... ... ... күші ... ... ... шаруашылық еңбеккерлерінің еңбек жағдайы мен ... ... Қиын ... ... ... ... ... майданға аттанған
қазақстандықтардың шамамен үштен екі ... ауыл мен ... ... қатарына шақырылған ер адамдардың орнын негізінен әйелдер ... ... ... ... ... ... істегендердің 70—80%
әйелдер болды. Оның бер жағында ... 400 және одан көп, яғни ... үш есе ... ... ... ... саны 1940ж. ... 94202-ге жетті.
Құрғақшылық болған 1943ж. Ақтөбе облысы “Құрман” колхозының звено
жетекшісі ... ... ... 202 ... өнім ... ... ... Қызылорда облысы “Авангард” колхозының звено жетекшісі
Ы.Жақаев күріштің ... 172ц. өнім ... дәл ... ... жетті.
Қаскелең ауданы ІІІ Интернационал колхозының звено жетекшісі М.Мухамедиева
қант қызылшасынан гектарынан 600ц. өнім алды.
Мал ... де ... ... тәжірибесін аяған жоқ. Жезқазған
ауданы, Амангельді атындағы колхоздың шопаны Ж.Мұқашев жыл сайын жүз қойдан
180-ге ... қозы ... аман ... ... ... облысы “Жаңа талап”
колхозының жылқышысы Ш.Шұғампова бір мыңнан астам жылқыны шығынсыз ... ... ... ... жау ... ... аудандардың 370
мыңдай малы бағылды, 1943ж. олар кері қайтарылды. Өз ... және ... ... малдарды сақтап қалуға, соғыстың аяғында ірі қара, қой мен
ешкі жөнінен олардың соғысқа дейінгі санын біраз көбейтуге ... ... жұқа ... және жартылай далалық өңірлерде малдың бір бөлігін жайып
бағуға уақытында көшіру және оны ұйымдастыру болды. Бұл мал ... ... ... ... ... ... қыста осындай
учаскелерде 2,1 млн. мал бағылды (24%), ол содан кейінгі жылдары 4,4 млн.
мал (46%) ... ... ... өздерінің патриоттық және еңбек
парызын өтеді: 1941—1945жж. Олар майдан мен елге 5829 мың тонна астық, ... ... ет және ... ... ... үшін ... берді.
20-40 жылдардағы мәдениет
Білім беру жүйесінің дамуы
Әдебиет
Музыка және театр өнері
 
 
Білім беру жүйесінің дамуы
 
Халыққа білім беру ... ... және ... ... ... ... тұсындағы бірден-бір сөзсіз жетістік болды. 1918 жылы
“Бірыңғай еңбекші мектебі ... мен ... ... мектебінің
ұсынысы” қабылданып, онда кеңестік білім беру жүйесінің басты принциптері
жарияланды – ... ... ... мен ... ... ... уағыздап
оқыту тәртібін жою, жазалаудың барлық ... ... ... ... Барлық мектептер екі сатыдан тұрды – бірінші, 8-13 ... ... ... ал ... – 13-17 жас ... ... медрессе, мектеп және орыс-қазақ мектебі бірден белсенді
жұмыстар атқарып кетті. Азамат ... ... ... Қазақстанда 2410
мектеп болып, онда 114 мың оқушы оқып, оның 31 мыңы қазақтар болды.
20-ш30-шы жылдары ... ... ... ету үшін ... ... 1921 жылы ... Ахмет Байтурсынов пен Міржақып
Дулатовтың “Есеп ... ... ... ... ... атты оқулықтары
басылып шықты, Мемлекеттік баспадан зиялылар редакциялық коллегиясының жаңа
оқу құралдары басылды; А.Бөкейханның (“География”), ... ... ... Ж.Аймауытұлының (“Дидактика”), Б. Омаровтың
(“Алгебра”), және ... да ... ... ... ... ... 1927-28 оқу жылы қазақ мектептеріне арналып 30-ға жуық
оқулық ... 575 мың ... ... ... ... жылы қазақ тілінің араб графикасынан латынға ауысуы білім беру
жүйесіне ауыр соққы болып ... ... ... ... ... қазақтардың ғасырлар бойғы рухани мұраларын жоя бастады,
араб ... ... ... ... ... 1924 ... кітабын қазақтармен қатар түрік тілдес халықтар да түсінетін, бірақ
араб ... ... оқу ... ... ... ... ... араб графикасымен оқи алатын қазақтар ... ... ... ... тура ... ... жылдары Қазақстанда жоғарғы оқу орны жүйесі дами бастады.
1926 жылы Ташкенттегі жоғарғы педагогикалық ... ... ... 1928 жылы ... ... көшіріліп қазақ мемлекеттік
университеті болып қайта құрылды. Екі жылдан соң ол ... ... ... ... ал 1935 жылы ... Абай ... ... 1929 жылы Алматыда зооветеринарлық институт ашылды, ал 1930 жылы ... 1934 жылы ... жаңа екі ЖОО ... ... ... ... атындағы қазақ мемлекеттік университеті (қазір әл-Фараби
атындағы Қазақ ... ... 1931 жылы ... ... ... ... ашылды. Орал, Семей, Ақтөбе, Петропавл, Шымкент және
Қостанайда ... және ... ... ... ... 30 –шы
жылдары сырттай оқу жүйесі даму ... ... ... қазақ әдебиеті жоғары деңгейде ... ... ...... ... М.Жұмабаев,
Ж.Аймауытұлының шығармалары көпшілік құрметіне ие ... Олар ... ... ... ... гуманизм принциптерін
ұстанды. Сол жылдары “пролетарлық” ... жас ... ... пайда
болды – С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, С.Мұқанов, ... және ... ... еңбектері жарық көрді.
20-шы жылдардың бірінші жартысы әдебиеттегі Абай салған классикалық
бағыттау үстемдігімен сипатталады. Бірақ ... ... ... тиімділігін жақсы түсінген өкімет қазақтың “социалистік
реализм” бағытын ... ... күш ... Бұл ... 1925 ... ... конференциясында, 1924 жылғы Москвадағы жоғарғы оқу орындарындағы
қазақ студенттерінің ... және 1979 жылы ... ... ... ... 20-шы ... ... қоғам
өміріндегі әдебиеттің орны мен ролі және ... ... ... ... пікір-талас қыза түсті. Осы пікір-талас ... ... ... ... ... сынды ақын
және жазушылар ұлтшылдықпен анықталынды. 20-шы ... осы ... ... ... ... деп ... репрессиялуға
сылтау болды. Онымен ... ... ... мен ақындардың
шығармашылығына саяси бақылау орнату жұмыстары жүргізіліп ... ... 1926 жылы ... ... ... ... органы бар қазақ пролетар
жазушыларының ... ... ... Бұл ... ... ... әдебиетшілерді сынаудың негізгі қаруына айналды. Осылайша, 30-
шы жылдардың басында ... ... ... ... ... төл ... ... және бағыттардың жазылуына тиым салынады
және қазақ әдебиетінің одан әрі дамуы үкімет саясатының жетегінде ... және ... ... музыкалық және ән өнері – халықтың әйгілі және ең ... ... ... ... ... алғашқы күндерінен ... ... ... ... 1919 ... ... ... Жетісу
облысы ақындарының слеты өткізілді. ... ... ... ... ... және ... ... жүргізілді 1921 жылы негізгі саяси-
ағарту комитеті құрылды, оның музыка бөлімі халық музыкаларын ... ... ... және т.б. ... ... жылы ... ғалым-этнограф және музыкант А.Затаевич “Қазақ
халқының 1000 ... атты ... ... ... ... және ... ... жемісі басылып шықты. 1931 жылы ол ... 500 ... ... ... ... ... ... мен ән өнерін әйгілеу мақсатында
ірі қалаларда қазақ орындаушыларының концерті ұйымдастырылып отырылды. 1925
жылы Парижде ... ... ... ... ... жылы ықалысына бөленген Ә.Қашаубаев өнер ... ... ... ... Н.Байганин, О.Шипин сынды ақын ... ... ... ие болды.
30-шы жылдың басынан Қазақстанда музыкалық драма ... ... ... 1933 жылы Казрайкомның шешімі негізінде ... ... ... ... Москвада, Ленинградта және Алматыда ұйымдастыру
басталды. 1934ж. 13 қаңтарда қазақ ... ... ... ... ... ... ... театры ашылды, алғаш рет М.Әуэзовтың
“Айман-Шолпан” және Б.Майлиннің “Шұғасы” қойылды. Е.Брусиловскийдің ... “Ер ... және ... ... қойылуы дүбірлі оқиғаларға
айналды. Музыкалық театрдың әртістері К.Байсеитова, К.Жандарбеков ... ... биші ... аты шықты. Дәстүрлі драма жанры да
дами бастайды. 20-шы жылдардың ортасына дейін Қазақстанда тек өзіндік театр
топтары ғана болды, ... ... ... және ... халыққа білім беру
институтының театрлары аса белгілі еді. Орынбор қазақ ... ... ... ... ... 1926 жылы қаңтарда Қызылордада алғашқы Кәсіпқой
қазақ театры ашылып, М.Әуэзов, Ж.Шанин, ... ... ... және ... да ... ... ... әртістер жұмыс істеді.
 
50-80ж.ж. Қазақстанның мәдениеті
 
Білім беру жүйесінің дамуы
 
Рухани және ... ... ... және ... ... ... нығайту деген Хрущевтық идеялары 50ж. аяғында ... ... беру ... радикалды реформаларды жүргізуге жол ... 1958ж. ... заң ... 1959ж. “Мектеп пен өмірдің арасын
байланыстыру туралы” (об укреплении связи школы с ... ... ... ... Бұл заң бойынша жеті жылдық және ... ... ... ... ... ... енгізіліп, мектепті аяқтаған
түлектер үш жыл заводтарда, немесе ауыл шаруашылығында жұмыс істеп және оқу
керек ... ... ... ... ... міндетті болды.
Жоғарғы оқу орындарына түсу үшін абитуриенттердің теориялық ... ... стаж ... ... Қазақстанда жаңа жүйеге көшу 1962-1963ж.ж.
аяқталды.
Бұл реформа әртүрлі жағдайларға әкеп соқты. Өндірістік кадрлардың ағымы
күшейді, жоғарғы оқу ... ... ... ... ... саны ... ... білімнің беделі түсіп, ғалымдар мен
инллигенция ауыр ... ... ... ... кері ... бұл ... кейбір ережелері қайта қарастырылып міндетті он
жылдық орта білім енгізілді және осыған байланысты жаңа оқу ... ... ... ... 1970ж. орта ... ... беру ... арналған Жарылғы бекітіліп, осыған сәйкес үш сатылы оқыту
жүйесі енгізілді – бастауыш (5 ... ... ... және орта ... ... мектептердің түлектері өздерінің білімдерін онжылдық
мектепте, кәсіптік техникалық ... ... орта ... ... ... ... ... оны аяқтағаннан кейін жоғарғы оқу
орындарына түсуге құқығына ие болды.
70ж. оқушылардың саны көбеюімен қатар мектептердің саны азая ... 10728 ... 2852 мың ... ... 1976ж. 9604 ... мың оқушы оқыды, ал 1979ж. 8910 мектептерде – 3257,2 мың оқушы,
оқыды. 70ж. ... ... ... ... салдарынан оқушылардың
саны азайғандығы байқалды.
Жоғарғы білім беру жүйесі ... 1959ж. ... ... ... бір ... басқару үшін мемлекеттік комитет құрылды, кейінен
бұл комитет Қазақстанның жоғарғы және орта арнайы білім беру ... ... ... оқу ... саны ... 50ж. республикада 26
жоғарғы оқу орындары болса, ал 1980ж. қарай олардың саны 55 жетіп, онда ... адам ... ... Қазақстандағы ғылым мекемелері екі ... ... ... республика территориясында жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ... ... Кеңес және Қазақстан ғылымының үлкен ... ... ... ... ... 1957ж. 4 ... ... космодромынан
Жер орбитасына бірінші жасанды спутник шығарылды. 1961ж. 12 ... ... ... бірінші болған Ю.Гагарин ғарышқа
шықты.
Қазақстанның теориялық ғылымы да дамыды. 1972ж. бастап ... ... ... алып ... ... ... мен
динамикасын зерттеу жұмыстары және жұлдыз системасын зерттеу проблемаларын
анықтау бойынша СССР-да жетекші роль атқарды. 1967ж. ... ... ... ... өз жұмысын бастады. Ядролық физика ... ... ... мен радиохимиямен байланысты мәселелердің кең көлемі
талқыланды. 1970ж. институттан жоғарғы ... ... ... ... бөлініп шықты. Химия, геология, биология, география ... ... ... ... ... ... және кибернетиктерінің зерттеулері мемлекетте ... ... ... ... ... жағдайы, ауыр болды, онда
идеологиялық догмалардың және ... ... ауыр ... Қазақ тілі және антропология салаларында зерттеулер динамикалық
түрде жүрді.
Жалпы 1978ж. Қазақстанда 200 ... ... ... болды, онда 30 мың
астам ғалымдар жұмыс істеді. Республикада 707 доктор және 10840 ... ... ... 7 ғалым Социалистік Еңбек Ері болып ... ... ... 70 ... ... және ... ... ие болды.
 
Әдебиет
 
50-80 ж. қазақ кеңестік ... ... ... мен ... ... бақылауымен айқындалды. 1954ж. Қазақстан жазушыларының 3
съезі және 2-ші ... ... ... ... Онда ... ... ... болмысты (действительность) зерттеу
туралы айтылды. ... ... ... 1958 ж. ... ... ... он ... көрсете алды.
Әдебиеттің дамуына үлкен үлес қосқан М.Ауэзов болды, ол 50 ... ... ... ... болатын. 1959ж. Бұл еңбек Ленин силығымен
марапатталды. Нұрпейісовтың ... мен ... ... ... ... шығармалары Мемлекеттік силықтармен марапатталды.
Осы кезеңдегі қазақ әдебиетінде маңызды ... ... ... тақырыпқа
жазылған еңбектер болып ... ... ... ... трилогия-романы және Ә.Әлімжановтың, ... ... ... және М.Симашконың еңбектері ерекше орын алады.
Бұл кезеңде ... ... ... Ә.Кекілбай, А.Тарази,
З.Шашкин сияқты жазушылар және т.б. танымал бола ... ... ... ... ... ... ... көріне бастады.
О.Сулейменовтың шығармашылығы өзгеше де, қызықты болды. Оның 1974ж. ... и Я” ... ... ... ... ... жағынан зиянды деп
танылып оқуға тиым салынды.
Соғыстан кейінгі жылдарда қазақ ... ... ... ... ... ... ... байланысты 1957ж. Қазақстан Компартиясының ОК-
ң арнаулы қаулысы қабылданды. Республикада халық шығармашылығының үлгілерін
жинау жұмыстары жүргізіліп, қазақ ... ... ... 3 ... ... ... және кино
 
ХХғ. 50-80ж.ж. қазақ музыка өнерінің ары қарай дамуы болды. ... ... Абай ... ... және ... ... ... филармония, Хор капелласы, Құрманғазы атындағы халық аспаптар
оркестрі, би мен ән ... ... ... ... ... ... ... “Айгүл” ансамблі жұмыс істеді.
Қазақ әншілері, СССР халық ... ... ... ... ... Накипбековалар, А.Мусаходжаева,
М.Мусабаев, Р.Жұбатурова, Ә.Днишев, Р.Рымбаева, Г.Есімов және т.б. ... ие ... ... және ... ... ... және Н.Тлендиевтің
“Алтын таулары”, С.Мұхамеджановтың “Айсұлу” опералары, Г.Жұбанованың “Ақ
құс туралы аңыз” және ... ... ... ... ... ... шығармаларды шығарады. ... атты ... ... Қазақ ССР Мемлекеттік силығымен
марапатталды. 60-70жж. балет өнері талантты балетмейстер ... жаңа ... ие ... ... театрлар жұмыс істеді, соның ішінде Қазақ және
Орыс драма театрлары, Ұйғыр музыкалық комедия театры, Кореялық ... ... ... ТЮЗ, ... ... ... Гурьевте, Джамбулда,
Жетісайда, Қарағандыда, Қызылордада, Семейде, Талдықорғанда және Шымкентте
облыстық қазақ театрлары, ... ... ... ... ... ... Семейде, Талдықорғанда, Оралда,
Өскеменде, Целиноградта және Шымкентте ... орыс ... ... 1980ж. ... ... драма театры (Теміртау қ-да) ашылды.
Қарастырып отырған кезең Қазақ ... ... ... ... ... 70 ... фильмдер түсірілді, соның ішінде “Наш милый
доктор” (Ш.Айманов, 1957ж.), “Сказ о матери” (А.Карпов, 1963), ... ... ... 1968), ... Жібек” (С.Ходжиков, 1970), “Конец
атамана” (Ш.Айманов, 1970), “Транссибирский экспресс” ... ... т.б. ... ... түсірілген фильмдерге дубляж жасауда үлкен
жұмыстар жүргізілді.
Жалпы 50-80жж. мәдениеттін дамуы біржақты процесте ... жоқ. Әр ... ... ... ... саласында дағдарыстық
тенденциялар байқалды. Бұл ҚСРО-ның ұлттық саясатымен ... ... ... ... ... ... Кітаптардың 95% және телеарналардың
70% орыс тілінде шықты, бұл тілде бүкіл іс ... ... ... тілі ... оқу ... және ғылымның негізгі тілі болды, қазақ
тіліндегі мектептердің саны азайды. Сонында 70ж. ... ... көбі өз ана ... ... ... Осының бәріде қазақ әдеби
аудиториясының қысқаруына және этноаралық қарым-қатынастарда ... ... ... ... ... ... негізінен әскери тауарларды шығаруға бағытталған
экономиканы толықтай қайта құруды талап етті. Сол сияқты ... ... ... (импер) либерализациялау болды, ауылшаруашылығының
тиімділігі өсті ұлтшылдық бен ... ... ... ... ... Дегенмен өкімет Германияны жеңгеннен кейін ... ... ... ... ... ... ... саяси жағдай
 
Кеңес үкіметінің соғыстағы жеңісі оның державалық империялық элитада
өсуіне алып келді. Орыс ... ... ... ролі ... көрсетіле
бастады, олардың басқа елдер тарихындағы ролі қайта қарастырыла бастады.
Сол ... ... ... ролі де ... Осыған байланысты
ұлттық интеллигенция арасында буржуазиялық ұлтшылдық туралы ... ... ... ең ... сын ... ретінде 1943 жылы шыққан,
“Қазақстан тарихы” болды. Идеологиялық стандарттарға сай жүруге мәжбүр ету,
ұлттық ойлауды ... ... ... ... фашизмнің мәдениет пен
ғылымда басшылық етуі ... ... ... ... орыс ... ... ерекше миссияндық ролі туралы, Ресей отарлауының
жақсы жағы туралы ... ... ... ... ... түрік және
мұсылман тарихынан бөлектетіліп Ресей тарихымен байланыстырыла бастады.
Ұлттық азаттық қозғалысы реакциялық ... ... ... ... ... ... көтерілістері шындыққа сай топтық жіктеліс
көтерілісі деп, антифеодалдық деп жариялана бастады.
Жаңа идеологиялық құрылымдармен ... ... ... ... ... жазалар қолданылды.
40 жылдардың аяғи 50 жылдардың басында ... ... ... ... ... Е.Исмаилов, Х.Жумалиев, А.Жұбанов
және басқалары құдаланды. 1951 жылы Ұлттық эпос, “Қобыланды”, “Ер Сайын”,
“Шора-Батыр”, “Ер Едіге” және ... ... ... ... қазыналары
орталықтан сынға ұшырады. Олар феодалдық хандар мен ... ... ... ... ... ... ғана репрессияның жаңа толқының тоқтатты.
40 жылдардың екінші жартысы 50 жылдардың басы ... ... ... Есіл даласындағы лагерьдің өзінде 1949 жылы 200 ... ... Ірі ... ... және Жезғазған лагерьлері болды.
Қамалғандар негізінен фашист қамауына түскен солдаттар мен ... ... ... Украина, Белоруссия және Кавказдағы Кеңес ... ... ... ... 1948 жылы “контрреволюциялық” және
“антикеңестік” ... үшін ... ... арнаулы тәртіп
лагері құрылды.
Дәл осы 40 ... аяғы мен 50 ... ... ... бұрқ
ете түсті. 1952 жылы Жезқазғанның жанында ... ... ... ... бастады. Осы жылы Екібастұз да көтеріліс болды. Бұл
екі стихиялық көтерілістер де ішкі істер мен әскер күштерімен басылды.
Қазақстан ... ... ... ... ... қиыншылықтар болды.
Ең үлкен проблема өндірістік ... ... ... ... өңірлеріне
эвакуация жасалынған тұрғындардың қайтіп келуінен кейін ... ... ету ... ... ... ... ... төмендеді, еңбек өнімділігі
күрт түсті. 1946 жылы өндірістің төмендеуі байқалды, бұл үкіметті басшылық
әкімшілік әдістерді ... ... ... ... Ол ... ... жылы ... қорғасын цинк комбинаты жұмыс істей бастады.
Екібастұздағы көмір шығару құрылысы ... ... және ... ... жұмыс істей бастады. ... ... ... жүйе дамыды, 1950 жылы Моинты-Шу теміржолын соғу аяқталды. ... 50 ... басы ... ... ... ... өмірді либерализациялау, репрессиялық саясаттан бас ... ... ... ... мен экономикалық машинасының негізі
өзгерессіз қалды, бұл ... ... ... шиеленісіне алып келді.
 
Республикадағы қоғамдық саяси жағдай
 
1952 жылдың қыркүйегінде Қазақстан ... ОК-ң ... ... ... ... бесжылдық жоспар бойынша республикада өндірістік құрылыстың өсуі
алға қойылды. Капиталдық ақша ... ... ... 28,5 ... сом ... ... ... елдегі маңызды өзгерістерге алып келді.
 
Десталинизация
 
1953 жылдың наурызында 20 жылдардың аяғынан бастап ... ... ... қайтыс болды. Оның орнын үкімет үшін күресті бастаған
диктаторлар Малинков, Молотов, Берия және Хрущев ... ... ... басшылық жүйені либерализациялау бойынша шаралар қолдана бастады.
Бес жылға ... ... ... ... жетпегендер, экономикалық
әкімшілік және әскери құқық бұзушылық пен қамалғандар үшін ... ... ... ... 40 жылдардың аяғы мен 50 жылдардың басында
саяси істер бойынша ірі ... ... ... ... ... ... туралы қаулы қабылданды. 1953 жылдың шілдесінде ... ... ... ... ... ... ішкі ... юстиция министрлігіне берілді, саяси полиция жеке ұжым ... ... ... ... ... жылы ... дүниежүзілік соғыс кезінде фашистерге көмек жасағаны
үшін қамалғандарға амнистия жарияланды.
Көшу еркіндігіне шектеулер сақталды, немістер мен қырым ... кінә ... ... ... көпшілігі тек 1956 жылдан кейін
ғана амнистияға ұшырады, бұл Н.Хрущевтің ... ХХ ... ... ... ... ... ... рет Сталиннің жаппай
репрессия жасауындағы өзіндік әрекеті туралы айтылды. ... ... ... ... ... Әлеуметтік-экономикалық саясатты
жүргізудегі барлық сәтсіздіктер және ... ... ... ... ... болды деп жарияланды, бұл партия мен
елдегі басшылықтан жалпы жауапкершілікті алды.
Репрессиялық әдістерден бас ... ... ... ... топтық принципі сақталынды және әрі қарай дами ... ... ... ... да ... ... қала берді.
Мәскеу республикалар басшыларын өз білгенінше өзгертіп отырды. ... ... ... ... ... VII ... Кремльдің шешуі
бойынша Ж.Шаяхметовтың орнына П.Понамаренко қойылды. Содан кейін Қазақстан
ОК-ң хатшысы болып Л.Брежнев ... Ол ... ... ... ... ... ... процесінің шыңы болды. 1957
жылдың ақпанында чечен, ... ... ... және ... ұшырады. Оларға отандарына қайтуға рұқсат берілді. Саяси
репрессия құрбандарын реабилитация жасау басталды, бірақ ол таңдамалы ... және ... жоқ. 1958 жылы жаңа ... ... ... ... жауы” деген түсінік жоқ болды, тергеу кезінде қауіп ... ... ... ... етілмеді, кінәсіздік презумпциясы заңдалды.
❑  q       Соғыстан кейінгі Қазақстан
❑ q       Қоғамдық саяси жағдай
❑ q       Десталинизация
❑ q       Республикадағы қоғамдық ... ... ... ... ... ... жеңісі оның державалық империялық элитада
өсуіне алып келді. Орыс ... ... ... ролі ... ... ... ... елдер тарихындағы ролі қайта қарастырыла бастады.
Сол сияқты қазақтың тарихындағы ролі де ... ... ... интеллигенция арасында буржуазиялық ұлтшылдық туралы тезис шықты.
Үкімет ... ең ... сын ... ... 1943 жылы ... ... ... Идеологиялық стандарттарға сай жүруге мәжбүр ету,
ұлттық ойлауды басу., шовинизмнің, тіпті ұлттық ... ... ... ... етуі басталды. Қоғамдық танымға Ресейдің орыс ... ... ... ... ролі ... ... ... жағы туралы түсінік бастады, Қазақтар тарихы ... ... ... ... ... Ресей тарихымен байланыстырыла бастады.
Ұлттық азаттық қозғалысы ... ... ... көрсетіле бастады,
қазақтардың кейбір азаттық көтерілістері шындыққа сай топтық жіктеліс
көтерілісі деп, ... деп ... ... ... ... келіскісі келмеген ұлттық интеллигенция
өкілдеріне қатаң жазалар қолданылды.
40 жылдардың аяғи 50 жылдардың ... ... ... ... ... ... ... Х.Жүмалиев, А.Жұбанов
және басқалары құдаланды. 1951 жылы Ұлттық эпос, “Қобыланды”, “Ер ... “Ер ... және ... ... ... ... қазыналары
орталықтан сынға ұшырады. Олар феодалдық хандар мен қанаушыларды жақтайды
деп жарияланды.
1953 жылғы Сталиннің өлімі ғана репрессияның жаңа ... ... ... ... ... 50 ... басы ... жүйесінің
апогеемі болды. Есіл даласындағы лагерьдің өзінде 1949 жылы 200 ... ... Ірі ... ... және ... ... болды.
Қамалғандар негізінен фашист қамауына түскен солдаттар мен офицерлер, сол
сияқты Прибалтика, Украина, Белоруссия және ... ... ... ... ... ... 1948 жылы ... және
“антикеңестік” әрекеттері үшін сотталғандарға арналған арнаулы тәртіп
лагері құрылды.
Дәл осы 40 ... аяғы мен 50 ... ... көтерілістер бұрқ
ете түсті. 1952 жылы Жезқазғанның жанында ... ... ... ... бастады. Осы жылы Екібастұз да көтеріліс болды. Бұл
екі стихиялық көтерілістер де ішкі істер мен әскер күштерімен ... ... ... ... ... ... әскери тауарларды шығаруға бағытталған
экономиканы толықтай қайта ... ... ... Сол ... ... жылдарында
жергілікті рынокты (импер) либерализациялау болды, ауылшаруашылығының
тиімділігі өсті ұлтшылдық бен ... ... ... ... ... ... өкімет Германияны жеңгеннен кейін экономикалық
саяси өмірдің соғысқа дейінгі түрлеріне қайта оралды.
 
Десталинизация
 
1953 жылдың ... 20 ... ... ... ... ... И.Сталин қайтыс болды. Оның орнын үкімет үшін күресті бастаған
диктаторлар Маленьков, Молотов, Берия және Хрущев ... ... ... ... ... ... бойынша шаралар қолдана бастады.
Бес жылға дейінгі сотталғандар, кәмелет жасқа жетпегендер, экономикалық
әкімшілік және әскери құқық ... пен ... үшін ... ... ... кейін 40 жылдардың аяғы мен 50 жылдардың ... ... ... ірі тергеу жүргізу нәтижесінде Мемлекеттік органдарының
заңды бұзушылығы туралы қаулы қабылданды. 1953 жылдың шілдесінде ... ... ... ... ... ... ішкі ... юстиция министрлігіне берілді, саяси полиция жеке ұжым ... ... ... ... ... жылы ... ... соғыс кезінде фашистерге көмек жасағаны
үшін қамалғандарға амнистия жарияланды.
Көшу еркіндігіне шектеулер сақталды, немістер мен ... ... кінә ... ... қамалғандардың көпшілігі тек 1956 жылдан кейін
ғана амнистияға ... бұл ... ... ХХ ... ... ... болды, Баяндамада бірінші рет ... ... ... өзіндік әрекеті туралы айтылды. Дегенмен саяси жүйені
либерализациялау ... ... ... ... ... сәтсіздіктер және жүйенің қылмыстары Лениндік
принциптерді бұрмалау нәтижесінде болды деп ... бұл ... ... ... ... ... ... әдістерден бас тартуға қарамастан басшылық етудің
әкімшілік ... ... ... және әрі қарай дами ... ... ... Қазақстан да Мәскеу бақылауында қала берді.
Мәскеу республикалар ... өз ... ... ... ... ... ... Қазақстан Компартиясының VII съезінде, Кремльдің шешімі
бойынша Ж.Шаяхметовтың орнына П.Понамаренко қойылды. Содан кейін ... ... ... ... ... Ол ... 1955-1956 жылдары
басқарды. 1957-1958 жылдар ... ... шыңы ... ... ақпанында чечен, ингуш, балқар, қарачай және ... ... ... ... ... рұқсат берілді. Саяси
репрессия құрбандарын реабилитация жасау басталды, бірақ ол таңдамалы түрде
жасалынды және аяқталған жоқ. 1958 жылы жаңа ... ... ... ... ... деген түсінік жоқ болды, тергеу кезінде қауіп төндіру
және зорлық ... ... ... кінәсіздік презумпциясы заңдалды.
 
Республикадағы қоғамдық саяси жағдай
 
1952 жылдың қыркүйегінде ... ... ОК-ң ... ... ... ... бесжылдық жоспар бойынша республикада өндірістік құрылыстың өсуі
алға қойылды. Капиталдық ақша салудың жалпы көлемі 28,5 ... сом ... ... ... ... ... өзгерістерге алып келді.
 
 Қазақстан экономикасы
 
Соғыстан кейінгі кезеңде Қазақстан экономикасында қиыншылықтар ... ... ... ... ... ... ... батыс өңірлеріне
эвакуация жасалынған тұрғындардың қайтіп келуінен кейін ... ... ету ... ... ... ... тәртібі төмендеді, еңбек өнімділігі
күрт түсті. 1946 жылы өндірістің төмендеуі байқалды, бұл үкіметті ... ... ... пайдалануға мәжбүр етті. Ол өндірісте нәтижесін
берді.
1947 жылы Өскемен қорғасын цинк комбинаты ... ... ... ... ... ... аяқталды. Ақтөбе және Балқаш
комбинаттары жаңаша ... ... ... Мұнай шығарыла бастады.
Транспорттық жүйе дамыды, 1950 жылы Моинты-Шу теміржолын соғу ... ... 50 ... басы ... жүйені реформалау әрекеттерімен,
саяси өмірді ... ... ... бас ... ... ... ... мен экономикалық машинасының негізі
өзгеріссіз қалды, бұл саясат бүкіл ... ... алып ... ... ... ... арналған ауыр жұмыстар мен заңдардан бас тарту
байқалады. Ел басшылары ... ... ... ... ... 1957 жылы ... деңгейдегі министрліктер құрылды ... ... ... ... ... ... ... басқаруға беріледі. Қазақстанда Республикалық
совнархоз және 8 аймақтық кеңес құрылды. Жергілікті жерлерде ... ... ... ... құруға бет алды. Нәтижесінде
бірқатар үлкенді-кішілі өндірістер ... ... ... ... та сол уақытта техникалық саясат асқынып, ... ... ... Бұл реформалар дағдарысқа ұшырап, 1964 жылдан кейін жойылды.
Жергілікті экономиканы басқару тағы да ... ... ... жылдары Қазақстанда үлкен өндірістік кәсіпорындарды салу ... еді. ... ... ... ... ... ... мен Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинаттары кіретін еді. 1950
жылы құрылыстың саны-70% жетті. Оның ... ... ... ... ... ... су ... станциясы және темір жол құрылыстары
салынды. 1960 жылы ... жол ... – 11,47 мың км ... ... 1958 ... ... жолы құрылды.
1960 жылдардың басында техникамен жабдықтау және жаңа технологиямен
қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... ... ... еңбек өндірістерінің өсуіне әкеп соқтырды.
 
1965 жылғы реформа
 
Н.С.Хрущевтің нәтиже бермеген реформалары экономиканы ... ... ... ... 1965 жылы тағы да ... министерліктер мен
ведомстволар құрылды. Мұнымен бірге шаруашылық ... ... ... ... ... Бұл ... ... есеп (хозрасчет)
жүргізілді. Сондай-ақ, жұмысты бақылауға т.б. талаптар қойылды. Бұл үшін
кәсіпорындар мынандай ... ... ... ...... ... ақының жалпы қоры және басқа да қорлар ... ... ... ... т.б. көздемеді. 1966 жылы ... есеп ... 11 ... ... болды. 1967 жылдың аяғына қарай
республикада жаңа үлгідегі 193 кәсіпорындар жұмыс істеді, 1970 ... ... 80% ... есеп ... ... тартылды.
Сол кезде өндірістік қатынаста жеңіл ... дами ... ... және жаңа ...... өндірісі мен машина құрылысын дамыту
да, айтарлықтай табыстарға жетті. 1970 жылдың басында Солтүстік ... жүйе ... 48 жаңа ... ... өндіретін
кәсіпорындар құрылды.
 
Тыңайған жерлерді игеру
 
1954 жылы КОКП ОК-ң шешімі бойынша егістік көлемін ... ... ... Қазақстан, Сібір, Орал және Солтүстік Кавказ аудындарындағы
тың жерлерді игеру көзделді. ... бұл ... ... топырақ
құнарлығы төмен ылғалдылығы жеткіліксіз, әрі қолайсыз жерлер болатын. Ол
жерлердегі шаруашылық ... арта ... және ... ... ... ... еді. 1954 ... тамызына дейін Қазақстанда 6,5
млн.га, жер жыртылса, 1955 жылдың басында игерілген ... ... ... га ... және 90 жаңа ... құрылды. 1954 жылдың күзіне
қарай тағы да 250 ... ... Тың ... ... жылдарында (1954-
1960ж.ж.) барлығы 25,5млн. га жер игерілді. Осы жаңа жерлерді игеру үшін
жұмысшы күшін ... ... ... ... ... ... әкеліп, оларға бірқатар жеңілдіктер жасалды. Мысалы, көліктермен
тегін жүру, 1 мың сомға ... ... ... ... ... алуларына – 10
жылға дейін 20 мың сом, 2 мың ... ... ақша – мал ... ... ... ... ... ауылдық жердің салығынан – 2 жылға ... ... ... ... 1954-59 ... ... тың игеруге кеткен шығын 20
млр. сомды құрады.
Тың игерудің алғашқы жылдарында 1954 ... ... ... ... ... болды. 1956 жыл елде жақсы табысты жыл болды. Сол
жылы егістіктен алынған өнім – 125 млн. ... ... оның ... астық
беретін совхоздар құрса, 50%-тін жаңадан игерілген жерлер берді. Тың игеру
барысында табиғи тепе-теңдік бұзылды және ... ... ... ... жер ... ... ұшырады). Осындай жағдайға байланысты күрделі
экологиялық ... ... 1960 ... ... қарай құрғақшылық жылдар
басталып, 1963 жылы өте ... ... ... ... ... ... ... астықты 1 млрд. сомға сатып алды. Сөйтіп, тың игеру жылдары
жердің құнарлығы жылдан-жылға ... ... ... ... 7,3 ц (га ... 1961-1965жж. – 6,1 ц/га астық өнімінің мөлшерін
ғана көрсетті.
Тың және тыңайған жерлерді ... ... ... ... ... ... жерлер мен жайылымдық жерлердің де көлемінің
қысқаруына себепші болды. Аймақтық ... ... ауыл ... ... ... 1955 жылы КОКП ОК ... арнайы шешімі бойынша ... мен 225 ... ет ... ... беру міндеттелді. Одан
кейінгі уақытта жайылымдық жерлерді кеңейту қолға алынып, мал шаруашылығын
дамытуға байланысты ... ... ... ... ... ... түсті. 1960 жылы мал басы – 37,4 млн. болды. Бұл жерлерде тұрғылықты
қоныстардың өсуіне ... ... ... ету мәселесі
туындады. 1962 жылы еттің бағасы – 30%-ке өссе, ... ...... ... ... ... үш есе кем ... көрсетті.
Ауыл шаруашылығында МТС (машина-трактор станциялары) құру ... ... алу ... мен ... ... ... халыққа
қажетті шаруашылықтың саласы деп, жүргізілген реформаға байланысты
мекемелер құруға бет ... ... ... ... ... ... себебі техникаларды сатып алу және қорларды сақтау қиынға ... ... ... ... ... мен ... келуін
талап етті, олардың келуіне байланысты ауыл шаруашылығындағы техника
тұрақтары ... ... ... ... негізінен тың және
тыңайған жерлерді игерудің дағдарысқа ұшырауымен байланысты ... және ... ... ... ... Қазақстан жерінде көлемді
жерлердің жыртылуы, сол уақытта ауыл шаруашылығының ... ... ... даму ... жылы ... экономикалық реформа ... ... ... ... ... ... 9-шы 5 жылдықтың басында жоспарлаудың
жаңа жүйесі бойынша және экономикалық ынталандыруда ... ... ... 1578 ... ... ... ... істеді. 8-ші 5 жылдық жоспары
экономикалық ... ... ... орындалды:
Жалпы өндірістік өнім 56%-ке, ал ауылшаруашылығы 54%-ке ... ... ... ... ... ... ... де, соңғы осындай шараларға қарамастан бұл экономикалық
реформа басынан-ақ ретсіз және ... ... ... ... ... қалыптасқан әкімшілік-әміршіл жүйе бұл жаңа реформаның дамуына үлкен
кедергі келтірді. Сонымен 70 жылдың басындағы жаңа ... ... ... ... идеялар дұрыс нәтиже бермеді. Бұл ... ... ... ... өз ... дамытуы жоғарыдан
қойылған есеп-жоспарды тежеді. Осының нәтижесінде ... ... де ... ... Көптеген кәсіпорындар пайдаға жету жолында оңай
жолға, яғни өз ... ... ... ... ... ... түскен пайда жалақыны өсірді. Ал бұның өзі өнімсіз еңбекке
әкелді, ... ... 70 ... басталған экономиканың дамуына кері
әсер етуші ... ... ... толық қарастырылмағандықтан
әкімшілік және экономикалық ... ... ... Жоғарыдан бір
орталықтан басқару саясаты ... ... ... ешқандай нәтиже
болмай, экономикада жалпы көрсеткіш қала берді.
Бірақ реформаның ... ... ... ... ... саясатында жатты.
Тек қана экономиканың осы шектелген ұйымдар-техникалық сферасы қоғамның
саяси құрылымына әсер етпеді. Жекеменшік ... ... ... яғни ... ... сақтады, нарықтық қатынасты шектеді.
Брежневпен оның ... ... ... терең экономикалық қайта
құруларға қарсы шықты, олар ... ... ... ... ... ... ... келмеді.
70 жылдың басында реформаның тежелуі басталды. Бұл кезең “Тоқырау” деп
аталды. 70 ... ... ... ... ... ешқандай
талпыныс болмады, жоспарлау мен ынталандыру қажетті тиімділікке қол
жеткізбеді. ... ... өсті – ... төмендеді, жаңа өнім
шығару, болу дамып отырды, экстенсивті факторлар бұрынғыдай экономикалық
дамуды анықтап берді. ... ... ... принципі өзгеріссіз
қалды. 9-шы 5 жылдықта өндіріс Республика экономикасының жетекші ролі
болды. ... ... ... ... 1970ж. оның үлес ... ... Оның ... халық шаруашылығы қорының 38,8%-і тиді, ... 1052 мың ... яғни ... ... жұмыскерлердің 22,4%-і
болды.
1970-1985 жылдары Республика өндірістік көрсеткішінің нақты дамуы жүріп
жатты. Өндірістің дамуына ... ... ... ... ... ... ... өндірістік қорлар 3,1 есе өсті, сонымен бірге химиялық
және мунайхимиялық 6,5 есе, машинажасау 4 есе, жылу ... 3,8 ... 15 ... ... ... ... өнім 2 есеге өсті, ал машина ... ... ... 3 ... ... өсті. 1000-ға жуық жаңа ... мен ... іске ... Оның ... ... газ өндіру зауыты,
Шевченко пластмасса зауыты, Қарағанды ... ... ... және ... ... өңдеу зауыты, Қарағанда металлургиялық
комбинатты, Екібастұз және Жамбыл ... ... ... ... ... Өндіріс өнімдерін өндіруден Қазақстан КСРО-да 3 орынды алды. ... ... ... Аймақтық өнім өндіру кешені құрылды – Маңғышлақ,
Қаратау-Жамбыл және Павлодар-Екібастұз. Экономикалық ... ... ... шикізат және жылу-энергетикалық ресурстар енгізу
есебінен болды.
Экономиканы қатаң бір орталықтан басқару кезінде өнеркәсіптің ... ... ... ... ... ... көбінесе барлық
күшті қазба-байлық алуға жұмсады. Бұған барлық ірі қорлар ... ... ... ... ... ... қалып қойды. Қазба
жұмыстарының көлемі 80 жылдары республика өнеркәсібінде орта ... ... ... ... ... ... ... одақтың әкімшілікте болды.
Республикадағы шикизат өнімдерін ірі көлемде қазып алуда үлкен пайда
түскенімен, ... ... ... ... инфрақұрылымның
дамуына мүлдем қаржы бөлмеді. Бір жылдағы жалпы ... ... – 15 ... ... осындай 30 млн. сом немесе 1% тей аз қаржы ... ... ... ... ... ... де ... еткен одақтық әкімшілік
әлеуметтік инфрақұрылымның дамуын сонымен қатар ұлттық ... ... және ... ... ... ... ұмыт ... шаруашылығындағы дағдару құбылысы
 
КОКП ОК марттағы (1965) Пленумы жасаған аграралық реформа, ... ... даму ... салу ... еді. Онда, ұлттық табысты
аграрлық сектор ... ... ... селоның әлеуметтік проблемаларын
шешу, шаруашылық ... ... ... өнімдерін сатып алу
бағасын көтеру шаралары ... ... ... ... бұл
саласының өндірістік қатынастары мен басқару жүйесі өзгеріссіз қала берді.
Республикалық ауыл шаруашылығы ірі ... ... ... 58,2 млрд.сом, сонымен қатар өндіріс объектілеріне 43 млрд. ... ... ... ... қорлары бір жұмысшыға алғанда 3 есе
өсті. Нәтижеде 1985 ж. негізгі егіс жұмыстары: жырту, себу, дәнді-дақыларды
жинау, ... ... ... ...... ... ... салаларды комплексті механикаландыру
мүмкін болмады. Қол еңбегі, көкөністерді отырғызу мен жинауда, ... ... ... ... ... шаруашылығының проблемаларын тек қаржы бөлу көлемін арттыру арқылы
шешу ... ... ... ... Топырақ құнарын арттыру,
электрлендіру, ... ... ... салу және ... ... гөрі ... көбісі, 55% дейін, қымбат, алып ... ... ... ... ... ... ... кетті. Артта қалу принципі ауыл мен селоның әлеуметтік
салаларында да үстемдік ... ... ... ... ... 1987ж. ... жарымынан көбісінде денсаулық сақтау
мекемелері болмады, селолық емханалардың жарымына жуығы нашар жабдықталған
орындарға орналасты, әрбір ... ... су ... ... ... болмады.
Мемлекетке сатылатын ауылдық өнімдердің бағасын ... ... ... жақсартпақшы болған колхоздар мен совхоздардың үміті
ақталмады. Баға екі есе өскен еді, ал ... ... ... 25 есе ... ... ... бағаны қоюға
монопольды құқығы өнеркәсіп пен ауылшаруашылығы арасында баға паритетінің
орнауына әкелді. Кәсіпорындар колхоздар мен ... ... ... ... ... ... ал олар ... жөндеуге жіберілетін.
Ауыл мен деревьняны ... ... ... ... да ... кәсіпорындары, “тонап” жатты. Мұның барлығы
ауылшаруашылық өнімдерінің өзіндік ... ... ... ... ... ауыл ... материалдық ынталандыруының
төмендеуіне әкелді.
60-70жж. шегінде, 1965ж. ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік методы
күшейді. Колхоздың өзіндік ... ... ... ... ... ... және ... органдар жағынан колхоз бен
совхоздың қаржы-шаруашылық ісіне бақылау күшейді.
Сатып алу бағасы ... ... ... ... ... ... көбейді. Егер, 1970ж. совхоздардың күйзелген шаруашылығы 26%,
ал колхоздардың 4% болса, 1985 ж. совхоздардың 53% және ... ... ... ... Бұл ... ... табысы 240,8 млн.-нан
83,4 млн.-ға, совхоздар 597,4 млн-нан 35,7 млн зиянға кеміді. Құс ... ... мал ... ... өндіру шығынды болды.
Еңбектің өңдіруден және еңбек нәтижесінен ... ... ... ... сырт ... ... бірінші кезеңінде пайдалы
шаралар да, кері әрекетке әкелетін. Мысалы, 1965ж. ... ... ... ... ... кепілі сондай жағдайға ұшырады. Алғашқыда
бұл ауыл еңбеккерлерінің өз жұмыстарының нәтижесіне қызығушылық ... ары ... ... ... ... ... ... айырылды.
Төлемде теңестіру тенденциясы үстем болды, соңғы нәтижеге қарамастан жеке
операцияға төленді. ... ... ... ... ... ауыл ... жалақысы, еңбек түрінің
айырмашылығын нашар ескерді, адамдар ... ... ... үшін ... ... үшін ақша алды. Еңбекке төлеу оның ... ... Бұл, ... ... ... ... табысынан жоғары болуына
әкелді.
Ауыл шаруашылығының жағдайына қоғам селқос қарады деуге болмайды. Әр
жерлерде ... ... ... ... Бірақ олар қолдау
табудың орнына, көбіне жазаға ұшырайтын. Алматы облысы Күрті ауданының Ақши
совхозының ... ... ... ... ... ... отырып басқару немесе өндірісте еңбекті ұйымдастыруға
өзгерту әрекеті қайғылы аяқталды. Оның, 60ж. аяғы мен 70 жж. ... ... мен ... ... ... ... ... мынандай болды. Өндіру мен басқару функцияларын қолына алған ... ... ... ... Эксперимент шарты одақтың ... ... ... ... ... ... ... жаңа формаларын ендіру негізінде ... ... ... 6 есе, ... 3 есе ... ... Еңбекақы еңбек
нәтижесіне тәуелді ... ... ... құрылғылардың толық
жиынтығы бар поселок салды. Өндірістің ... құны ... есе ... өз шаруашылықтарының толық қожайыны ретінде сезінді. Бірақ
эксперименттік шаруашылықты қолдау мен ... ... ... ... ... деген сылтаумен жойды. Экспериментті
ұйымдастырушыларға жазалау жүргізілді. ... ... ... ... ... ... Оның нәтижелері басқалар
үшін “жұқпалы” болып, орнап тұрған жүйені бұзған болар еді. Олар ... қиын ... ... ... көрсетіп берді. ... ... ... ... ... партиядан шығарып,
мемлекет мүлкін талап-тараж жасады деп айыптап сотқа тартты, ол түрмеде
өлді. Тек 80ж. ... ... ... соты ... ... ... соң ... экспериментті құртқандардың аты-жөні
аталды.
Партияның ұлттық саясаты
 
Қарастырылып отырылған кезеңде интернационализм догмалық, идеологиялық
бейнеде тұйықталды. Интернационалистік ... беру ... ғана ... ... болады деп болжанылды. Бұл бағыт бойынша тәрбие ... ... ... ... ... ... насихаттаумен
шектелді. Интернационалистік тәрбие ұлттық саясаттың орнын алмастырды.
Мәдени дамудағы жетістіктерге қарамастан рухани өрлеу ... ... ... ... ... мәдениет, білім және тәрбие беру
шын мәнінде сөз жүзінде ғана болды. 70-80 жылдары ... ... ... ... ... ... ... соның ішінде Қазақстанда да
қоғамдық-саяси өмірде европацентризм үстемдік етті. КСРО ... ... орыс ... ролін абсолюттендіруі социалистік
республикалардың ұлттық мемлекеттілігіне, мемлекеттік тәуелсіздігіне ... ... ... ... ... Біздің тарихымыздың
ажырамас бөлігі болып саналатын көшпенділік өркениеті мен ... ... ... 1917 ... ... төңкерісіне дейінгінің бәрін
ұмыттыртуға мәжбүрлеу тарихты санадан өшіру процессіне әкелді. ... ... ... ... ... Ресми органдар мен насихат
барлығына қазақ және ... да ... ... халықтардың нағыз тарихы
1917 жылы ғана басталды деп сендіртуге тырысты.
Ұлттық мүдделермен есептеспей, интернационализациялау, ... ... ... ... ... ... ... тырысу
ұлттық саясат жүргізуде үлкен қателіктерге ұрындырды. Ал ... ... ... ... ... аяқ асты етуден пайда болды.
Интернационализациялау нәтижесінде Қазақстанда халықаралық қатынас тілі
ретінде ұлттық емес, орыс тілі орын алды. ... орыс ... ... 60%-і білсе, қазақ тілін білетін орыстардың ... 1% ... ... ... өмір ... үшін ... 50 ... функцияның 10-ы ғана
жұмыс істеді. Қазақ тілі іс жүргізу (делопроизводство), ... ... және т.б. ... қолданылмады. Тек шаруашылық
өмірде қолданылумен шектелінді. Кітаптардың 95%-і орыс ... ... 70%-і де осы ... ... ... ... қала, колхоз,
совхоз, өзен, көлге де орыс атаулары берілді. КСРО-дағы империялық ... орыс ... ... үшін ... ... ... ... саясаттағы деформация биліктің еркін ойлауға деген жек көрініші,
әсіресе, интеллигенция тарапынан ... ... Ол әр ... ... ... ... ... республикадағы русификация саясаты
сынға алынып, қазақ тілінің жағдайына, республиканың ... ... ... байқалынды.
1963ж. Москвада “Жас тұлпар” ансамблінің ... ... ... ... ... ... ең ... бірі
болып ресми емес ұйым құрылды. Бастапқыда ол өз құрамына 800 ... ... ... ... түсті . Ұйымдастырушылары мен белсенді
мүшелерінің қатарында М.Әуезов, Б.Тайжанов, А.Қадыржанов, ... ... ... ... ... М.Айтқожин және
т.б. болды. Осыған ұқсас ұйымдар кейіннен Ленинградта, Киевте, Алматыда,
Одессада, Ригада, ... ... ... Семейде, Шымкентте
және т.б. қалаларда пайда болды. Қарағандыда ол “Жас қазақ”, ... деп ... ... ... ... ... ... Омбы,
Орал, Қызылорда, Шымкент, Алматы, Ақмола облыстарына экспедициялар
ұйымдастырылды. ... ... ... ... ... ... де шығып тұрды.
Үкімет негізінен бұл қозғалысқа қарсы болды және оның іс-әрекеті КГБ-
ның бақылауынан шықпады. “Жас ... ... ... ... деп ... 1966 ... аяғында “Жас тұлпардың” қызметі
бәсеңдегенмен, 60 жылдардың аяғына ... өмір ... ... ... “Жас тұлпар” қазақ жастарына жан-жақты әсер етті. Бұл ұйымның
ықпалымен ... ... ... ансамблдері құрылды. Ал ... ... ... ... ... ... ... бар
республиканың атақты адамдарына айналды. “Жас тұлпар” мен ... ... ... ... бұл ... жойылғандығының дәлелі
болып табылады. ... ... ... ... ... ... 70 жылдардың аяғында өзекті болып кетті. ... ... ... ... жастары арасында “Жас қазақ” ұйымын құру
әрекетін ұйымдастырды. Ол болашақ бұл ұйымның мүшелері үшін ... ... ... ... ... ... басында партиялық-мемлекеттік қызметтегі негізгі
бағыттардың бірі ... ... ... ... қалды. Әдеби және өнер
шығармаларында, бейнеленген интеллигенция өкілдерінің көзқарастары сынға
алынып, ... сол үшін ... ... ... қарама-қайшылықтар
 
70-80жж. адамдардың көпшілігі кеңес қоғамын барып ... ... деп ... Бұл ең ... ... әскери,, шаруашылық
номенклатурасына берілген артықшылықтарға байланысты еді. ... ... ... арнаулы түрін туғызды, іс ... ... ... ... алу құны ... ... рыноктарын
қалыптастыру болды. Бюрократия артықшылықтарды ... ... ... сақтады. Олардың көлемі қызмет орнының дәрежесімен белгіленді.
Әлеуметтік ... ең ... ... бірі ... үй проблемасы
болды. Қаралып отырған дәуірде оны шешуде кейбір алға басу байқалды. 2208,7
мың пәтер ... 13 ... адам жаңа ... ... өз үйін салып алып
немесе пәтер кеңейтіп өздерінің тұрғын үй жағдайын жақсартты.
Алайда халық ... ... ... олар ... ... ... етілмеді. Үй салуға бөлінген күрделі қаржы азайды, осыған сай
салынған пәтердің саны да ... ... үй ... ... Тек он ... ... ғана республикада 1,2 млн. шаршы
метр тұрғын үй пайдалануға берілмеді, ... ... ... ... ... ... ... жағдайда 70-және 80-жылдардың басында
республиканың орталығында және облыс орталықтарында құны ... ... ... жатты.
Республика экономикасының орталық ведомстволарға бағыныштылығы,
әлеуметтік-мәдени салалардың проблемаларын ... ... ... ... принцип бойынша бөлу мынаған әкеліп соқтырды: Қазақстан
халықтың тұрмыс дәрежесін белгілейтін көптеген көрсеткіштер бойынша ... ... ... ... қойды. 70-80жж. ... даму ... ... ... ... ... ... Қазақстанның көптеген аудандары, ең алдымен Семей ... ... ... ... Арал ... жан ... ... қиын
жағдайда еді. Негізінен қазақтар тұратын алыстағы селолық аудандар қалыпты
дәрігерлік көмекпен, ауыз сумен, ... ... ... ... ... ... кітапханалар және т.б. жетіспеді. Мұндай жағдай
республика мен ... ... ... ... ... ... ... халқының тұрмыс дәрежесінің жағдайын қарастыра отырып, 70-80-
жылдары соғыстан ... ... ... ... негізгі бөлігінің
жағдайы жақсарғанын мойындау қажет. Жанұялардың көпшілігінде теледидар,
тоңазытқыш, кір жуатын машина, үй ... және ... ұзақ ... пайда болды. Соғысқа дейінгі және ... ... ... – жер ... ... көзден ғайып болды деуге болады,
коммуналды ... ... саны ... ... сапармен шетелді,
елді аралаушылардың, санаторийлар мен демалыс ... ... ... ... әлеуметтік саланың проблемалары оларды шешу қарқынынан тез
көбейді, оны ... ... ... ... дәрігерлік қызмет,
мектепке дейінгі тәрбие, білім беру сапасының артта ... ... ... әсіресе, ауылдық жерлерде нашарлады. Тұрғын үй, мәдени-
тұрмыс объектілерін салу, қызмет көрсету саласын дамыту ... ... ... ... қала ... мұның бәрі халықтың заңды наразылығын
туғызды. Азық-түліктің, сапалы ... ... ... ... ... ... ұзақтығы қысқарды. Еңбекке немқұрайлы қарау,
өндірістегі ұрлық, еңбек тәртібінің құлдырауы, ... ... ... ... ... ... экономика” дамыды. Мұның бәрі
әлеуметтік ... ... ... және тоталитарлық жүйені
күйретуге алып келген объективті себептер еді.
Қазақстандағы саяси процесстер
 
Біз коммунистік деп атап жүрген ... ... ... ... жылғы тарихи сәуір бетбұрысы оңайға түскен жоқ. Қазақстандағы қайта
құру процестері еліміздің басқа аймақтары ... ... ... ... ... ... ескі ... Кремльде шешілді. 1986 жылғы
желтоқсанның 16-сы күні ... ... ... ... V ... ... ... КОКП Орталық Комитетінің хатшысы
Г.П.Разумовский жүргізді. Күн тәртібінде бір ғана – ұйымдастыру мәселесі
тұрды. ... бар ... 18 ... ... Республиканы ширек ғасырға
жуық басқарған саяси қайраткерді ауыстыру сияқты аса ... ... ... ... ... шешілді. Д.А.Қонаевтың орнына
Г.П.Разумовскийдің ұсынысы бойынша бұған дейін ... ... ... ... ... ... істеген, республикаға мүлдем бейтаныс
адам Г.В.Колбин тағайындалды. Орталықтың ... ... ... рет ... отырған жоқ еді.
Желтоқсанның 17-сі күні таңертең ... ... ... басталып,
кейінірек ол республиканың басқа да қалаларына тарады. Г.В.Колбиннің
республиканың жоғары ... ... ... үшін ... ғана еді.
Наразылыққа жылдар бойы қорланған себептер түрткі болды. Халықты ашындырған
Орталықтың дәстүрлі ... ... мен ... құру ... ... ... ... еді.
Елдің ішкі саяси өмірінде болған өзгерістер ... ... ... және ... ... ... ... Мұның айқын
көріністерінің бірі ядролық ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет – сынау тоқтатылсын, Семей
полигоны жабылсын деп талап етті.
Республика ... 1989ж. ... ... ... кеңестік
“Невада-Семей” қозғалысының бастамасы салынды. Оны ... ... ақын ... ... Бұл қозғалыс бүкіл Қазақстан халқы
тарапынан күшті қолдау тапты. Елдің көптеген қалалары мен аймақтарында оның
бөлімшелері ... ... ... ... бұл ... неғұрлым ықпалды
қоғамдық қозғалыстардың біріне айналды. Оны ядролық қарусыздану ... ... ... та ... Бұл ... ... облысы
Қарауыл ауылының жанында 1989ж. 6 тамызда өткен митингісінде КСРО мен АҚШ-
тың халықтары мен Президенттеріне ... ... ... ... ... туралы үндеу қабылданды. Онда былай делінді: “Біздің
даламыз ядролық жарылыстардан дүр ... ... енді біз ... ... 40 жылға созылған бұл сынау мың-мыңдаған ... ... ... ... ... болашаққа үреймен қараумен уланған. Біз
су ішуге, тамақ жеуге, бала тууға қорқамыз. Біз Қазақстанда ядролық ... өз ... ... пен ... ... жолындағы
өзіміздің ізгі құқымызды қорғау жолында күресу үшін ... ... ... ... ... ... жылы Қазақстанның экономикасы дағдарыстың алдында тұрды. 1971-
1985ж. аралығында ... ... өсу ... ... ... ұлттық табыс – 10,3%дан 1%ға дейін төмендеді. 1985 ... ... ... 5,7 ... ... ... оны өндірумен және
жинақтауына жұмсалған қаржыдан төмен болды.
Ауыл шаруашылығындағы жағдай бұданда ауыр ... ... ... ... ... үш есе, ал азық-түліктер өндірісі бір жарым есе
көбейді. ... мен ... ... ... ұшырап, тиімсіз
болған. Олардың мемлекетке қарызы 12 млрд. сомға ... ... ... ... ... жоспарланғаннан 7 млрд. сомға жоғарылады. Бұл
жағдай ауыл ... ... ... ... ... ... Қазақстан жыл сайын өкіметке 1971-1985ж. аралығында
300 мың тонна ет өткізіп отырды.
1кг. ет шамамен 2 сомға ... 9 ... сом ... ... ал ... 18-27 млрд. салуы талап етті.
1985 жылдан бастап экономиканы қалпына келтіру шаралары ... ... ... ол ... саясаттың негізіне сеп болмады, сондықтан
олда ... ... Енді ... ... ... ... ... Жаңа батыстық техникалардың технологиялық өнімдері
көбейтілді. Алайда олда ... ... ... ... ... ... ... күрес, ішімдікке қарсы компанияларға бет ... ... ... ... ... ... ... құйылатын кірістердің қысқаруына әкеліп соқты.
1987ж. бастап өндірістердің қарқыны төмендей бастады.1988ж. шілдеде
өкімет ... яғни ... ... ... бар ... легализациялауға мәжбүр болды. ... ... ... негіздерін қозғай алмады. Қазақстанда 1991 ж. ... саны 15 ... ... ал ... 220 мың адам ... істеді.
Бұл 10-15 жұмысшысы бар ұсақ кәсіпорындар ... ... ... ... ... ... ... нарықтық
экономиканы құра бастады. 1988-1989жж. Қазақстандықтардың тұрмыс дәрежесі
төмендей бастады. ... ... кең ... ... үй ... ... көп ... бөлінгеніне қарамастан нәтижесіз болды. 1989ж. бастап
бұқаралық толқұлар бел ала ... ... ... ... ... баскөтерулер бой көтерді.
 
1990-91жж. Экономикалық реформалар
 
1990ж. бірінші рет мамырда КСРО өкіметі нан және нан ... ... ... өсетіні туралы хабарлады. 1991ж. қаңтарынан бастап – көтерме ... ... 0,5-2 ... ... ... ... ... 1991ж. басында іске асырылған ақша реформасы халықтың тұрмыс
дәрежесіне тағы соққы ... ... ... ... КСРО
өкіметінің өндіріс қаржыларын жекешелендіру және ... ... ... бас ... ... ... Қазақстанның
тәуелсіздік алуы республиканың рынокқа өту ... ... ... ... ... ... Жоғарғы
экономикалық кеңес, мемлекеттік меншік комитеті және т.б. ... ... ... ... ... жекешелендіру және барлық
кәсіпорындарды мемлекет қарамағына беру, ... ... әділ ... ... ... ... ведомстволардың Қазақстанның табиғи ресурстарына варварлық,
жыртқыштық қатынасы 70-90жж. Республикада экологиялық ... ... ... ... ол апатты сипатта болды.
Радиациялық ластану. Күрделі экологиялық мәселелердің бірі ... ... ... ... табылады. 1949ж. бастап Семей
полигонында іске асырылған ядролық сынақтар Орта және ... ... зор ... ... ... ... Республикада ядролық
сынақтар өткізілген тағы 5 полигон болды. Оның ... ... ... полигоны орналасқан. Радиациялық көрсеткіш Қазақстанда Байқоңыр
космодромынан космос кораблін жіберу кезінде озон ... ... ... ... Қазақстан үшін радиоактивтік қалдықтар үлкен мәселе.
Сонымен, Ульба комбинаты уран және ториймен ластанған шамамен 100 мың ... ... Әрі ... ... орны ... қаласында
орналасқан. Дәл радиациялық ластану мәселесінің күрделілігі 1991ж. ... ... ... ... өткізуге тыйым салу туралы Заңнын”
қабылдануына ... ... ... ... ... экологиялық
мәселелерінің бірі су ресурстарының азаюы. Амударьямен Сырдарья суын дұрыс
пайдаланбау салдарынан апатты жағдай Арал теңізінің ... ... ... 60ж. ... суы ... ... ал 80ж. Соңында су көлемі 450 км3 ... ... ... ... ... ... ... Осының
салдарынан теңіз жануарларымен балықтарының көптеген түрлері жойылып кетті.
Жыл сайынғы шаңды борандар Евразияның орасан территорияларына тұзды ... ... ... Балқаш көлінде орын алды. Оның деңгейі 10-15 жылда 2,8-
3метрге төмендеген. Осы ... ... ... ... өсуде. Ертіс
өзенінің ластануының себебі – Зырян қорғасын және Лениногорск полиметалл
комбинаты. Тек 1989 жылы ... ... 2139 ... ... заттар, 263
тонна мұнай өнімдері тасталынған.
Іле және Орал өзендерінде де қауіпті экологиялық жағдай ... жер ... ... ... ... ... құнарлы егістік жерлер тозуда. 69,7 млн. га астам жерлер эрозияға
ұшыраған. ... ... ... ... бірі ... ластануы болып
табылады. Әсіресе ірі өнеркәсіп орталықтарында.
 
Қазақстандағы ұлттық-демографиялық жағдай
 
80 жылдардың соңында ... ... саны ... арта ... ... 1989ж. ... ... сальдосы
46,8 мың адамды құрады. Бұл қазақтардың туу көрсеткішінің өсуіне байланысты
ұлттық құрамының өзгеруінен көрінді. 1989 жылғы ... ... ... рет 1926 ... ... ... ... саны жағынан 1 орында тұрды,
яғни республика халқының 39,7%. ... 6,5 млн. ... ... саны осы жылы 37,8%ке дейін қысқарды, алайда 19 облыстың 7де
олардың үлес салмағы қазақтардан ... ... ... мен ... ... ... ... қазақ тілінің дамуы күрделі мәселелердің бірі болып қала
берді. 1986 жылға қарай республикада 600 қазақ тіліндегі мектептер жабылды,
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... қолайсыздық зорлық-зомбылықтың етек алуына әкеліп соқты. 1989ж.
жазында мұнай өндіретін орталықтарының бірі Жаңа Өзен ... ... ... өтті. Әлеуметтік жағдайдың және байырғы ұлт ... ... ... ... ... ... мен әскердің
араласуымен ғана тоқтаған маусымдағы бұқаралық озбырлықтар мен қантөгіске
әкелген болатын.
Ұлтаралық ... ... тез ... ... саясатты қайта
қарастыруды талап етті. Ұлттық саясатты нормаға ... ... ... 1989ж. ... ... ... ... қабылдануы болып
табылады. Бұл заң бойынша қазақ тілі мемлекеттік, орыс тілі – халықаралық
қатынас тілі ретінде ... Бұл ... ... ... ... және ... арасындағы қарама-қайшылықтарды басуға
мүмкіндік туғызды. Қазақстандағы қазақ, татар, неміс, кәріс, және басқа
халықтардың мәдени жаңаруы басталды. Тек 1990-91 ... ... 482 ... 155 жалпы білімдік мектептер ашылды. Республикада 49 ұлттық-
мәдени орталық құрылды. Сонымен қатар Қазақстанда ... ... ... ... бір бөлігінде шовинистік көзқарастар көріне бастады. Бұл
жағдай 1990ж. ... ... ... ... мен ... ұйымдарының
белсенділік танытуынан көрінді. 1991ж. қыркүйекте ... ... ... себеп болған жағдай бұл – Орал казактарының “патша
мен Отанға” қызмет етуінің 400 ... ... ... Оралға Кубан,
Дон, Орынбор казактарының өкілдері мен ... ... ... және ... ... ... келе ... Тек “Азат”
қозғалысының басшыларының арқасында қазақтар мен ... ... ... ... бетін қайтаруға мүмкіндік туды.
Сонымен қатар, ұлттық саясат аймағындағы шешілмеген мәселелер әлі көп.
 
 

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
Қазан төңкерісі және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы6 бет
Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы. Өлкедегі азамат соғысы (1917-1920 жж.)13 бет
1917 жылғы Қазан төңкерісі және қазақ шаруалары113 бет
Ақпан революциясынан кейін қазақ зиялыларының қазақ автономиясын жүзеге асыру жолындағы қызметі103 бет
Бөкей ордасының тарихи сипаттамалары26 бет
Кеңес өкіметі және оның орнауы мәселелері ұлт зиялылары еңбектерінде54 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауы тарихнамасы54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь