Ортағасырлық араб-мұсылман философиясы

Жоспар
1. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
2. Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
2.1. Ортағасырлық мұсылман философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
2.2. Әл.Кинди философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
2.3. Әл.Фараби философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
2.4. Ибн.Сина философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
3. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
Пайдаланған әдебиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
        
        Ортағасырлық араб-мұсылман философиясы
Жоспар
1.
Кіріспе.................................................................
........................................4
2. Негізгі
бөлім..................................................................
.............................5
1. Ортағасырлық мұсылман
философиясы............................................5
2. Әл-Кинди
философиясы.........................................................
.............6
3. Әл-Фараби
философиясы.........................................................
...........8
4. Ибн-Сина
философиясы.........................................................
.............13
3.
Қорытынды.................................................................
...............................15
Пайдаланған
әдебиет.....................................................................
...........16
1. Кіріспе
Орта ғасырларда дамып, гүлденген Араб және түркі тілдес философия
туралы ... ... ... де ол әлі ... зерттелмеді. Бүгінгі
таңда Шығыс мәдениеті мен философиясы, өркениетті әлемдік деңгейде рухани
мәдениеттің бар ... әсер етіп ... үміт ... отыр. Бұл
еуроцентристік теориялардың жалпы әлемдік универсализмге ие бола алмай
тұйыққа тірелген шағын ... ... ... ... ... және грек ... ... анықтау,
олардың алғы философиялық сананың формаларына деген ара-қатынасын анық
түсіну, әрқайсысының спецификасын және ... даму ... ... ... Көне Шығыс пен Ежелгі Грек философиясын, сондай-ақ Шығыс пен
Батыстың өркениеттігін де салыстырмалы түрде оқып білудің алғы шарттары
болып табылады. Өркениеттің ... ... кең ... болғандығы
соншама, оның Шығыс қоғамындағы орны Батысқа қарағанда мүлдем өзгеше.
«Бұрынғы әлемдік ... ... ... ... қою жағдайынан
өзгешелігі сол, онда еуроцентризм үстемдік етеді. Ол ... ... ... ... ... теріс бағалады. Бұған сенсек, Шығыста
барлық уақытта бір ... ... өмір ... Бірақ бұл солай ма? Олай
емес. Өркениет, философия, мәдениет Шығыста да, Батыстағыдай әрқилы
жолдармен жүріп, дамып келеді. Бұл алшақтық Шығыстың қоғам дамуының
ерекшелігінен ... Яғни бұл ... мен ... ... ... ... ... өз тарихы, салт-дәстүрі бар дербес Шығыс
қоғамын көрсетеді.
Шығыс философиясының өзіндік бір дербес еркшелігі бар, ешқандай
бұлжымай қатып ... ... ... болмауы. Шығыс философиясының
бір бұтағы болған араб және түркі тілдес орта ғасырлық мұсылмандық шығыс
философиясы.
Осы бір тұста тарихи заңдылыққа сәйкес филолсофиялық ... ... ... ... ... ... ойысты да, сонау ХVI ғасырға
дейін мәдени өркендеудің ... ... ... ... ... ... философиясы
Философияның, жалпы мәдениеттің даму тарихы ұзақ жылдар бойы біржақты,
европоцентристік тұрғыдан қарастырылып келгені белгілі. Осы көзқарастың
салқыны салдарынан Орта ғасыр философиясы тек ... ... ғана ... ... ... антика заманы мен оның бер
жағын байланыстырып тұрған, жай байланыстырып қана қоймай, дүниежүзілік
мәдениеттің, өркениеттің дамуына ... әсер ... ... ... еді. Оны ... ... зерттеу мүмкіндігі енді ғана
туып отыр. Бұл салада атқарар жұмыс өте көп, бірақ аз ғана ... ... ... өзі ... ... мен философиясының Батыс
философиясынан мүлдем өзгеше екендігін көрсетеді.
Мұсылмандық Шығыс философиясы араб және түркі тілдес болып бөлінеді.
Араб тілді философияның ... әсер ... ... діні, Аравияда VII
ғасырда дүниеге келген Араб халифаты XVI ғасырға дейін мәдениеттің ірі
ошағы болды, ал ғалымдар ... Рим ... да ... болған деген
пікір айтады. Бұл пайымдаулармен келісуге де ... ... ... ... ... ... империяның әлі келмес еді. Араб халифатының
экономикалық дамуының күшті болуы оның ... да ... ... діні негізгі діні, араб тілі Құран тілі болған Араб ... ... ... ... ... ... келген христиан дінімен
күрес нәтижесінде қалыптасты. Өзінің таралу барысында, әсіресе, кіші Азияда
ислам антика философиясының ошақтарымен бетпе-бет келіп отырды. Қазіргі
заманғы белгілі қазақ ... ... ... ... ... ғана
емес, философия мен ғылымды тарату арқылы да билеуге болатынын ұғынған
халифтер грек және үнді ... ... ... ... ... бөлді.
Адам, оның тағдыры мәселесін түсіндіруде, оған рухани басшылық жасауға
моральдық жауапкершілік ісінде олар антика философиясының категориалдық
аппаратына жүгінді. ... да ... ... қажеттілігінен
грек философтарының еңбектері әуелі сирия, кейін араб тіліне аударылды.
Тіпті Византиямен ... олар ... ... ... ... Осы араб ... аударылған еңбектер кейін Еуропаға жетті. Яғни,
Еуропа өркениеті үшін антика философиясын сақтап қалған араб ойшылдары
деуге болады. Орта ғасырдағы ... ... ... өкілдері: әл
Кинди, әл Фараби, ибн Сина, әл Ғазали, «Таза ағайындар» (шығыстық
перипатетизм), ибн Бадж, ибн Араби, ибн Туфейль, ибн Рушд ... және ... ... ... ... ерекшеліктер:
• Ислам дінімен тығыз байланыстылығы. Ғылым мен діннің бірін-бірі
үйлесімді толықтыруының ... ... ...... парсы, түркі және т.б. ұлт философтары.
• Негізгі философиялық тіл – араб ... Араб ... ... деп ... ... ... ... бағыттары
Қалам (сөз, тіл) – спекулятивтік теология. Спекуляция – тәжірибеден тыс
жатқан заттар туралы білімге ойлау ... қол ... ... ... – мұсылман қоғамының даму эволюциясының заңды құбылысы болды. Әр
түрлі секталар мен ... ... ... дүниеден өткеннен кейін ислам
діні ілімінің уағыздарын қызу талқылау нәтижесінде пікірталас объектілерін
анықтап, дұрыс шешім іздеп отырды. ... Иран ... ... ... «исламдық көзқарастар туралы, яғни ислам тұрғысынан алғанда не
нәрсеге сенімді болу және не нәрсеге сену ... ... ... деген
анықтама береді.
Қаламды жалғастырушылар мутакаллимдер – құр догматтарға сүйеніп қана
қоймай, ақыл-ойға да ... діни және ... ... ... ... ... ерік еркіндігі, құдайы әділеттілік, Құранның пайда болуы
және тағы басқа мәселелерді кеңінен талқылады.
Қаламның беделді мектептерінің бірі – мутазилизмде (оқшауланушылар,
бөлектенушілер) рационалистік ... ... ... Діни ... ... ... ... антрософия, философия мәселелерін де
зерттеуге ұмтылған мутазилиттер фәлсафаның негізін қалады.
Суфизм – «алладан басқа құдай жоқ» қағидасын «алладан басқа өмір
сүретін ештеңе жоқ» ... ... ...... ... рухы,
мәні, сананың өсуінің, жан тазарып, ар-ұят оянуының, рухани ... ... адал ... ... сүю, ... сүю.
2.2. Әл-Кинди философиясы
Юсуф ибн Исхак әл Кинди (800-870) – араб философиясының ... ... ... ... ... ... ... Ұмыт бола
бастаған грек мәдениетін қалпына келтіріп, жарыққа шығарған осы ойшыл деуге
әбден болады. Ол зерттемеген ғылым саласы жоқ. ... ... ... ... 240-қа жуық еңбек жазған. Ең бастылары – философия
саласындағы зерттеулері. Аристотельдің ірі еңбектерін араб тіліне аударған
әл Кинди оның ... аса ... ... ... ... әуелі Аристотельді зерттеуді қолға алғаны жөн дейді: «Әрбір істің
басшысы алла, бірақ ... ...... Оның пікірінше, жеке адам,
ол керемет қабілетті болған күннің өзінде де ақиқаттың тұңғиығына жете
алмайды, сондықтан бұрынғы заманда өмір сүрген басқа ... қол ... ... ... ... ... ... ие болатын адам - өзіне дейін
өмір сүрген адамдардың интеллектуальдік жетістіктерін игерген адам ғана:
«Ақиқаттың қайдан шыққанына ұялатын ештеңе жоқ, ол тіпті біз ... алыс ... ... да. ... ... адамға ақиқаттың өзінен
жақсы ештеңе де жоқ, ақиқатты менсінбей, оны айтқан немесе бізге
жеткізгендерге жоғарыдан қарауға ... ... ... төмендету
мүмкін емес, керісінше – ақиқат кез-келген адамды нұрландырады».
Әл Кинди философияны ... ... ... ... ... ... ғылымдарымен тығыз байланыстырады,
философияны энциклопедиялық ғылыми білімді қорытындылаушы және оның негізі
деп қарастырады. Оның ... ... ... үшін ... ... ... Математиканы ол төрт саладан тұрады деп қарастырады:
1) сан ... ...... және ... ... дәлелдерге негізделген, алаңдардың өлшемі туралы ғылым –
геометрия;
3) ... ... ...... және астрология;
4) гармония – осы үш саланы біріктіретін ғылым. Гармония барлық
нәрселерге тән, ол дыбыстарда, әлемде және ... ... ... Кинди осы төрт ғылымның негізгісі – ең біріншісі – сандар туралы
ғылым деп есептейді: «Сандар болмаса, ... ... ... де ... Кинди білімді екі түрге бөледі: сезімдік және ақыл-ой, зерделік.
Біріншісі адамға да, жануарға да тән. Екіншісі – адамға ғана, ол
математикалық білім, ол ... ... ... ... Әл ... ... рационалистік тұрғыдан түсіндіреді. Бірақ оны шыңы –
құдайылыққа жету дейді: «Ешқандай философ Мұхаммед ... ... ... ... ... жауаптар бере алмайды. Құдайы білімге логика да,
математика да қажет емес. Нағыз философия – ақиқатты тану».
Әл Киндидің онтологиялық пайымдаулары да ... ол ... бес ... ... ... ... қозғалыс, кеңістік және уақыт. Дүниені
алла «ештеңеден» жаратты дей отырып, әл Кинди материяны негізгі, анықтаушы
мән ретінде ... ... ... болмасын бәрі материядан құралған.
Ол ешқашан жойылып кетпейді, өзінде барлық нәрсені ... ... Әл ... ... ... деп түсінеді, материяда ішкі мүмкіндік бар,
материядан әр түрлі заттар пайда болады, осы заттар тудыратын мүмкіндік –
форма. ... ... пен ...... ... екеуі біріккенде
материя отқа – формаға айналады. Қозғалысты әл ... алты ... ... ... жойылу, өзгеру, ұлғаю, бір орыннан екінші орынға ауысу. Ал ... ... ... ... ... Уақыт – қозғалысты есептеуші сан, өткен
мен болашақты байланыстырып тұрған ойдағы «қазір».
Әл Кинди философиясының маңызды бір бөлігі – оның өмір ... ... ... ... өмір ... ... немесе
ортағасырлық психотерапевтік кеңестері:
... жағымды және жағымсыз заттар табиғатынан солай емес, әрекеттер ... жиі ... ... солай.
1) Қайғы бір нәрсенің, не өзіміздің, не бөтеннің іс-әрекетінің салдары.
Ол бізге байланысты ... онда ... ... ... ... ... керек. Басқа адамға байланысты болса, оларға
кедергі жасауымыз керек. Ештеңе жасай алатын болсақ та, күні бұрын
қайғыланудың керегі жоқ: біздің араласуымызсыз-ақ кедергі ... ... ғой. Ал ... ... ... әрекет іс жүзінде жасалған
жағдайда қайғымызды азайтатын қадамдар жөнінде ойланған жөн. Ол үшін:
2) Бізде болған және басқалардың басына ... ... ... ... ... Олардың бәрі ұмытылды ғой.
3) Қайғылы болмаған адам жоқ, бірақ адамдардың бәрі де қуанып,
көңілденеді. Себебі, қайғы адамның күйі ғана, ол туа ... ... ... ... өмір ... келген адам - өмір сүргісі келмеген адам.
Себебі, қайғы-мұң өмірдің ажырамас жағы.
5) Басқа адам біздегі ... ... ... ие ... көре алмаушылық,
іштарлық көрсетіп, өз өмірімізді өзіміз уламауымыз керек. Біздің
жанымыздың рухани байлығы ... тек қана ... ... ... үлесімізді Жаратушымыз кез-келген уақытта алып, басқаға беруі
мүмкін, оған ренжіп керегі жоқ. Жалпы және ... ... ... байлықтан алған қарызымызды қайтарғанға қайғылануға болмайды:
біз ұсақ-түйекті ғана қайтарамыз, ал оның ұлы сыйы – жанымызды сақтап
қаламыз.
7) ... ... ... бұл ... абсолютті – толық және мәңгілік
болуы керек. Бірақ біз қайғыланып керегі жоқ деп шешіп едік қой. ... ... ... өмір ... ... ... ... көптеген
нәрселерге ұмтылады.
8) Біз заттардың ақиқат мәнін айыруымыз қажет, нағыз жаман нәрсені ғана
жек көру ... ... ... Одан ... ... жоқ, ... ол ... ажырамас жағы және адам өлгеннен соң бақытсыздық пен азап жоқ
интеллигибелді дүниеге көшеді.
9) Бірдеңені жоғалтқанда адам ... ... ... және ... есінде сақтаса, осылайша өзін-өзі жұбатады.
10) Бір қайғы бізді күтіп тұрған ... ... ... бұл ... ... идеялар көп кездеседі, сондықтан
кейбір ойшылдар бұл еңбекті Фемистийдің араб тіліне аудармасы деп
қателесті. Әл Кинди адам өмірінің мақсаты – ... жету және оны ... ... ... іздеу керек деп түсіндірді.
2.3. Әл-Фараби философиясы
Әл-Фараби (870-950). Тарихымыздағы ұлы тұлғалардың бірі, ислам
дүниесінің ең ірі, ... ... ... ... философы, Аристотельден
кейінгі «екінші ұстаз» атанған Әбу Насыр әл-Фараби қазақ жерінде, Отырар
қаласында дүниеге келген.
Әл-Фараби түркі ... ... бір ... ... ... дәлел
оның толық аты-жөнінде «Тархан» деген атаудың болуы. ... 870 жылы ... Арыс ... ... ... ... ... Фараб қаласында
дүниеге келді. Фарабидің толық аты-жөні Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн
Үзлағ ибн Тархан әл-Фараби, яғни әкесі Үзлағ, арғы ... ... ... ... ... ... қаласы Отырарды арабтар Барба – Фараб деп атап кеткен,
осыдан барып ол Әбу ... ... яғни ... шыққан Әбу Насыр
атанған.
Әл-Фарабидің Аристотельдің, Платонның, ерте дүниедегі Грецияның басқа
да философтарының шығармаларымен түпнұсқасынан танысқаны жөнінде декертер
бар. ... ... ... құштарлықтың жетелеуімен ол жас шағында,
дүниедегі құбылыс біткеннің бәрі кісіге әрі ғажап, әрі таңсық көрінетін
кезде саяхат жасап, сол ... ... ... ... орталықтары:
Хорасанда, Бағдадта, Дамаскіде (Шам), Алеппада, Каирда (Мысыр) болған. өз
өмірінің көп жылдарын ол араб халифатының саяси және ... ... ... ... ... ол өз білімін әбден тиянақты меңгеріп, толықтырады.
Көрнекті ... ... ... ... ... ... ақылының
алғырлығы және асқан байсалдылығы арқасында көп ұзамай олардың арасында
үлкен абырой-беделге ие болады. Бірақ өресі ... ... ... ... ... күндей бастаған, әсіресе, олар әл-Фарабидің бүкіл ойының негізгі
мәніне қарсы шыққан, өйткені оның дүниеге көзқарасы шынайы болмысты танып
білуге, адам ... о ... ... бұ дүниеден іздеп табуға мегзейтін
еді. Ақыр соңында әл-Фараби лажсыздан Бағдадтан кетеді. Өзінің ... ... ... ... нақыл сөздері) деген соңғы шығармасында ол:
адам ғылымға түрліше тосқауыл жасайтын мемлекеттен кетіп, ғылыми өркен
жайған елде тұруға тиіс дейді. Әл-Фараби өмірін ... ... яғни бір ... ... ... ... тұратын Дамаскіде өткізеді. Мұнда ол солтүстік Сирияның жетекші
саяси қайраткері Сейд ад-Дуаль Хамданиге аса қадірлі болады. Әл-Фараби ... 80 ... ... болады. Біздің заманға әл-Фарабидің тек негізгі
шығармалары ғана келіп жетті. Ол шығармалар ежелден бері ... ... ... және ... ... одан ... ... тигізген
әсері орасан зор.
«Мұсылман Ренессансы» деген атауға ие болған сол заманға тән белгілері
оның шығармаларынан ... бір ... өз ... алды. Әл-Фарабидің
шығармаларында антик замандағы дәстүрдің және «Бірінші ұстаз» деп шығыста
аталып кеткен Аристотельдің тарихтың барысында қалдырған әсері,
неоплатонизмнің, ... ... және ... ... Аристотель
идеяларының өзгеруі айқын көрінеді. Әл-Фарабидің Аристотельге бас игені
сөзсіз. Сол сияқты ол Аристотель идеяларының ең жақсылары мен бағалыларын
әрдайым таңдап ала бермейтіні де ... ... біқ үшін ... бағалы жағы
сол, ол Аристотель ілімінің формальдық жағымен ғана шектелмеді, ол
диалектика элементтеріне, ... ... ... ... дәрежеде
көңіл бөлді, сыртқы дүние мен сезім мүшелері арқылы жүзеге ... ... ... іргетасы болып табылатынын дәлелдеді.
Фараби Аристотельдің, әл-Киндидің ізін қуып, философия мен ғылымның
барлық салалары бойынша үлкен жетістіктерге жетеді. Мәселен, Фараби
шығармаларының ... ... ... ... 117 ... ... түрік
ғалымы А.Атеш 160, ал тәжік ғалымы Б.Ғафуров 200 трактат деп көрсетеді.
Фараби философия саласы ... грек ... ... «Категориялар»,
«Метафизика», «Герменевтика» мен «Софистикасына» түсініктемелер жазды. Ол
еңбектері күні бүгінге дейін де мән-маңызын жоғалтқан жоқ. Сөйтіп, Фараби
Шығыс пен Батыстың ғылымы мен ... ... ... ... рөл
атқарды. Сондықтан да ХІ ғасырда өмір сүрген Фарабидің ізін ... ... ... тек Әбу ... ... арқылы ғана Аристотель
еңбектерінің ойын ұғып, қуанғанынан қайыршыларға садақа үлестіргені жайлы
жазған екен. Аристотель шығармалары сол кездің өзінде араб ... ... Араб ... ... кейбір құнды ойлары бұрмаланып
көрсетілді. Бірақ көп еңбектері ... ұлы грек ... ... қиын ... ... да көп ... ... білген ұлы ғалым
Аристотель шығармаларына араб тілінде түсіндірме жазуды ұйғарды. Сөйтіп, ол
ұлы философтың мұраларын жаңсақ пікірлерден тазартып, өз ... ... ... ... ... ... деген ғылым саласындағы үлкен
адамгершілік, азаматтық іс-әрекетін таныта білді. Сондықтан да шығыс
философтары оны «Ал муаллим ас-сани» - екінші ұстаз деп ... ... ... ... жаза ... өз тарапынан да
«Ғылымдардың шығуы», «Ғылымдар энциклопедиясы немесе тізбесі», «Ізгі қала
тұрғындарының көзқарасы», «Музыканың үлкен кітабы», «Философияны аңсап
үйрену үшін алдын ала не білу ... ... ... мәні ... ... трактаттар», «Философиялық трактаттар», т.б. сияқты
көптеген философиялық еңбектер жазған. Фараби ғылмының философиялық-
логикалық іргетасын дұрыстап қайта қалап шықты. Ол ... ... ... ... ... метафизика, тіл ғылымы, логика, психология,
география, этика, т.б. ғылымдар жайлы жазған еңбектерінің мәні ерекше зор.
Тарихқа неғұрлым терең үңілген сайын жеке ... ... ... ... ... ... ... деген теорияның негізсіздігі айқын
көрінеді. Дүние жүзі мәдениетінің дамуында із қалдырған сол көрнекті
қайраткерлер, шындығында, адамзат мәдениетінің бірлігін паш етіп келеді. Әл-
Фараби ... ... ... тұлғалардың санатына қосылады. Ол туған
елінің мәдени байлығын, иран, үнді, антика мәдениеттерінің жемістерін
бойына дарытты. Сондықтан да ол ... ... мен ... сенімдерден жоғары
көтеріле біліп, өзінің ойлау жүйесін сындарлы да икемді ете білді. Әл-
Фараби өз заманындағы өнер-білімнің ең асылын таңдап ала ... ... ... ... жасап берді. Оның терең мағыналы пікір
айтпаған, жете зер салмаған, данышпандық болжам ... ... ... жоқ. ... ... ... «Философияны үйрену үшін қажетті
шарттар жайлы трактат» еңбегінде Аристотельдің философиясын меңгеруге қажет
болатын тоғыз шарт ... өз ... ... ... бұл туралы былай
дейді:
Бірінші шарт – философиялық ағымдарды тану (аты-жөнін білу) жеті
нәрседен тұрады:
1 – философиялық бағытқа бас болған ұстаздың ... – оның ... ...... ... ... орынның аты;
4 – философиялық ағымды тудырған басты себеп;
5 – философиялық ... ... ...... алға ... ... туралы;
7 – философияның практикалық мәні, нәтижесі.
Оның пікірінше, тұңғыш рет философиялық бағыттың алғаш негізін салушы –
грек философы Пифагор, яғни ... ... Бұл ... ... ... ... ғылыми философиялық мектептерге шолу жасап, өз
пікірлерін ортаға салады.
Екінші шарт - өткендегі ірі ... ... ... ... ... Мұнда Фараби ежелгі гректерден қалған логикалық
шығармалардың яғни, формальдық дәлел (логика); силлогизм; аналитикалық
мазмұн мен оқу ... ... ... ... шарт – философ болу үшін қажетті ғылымдарды тани білу.
Төртінші шарт – ... ... ... мақсатты түсіну. Философия
ғылымын үйренуде оның күттіретін мақсатын тану. Ол мақсат – жаратқан иені
тану. Ол өзі ауыспайтын, өзгермейтін ... зат. ... ... барлық
нәрселерді барлыққа, болмысқа шығарған жаратушы. Жомарттылығымен,
хикметімен, әділеттілігімен осы әлемге тәртіп беруші Аллатағаланы тану.
Барлық ... ... ... ... өздерінің шамасынша сол
жаратқанға ұқсап бағу.
Бесінші шарт – философия ... ... төте ... ... Бұл жерде
Фараби білім, ғылымға жетудің ең бір дұрыс жолы аянбай еңбек ету дейді.
Сонымен қатар философияны тек ... ... ... ғана ... болады деген пікірлер айтады.
Алтыншы шарт – Аристотель еңбектеріндегі қолданылған ғылыми ұғымдарды
талдай білу.
Жетінші шарт – Аристотельдің өзінің еңбектерін ... ... ... ... ... талап етуінің себебін білу, Аристотель еңбектерінде
жұмбақ түрінде айтылған түсініктердің сырын ашу. Оның кейбір ғылыми
түсініктерді терең жұмбақ түрінде келтіруінің үш түрлі ... бар. ... ... қабілетін сынап, үйретуге тұратынын немесе тұрмайтынын
айыру. Екінші, философия ... ... ... бәріне бірдей рәсуа
қылмай, оны алып жүретіндерге ғана ... ... ... ... адам ... ой-пікірін шынықтыру керек. Осы үш себептен
Аристотель еңбектерінде ... ... ... шарт – ... ... міндеті мен тіршілік ережесін қалпын
түсіну.
Тоғызыншы шарт – Арситотель ілімін үйрену үшін нендей нәрселер қажет
екенін білу. Фараби бұл жерде Аристотельдің логика ... ... ... ... оны ... бағалайды. Бұл ойларды түйіндеп айта
келгенде Фараби философияны үйрену үшін ... грек ... ... ... ... ... сарапқа салады да, соңында өз
ойларын айтады. Фарабидің пікірінше, ... мен ... ... болу ... ең ... талап – ол адамның жан тазалығы, ар тазалығы, бүкіл
адамға, өз халқына деген таза махаббаты, ғылым мен білімге ... ... мен ... Бұл шарт ... ... адам ... алмайды, үйрете де алмайды деп көрсетеді Фараби.
Әл-Фараби өзінің «Риторика», «Поэзия өнері туралы», ... ... ... ... этикалық, эстетикалық мәселелерге көңіл
бөліп, көркемдік, сұлулық, бақыт, мейірбандық, білім категорияларының бетін
ашып, солардың негізін дәлелдеп ... ол ... пен ... мүмкіндік беретін ғылым деп қарады.
Сондықтан оның этика жөніндегі тұжырымдамаларында ... ... ... орын алады. Ғұламаның этикалық ойларынан терең
гуманизмнін лебі еседі, ол адам баласын жаратылыстың, бүкіл жан иесі
атаулының биік ... ... да оны ... ... керек деп
түсінеді. Фараби жасаған қорытындының басты түйіні – білім, ... ... ... Фарабидің гуманистік идеялары әлемге кең
тарады. Ол ақыл-ой мен білімнің биік мәнін дәріптеді. Фараби көркемдік,
сұлулық хақында былай дейді: «көркемдік өмір ... ... тән ... ... нақты түрде бар құбылыстардың, әлеуметтік өмірдің көкейдегі
елесі. Көркемдік – адамның денесі мен рухани ... ... ... ... ... - деп ... ... жол сілтеу» трактатында бақытқа, оған жетуге бастайтын
жолға айрықша назар аударады. Әл-Фараби ... ... ... бақыт
туралы емес, тірі адамның бақыты туралы айтады. Оған жету үшін адам өзін-
өзі жетілдіре отырып, қиын ... өтуі ... ... ... ... ... қылықты да, жаман қылықты да істеуге бірдей мүмкіндік
береді. ... ... ... ... ... ... ... бақытқа жету мен мінез-құлқтың жетілуі арасында байланыс туады.
«Бақытқа жол ... ... және ... әл-Фараби
Аристотельдің әрекеттену мен қайырымды істерді орта шама туралы пікірін
дамытады. Фараби ұстанымдылықты жақсы ... деп ... ал ... ... шамадан тыс молшылық болса, одан жетіспеушілікке қарай ауытқып, ондай
молшылықтан арылуымыз ... және ... ... ... ... жағына қарай ауытқуымыз керек, сөйтіп, мінез-құлқымызда
ұстамдылықты қалыптастырғанша осылай ете беруіміз керек. Жоғарыда
айтылғандар әл-Фарабидің адам өміріндегі «жақсылық» пен «жамандық»
«тәңірден» ... ... ... өзі ... ... ... ... факторына қандай зор маңыз бергенін көрсетеді.
Аристотельдің «Никомахтың ... ... ... 1) келтірілген
схемасын негізге ала отырып, әл-Фараби философияны теориялық және
практикалық деп ... ... ... философия өзгермейтін, өткінші емес
заттарды, практикалық философия өзгертуге немесе жасауға болатын заттарды
зерттейді. Философия, әл-Фарабидің білуінше, адамға ғана ... ... ... ... ... ... меңгеріледі. Ақыл, парасаттың қызметі
қалай болса солай бет алды жүргізілмеуге ... онда ... ... Оның ... ... ... ... ойлаудың дұрыс әдістері
құрады. Әл-Фарабидің атап көрсетуінше, адам өзінің бақытқа жету жолын
логикадан ... ... ... ... Фараби адамдардың өз көздеген мақсатына жетуі оның
өзіне ғана байланысты екенін айтады. Адам ... ... ... өзін-өзі
жетілдіріп отыруға тиіс, адам тек ақиқатты, айналадағы дүниені танып білу
арқылы жетіледі деп түйін жасайды.
Әл-Фараби адам ... ... адал ... болу ... деп ... ... ... істеп, мұның төлеуін күтсе, адам бұл істерін жамандыққа
айналдырады.
Жетік философ теориялық ғылымдарды да білуге, бұл ... ... да ... ... ... Платон мен Аристотель нағыз философқа
әкімнің міндеттері жүктелуге тиіс деп санады, бірақ Платонның пікірінше,
философ ... ... ... ... ... ... ... бөгет жасайтын ауыртпалық деп есептейді, ал әл-Фараби,
керісінше, тіршілік істерден бойын аулақ салмайды, қайта адамдардың
ақиқатқа жету жолына түсуіне көмектесуге тырысады. Оның ... ... ... екеуі де жоғары принциптерге, бар заттардың
бастамаларына түсінік береді. Бірақ философия дәлелдеуді, дін сенуді керек
етеді. Заң шығарушы өте жақсы пайымдаудың ... ... ... ... тиіс ... дұрыс жүзеге асыра алады.
Имам – ең жоғары дәрежеде теориялық білімі және ойшылдық
қайырымдылықтары бар адам, мұның өзі оған ... ... ... ... ... ... ... отыруға құқық береді.
Сонымен, «философ», «заң шығарушы», «имам» және «бірінші басшы»
ұғымдары бір нәрсеге келіп қосылады. Олар бір мақсатқа қызмет ... ... ... әр ... әдістермен жүзеге асырады. Адамдар бірлестіктерінің
ерекшелік белгілері болып ... ... және ... тек ... көмегімен жетуге болады деп тұжырымдайды
ұлы ғұлама. Демек, әл-Фарабидің мемлекет, ел басқару жөніндегі тұжырымдары,
әлеуметтік-этикалық саяси көзқарастары ... ... үшін де ... мен ... ... одан әрі ... жалғастырушы Ибн-
Сина (980-1037) болды.
2.4. Ибн-Сина философиясы
Ибн-Сина (Авиценна) дүниетанымның қалыптасуына философ әрі
жаратылыстану ғылымдарының озық ... ... ... араб ... танымал болуына Әл-Кинди мен Әл-Фараби философиясының тікелей
ықпал тигізгені белгілі. Еуропалықтарға Авиценна деген атпен белгілі болған
ол, Орта ... ... ... ... ... ... Иран
мемлекетіндегі Исфакан атты қалада философия және медицина саласы бойынша
дәріс алып өз білімін жетілдіреді. Ибн-Сина ... ... ... ... ақын әрі саяси қайраткер болған екен. Ол жүзден аса
ғылыми кітаптар жазыпты. Олардың ішінде ең әлемге танымал болған атағын
Шығыс пен Батысқа ... ... ... деп ... ... ... ... Ол ғасырлар бойы Шығыс және Батыс дәрігерлері үшін баға
жетпес білім көзіне айналған еді.
Ибн-Синаның философиялық ... он ... ... ... ... логиканы, физиканы, математиканы және философияны қамтыған. Арабтар
әлемінде Ибн-Синаның аты құрметпен аталатын еді. Оны ... ... ... ... ... ... деп ... Фараби бағытын жалғастырғанымен Ибн-Сина араб
перипатетизмнің негізін қалаушы болды. Оның ... ... ... ... ... тыс ... ретінде қарастырады. Алайда бұл қағиданы
діни көзқарастармен байланыстыруға мәжбүр ... ... ол ... бар
екендігіне шүбә келтірмейді. Дүние шындықтың мүмкіндігі ғана. Ол уақыттан
тысқары ... ... ... ... ... ... Адамның
рухын Ибн-Сина дененің бейзаттық формасы ретінде қарастырады. Денелердің
қайта тірілуі ... емес ... ... ... ... ... өте қызық түрде
шешкен. Оның ілімі бойынша жалпы ұғымдар үш ұдай өмір ... 1) ... ... ... 2) заттың өзінде, себебі ол сол заттың мәні;
3) заттан кейін адамдардың санасында.
Таным теориясында Ибн-Сина әл-Фарабидің ... қуып оны одан ... ат ... ... оның кейбір мистикалық тұжырымдарға бай
негізгі тәсілдерінің бірі ретінде ол құдай шапағатын мойындап ұсынады.
Жалпы алғанда, Ибн-Сина философиясы ... ... ... ұштастыра отырып, оларды өзара ынтымақтастырмақ болған ілім.
Ол - ... ... ... ... өзіндік із қалдырған араб
тілді мұсылман философиясының ең ірі өкілдерінің бірі.
Шығыстық мұсылман философиясының бір бұтағы болған, әлемдік ... ... орны бар ... ... ... араб ... мен ... нәр алып, рухани дәстүр жалғастығын одан әрі
жалғастыра түсті. Бұл ... ... ... ... ... ... кіндік қаны қазақ топырағына тамған Қорқыт ата, Жүсіп Баласағұн,
Ахмет Иассауи, Сүлеймен Бақырғали ... ұлы ... ... ... ... Олар ... тілінде барлық түркі тілдес халықтардың
мәдениеті мен әдебиетін, алғы философиялық ойдың іргетасын қалап шықты.
3. Қорытынды
Орта ғасырлық ... ... ... көзқарастан
тәуелсіз, объективті тұрғыдан бағалайтын болсақ, адам, табиғат және қоғам
мәселелерін құдай мәселесімен ... ... ... ... ... ... Еуропаға жеткізуде маңызды рөл атқарған, оның негізгі
идеяларына түсіндірме-комментарий беріп қана ... ... ... ... ... ... рөл атқарған философия
болды деуге болады.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. «Философия» - Г.Нұрышева
2. «Философия тарихы» - Ж.Алтай, А.Қасабек, Қ.Мұхамбетәлі
3. «Философия және ... - ... І.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орта ғасыр философиясының жалпы сипаттамасы және ерекшеліктері7 бет
Ортағасырлық философияның ерекшелігі14 бет
Әл-Фараби мұраларының алғаш зерттелуі6 бет
Заманауи тұлғалардың ислам дIнIн қабылдау себептерI5 бет
Ислам дініндегі терминдер мен қағидалар15 бет
Тақырыбы: «орта ғасыр психологиясындағы материалистік идеялар11 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
"Араб халифаты."36 бет
«Арабтардың философы» - әл – Кинди9 бет
«Палестина-Израиль» қақатығыстарына әсер етуші факторлар негізінде қарастырып Араб шығысындағы мемлекеттердің шиеленістегі алған орны мен саяси ұстанымдардың халықаралық қатынастарға ықпалы63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь